وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» أَنَّ آيَةَ «فُصِّلَتْ» هَذِهِ، أَعْنِي قَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا يُفْهَمُ مِنْهَا الْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ خُلِقَتْ قَبْلَ السَّمَاءِ، كَقَوْلِهِ هُنَا: قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ ثُمَّ رَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ بِـ (ثُمَّ) قَوْلَهُ: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ إِلَى قَوْلِهِ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ مَعَ بَعْضِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ السَّمَاءَ خُلِقَتْ قَبْلَ الْأَرْضِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «النَّازِعَاتِ» : أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا إِلَى قَوْلِهِ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا [٧٩ \ ٢٧ - ٣٠] .
«Def‘u Îhâmi’l-Iztırâb ‘an Âyâti’l-Kitâb» adlı kitabımızda, bu Fussilet ayetinden -yani Yüce Allah'ın: “Orada rızıklarını takdir etti” buyruğundan-, yeryüzünün gökten önce yaratıldığına delalet eden ayetler ile -örneğin buradaki: “De ki: Gerçekten siz yeri iki günde yaratanı mı inkâr ediyorsunuz?” buyruğu, ardından buna (ثُمَّ / sümme) edatıyla atfedilen: “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi...” buyruğundan “Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı” buyruğuna kadar olan kısım ile- göğün yerden önce yaratıldığına delalet eden bazı ayetlerin -örneğin Yüce Allah'ın Nâziât Suresi'ndeki: “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa O'nun bina ettiği göğü mü?... Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” [79/27-30] buyruğunun- arasının nasıl uzlaştırılacağının anlaşıldığını zikretmiştik.
فَقُلْنَا فِي كِتَابِنَا الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: قَوْلُهُ - تَعَالَى -:
Adı geçen kitabımızda aynen şöyle demiştik: Yüce Allah'ın:
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ [٢ \ ٢٩] ، الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ، بِدَلِيلِ لَفْظَةِ (ثُمَّ) الَّتِي هِيَ لِلتَّرْتِيبِ وَالِانْفِصَالِ.
“O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelendir...” [2/29] ayeti, tertip (sıralama) ve infisal (aralıklı olma) bildiren (ثُمَّ / sümme) lafzının delaletiyle yerin yaratılmasının göğün yaratılmasından önce olduğuna delalet etmektedir.
وَكَذَلِكَ آيَةِ «حم السَّجْدَةِ» تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى خَلْقِ الْأَرْضِ قَبْلَ السَّمَاءِ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِيهَا: قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ إِلَى أَنْ قَالَ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ الْآيَةَ.
Aynı şekilde Hâ-Mîm es-Secde (Fussilet) ayeti de yerin gökten önce yaratıldığına delalet eder; zira orada: “De ki: Gerçekten siz yeri iki günde yaratanı mı inkâr ediyorsunuz?...” buyurmuş, ta ki “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi...” ayetine kadar devam etmiştir.
مَعَ أَنَّ آيَةَ «النَّازِعَاتِ» تَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَحْوَ الْأَرْضِ بَعْدَ خَلْقِ السَّمَاءِ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِيهَا أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا، ثُمَّ قَالَ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا.
Bununla birlikte Nâziât ayeti, yerin yayılıp döşenmesinin göğün yaratılmasından sonra olduğuna delalet etmektedir; zira orada: “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa O'nun bina ettiği göğü mü?” buyurmuş, sonra da: “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” demiştir.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ سُئِلَ عَنِ الْجَمْعِ بَيْنَ آيَةِ «السَّجْدَةِ» وَآيَةِ «النَّازِعَاتِ» فَأَجَابَ بِأَنَّ اللَّهَ - تَعَالَى - خَلَقَ الْأَرْضَ أَوَّلًا قَبْلَ السَّمَاءِ غَيْرَ مَدْحُوَّةٍ، ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعًا فِي يَوْمَيْنِ، ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَجَعَلَ فِيهَا الرَّوَاسِيَ وَالْأَنْهَارَ وَغَيْرَ ذَلِكَ.
Öncelikle bil ki, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'ya Secde (Fussilet) ayeti ile Nâziât ayetinin arasının nasıl uzlaştırılacağı sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: Yüce Allah önce yeri yayılıp döşenmemiş olarak gökten önce yarattı, sonra göğe yönelip onları iki günde yedi gök olarak düzenledi, daha sonra da yeri yayıp döşedi; orada sarsılmaz dağlar, nehirler ve benzeri şeyleri var etti.
فَأَصْلُ خَلْقِ الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ، وَدَحْوُهَا بِجِبَالِهَا وَأَشْجَارِهَا وَنَحْوُ ذَلِكَ بَعْدَ خَلْقِ السَّمَاءِ.
Dolayısıyla yerin asıl yaratılışı göğün yaratılmasından öncedir; dağları, ağaçları ve benzeri şeyleriyle yayılıp döşenmesi ise göğün yaratılmasından sonradır.
وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ قَالَ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا وَلَمْ يَقُلْ: خَلَقَهَا، ثُمَّ فَسَّرَ دَحْوَهُ إِيَّاهَا بِقَوْلِهِ: أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا [٧٩ \ ٣١] ، وَهَذَا الْجَمْعُ الَّذِي جَمَعَ بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، مَفْهُومٌ مِنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ إِلَّا أَنَّهُ يُرَدُّ عَلَيْهِ إِشْكَالٌ مِنْ آيَةِ «الْبَقَرَةِ» هَذِهِ.
Buna delil, O'nun: “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” buyurup “Onu yarattı” dememiş olmasıdır. Sonra da onun yayılıp döşenmesini: “Ondan suyunu ve otlağını çıkardı” [79/31] buyruğuyla açıklamıştır. İbn Abbas'ın bu iki ayetin arasını uzlaştırdığı bu yaklaşım açık olup hiçbir müşkillik barındırmaz ve yüce Kur'an'ın zahirinden anlaşılmaktadır; ancak Bakara Suresi'ndeki şu ayetten ötürü buna bir müşkillik yöneltilmektedir:
وَإِيضَاحُهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ جَمَعَ بِأَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ، وَدَحْوَهَا بِمَا فِيهَا بَعْدَ خَلْقِ السَّمَاءِ.
Bunun açıklaması şudur: İbn Abbas, yerin yaratılmasının göğün yaratılmasından önce, içindekilerle birlikte yayılıp döşenmesinin ise göğün yaratılmasından sonra olduğu şeklinde uzlaştırma yapmıştır.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ جَمِيعَ مَا فِي الْأَرْضِ مَخْلُوقٌ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِيهَا هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ الْآيَةَ.
Bu ayette ise yerdeki her şeyin göğün yaratılmasından önce yaratıldığı açıkça ifade edilmektedir; zira ayette: “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelendir...” buyrulmaktadır.
وَقَدْ مَكَثْتُ زَمَنًا طَوِيلًا أُفَكِّرُ فِي حَلِّ هَذَا الْإِشْكَالِ حَتَّى هَدَانِي اللَّهُ إِلَيْهِ ذَاتَ يَوْمٍ، فَفَهِمْتُهُ مِنَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.
Bu müşkilliğin çözümü üzerinde uzun bir süre düşündüm; nihayet bir gün Allah beni bunun çözümüne ulaştırdı ve onu yüce Kur'an'dan anladım.
وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ هَذَا الْإِشْكَالَ مَرْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ، كُلٌّ مِنْهُمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ.
Bunun açıklaması şudur: Bu müşkillik iki vecihle ortadan kalkar ve her iki veche de Kur'an'dan bir ayet delalet etmektedir.
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِخَلْقِ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ - الْخَلْقُ اللُّغَوِيُّ الَّذِي هُوَ التَّقْدِيرُ، لَا الْخَلْقُ بِالْفِعْلِ، الَّذِي هُوَ الْإِبْرَازُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي التَّقْدِيرَ خَلْقًا. وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Birincisi: Göğün yaratılmasından önce yeryüzündeki şeylerin tamamının yaratılmasından maksat, fiilî yaratma -yani yokluktan varlığa çıkarma- değil, lügavî yaratma olan takdirdir (planlayıp belirlemedir). Araplar takdire halk (yaratma) derler. Züheyr'in şu sözü bundandır:
وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ ... وَبَعْضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي
Sen biçtiğin (tasarladığın) şeyi kesersin / Oysa kavmin bazıları biçer (tasarlar) da sonra kesemez.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْخَلْقِ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ - تَعَالَى - نَصَّ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ «فُصِّلَتْ» ; حَيْثُ قَالَ: وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ الْآيَةَ.
Bu yaratmadan maksadın takdir olduğuna delil, Yüce Allah'ın Fussilet Suresi'nde: “Orada rızıklarını takdir etti” buyurup ardından: “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi...” ayetini zikrederek bunu açıkça belirtmiş olmasıdır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا خَلَقَ الْأَرْضَ غَيْرَ مَدْحُوَّةٍ وَهِيَ أَصْلٌ لِكُلِّ مَا فِيهَا كَانَ كُلَّ مَا فِيهَا كَأَنَّهُ خُلِقَ بِالْفِعْلِ لِوُجُودِ أَصْلِهِ فِعْلًا.
İkinci vecih: [Allah] yeri yayılıp döşenmemiş olarak yarattığında ve o da içindeki her şeyin aslı olduğunda, içindeki her şey aslı fiilen var olduğu için adeta fiilen yaratılmış gibi oldu.
وَالدَّلِيلُ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ وُجُودَ الْأَصْلِ يُمْكِنُ بِهِ إِطْلَاقُ الْخَلْقِ عَلَى الْفَرْعِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا بِالْفِعْلِ - قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ الْآيَةَ [٧ \ ١١] ، فَقَوْلُهُ: خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ أَيْ بِخَلْقِنَا وَتَصْوِيرِنَا لِأَبِيكُمْ آدَمَ الَّذِي هُوَ أَصْلُكُمْ.
Aslın var olmasıyla, fer'e (asla bağlı olana) henüz fiilen mevcut olmasa bile yaratma ifadesinin kullanılabileceğine Kur'an'dan delil, Yüce Allah'ın: “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra da meleklere dedik ki...” [7/11] buyruğudur. O'nun: “Sizi yarattık, sonra size şekil verdik” buyruğu, yani sizin aslınız olan babanız Âdem'i yaratmamız ve ona şekil vermemizle demektir.
وَجَمَعَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَيْ مَعَ ذَلِكَ، فَلَفْظَةُ (بَعْدَ) بِمَعْنَى مَعَ.
Bazı âlimler ise O'nun: “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” buyruğunun anlamının "bununla birlikte" olduğu, dolayısıyla (بَعْدَ / ba'de / sonra) lafzının (مَعَ / ma'a / ile birlikte) anlamında olduğu şeklinde bir uzlaştırmaya gitmişlerdir.
وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ وَعَلَيْهِ ; فَلَا إِشْكَالَ فِي الْآيَةِ.
Bunun benzeri, Yüce Allah'ın: “Kaba, bütün bunlardan sonra da (bununla birlikte) soysuzdur” buyruğudur. Buna göre ayette hiçbir müşkillik kalmaz.
وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا الْقَوْلِ بِالْقِرَاءَةِ الشَّاذَّةِ - وَبِهَا قَرَأَ مُجَاهِدٌ -: (وَالْأَرْضَ مَعَ ذَلِكَ دَحَاهَا) .
Bu görüşe, Mücâhid'in de okuduğu şâzz kıraatteki: (وَالْأَرْضَ مَعَ ذَلِكَ دَحَاهَا / Yeri de bununla birlikte yayıp döşedi) şeklindeki okuyuş destek olarak gösterilir.
وَجَمَعَ بَعْضُهُمْ بِأَوْجُهٍ ضَعِيفَةٍ ; لِأَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ خَلْقَ السَّمَاءِ قَبْلَ الْأَرْضِ، وَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ.
Bazıları ise göğün yaratılışının yerden önce olduğu esasına dayanan zayıf vecihlerle uzlaştırma yapmışlardır ki bu, tahkike (doğru tespite) aykırıdır.
مِنْهَا: أَنَّ (ثُمَّ) بِمَعْنَى الْوَاوِ.
Bu [zayıf vecihlerden] biri: (ثُمَّ / sümme) edatının vav (وَ) anlamında olmasıdır.
وَمِنْهَا: أَنَّهَا لِلتَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ [٩٠ \ ١٧] .
Diğeri ise Yüce Allah'ın: “Sonra iman edenlerden oldu...” [90/17] ayetinde olduğu gibi zikrî tertip (sözdeki sıralama) için olmasıdır.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا.
Yüce Allah'ın: “Biz en yakın göğü kandillerle süsledik ve [onu] koruduk” buyruğuna gelince;
الْمَصَابِيحُ: النُّجُومُ.
Kandiller (el-Mesâbîh): Yıldızlardır.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ تَزْيِينِ السَّمَاءِ الدُّنْيَا بِالنُّجُومِ، قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا [٦ \ ٩٧] .
Bu ayetin içerdiği en yakın göğün yıldızlarla süslenmesi meselesini, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: “O, yıldızları sizin için var edendir; ta ki onlarla yol bulasınız...” [6/97] buyruğuna dair açıklamada Kur'an ayetleriyle daha önce açıklamıştık.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَحِفْظًا قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ الْآيَةَ [١٥ \ ١٧] .
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: “Ve [onu] koruduk” buyruğunu da Hicr Suresi'nde Yüce Allah'ın: “Onu taşlanmış her şeytandan koruduk” [15/17] buyruğuna dair açıklamada Kur'an ayetleriyle daha önce açıklamıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ.
Yüce Allah'ın: “Dediler ki: Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi; bu yüzden biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz” buyruğuna gelince;
قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ «ص» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ [٣٨ \ ٤] .
Bunu, Sâd Suresi'nde Yüce Allah'ın: “Kendilerinden bir uyarıcının gelmesine şaştılar...” [38/4] buyruğuna dair açıklamada Kur'an ayetleriyle daha önce açıklamıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ. الصَّرْصَرُ: وَزْنُهُ بِالْمِيزَانِ الصَّرْفِيِّ «فَعَفَلُ» ، وَفِي مَعْنَى الصَّرْصَرِ لِعُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ.
Yüce Allah'ın: “Biz de uğursuz günlerde üzerlerine dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik” buyruğu. Sarsar (الصَّرْصَرُ) kelimesinin sarf veznindeki karşılığı «fa‘fal» (فَعْفَلُ) kalıbıdır. Sarsar kelimesinin anlamı hakkında tefsir âlimlerinin bilinen iki görüşü vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ الرِّيحَ الصَّرْصَرَ هِيَ الرِّيحُ الْعَاصِفَةُ الشَّدِيدَةُ الْهُبُوبِ الَّتِي يُسْمَعُ لِهُبُوبِهَا صَوْتٌ شَدِيدٌ، وَعَلَى هَذَا ; فَالصَّرْصَرُ مِنَ الصَّرَّةِ الَّتِي هِيَ الصَّيْحَةُ الْمُزْعِجَةُ.
Birincisi: Rîh-i sarsar, esişinden şiddetli bir ses duyulan kasırga niteliğindeki şiddetli esen rüzgârdır. Buna göre sarsar, rahatsız edici çığlık anlamına gelen sarra (الصَّرَّة) kelimesindendir.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى - فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ أَيْ فِي صَيْحَةٍ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى صَرِيرُ الْبَابِ وَالْقَلَمِ، أَيْ صَوْتُهُمَا.
Yüce Allah'ın: “Bunun üzerine karısı bir çığlık içinde yöneldi” buyruğu da bundandır; yani çığlık içinde demektir. Kapının ve kalemin gıcırtısı anlamına gelen sarîr (صَرِير) de bu anlamdandır, yani çıkardıkları ses demektir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الصَّرْصَرَ مِنَ الصَّرِّ الَّذِي هُوَ الْبَرْدُ الشَّدِيدُ الْمُحْرِقُ، وَمِنْهُ عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ الْآيَةَ [٣ \ ١١٧] ، أَيْ فِيهَا بَرْدٌ شَدِيدٌ مُحْرِقٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:
İkinci vecih: Sarsar, yakıcı şiddetli soğuk anlamına gelen sırr (الصِّرّ) kelimesindendir. İki tefsirden en sahih olanına göre Yüce Allah'ın: “İçinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgârın hali gibidir...” [3/117] ayeti bundandır; yani içinde yakıcı şiddetli soğuk bulunan demektir. Hâtim et-Tâî'nin şu sözü de bundandır:
أَوْقِدْ فَإِنَّ اللَّيْلَ لَيْلٌ قَرُّ ... وَالرِّيحَ يَا وَاقِدُ رِيحٌ صِرُّ
Ateşi yak, çünkü gece soğuk bir gecedir / Ve rüzgâr ey ateşi yakan, pek dondurucu bir rüzgârdır.
عَلَّ يَرَى نَارَكَ مَنْ يَمُرُّ ... إِنْ جَلَبَتْ ضَيْفًا فَأَنْتَ حُرّ
Olur ki oradan geçen biri ateşini görür / Eğer bir misafir getirirse, sen artık hürsün.
فَقَوْلُهُ: رِيحٌ صِرٌّ، أَيْ بَارِدَةٌ شَدِيدَةُ الْبَرْدِ.
Onun: “Rîhun sırrun (رِيحٌ صِرٌّ)” sözü, yani soğuk, pek dondurucu demektir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ كِلَا الْقَوْلَيْنِ صَحِيحٌ، وَأَنَّ الرِّيحَ الْمَذْكُورَةَ جَامِعَةٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، فَهِيَ عَاصِفَةٌ شَدِيدَةُ الْهُبُوبِ، بَارِدَةٌ شَدِيدةُ الْبَرْدِ.
Daha belirgin olan ise her iki görüşün de doğru olduğu ve zikredilen rüzgârın iki özelliği de bir arada bulundurduğudur; zira o hem şiddetli esen bir kasırga hem de aşırı derecede dondurucu bir rüzgârdır.
وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مِنْ إِهْلَاكِهِ عَادًا بِهَذِهِ الرِّيحِ الصَّرْصَرِ، فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ النَّحِسَاتِ - أَيِ الْمَشْئُومَاتِ النَّكِدَاتِ; لِأَنَّ النَّحْسَ ضِدُّ السَّعْدِ، وَهُوَ الشُّؤْمُ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın Âd kavmini bu sarsar rüzgârıyla o uğursuz -yani meş'um ve sıkıntılı; zira nahs sa'dın (uğurun) zıddı olup uğursuzluk demektir- günlerde helak ettiğine dair zikrettiği husus, Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıklanmıştır.
وَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - فِي بَعْضِهَا عَدَدَ الْأَيَّامِ وَاللَّيَالِي الَّتِي أَرْسَلَ عَلَيْهِمُ الرِّيحَ فِيهَا، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ [٦٩ \ ٦ - ٨] ، وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ [٥١ \ ٤١ - ٤٢] ، وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ [٥٤ \ ١٩ - ٢٠] ، وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا الْآيَةَ [٤٦ \ ٢٤ - ٢٥] .
Yüce Allah bunların bazısında üzerlerine rüzgârı gönderdiği gün ve gecelerin sayısını açıklamıştır; nitekim Yüce Allah: “Âd kavmine gelince; onlar da kasıp kavuran, dondurucu ve uğultulu bir rüzgârla helak edildiler. Allah onu kesintisiz olarak yedi gece sekiz gün onların üzerine musallat etti. Öyle ki o kavmi orada içi kof hurma kütükleri gibi yere serilmiş görürdün. Şimdi onlardan geriye kalan birini görüyor musun?” [69/6-8] buyurmuş, yine Yüce Allah: “Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani onların üzerine köklerini kesen o kısır rüzgârı göndermiştik. Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu kül gibi savuruyordu” [51/41-42] buyurmuş, yine Yüce Allah: “Biz onların üzerine, uğursuzluğu devam eden bir günde dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik. İnsanları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu” [54/19-20] buyurmuş ve yine Yüce Allah: “Hayır, o aceleyle istediğiniz şeydir; içinde elem verici bir azap bulunan bir rüzgârdır. Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder...” [46/24-25] buyurmuştur.
وَهَذِهِ الرِّيحُ الصَّرْصَرُ هِيَ الْمُرَادُ بِصَاعِقَةِ عَادٍ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ الْآيَةَ [٤١ \ ١٣] .
Yüce Allah'ın: “De ki: Ben sizi Âd kavminin yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım...” [41/13] ayetindeki Âd'ın yıldırımı ile kastedilen de işte bu sarsar rüzgârıdır.
وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عُمَرَ (نَحْسَاتٍ) بِسُكُونِ الْحَاءِ; وَعَلَيْهِ فَالنَّحْسُ وَصْفٌ أَوْ مَصْدَرٌ، نَزَلَ مَنْزِلَةَ الْوَصْفِ.
Bu kelimeyi Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr, ha harfinin sükûnu ile (نَحْسَاتٍ / nahsât) şeklinde okumuşlardır; buna göre nahs bir sıfat yahut sıfat makamına kaim olmuş bir masdardır.
وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ (نَحِسَاتٍ) بِكَسْرِ الْحَاءِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ.
İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî ise ha harfinin kesresi ile (نَحِسَاتٍ / nahisât) şeklinde okumuşlardır ve bunun gerekçesi açıktır.
قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَعْنَى النَّحِسَاتِ الْمَشْئُومَاتُ النَّكِدَاتُ.
Nahisât kelimesinin meş'um ve sıkıntılı günler anlamına geldiğini daha önce belirtmiştik.
وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: وَأَخْرَجَ الطَّسْتِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْأَزْرَقِ قَالَ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ ﷿: فِي يَوْمِ نَحْسٍ [٥٤ \ ١٩] . قَالَ:
ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi şöyle demiştir: et-Tastî, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nâfi‘ b. el-Ezrak ona şöyle dedi: Bana Yüce Allah'ın: “Uğursuz bir günde...” [54/19] buyruğundan haber ver. [İbn Abbas] şöyle dedi:
النَّحْسُ الْبَلَاءُ وَالشِّدَّةُ. قَالَ: وَهَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ؟ قَالَ: نَعَمْ، أَمَا سَمِعْتَ زُهَيْرَ بْنَ أَبِي سُلْمَى يَقُولُ:
Nahs; bela ve şiddettir. [Nâfi‘]: Araplar bunu bilir mi? diye sordu. [İbn Abbas]: Evet, Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şöyle dediğini işitmedin mi? dedi:
سَوَاءٌ عَلَيْهِ أَيَّ يَوْمٍ أَتَيْتُهُ ... أَسَاعَةَ نَحْسٍ تَتَّقِي أَمْ بِأَسْعَدِ
Hangi gün ona gelsen onun için birdir / Sakındığın uğursuz bir saatte mi yoksa en kutlu bir vakitte mi?
وَتَفْسِيرُ النَّحْسِ بِالْبَلَاءِ وَالشِّدَّةِ تَفْسِيرٌ بِالْمَعْنَى ; لِأَنَّ الشُّؤْمَ بَلَاءٌ وَشِدَّةٌ، وَمُقَابَلَةُ زُهَيْرٍ النَّحْسَ بِالْأَسْعَدِ فِي بَيْتِهِ يُوَضِّحُ ذَلِكَ، وَهُوَ مَعْلُومٌ.
Nahs kelimesinin bela ve şiddet olarak tefsir edilmesi anlamca yapılan bir tefsirdir; zira uğursuzluk bela ve şiddettir. Züheyr'in beytinde nahs kelimesini es'ad (en kutlu) kelimesinin karşılığı olarak getirmesi de bunu açıklamaktadır ve bu bilinen bir husustur.
وَيَزْعُمُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهَا مِنْ آخَرِ شَوَّالٍ، وَأَنَّ أَوَّلَهَا يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ، وَآخِرَهَا يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ.
Bazı ilim ehli bu günlerin Şevval ayının sonundan olduğunu, ilkinin çarşamba, sonuncusunun da çarşamba günü olduğunu iddia etmektedir; ancak bunların hiçbirine dair bir delil yoktur.
وَمَا يَذْكُرُهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ يَوْمَ النَّحْسِ الْمُسْتَمِرِّ هُوَ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ الْأَخِيرُ مِنَ الشَّهْرِ، أَوْ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ مُطْلَقًا، حَتَّى إِنَّ بَعْضَ الْمُنْتَسِبِينَ لِطَلَبِ الْعِلْمِ وَكَثِيرًا مِنَ الْعَوَامِّ صَارُوا يَتَشَاءَمُونَ بِيَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ الْأَخِيرِ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، حَتَّى إِنَّهُمْ لَا يُقْدِمُونَ عَلَى السَّفَرِ وَالتَّزَوُّجِ وَنَحْوِ ذَلِكَ فِيهِ، ظَانِّينَ أَنَّهُ يَوْمُ نَحْسٍ وَشُؤْمٍ، وَأَنَّ نَحْسَهُ مُسْتَمِرٌّ عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ فِي جَمِيعِ الزَّمَنِ - لَا أَصْلَ لَهُ وَلَا مُعَوِّلَ عَلَيْهِ، وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ; لِأَنَّ نَحْسَ ذَلِكَ الْيَوْمِ مُسْتَمِرٌّ عَلَى عَادٍ فَقَطِ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ فِيهِ، فَاتَّصَلَ لَهُمْ عَذَابُ الْبَرْزَخِ وَالْآخِرَةِ بِعَذَابِ الدُّنْيَا، فَصَارَ ذَلِكَ الشُّؤْمُ مُسْتَمِرًّا عَلَيْهِمُ اسْتِمْرَارًا لَا انْقِطَاعَ لَهُ.
Bazı ilim ehlinin, uğursuzluğu sürekli olan günün ayın son çarşambası veya mutlak olarak çarşamba günü olduğunu zikretmesi -öyle ki ilim talebesi sayılan bazılarının ve avamdan pek çok kimsenin her ayın son çarşamba gününü uğursuz sayarak onun bir uğursuzluk ve şeamet günü olduğunu, uğursuzluğunun bütün zaman boyunca bütün yaratılmışlara sirayet ettiğini sanıp o günde yolculuğa çıkmaya, evlenmeye ve benzeri işlere girişmemeye başlamışlardır- hiçbir aslı ve dayanağı olmayan bir şeydir; ilim sahibi kimse buna itibar etmez. Zira o günün uğursuzluğu, sadece Allah'ın o günde helak ettiği Âd kavmine süreklidir; nitekim onlar için berzah ve ahiret azabı dünya azabına eklenmiş, böylece o uğursuzluk onlar hakkında kesintisiz olarak devam etmiştir.
أَمَّا غَيْرُ عَادٍ فَلَيْسَ مُؤَاخَذًا بِذَنْبِ عَادٍ ; لِأَنَّهُ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى.
Âd kavminden başkasına gelince; onlar Âd'ın günahıyla sorumlu tutulmazlar; zira hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.
وَقَدْ أَرَدْنَا هُنَا أَنْ نَذْكُرَ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ الَّتِي اغْتَرَّ بِهَا مَنْ ظَنَّ اسْتِمْرَارَ نَحْسَ ذَلِكَ الْيَوْمِ ; لِنُبَيِّنَ أَنَّهَا لَا مُعَوِّلَ عَلَيْهَا.
Burada, o günün uğursuzluğunun devam ettiğini zanneden kimselerin aldandığı bazı rivayetleri zikretmek istedik; ta ki bunlara güvenilemeyeceğini açıklayalım.
قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ قَالَ: يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ.
ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi şöyle dedi: İbn Ebî Hâtim, Zirr b. Hubeyş'ten: { فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } “Uğursuzluğu sürekli bir günde...” [ifadesi] hakkında onun: “Çarşamba günü” dediğini rivayet etti.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَالَ لِي جِبْرِيلُ: اقْضِ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ. وَقَالَ: يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ» .
İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cebrail bana: Bir şahitle birlikte yeminle hükmet, dedi ve: Çarşamba günü, uğursuzluğu sürekli olan bir gündür, dedi.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: «نَزَلَ جِبْرِيلُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ، وَالْحِجَامَةِ، وَيَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ» .ُُ
İbn Merdeveyh, Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: «Cebrail, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şahitle birlikte yemin, hacamat ve çarşamba gününün uğursuzluğu sürekli bir gün olduğu [hükmüyle] indi.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «يَوْمُ نَحْسٍ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ» .
İbn Merdeveyh, Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Uğursuz gün, çarşamba günüdür» buyururdu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْأَيَّامِ، وَسُئِلَ عَنْ يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ قَالَ: يَوْمُ نَحْسٍ. قَالُوا كَيْفَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: أَغْرَقَ فِيهِ اللَّهُ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، وَأَهْلَكَ عَادًا وَثَمُودَ» .
İbn Merdeveyh, Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e günler hakkında soruldu; çarşamba günü sorulunca: “Uğursuz bir gündür” buyurdu. “Bu nasıl olur ey Allah'ın Resûlü?” dediler. Şöyle buyurdu: “Allah onda Firavun ve kavmini boğdu, Âd ve Semûd'u da helak etti.”»
وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ فِي الْغَرَرِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «آخِرُ أَرْبِعَاءَ فِي الشَّهْرِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ» .
Vekî‘ el-Gurer'de, İbn Merdeveyh ve el-Hatîb de zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ayın son çarşambası, uğursuzluğu sürekli bir gündür.»
فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ وَأَمْثَالُهَا لَا تَدُلُّ عَلَى شُؤْمِ يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ عَلَى مَنْ لَمْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَلَمْ يَعْصِهِ; لِأَنَّ أَغْلَبَهَا ضَعِيفٌ، وَمَا صَحَّ مَعْنَاهُ مِنْهَا فَالْمُرَادُ بِنَحْسِهِ شُؤْمُهُ عَلَى أُولَئِكَ الْكَفَرَةِ الْعُصَاةِ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ فِيهِ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَمَعَاصِيهِمْ.
Bu rivayetler ve benzerleri, Allah'ı inkâr etmeyen ve O'na isyan etmeyen kimse hakkında çarşamba gününün uğursuzluğuna delalet etmez; zira bunların çoğu zayıftır; anlamı sahih olanların da uğursuzluğundan maksat, Allah'ın küfürleri ve isyanları sebebiyle o günde helak ettiği o inkârcı ve isyankârlar üzerindeki uğursuzluğudur.
فَالْحَاصِلُ أَنَّ النَّحْسَ وَالشُّؤْمَ إِنَّمَا مَنْشَؤُهُ وَسَبَبُهُ الْكُفْرُ وَالْمَعَاصِي.
Özetle nahs (uğursuzluk) ve şeamet, ancak küfür ve isyanlardan kaynaklanır ve bunların sebebidir.
أَمَّا مَنْ كَانَ مُتَّقِيًا لِلَّهِ مُطِيعًا لَهُ فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ الْمَذْكُورِ - فَلَا نَحْسَ وَلَا شُؤْمَ فِيهِ عَلَيْهِ. فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ النَّحْسَ وَالشُّؤْمَ وَالنَّكَدَ وَالْبَلَاءَ وَالشَّقَاءَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، فَلْيَتَحَقَّقْ أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَعَدَمِ امْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Zikredilen çarşamba gününde Allah'tan sakınan ve O'na itaat eden kimseye gelince; o günde onun aleyhine hiçbir uğursuzluk ve şeamet yoktur. Dolayısıyla nahs, şeamet, keder, bela ve bedbahtlığın ne olduğunu gerçek anlamda bilmek isteyen kimse, bütün bunların Allah'a isyanda ve O'nun emrine uymamakta olduğunu iyice bilsin. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى.
Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى } “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik de onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler...” buyruğu.
قَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهَدَيْنَاهُمْ الْمُرَادُ بِالْهُدَى فِيهِ هُدَى الدَّلَالَةِ وَالْبَيَانِ وَالْإِرْشَادِ، لَا هُدَى التَّوْفِيقِ وَالِاصْطِفَاءِ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { فَهَدَيْنَاهُمْ } “Biz onlara doğru yolu gösterdik” buyruğunda hidayetten maksat; başarı kılma (tevfik) ve seçme hidayeti değil, delalet etme, açıklama ve irşad etme hidayetidir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى - بَعْدَهُ: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى ; لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ هِدَايَةَ تَوْفِيقٍ لَمَا انْتَقَلَ صَاحِبُهَا عَنِ الْهُدَى إِلَى الْعَمَى.
Buna delil, O'nun bundan sonraki: { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى } “onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğudur; zira şayet tevfik hidayeti olsaydı, buna mazhar olan kimse hidayetten körlüğe geçmezdi.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى أَيِ اخْتَارُوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَآثَرُوهُ عَلَيْهِ، وَتَعَوَّضُوهُ مِنْهُ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى } “onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğu; yani küfrü imana tercih edip üstün tuttular ve imanın yerine küfrü benimsediler demektir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ [٩ \ ٢٣] فَقَوْلُهُ فِي آيَةِ «التَّوْبَةِ» هَذِهِ:
Zikrettiğimiz bu anlamı, Yüce Allah'ın şu buyruğu açıklamaktadır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ } “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ederlerse babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin...” [Tevbe 9/23]. Tevbe [Suresi]'ndeki bu ayette geçen:
إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ مُوَافِقٌ فِي الْمَعْنَى لِقَوْلِهِ هُنَا: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى.
{ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ } “Eğer küfrü imana tercih ederlerse” ifadesi, anlam bakımından buradaki: { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى } “onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğuyla örtüşmektedir.
وَنَظِيرُ ذَلِكَ فِي الْمَعْنَى قَوْلُهُ - تَعَالَى -: الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [١٤ \ ٣] .
Anlam bakımından bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar dünya hayatını ahirete tercih eden ve Allah'ın yolundan alıkoyan kimselerdir...” [İbrâhim 14/3].
فَلَفْظَةُ اسْتَحَبَّ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرًا مَا تَتَعَدَّى بِعَلَى; لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى اخْتَارَ وَآثَرَ.
Nitekim Kur'an'da istehabbe (استحب) lafzı, “seçti” ve “tercih etti” anlamında olduğu için çoğunlukla alâ (على) harf-i cerri ile geçişli olur.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «هُودٍ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى - أَنَّ الْعَمَى الْكُفْرُ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَعْمَى فِي آيَاتٍ عَدِيدَةٍ الْكَافِرُ.
Hûd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى } “Bu iki zümrenin durumu kör... gibidir” buyruğuna dair açıklamada körlüğün (el-amâ) küfür olduğunu ve pek çok ayette körden (el-a‘mâ) kastın kâfir olduğunu daha önce belirtmiştik.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْهُدَى يَأْتِي فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَاهُ الْعَامِّ، الَّذِي هُوَ الْبَيَانُ وَالدَّلَالَةُ وَالْإِرْشَادُ - لَا يُنَافِي أَنَّ الْهُدَى قَدْ يُطْلَقُ فِي الْقُرْآنِ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ عَلَى الْهُدَى الْخَاصِّ الَّذِي هُوَ التَّوْفِيقُ وَالِاصْطِفَاءُ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٩٠] .
Bu kerim ayetin içerdiği; hidayetin Kur'an'da açıklama, delalet ve irşad olan genel anlamıyla gelmesi hususu, Kur'an'da bazı yerlerde hidayetin başarı kılma ve seçme olan özel hidayet anlamında kullanılmasına engel değildir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir. Sen de onların hidayetine uy!” [En'âm 6/90].
فَمِنْ إِطْلَاقِ الْقُرْآنِ الْهُدَى عَلَى مَعْنَاهُ الْعَامِّ قَوْلُهُ هُنَا: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ أَيْ بَيَّنَّا لَهُمْ طَرِيقَ الْحَقِّ وَأَمَرْنَاهُمْ بِسُلُوكِهَا، وَطُرُقِ الشَّرِّ وَنَهَيْنَاهُمْ عَنْ سُلُوكِهَا عَلَى لِسَانِ نَبِيِّنَا صَالِحٍ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ -: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى أَيِ اخْتَارُوا الْكَفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ بَعْدَ إِيضَاحِ الْحَقِّ لَهُمْ.
Kur'an'ın hidayeti genel anlamında kullanmasına örnek, buradaki: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ } “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik...” buyruğudur; yani peygamberimiz Salih'in -ona ve peygamberimize salât ve selâm olsun- diliyle onlara hak yolu açıkladık ve ona girmelerini emrettik, şer yollarını da açıklayıp ona girmekten nehyettik. { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى } “de onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğu ise, hak kendilerine açıklandıktan sonra küfrü imana tercih ettiler demektir.
وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى مَعْنَاهُ الْعَامِّ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ [٧٦ \ ٣] بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا ; لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ هُدَى تَوْفِيقٍ لَمَا قَالَ: وَإِمَّا كَفُورًا.
Genel anlamında kullanılmasına bir diğer örnek, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ } “Şüphesiz biz ona doğru yolu gösterdik” [İnsân 76/3]. Bunun delili, hemen ardından gelen: { إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا } “ister şükredici olsun, isterse nankör” buyruğudur; zira şayet bu hidayet tevfik hidayeti olsaydı “ister nankör olsun” demezdi.
وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى مَعْنَاهُ الْخَاصِّ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٩٠] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى [٤٧ \ ١٧] . وَقَوْلُهُ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي [١٨ \ ١٧] .
Özel anlamında kullanılmasına örnek ise Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “Sen de onların hidayetine uy!” [En'âm 6/90], { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى } “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetini artırır...” [Muhammed 47/17] ve { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolda olan odur...” [Kehf 18/17].
وَبِمَعْرِفَةِ هَذَيْنِ الْإِطْلَاقَيْنِ تَتَيَسَّرُ إِزَالَةُ إِشْكَالٍ قُرْآنِيٍّ وَهُوَ أَنَّهُ - تَعَالَى -: أَثْبَتَ الْهُدَى لِنَبِيِّنَا ﷺ فِي آيَةٍ، وَهِيَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٤٢ \ ٥٢] وَنَفَاهُ عَنْهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [٢٨ \ ٥٦] .
Bu iki kullanımın bilinmesiyle Kur'an'daki bir müşkilin giderilmesi kolaylaşır ki o da şudur: Yüce Allah, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için bir ayette hidayeti sabit kılmış, o da Yüce Allah'ın: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletmektesin” [Şûrâ 42/52] buyruğudur; başka bir ayette ise bunu ondan nefyetmiş, o da Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin...” [Kasas 28/56] buyruğudur.
فَيُعْلَمُ مِمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْهُدَى الْمُثْبَتَ لَهُ ﷺ هُوَ الْهُدَى الْعَامُّ، الَّذِي هُوَ الْبَيَانُ وَالدَّلَالَةُ وَالْإِرْشَادُ، وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ ﷺ فَبَيَّنَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ، حَتَّى تَرَكَهَا لَيْلُهَا كَنَهَارِهَا، لَا يَزِيغُ عَنْهَا هَالِكٌ.
Zikrettiğimizden anlaşılmaktadır ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem için sabit kılınan hidayet; açıklama, delalet ve irşad olan genel hidayettir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmış, gecesi gündüzü gibi apaydınlık olan ana yolu -ki ondan sapan ancak helak olur- beyan etmiştir.
وَالْهُدَى الْمَنْفِيُّ عَنْهُ فِي آيَةِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [٢٨ \ ٥٦]- هُوَ الْهُدَى الْخَاصُّ، الَّذِي هُوَ التَّفَضُّلُ بِالتَّوْفِيقِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ بِيَدِ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَلَيْسَ بِيَدِهِ ﷺ كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ الْآيَةَ [٥ \ ٤١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ [١٦ \ ٣٧] . وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ.
{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin...” [Kasas 28/56] ayetinde ondan nefyedilen hidayet ise tevfik lütfetmek olan özel hidayettir; çünkü bu yalnızca Allah'ın elindedir, onun sallallâhu aleyhi ve sellem elinde değildir; nitekim Yüce Allah: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “Allah kimin fitneye düşmesini isterse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir...” [Mâide 5/41] ve { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “Sen onların hidayete ermelerini ne kadar arzulasan da, şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez...” [Nahl 16/37] buyurmuştur. Bu minvaldeki ayetler pek çok ve malumdur.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ الْآيَةَ [٢ \ ١٨٥]- لَا مُنَافَاةَ فِيهِ بَيْنَ عُمُومِ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَخُصُوصِ الْمُتَّقِينَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ لِأَنَّ الْهُدَى الْعَامَّ لِلنَّاسِ هُوَ الْهُدَى الْعَامُّ، وَالْهُدَى الْخَاصُّ بِالْمُتَّقِينَ هُوَ الْهُدَى الْخَاصُّ، كَمَا لَا يَخْفَى.
Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ } “Ramazan ayı ki insanlara yol gösterici... olarak Kur'an onda indirilmiştir” [Bakara 2/185] buyruğundaki insanlar genel ifadesi ile Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ } “Bu kitap, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan, takva sahipleri için bir hidayet rehberidir” buyruğundaki takva sahipleri özel ifadesi arasında bir çelişki yoktur; çünkü insanlara yönelik genel hidayet genel olanıdır, takva sahiplerine mahsus hidayet ise özel olanıdır; nitekim bu gizli değildir.
وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Bunu başka bir yerde açıklamıştık. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ.
Yüce Allah'ın: { فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ } “Bunun üzerine onları alçaltıcı azabın yıldırımı yakalayıverdi” buyruğu.
الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: (فَأَخَذَتْهُمْ) سَبَبِيَّةٌ، أَيْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى، وَبِسَبَبِ ذَلِكَ أَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ.
{ فَأَخَذَتْهُمْ } “Bunun üzerine onları yakalayıverdi” buyruğundaki fâ (فَ) sebebiyye bildirir; yani körlüğü doğru yola tercih ettiler ve bu sebeple onları alçaltıcı azabın yıldırımı yakalayıverdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - عَبَّرَ عَنِ الْهَلَاكِ الَّذِي أَهْلَكَ بِهِ ثَمُودَ بِعِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، فَذَكَرَهُ هَنَا بَاسِمِ الصَّاعِقَةِ فِي قَوْلِهِ: فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ، وَقَوْلِهِ: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ [٤١ \ ٣١] .
Bil ki Allah -celle ve ‘alâ- Semûd kavmini helak ettiği helaki farklı ifadelerle anlatmıştır: Burada onu: { فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ } “Bunun üzerine onları alçaltıcı azabın yıldırımı yakalayıverdi” buyruğunda ve { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ } “De ki: 'Ben sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım'” [Fussilet 41/13] buyruğunda yıldırım (sâika) adıyla zikretmiştir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ أَيْضًا بِالصَّاعِقَةِ فِي سُورَةِ «الذَّارِيَاتِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ [٥١ \ ٤٣ - ٤٤] .
Zâriyât Suresi'nde de Yüce Allah'ın: { وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ } “Semûd kavminde de [ibretler vardır]. Hani onlara: 'Bir süreye kadar yararlanın!' denmişti. Fakat Rablerinin emrinden çıkıp azdılar. Bunun üzerine bakıp dururlarken kendilerini yıldırım çarptı” [Zâriyât 51/43-44] buyruğunda bunu yine yıldırım (sâika) olarak ifade etmiştir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالصَّيْحَةِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «هُودٍ» فِي إِهْلَاكِهِ ثَمُودَ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ
Kitabındaki birçok ayette ise onu korkunç ses (sayha) ile ifade etmiştir; nitekim Hûd Suresi'nde Semûd'un helaki hakkında Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ } “Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Bilin ki Semûd [halkı] Rablerini inkâr etti. Bilin ki Semûd [rahmetten] uzak kılındı!”
[١١ \ ٦٧ - ٦٨] وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْحِجْرِ» : وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ [١٥ \ ٨٢ - ٨٣] وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي الْقَمَرِ: إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ [٥٤ \ ٣١] وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْعَنْكَبُوتِ» وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ يَعْنِي بِهِ ثَمُودَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ قَبْلَهُ: وَعَادًا وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ الْآيَةَ [٢٩ \ ٣٨] .
[Hûd 11/67-68]; Hicr [Suresi]'nde Yüce Allah'ın: { وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ } “Onlar dağlardan güvenli evler yontuyorlardı. Sabah vaktine girerlerken onları o korkunç ses yakalayıverdi” [Hicr 15/82-83] buyruğunda; Kamer [Suresi]'nde Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “Şüphesiz biz onların üzerine tek bir korkunç ses gönderdik de ağıl yapıcısının kuru çalı çırpısı gibi oldular” [Kamer 54/31] buyruğunda; ve Ankebût [Suresi]'nde Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ } “Onlardan kimini de korkunç ses yakaladı” -ki bununla, öncesindeki: { وَعَادًا وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ } “Âd ve Semûd'u da [helak ettik]. Onların yurtlarından [kalanlar] size açıkça belli olmuştur...” [Ankebût 29/38] buyruğunda zikredilen Semûd kastedilmektedir- buyruğunda [olduğu gibi].
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالرَّجْفَةِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ الْآيَةَ [٧ \ ٧٧ - ٥١] .
A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine dişi deveyi boğazladılar, Rablerinin emrinden çıkıp azdılar ve: 'Ey Salih! Eğer peygamberlerdensen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' dediler. Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi...” [A'râf 7/77-78] buyruğunda bunu şiddetli sarsıntı (recfe) olarak ifade etmiştir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالتَّدْمِيرِ فِي سُورَةِ «النَّمْلِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ [٢٧ \ ٥١] .
Neml Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ } “Tuzaklarının sonunun nasıl olduğuna bir bak: Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik!” [Neml 27/51] buyruğunda bunu yok edip helak etme (tedmîr) olarak ifade etmiştir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالطَّاغِيَةِ فِي «الْحَاقَّةِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ [٦٩ \ ٥] .
Hâkka [Suresi]'nde Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ } “Semûd'a gelince, onlar haddi aşan azgın bir sesle helak edildiler” [Hâkka 69/5] buyruğunda bunu tâğiye olarak ifade etmiştir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالدَّمْدَمَةِ فِي «الشَّمْسِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا [٩١ \ ١٤] .
Şems [Suresi]'nde Yüce Allah'ın: { فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا } “Fakat onu yalanladılar da deveyi boğazladılar. Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onları yerle bir etti ve hepsini helakte eşitledi” [Şems 91/14] buyruğunda bunu demdeme (yerle bir etme) olarak ifade etmiştir.
وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْعَذَابِ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً [٢٦ \ ١٥٧ - ١٥٨] .
Şuarâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً } “Sonunda deveyi boğazladılar ama pişman da oldular. Bunun üzerine kendilerini azap yakalayıverdi. Şüphesiz bunda bir ibret vardır” [Şuarâ 26/157-158] buyruğunda bunu azap olarak ifade etmiştir.
وَمَعْنَى هَذِهِ الْعِبَارَاتِ كُلِّهَا رَاجِعٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ صَيْحَةً أَهْلَكَتْهُمْ، وَالصَّيْحَةُ الصَّوْتُ الْمُزْعِجُ الْمُهْلِكُ.
Bütün bu ifadelerin anlamı tek bir şeye dönmektedir ki o da Allah'ın üzerlerine kendilerini helak eden bir sayha göndermesidir. Sayha ise dehşet verici ve helak edici sestir.
وَالصَّاعِقَةُ تُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الصَّوْتِ الْمُزْعِجِ الْمُهْلِكِ، وَعَلَى النَّارِ الْمُحْرِقَةِ، وَعَلَيْهِمَا مَعًا، وَلِشِدَّةِ عِظَمِ الصَّيْحَةِ وَهَوْلِهَا مِنْ فَوْقِهِمْ رَجَفَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِهِمْ، أَيْ تَحَرَّكَتْ حَرَكَةً قَوِيَّةً، فَاجْتَمَعَ فِيهَا أَنَّهَا صَيْحَةٌ وَصَاعِقَةٌ وَرَجْفَةٌ، وَكَوْنُ ذَلِكَ تَدْمِيرًا وَاضِحٌ. وَقِيلَ لَهَا طَاغِيَةٌ ; لِأَنَّهَا وَاقِعَةٌ مُجَاوَزَةٌ لِلْحَدِّ فِي الْقُوَّةِ وَشِدَّةِ الْإِهْلَاكِ.
Sâika (yıldırım) kelimesi de dehşet verici helak edici sese, yakıcı ateşe ve her ikisine birden ıtlak olunur. Sayhanın üzerlerindeki dehşetinin ve büyüklüğünün şiddetinden ötürü altlarındaki yer sarsılmış (recfet), yani şiddetli bir şekilde hareket etmiştir. Böylece onda sayha, sâika ve recfe bir arada gerçekleşmiştir; bunun tedmîr (yok ediş) olduğu ise açıktır. Ona tâğiye denilmesi ise kuvvette ve helak etmenin şiddetinde haddi aşan bir hadise olmasındandır.
وَالطُّغْيَانُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ الْآيَةَ [٦٩ \ ١١] أَيْ جَاوَزَ الْحُدُودَ الَّتِي يَبْلُغُهَا الْمَاءُ عَادَةً.
Tuğyan (طغيان) Arap dilinde haddi aşmaktır; Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ } “Şüphesiz su taştığı zaman...” [Hâkka 69/11] buyruğu da bu kabildendir; yani suyun mutat olarak ulaştığı sınırları aştığı zaman demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالطَّاغِيَةِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ [٦٩ \ ٥] أَنَّهَا الصَّيْحَةُ الَّتِي أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِهَا، كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ [٦٩ \ ٦] .
Bil ki tahkik edilen doğru görüşe göre Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ } “Semûd'a gelince, onlar tâğiye ile helak edildiler” [Hâkka 69/5] buyruğunda tâğiyeden maksat; Allah'ın kendilerini helak ettiği sayhadır; nitekim hemen peşinden gelen: { وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ } “Âd kavmine gelince, onlar da kasıp kavuran azgın bir rüzgârla helak edildiler” [Hâkka 69/6] buyruğu da bunu açıklamaktadır.
خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الطَّاغِيَةَ مَصْدَرٌ كَالْعَاقِبَةِ وَالْعَافِيَةِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ أُهْلِكُوا بِطُغْيَانِهِمْ، أَيْ بِكُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ نَبِيَّهُمْ، كَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا [٩١ \ ١١] .
Bu, tâğiyenin âkıbet (akıbet) ve âfiye (afiyet) gibi bir masdar olduğunu ve anlamın da onların azgınlıkları, yani küfürleri ve peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle helak edildikleri olduğunu iddia eden kimsenin görüşünün -nitekim { كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا } “Semûd azgınlığı yüzünden yalanladı” [Şems 91/11] buyrulmuştur- aksinedir.
وَخِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الطَّاغِيَةَ هِيَ أَشْقَاهُمُ الَّذِي انْبَعَثَ فَعَقَرَ النَّاقَةَ، وَأَنَّهُمْ أُهْلِكُوا بِسَبَبِ فِعْلِهِ، وَهُوَ عَقْرُهُ النَّاقَةَ، وَكُلُّ هَذَا خِلَافُ التَّحْقِيقِ.
Yine bu, tâğiyenin deveyi boğazlamak üzere ileri atılan en bedbaht kimse (eşka) olduğunu ve onun bu fiili -yani deveyi boğazlaması- sebebiyle helak edildiklerini iddia eden kimsenin görüşünün de aksinedir. Bütün bunlar tahkike aykırıdır.
وَالصَّوَابُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَالسِّيَاقُ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ.
Doğru olan -inşallah- bizim zikrettiğimiz görüştür; bağlam da buna delalet etmektedir ve birden çok ilim ehli de bunu tercih etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ [٩١ \ ١٤] فَإِنَّهُ لَا يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ مَعْنَى دَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ، أَيْ أَطْلَقَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ وَأَلْبَسَهُمْ إِيَّاهُ، بِسَبَبِ ذَنْبِهِمْ.
Yüce Allah'ın: { فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ } “Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onları yerle bir etti...” [Şems 91/14] buyruğuna gelince; bu bizim zikrettiğimize aykırı değildir; zira “Rableri günahları sebebiyle onları yerle bir etti” ifadesinin manası; günahları yüzünden azabı üzerlerine saldı ve onları bu azapla çepeçevre kuşattı demektir.
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي مَعْنَى دَمْدَمَ: وَهُوَ مِنْ تَكْرِيرِ قَوْلِهِمْ: نَاقَةٌ مَدْمُومَةٌ، إِذَا أُلْبِسَهَا الشَّحْمُ.
Zemahşerî demdeme (دمدم) kelimesinin anlamı hakkında şöyle demiştir: Bu, [Arapların] bir devenin yağ bağlaması durumunda söyledikleri: 'Nâkatün medmûmetün' (ناقة مدمومة) ifadesinin tekrarlanmasından türemiştir.
وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْعَذَابِ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» فَوَاضِحٌ، فَاتَّضَحَ رُجُوعُ مَعْنَى الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ.
Şuarâ Suresi'nde bunun için azap kelimesinin kullanılması ise açıktır. Böylece zikredilen ayetlerin anlamının tek bir şeye raci olduğu açıklık kazanmıştır.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ - مِنَ النَّعْتِ بِالْمَصْدَرِ ; لِأَنَّ الْهُونِ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْهَوَانِ، وَالنَّعْتُ بِالْمَصْدَرِ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، أَشَارَ إِلَيْهِ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ } “alçaltıcı azabın yıldırımı” buyruğu, masdar ile sıfat yapma (na't bi'l-masdar) kabilindendir; zira hûn (el-hûn), hevân (alçaklık/aşağılanma) anlamında bir masdardır. Masdar ile niteleme yapmak ise bilinen bir Arapça üsluptur; [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da buna şu sözüyle işaret etmiştir: