دَعِ الْمَكَارِمَ لَا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِهَا ... وَاقْعُدْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الطَّاعِمُ الْكَاسِ
Yücelikleri terk et, onlara ulaşmak için yola çıkma... Otur [yerinde], zira sen doyurulan ve giydirilensin!
فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الطَّاعِمُ الْكَاسِي - النِّسْبَةُ، أَيْ ذُو طَعَامٍ وَكُسْوَةٍ. وَقَوْلُ الْآخَرِ - وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ سِيبَوَيْهِ -:
Şairin "et-Tâimu'l-kâsî" (الطَّاعِمُ الْكَاسِي) sözüyle kastedilen nispettir; yani 'yiyecek ve giyecek sahibi olan' demektir. Sîbeveyh'in şahit getirdiği beyitlerden olan bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
وَغَرَرْتَنِي وَزَعَمْتَ أَنَّكَ ... لَابِنٌ فِي الصَّيْفِ تَامِرْ
Beni aldattın ve yazın sütü [ve] hurması bol biri olduğunu iddia ettin.
أَيْ ذُو لَبَنٍ وَذُو تَمْرٍ. وَقَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:
Yani süt ve hurma sahibi [demektir]. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de [bu kabildendir]:
كِلِينِي لَهُمْ يَا أُمَيْمَةُ نَاصِبِ ... وَلَيْلٍ أُقَاسِيهِ بَطِيءِ الْكَوَاكِبِ
Ey Ümeyme! Beni o yorucu kederle ve yıldızları ağır ilerleyen, zorluğunu çektiğim geceyle baş başa bırak!
فَقَوْلُهُ: «نَاصِبِ» ، أَيْ ذُو نَصَبٍ. وَمِثَالُهُ فِي فَعَّالٍ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Şairin "nâsıb" (نَاصِب) ifadesi, 'zahmet ve meşakkat sahibi' demektir. Bunun 'fa‘‘âl' (فَعَّال) kalıbındaki örneği ise İmruü'l-Kays'ın şu sözüdür:
وَلَيْسَ بِذِي رُمْحٍ فَيَطْعَنُنِي بِهِ ... وَلَيْسَ بِذِي سَيْفٍ وَلَيْسَ بِنَبَّالِ
Onun bana saplayacağı bir mızrağı yoktur; kılıcı da yoktur, o ok sahibi de değildir.
فَقَوْلُهُ: وَلَيْسَ بِنَبَّالٍ، أَيْ لَيْسَ بِذِي نَبْلٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ قَبْلَهُ: وَلَيْسَ بِذِي رُمْحٍ، وَلَيْسَ بِذِي سَيْفٍ.
Şairin "ve leyse bi-nebbâl" (وَلَيْسَ بِنَبَّالٍ) sözü, 'ok sahibi değildir' anlamındadır. Bundan önceki "ve leyse bi-zî rumh" (وَلَيْسَ بِذِي رُمْحٍ) ve "ve leyse bi-zî seyf" (وَلَيْسَ بِذِي سَيْفٍ) ifadeleri de buna delalet etmektedir.
وَقَالَ الْأُشْمُونِيُّ بَعْدَ الِاسْتِشْهَادِ بِالْبَيْتِ الْمَذْكُورِ: قَالَ الْمُصَنَّفُ - يَعْنِي ابْنَ مَالِكٍ -: وَعَلَى هَذَا حَمَلَ الْمُحَقِّقُونَ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ أَيْ بِذِي ظُلْمٍ. اهـ.ُُ
el-Uşmûnî, adı geçen beyitle istişhad ettikten sonra şöyle demiştir: Müellif -yani İbn Mâlik- şöyle dedi: Muhakkik âlimler Yüce Allah'ın: { وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara zulmedici değildir” kavlini buna hamlederek 'zulüm sahibi değildir' şeklinde açıklamışlardır. [el-Uşmûnî'nin sözü] bitti.
وَمَا عَزَاهُ لِابْنِ مَالِكٍ جَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ وَالْمُفَسِّرِينَ، وَمِثَالُهُ فِي فَعِلٍ قَوْلُ الرَّاجِزِ - وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ سِيبَوَيْهِ -:
İbn Mâlik'e nispet ettiği bu hususu pek çok nahivci ve müfessir de kesin bir dille ifade etmiştir. Bunun 'fe‘il' (فَعِل) kalıbındaki örneği ise -ki Sîbeveyh'in şahit getirdiği beyitlerdendir- recez şairinin şu sözüdür:
لَيْسَ بِلَيْلِي وَلَكِنِّي نَهِرٌ ... لَا أَدْلُجُ اللَّيْلَ وَلَكِنْ أَبْتَكِرْ
Gececi değilim, gündüzcüyüm; geceleyin yola çıkmam, erkenden [gündüz] çıkarım.
فَقَوْلُهُ: نَهِرٌ بِمَعْنَى نَهَارِيٍّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ مَعْنَى الظُّلْمِ بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ، فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Şairin "nehir" (نَهِرٌ) sözü, 'nehârî' (نَهَارِيّ / gündüzcü) anlamındadır. Zulmün anlamını Arapça şahitleriyle birlikte bu mübarek kitabın pek çok yerinde daha önce açıklamıştık. İlim, Yüce Allah katındadır.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ.
Yüce Allah'ın: { إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi O'na havale edilir” kavli.
تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَحْوِهِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ [٧ \ ١٨٧] . وَفِي «الْأَنْعَامِ» عِنْدَ قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ [٦ \ ٥٩] .
Bunun benzerine dair açıklama, A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ } [A'râf 7/187] “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz” kavlinin açıklamasında ve En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ } [En'âm 6/59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” kavlinin yanında geçmişti.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ } “O'nun bilgisi olmadan hiçbir dişi ne gebe kalır ne de doğurur” kavli.
قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ الْآيَةَ [١٣ \ ٨] .
Buna dair açıklamayı Ra'd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ } [Ra'd 13/8] “Allah her dişinin neye gebe olduğunu, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir...” ayetinin açıklamasında daha önce vermiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ.
Yüce Allah'ın: { وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “Ve kaçacak hiçbir yerleri olmadığını anlarlar” kavli.
الظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ ; لِأَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا عَايَنُوا الْعَذَابَ، وَشَاهَدُوا الْحَقَائِقَ - عَلِمُوا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ، أَيْ لَيْسَ لَهُمْ مَفَرٌّ وَلَا مَلْجَأٌ.
Buradaki 'zann' (الظَّنُّ), 'yakîn' (kesin bilgi) anlamındadır; zira kâfirler kıyamet günü azabı bizzat görüp hakikatleri müşahede ettiklerinde, o vakit kendileri için hiçbir 'mahîs' (sığınak/kaçacak yer), yani kaçacak bir yer ve sığınak olmadığını kesin olarak bilirler.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَحِيصَ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، مِنْ حَاصَ يَحِيصُ بِمَعْنَى حَادَ وَعَدَلَ وَهَرَبَ.
Zahir olan [görüşe göre] 'mahîs' (الْمَحِيص), 'saptı, meyletti ve kaçtı' anlamındaki 'hâsa yehîsu' (حَاصَ يَحِيصُ) fiilinden türemiş bir mimli masdardır.
وَمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الظَّنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِمَعْنَى الْيَقِينِ وَالْعِلْمِ - هُوَ التَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - ; لِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَنْكَشِفُ فِيهِ الْحَقَائِقُ، فَيَحْصُلُ لِلْكُفَّارِ الْعِلْمُ بِهَا لَا يُخَالِجُهُمْ فِي ذَلِكَ شَكٌّ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى - عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ [٣٢ \ ١٢] . وَقَالَ - تَعَالَى -: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا [١٩ \ ٣٨] . وَقَالَ - تَعَالَى -: فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [٥٠ \ ٢٢] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا [٦] . وَقَدُُْ
Bu kerim ayetteki zannın yakîn ve ilim (kesin bilgi) anlamında olduğuna dair zikrettiğimiz husus -inşâallah- tahkik olan (en isabetli) görüştür; zira kıyamet günü hakikatler perdesiz açığa çıkar ve kâfirler için bu konuda hiçbir şüphenin karışmadığı kesin bir bilgi hâsıl olur. Nitekim Yüce Allah, onların kıyamet günü şöyle diyeceklerini haber vermiştir: { رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ } [Secde 32/12] “Ey Rabbimiz! Gördük ve işittik, artık bizi geri gönder de salih ameller işleyelim; zira biz artık kesin olarak inandık”. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا } [Meryem 19/38] “Bize gelecekleri gün onlar ne güzel işitirler, ne güzel görürler!”. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } [Kâf 50/22] “İşte senden perdeni kaldırdık; bugün artık gözün keskindir”. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا } [En'âm 6/30] “Rablerlinin huzuruna çıkarıldıklarında onları bir görsen! [Allah:] 'Bu gerçek değil miymiş?' der; onlar: 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler”. Biz...
قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا فِي سُورَةِ «النَّمْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ [٢٧ \ ٦٦] .
...bunu açıklayan ayetleri Neml Suresi'nde Yüce Allah'ın: { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } [Neml 27/66] “Hayır, ahirete dair bilgileri peş peşe toplanıp tamamlandı” kavlinin açıklamasında daha önce vermiştik.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الظَّنَّ يُطْلَقُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الشَّكُّ، كَقَوْلِهِ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا [٥٣ \ ٢٨] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنِ الْكُفَّارِ: إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [٤٥ \ ٣٢] .
Malumdur ki Kur'an'ın indirildiği Arap dilinde zann (الظَّنّ) iki manada kullanılır: Birincisi: Şüphedir; Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا } [Necm 53/28] “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez” kavli ve kâfirler hakkında zikrettiği: { إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } [Câsiye 45/32] “Biz ancak bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” kavli gibi.
وَالثَّانِي: هُوَ إِطْلَاقُ الظَّنِّ مُرَادًا بِهِ الْعِلْمُ وَالْيَقِينُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى - هُنَا: وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ [٤١ \ ٤٨] أَيْ أَيْقَنُوا أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَحِيصٌ، أَيْ لَا مَفَرَّ وَلَا مَهْرَبَ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ، وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا [١٨ \ ٥٣] أَيْ أَيْقَنُوا ذَلِكَ وَعَلِمُوهُ، وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ [٢ \ ٤٦] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ [٢ \ ٢٤٩] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ [٦٩ \ ١٩ - ٢٠] . فَالظَّنُّ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ كُلِّهَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ.
İkincisi ise: Zannın ilim ve yakîn kastedilerek kullanılmasıdır. Yüce Allah'ın buradaki: { وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } [Fussilet 41/48] “Ve kaçacak hiçbir yerleri olmadığını anlarlar” yani kıyamet günü kendileri için bir mahîs, Rablerinin azabından kaçacak ve sığınacak hiçbir yer olmadığını kesin olarak anlarlar kavli bundandır. Bu manada Yüce Allah'ın: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا } [Kehf 18/53] “Günahkârlar ateşi görmüşler ve içine düşeceklerini anlamışlardır” yani bunu kesin olarak bilip anlamışlardır kavli; Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } [Bakara 2/46] “Onlar Rablerine kavuşacaklarını ve O'na döneceklerini kesin olarak bilen kimselerdir” kavli; Yüce Allah'ın: { قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ } [Bakara 2/249] “Allah'a kavuşacaklarını kesin olarak bilenler: 'Nice az topluluk vardır ki Allah'ın izniyle çok topluluğu yenmiştir' dediler” kavli ve Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ } [Hâkka 69/19-20] “Kitabı sağından verilen kimseye gelince; o der ki: 'Alın, kitabımı okuyun! Doğrusu ben hesabıma kavuşacağımı kesin olarak biliyordum'” kavli de bu kabildendir. Zikredilen bu ayetlerin tamamında zann yakîn (kesin bilgi) anlamındadır.
وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:
Arap kelamından bunun benzeri, Düreyd b. es-Sımme'nin şu sözüdür:
فَقُلْتُ لَهُمْ ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجٍ ... سُرَاتُهُمُ فِي الْفَارِسِيِّ الْمُسَرَّدِ
Onlara dedim ki: İki bin tepeden tırnağa silahlı süvarinin [geldiğini] kesin bilin; onların ileri gelenleri örme İran zırhları içindedir.
وَقَوْلُ عَمِيرَةَ بْنِ طَارِقٍ:
Umeyre b. Târık'ın şu sözü de [buna örnektir]:
بِأَنْ تَغْتَزُوا قَوْمِي وَأَقْعُدَ فِيكُمُ ... وَأَجْعَلَ مِنِّي الظَّنَّ غَيْبًا مُرَجَّمَا
Kavmime gazaya çıkasınız da ben aranızda oturup kalayım ve kesin bilgimi gayba dair temelsiz bir zan sayayım [öyle mi?].
وَالظَّنُّ فِي الْبَيْتَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وَالْفِعْلُ الْقَلْبِيُّ فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ مُعَلِّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فِي الْمَفْعُولَيْنِ بِسَبَبِ النَّفْيِ بِلَفْظَةِ (مَا) فِي قَوْلِهِ: مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Zikredilen iki beyitte zann yakîn (kesin bilgi) anlamındadır. Mezkûr ayetteki -ki o: { وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } kavlidir- kalbî fiil, { مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } kavlindeki "mâ" (مَا) lafzıyla yapılan nefy sebebiyle iki mef'ulde amel etmekten ta'lik edilmiştir (amel etmesi askıya alınmıştır). Nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَالْتَزِمِ التَّعْلِيقَ قَبْلَ نَفْيِ «مَا
Ve "mâ" nefyi öncesinde ta'lîki gerekli kıl...
»
...
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى.ُُ
Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى } “Şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan bir rahmet tattırırsak mutlaka: 'Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum; Rabbime döndürülsem bile muhakkak O'nun katında benim için daha güzeli vardır' der” kavli.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا [١٨ \ ٣٦] .
Bunu açıklayan ayetleri Kehf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } [Kehf 18/36] “Rabbime döndürülürsem bile kesinlikle bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” kavlinin açıklamasında daha önce vermiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ.
Yüce Allah'ın: { وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ } “İnsana nimet verdiğimizde yüz çevirir ve yan çizer; kendisine bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp yakarır” kavli.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ وَبَعْضَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةَ الْمُوَافِقَةِ لَهَا فِي سُورَةِ «يُونُسَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ [١٠ \ ١٢] .
Bunu açıklayan ayetleri ve bunlara muvafık olan bazı sahih hadisleri Yûnus Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ } [Yûnus 10/12] “İnsana bir darlık dokunduğu zaman yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize yalvarır. Kendisinden darlığını giderdiğimizde ise sanki kendisine dokunan bir darlıktan ötürü bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider” kavlinin açıklamasında daha önce vermiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: { سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara ufuklarda ve kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz...” kavli.
قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آيَاتِهِ وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا الْآيَةَ [٤٠ \ ١٣] .
Buna dair açıklamayı Mü'min Suresi'nde Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آيَاتِهِ وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا } [Mü'min 40/13] “Size ayetlerini gösteren ve gökten sizin için rızık indiren O'dur...” ayetinin açıklamasında daha önce vermiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ.
Yüce Allah'ın: { أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ } “Dikkat edin! Onlar Rablerine kavuşma konusunda kesin bir şüphe içindedirler” kavli.
الْمِرْيَةُ: الشَّكُّ. وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ شَكِّ الْكُفَّارِ فِي الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ - قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ، وَلِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ الْخُلُودِ فِي النَّارِ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] .
Mirye (الْمِرْيَة), şüphe demektir. Bu kerim ayetin ihtiva ettiği, kâfirlerin diriliş ve ceza/mükâfat konusundaki şüphelerini ve bunun neticesinde cehennemde ebedî kalacaklarını açıklayan ayetleri Furkân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } [Furkân 25/11] “Hayır, onlar kıyameti yalanladılar; biz de kıyameti yalanlayanlara alevli bir ateş hazırladık” kavlinin açıklamasında daha önce vermiştik.