Binûn

Âl-i İmrân — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ الْآيَةَ. قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْفَاتِحَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ [١ \ ٧] ، أَنَّ الْجُمُوعَ الْمُذَكَّرَةَ وَنَحْوَهَا مِمَّا يَخْتَصُّ بِجَمَاعَةِ الْعُقَلَاءِ مِنَ الذُّكُورِ إِذَا وَرَدَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهَا هَلْ يَدْخُلُ النِّسَاءُ أَوْ لَا يَدْخُلْنَ؟ إِلَّا بِدَلِيلٍ عَلَى دُخُولِهِنَّ وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ يَحْتَمِلُ دُخُولَ النِّسَاءِ فِيهِ وَعَدَمَ دُخُولِهِنَّ بِنَاءً عَلَى الِاخْتِلَافِ الْمَذْكُورِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُنَّ دَاخِلَاتٌ فِي جُمْلَةٍ مِنْ أَمْرِهِ ﷺ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ [٤٧ \ ١٩] .

Yüce Allah'ın: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Artık onları affet, onlar için mağfiret dile” ayeti... Fâtiha Suresi'nde Yüce Allah'ın { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna” [Fâtiha 1/7] buyruğu açıklanırken daha önce geçmişti ki; erkek akıl sahipleri topluluğuna tahsis edilmiş eril çoğullar ve benzeri lafızlar Yüce Allah'ın Kitabı'nda veya Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde yer aldığında, kadınların bunlara dâhil olup olmayacağı konusunda âlimler —dâhil olduklarına dair bir delil bulunmadıkça girmeyecekleri şeklinde— ihtilaf etmişlerdir. Bundan ötürü bilirsin ki Yüce Allah'ın { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “onlar için mağfiret dile” buyruğu, mezkûr ihtilafa binaen kadınların da dâhil olmasını yahut dâhil olmamasını muhtemel kılar. Ancak Yüce Allah başka bir yerde, sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendileri için mağfiret dilemesi emredilen topluluğa kadınların da dâhil olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; hem kendi günahın, hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için mağfiret dile” [Muhammed 47/19].

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ لَيْسَ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنْهُ ; لِأَنَّ هَمْزَةَ الْإِنْكَارِ بِمَعْنَى النَّفْيِ وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا صِفَةَ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ، وَلَكِنْ أَشَارَ إِلَى بَعْضِهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ

Yüce Allah'ın: { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'tan bir gazaba uğrayan kimse gibi midir?” ayeti... Bu ayette Allah'ın rızasına uyan kimsenin, O'ndan bir gazaba uğrayan kimse gibi olmadığını zikretmiştir; zira inkârî hemze nefy (olumsuzluk) anlamındadır. Burada Allah'ın rızasına uyan kimsenin niteliğini zikretmemiş, ancak başka bir yerde bunun bir kısmına şu buyruğuyla işaret etmiştir: { الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ }

[٣ \ ١٧٣ \ ١٧٤] .

“Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde bu onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' dediler. Bundan dolayı kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir” [Âl-i İmrân 3/173-174].

وَأَشَارَ إِلَى بَعْضِ صِفَاتِ مَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ [٥ \ ٨٠] ، وَبِقَوْلِهِ هُنَا: وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ الْآيَةَ [٣ \ ١٦١] .

Allah'tan bir gazaba uğrayan kimsenin bazı niteliklerine ise şu buyruğuyla işaret etmiştir: { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır” [Mâide 5/80]. Ve buradaki şu buyruğuyla işaret etmiştir: { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Kim hıyanet edip zimmetine bir şey geçirirse, kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir” [Âl-i İmrân 3/161].

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مَا أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ إِنَّمَا جَاءَهُمْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ، وَلَمْ يُبَيِّنْ تَفْصِيلَ ذَلِكَ هُنَا وَلَكِنَّهُ فَصَّلَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ [٣ \ ١٥٢] ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ ; لِأَنَّ خَيْرَ مَا يُبَيَّنُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.

Yüce Allah'ın: { أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “[Düşmanlarınıza] iki katını uğrattığınız bir musibet size dokununca: 'Bu nereden geldi?' mi dediniz? De ki: 'O, kendi tarafınızdandır'” buyruğu... Bu kerim ayette, Uhud günü Müslümanların başına gelen şeyin ancak kendi taraflarından geldiğini zikretmiş, fakat bunun ayrıntısını burada açıklamamıştır; ancak bunu başka bir yerde şu buyruğuyla ayrıntılandırmıştır: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “Andolsun ki Allah, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada size olan vaadini yerine getirdi; ta ki siz yılgınlık gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz. Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi” [Âl-i İmrân 3/152]. Ayetin anlamında zahir olan da budur; zira Kur'an'ın kendisiyle açıklanacağı en hayırlı şey yine Kur'an'dır.

وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْآخَرِ فَلَا بَيَانَ بِالْآيَةِ، وَهُوَ أَنَّ مَعْنَى: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ، أَنَّهُمْ خُيِّرُوا يَوْمَ بَدْرٍ بَيْنَ قَتْلِ أُسَارَى بَدْرٍ، وَبَيْنَ أَسْرِهِمْ وَأَخَذِ الْفِدَاءِ عَلَى أَنْ يَسْتَشْهِدَ مِنْهُمْ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ قَدْرَ الْأُسَارَى، فَاخْتَارُوا الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يَسْتَشْهِدَ مِنْهُمْ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ سَبْعُونَ قَدْرَ أُسَارَى بَدْرٍ، كَمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَعَقَدَهُ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ لِلْمَغَازِي بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]

Diğer görüşe göre ise ayetle bir açıklama söz konusu değildir. Bu görüş şudur: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “De ki: O, kendi tarafınızdandır” sözünün manası, Bedir günü onların Bedir esirlerini öldürmek ile gelecek yıl esirler sayısınca kendilerinden şehit verilmesi şartıyla onları esir alıp fidye almak arasında muhayyer bırakılmış olmalarıdır. Onlar da Bedir esirleri sayısınca gelecek yıl kendilerinden yetmiş kişinin şehit düşmesi pahasına fidyeyi tercih etmişlerdir. Nitekim bunu İmam Ahmed ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmişlerdir. Ahmed el-Bedevî eş-Şinkîtî de meğâzî manzumesinde bunu recez vezninde şu sözüyle nazmetmiştir:

وَالْمُسْلِمُونَ خُيِّرُوا بَيْنَ الْفِدَا ... وَقَدْرُهُمْ فِي قَابِلٍ يَسْتَشْهِدَا

Müslümanlar fidye ile... Gelecek yılda o kadarı şehit düşmek arasında muhayyer bırakıldı,

وَبَيْنَ قَتْلِهِمْ فَمَالُوا لِلْفِدَا ... لِأَنَّهُ عَلَى الْقِتَالِ عَضُدَا

Ve onları öldürmek arasında; böylece fidyeye meylettiler, çünkü o savaş için bir pazuydu (destekti),

وَأَنَّهُ أَدَّى إِلَى الشَّهَادَةِ ... وَهِيَ قُصَارَى الْفَوْزِ وَالسَّعَادَةِ

Ve şehadete ulaştırıyordu ki... o da kurtuluşun ve saadetin zirvesidir.

وَنَظْمُهُ هَذَا لِلْمَغَازِي جُلُّ اعْتِمَادِهِ فِيهِ عَلَى «عُيُونِ الْأَثَرِ» لِابْنِ سَيِّدِ النَّاسِ الْيَعْمَرِيِّ، قَالَ فِي مُقَدِّمَتِهِ: [الرَّجَزِ]

Onun meğâzîye dair bu manzumesinin asıl dayanağı İbn Seyyidi'n-Nâs el-Ya'merî'nin Uyûnu'l-Eser adlı eseridir. Mukaddimesinde recez vezninde şöyle demiştir:

أُرْجُوزَةٌ عَلَى عُيُونِ الْأَثَرِ ... جُلُّ اعْتِمَادِ نَظْمِهَا فِي السِّيَرِ

Uyûnu'l-Eser üzerine bir urcûzedir... Siyerdeki nazmının asıl dayanağı odur.

وَذَكَرَ شَارِحُهُ أَنَّ الْأَلِفَ فِي قَوْلِهِ يَسْتَشْهِدَا مُبْدَلَةٌ مِنْ نُونِ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةِ وَأَنَّهَا فِي الْبَيْتِ كَقَوْلِهِ: [الْمَدِيدِ] رُبَّمَا أَوْفَيْتُ فِي عَلَمٍ تَرْفَعَنْ ثَوْبِي شَمَالَاتُ

Şarihi, onun yesteşhidâ (يَسْتَشْهِدَا) sözündeki elifin hafif tekid nûnundan bedel olduğunu ve beyitteki [bu kullanımın] şairin şu sözü gibi olduğunu belirtmiştir: [Medîd] Nice kereler yüksek bir tepeye çıktım da kuzey rüzgârları elbisemi havalandırırdı.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَالْمَعْنَى قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ حَيْثُ اخْتَرْتُمُ الْفِدَاءَ وَاسْتِشْهَادَ قَدْرِ الْأُسَارَى مِنْكُمْ.

Bu görüşe göre mana şöyledir: “De ki: O, sizin fidyeyi ve içinizden esirler sayısınca şehit düşmeyi tercih etmeniz sebebiyle kendi nefsinizdendir (kendi tarafınızdandır).”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا الْآيَةَ. نَهَى اللَّهُ ﵎ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ ظَنِّ الْمَوْتِ بِالشُّهَدَاءِ، وَصَرَّحَ بِأَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ، وَأَنَّهُمْ فَرِحُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ. وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ حَيَاتُهُمْ هَذِهِ فِي الْبَرْزَخِ يُدْرِكُ أَهْلُ الدُّنْيَا حَقِيقَتَهَا أَوْ لَا؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» أَنَّهُمْ لَا يُدْرِكُونَهَا بِقَوْلِهِ: وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ [٢ \ ١٥٤] ; لِأَنَّ نَفْيَ الشُّعُورِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْإِدْرَاكِ مِنْ بَابٍ أَوْلَى كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

Yüce Allah'ın: { وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” ayeti... Allah celle celâluhu bu ayette şehitlerin ölü olduklarını zannetmeyi yasaklamış; onların Rableri katında diri olup rızıklandırıldıklarını, Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerle sevinçli olduklarını ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara bir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelediklerini açıkça bildirmiştir. Burada onların berzahtaki bu hayatlarının hakikatini dünya ehlinin kavrayıp kavrayamayacağını açıklamamıştır; ancak Bakara Suresi'nde onların bunu kavrayamayacaklarını şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “Allah yolunda öldürülenlere 'ölüler' demeyin; aksine onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz” [Bakara 2/154]. Çünkü şuurun nefyedilmesi (farkındalığın olmaması), apaçık olduğu üzere idrakin nefyine evleviyetle (öncelikle) delalet eder.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar' dediler” ayeti...

قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْقَائِلِينَ: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ، نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِيُّ أَوْ أَعْرَابِيٌّ مِنْ خُزَاعَةَ كَمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي رَافِعٍ وَيَدُلُّ لِهَذَا تَوْحِيدُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ الْآيَةَ [٣ \ ١٧٥] .

Bir grup âlim şöyle demiştir: { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “İnsanlar size karşı toplandılar” diyen insanlardan maksat Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî'dir veya İbn Merdûye'nin Ebû Râfi' hadisinden rivayet ettiği üzere Huzâa kabilesinden bir bedevîdir. Buna, Yüce Allah'ın şu buyruğunda işaret edilen lafzın tekil gelmesi delalet etmektedir: { إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ } “Şüphesiz şu [size haberi getiren] şeytandır” [Âl-i İmrân 3/175].

قَالَ صَاحِبُ «الْإِتْقَانِ» قَالَ الْفَارِسِيُّ: وَمِمَّا يُقَوِّي أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ وَاحِدٌ قَوْلُهُ: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ، فَوَقَعَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: «ذَلِكُمْ» إِلَى وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، وَلَوْ كَانَ الْمَعْنَى جَمْعًا لَقَالَ: إِنَّمَا أُوْلَئِكُمُ الشَّيْطَانُ. فَهَذِهِ دَلَالَةٌ ظَاهِرَةٌ فِي اللَّفْظِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

el-İtkân sahibi dedi ki: el-Fârisî şöyle demiştir: 'Bununla tek bir kişinin kastedildiğini güçlendiren hususlardan biri de O'nun { إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ } buyruğudur. { ذَلِكُمْ } sözüyle yapılan işaret bizzat tek bir kişiye yöneliktir; şayet mana çoğul olsaydı { إِنَّمَا أُوْلَئِكُمُ الشَّيْطَانُ } derdi. İşte bu, lafızdaki apaçık bir delalettir.' —kendi lafzıyla iktibas sona erdi—.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يُمْلِي لِلْكَافِرِينَ وَيُمْهِلُهُمْ لِزِيَادَةِ الْإِثْمِ عَلَيْهِمْ، وَشِدَّةِ الْعَذَابِ. وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ لَا يُمْهِلُهُمْ مُتَنَعِّمِينَ هَذَا الْإِمْهَالَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ، فَإِذَا لَمْ يَتَضَرَّعُوا أَفَاضَ عَلَيْهِمُ النِّعَمَ وَأَمْهَلَهُمْ حَتَّى يَأْخُذَهُمْ بَغْتَةً، كَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [٧ \ ٩٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا إِلَى قَوْلِهِ: أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ [٦ \ ٤٤] .

Yüce Allah'ın: { وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanmasınlar. Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz ve onlar için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğu... Bu kerim ayette, kâfirlere günahlarının artması ve azabın şiddetlenmesi için süre tanıdığını ve mühlet verdiğini zikretmiştir. Başka bir yerde ise, onları darlık ve sıkıntıyla imtihan etmeden önce bu şekilde nimetler içinde mühlet vermediğini; yalvarıp yakarmadıkları takdirde ise üzerlerine nimetleri bolca akıtıp kendilerini ansızın yakalayana kadar mühlet verdiğini açıklamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki, halkı yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıya uğratmış olmayalım. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerini iyilikle (bollukla) değiştirdik; nihayet çoğaldılar ve 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler. Biz de onları hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakalayıverdik” [A'râf 7/94-95]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıyla yakaladık. Bari azabımız kendilerine geldiği zaman yalvarsalardı ya!” buyruğundan... { أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } “...onları ansızın yakaladık; bir de bakarsın ki büsbütün ümitsizliğe düşmüşlerdir” [En'âm 6/42-44] buyruğuna kadar.

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِدْرَاجَ مِنْ كَيْدِهِ الْمَتِينِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [٤٤ \ ٤٥ \ ٦٨] .

Başka bir yerde bu istidrâcın (derece derece helake sürüklemenin) Kendi sağlam tuzağından olduğunu açıklamıştır ki bu O'nun şu buyruğudur: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız. Ben onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım pek sağlamdır” [Kalem 68/44-45].

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَغْتَرُّونَ بِذَلِكَ الِاسْتِدْرَاجِ فَيَظُنُّونَ أَنَّهُ مِنَ الْمُسَارَعَةِ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ، وَأَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُؤْتَوْنَ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ الَّذِي أُوتُوهُ فِي الدُّنْيَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَا يَشْعُرُونَ [٢٣ \ ٥٥ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا [١٩ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا [١٨ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى [٤١ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا الْآيَةَ [٣٤ \ ٣٥] . كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْبَأْسَاءُ: الْفَقْرُ وَالْفَاقَةُ، وَالضَّرَّاءُ: الْمَرَضُ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَهُمَا مَصْدَرَانِ مُؤَنَّثَانِ لَفَظًا بِأَلِفِ التَّأْنِيثِ الْمَمْدُودَةِ.

Başka bir yerde de kâfirlerin bu istidrâca aldanıp bunun kendilerine hayırlarda acele edilmesi olduğunu ve dünyada kendilerine verilen şeyden daha hayırlısının kıyamet gününde de kendilerine verileceğini zannettiklerini açıklamıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar sanıyorlar mı ki, kendilerine mal ve evlat vermekle onların iyiliklerine koşuyoruz? Hayır, onlar farkında değiller!” [Mü'minûn 23/55-56]. Ve şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Ayetlerimizi inkâr edip de: 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü?” [Meryem 19/77]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } “Rabbime döndürülecek olursam, andolsun bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” [Kehf 18/36]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى } “Rabbime döndürülürsem şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır” [Fussilet 41/50]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا } “Dediler ki: 'Biz mallar ve evlatlar bakımından daha çoğuz'” [Sebe' 34/35]. Daha önce geçtiği üzere el-Be'sâ (الْبَأْسَاءُ); fakirlik ve yoksulluktur; ed-Darrâ (الضَّرَّاءُ) ise cumhurun görüşüne göre hastalıktır. Bunlar elif-i memdûde ile lafzen müennes iki masdardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ سَيُبْتَلَوْنَ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ، وَسَيَسْمَعُونَ الْأَذَى الْكَثِيرَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُمْ إِنْ صَبَرُوا عَلَى ذَلِكَ الْبَلَاءِ وَالْأَذَى وَاتَّقَوُا اللَّهَ، فَإِنَّ صَبْرَهُمْ وَتُقَاهُمْ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ، أَيْ: مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَنْبَغِي الْعَزْمُ وَالتَّصْمِيمُ عَلَيْهَا لِوُجُوبِهَا.

Yüce Allah'ın: { لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız konusunda imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” buyruğu... Bu kerim ayette, müminlerin malları ve canları hususunda imtihan edileceklerini, Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden pek çok eziyet işiteceklerini ve eğer bu imtihan ile eziyete sabreder de Allah'tan sakınırlarsa sabır ve takvalarının azmedilmeye değer işlerden olduğunu, yani vücubiyeti (gerekliliği) sebebiyle üzerinde kararlılık ve azim gösterilmesi gereken işlerden olduğunu zikretmiştir.

وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ هَذَا الْبَلَاءِ: الْخَوْفُ وَالْجُوعُ وَأَنَّ الْبَلَاءَ فِي الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ هُوَ النَّقْصُ فِيهَا، وَأَوْضَحَ فِيهِ نَتِيجَةَ الصَّبْرِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا هُنَا بِقَوْلِهِ: فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ، وَذَلِكَ الْمَوْضِعُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ [٢ \ ١٥٥ \ ١٥٧] ، وَبِقَوْلِهِ: مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ [٦٤ \ ١١] ، وَيَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ، الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأَوْلَى، بَلْ فَسَرَّهُ بِخُصُوصِ ذَلِكَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، وَيَدُلُّ عَلَى دُخُولِهِ فِيهِ قَوْلُهُ قَبْلَهُ: مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.

Başka bir yerde ise bu imtihanın bir kısmının korku ve açlık olduğunu, canlardaki ve mallardaki imtihanın bunlardaki eksilme olduğunu açıklamış ve burada { فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” buyruğuyla işaret edilen sabrın neticesini izah etmiştir. O yer Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “Andolsun ki sizi biraz korku, biraz açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınarız. Sabredenleri müjdele! Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğu zaman: 'Biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve doğru yolda olanlar da işte onlardır” [Bakara 2/155-157]. Ve şu buyruğudur: { مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ } “Allah'ın izni olmaksızın hiçbir musibet isabet etmez. Kim Allah'a inanırsa, O onun kalbini doğruya iletir” [Teğâbün 64/11]. { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a inanırsa” buyruğunun kapsamına ilk sarsıntı anındaki sabır da girer; hatta bazı âlimler bunu bizzat bununla tefsir etmişlerdir. Bunun kapsama girdiğine, kendisinden önceki { مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın hiçbir musibet isabet etmez” buyruğu delalet etmektedir.

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ خَصْلَةَ الصَّبْرِ لَا يُعْطَاهَا إِلَّا صَاحِبُ حَظٍّ عَظِيمٍ وَبَخْتٍ كَبِيرٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ [٤١ \ ٣٥] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ جَزَاءَ الصَّبْرِ لَا حِسَابَ لَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ [٣٩ \ ١٠] .

Başka bir yerde sabır hasletinin ancak büyük bir pay ve büyük bir nasip sahibine verileceğini açıklamıştır ki bu O'nun şu buyruğudur: { وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Buna ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak büyük bir pay sahibi olan kimse kavuşturulur” [Fussilet 41/35]. Başka bir yerde de sabrın mükâfatının hesapsız olduğunu açıklamıştır ki bu O'nun şu buyruğudur: { إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Sabredenlere mükâfatları ancak hesapsız olarak tastamam verilecektir” [Zümer 39/10].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَقُولُهُ أُولُو الْأَلْبَابِ تَنْزِيهُ رَبِّهِمْ عَنْ كَوْنِهِ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بَاطِلًا لَا لِحِكْمَةٍ، سُبْحَانَهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Yüce Allah'ın: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ } “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler [ve derler ki]: 'Rabbimiz, Sen bunu boş yere yaratmadın; Sen yücesin, bizi cehennem azabından koru!'” buyruğu... Bu ayette, akıl sahiplerinin söyledikleri sözlerden birinin de Rablerini, gökleri ve yeri bir hikmete binaen olmaksızın bâtıl olarak yaratmış olmaktan tenzih etmek olduğunu zikretmiştir; O, bundan pek yüce ve münezzehtir.

وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِأَنَّ الَّذِينَ يَظُنُّونَ ذَلِكَ هُمُ الْكُفَّارُ، وَهَدَّدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الظَّنِّ السَّيِّئِ بِالْوَيْلِ مِنَ النَّارِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ [٣٨ \ ٢٧] .

Başka bir yerde bunu zannedenlerin kâfirler olduğunu açıkça belirtmiş ve bu kötü zanlarından dolayı onları ateşten bir helakle tehdit etmiştir ki bu O'nun şu buyruğudur: { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. İnkâr edenlerin ateşten çekecekleri veyl (helak) olsun!” [Sâd 38/27].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا عِنْدَهُ لِلْأَبْرَارِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ النَّعِيمُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ [٨٢ \ ١٣] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ النَّعِيمِ الشُّرْبَ مِنْ كَأْسٍ مَمْزُوجَةٍ بِالْكَافُورِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا [٧٦ \ ٥] .

Yüce Allah'ın: { وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ } “Allah'ın katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır” buyruğu... İyiler için O'nun katında ne olduğunu burada açıklamamış, ancak başka bir yerde bunun nimetler olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimetler içindedir” [İnfitâr 82/13]. Başka bir yerde ise o nimetlerin bir kısmının kâfûr katkılı bir kadehten içmek olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا } “Şüphesiz iyiler, karışımı kâfûr olan bir kadehten içerler” [İnsân 76/5].