وَإِنْ ظَهَرَ يَقِينًا أَنَّهُمْ أَحْقَرُ وَأَخَسُّ وَأَذَلُّ وَأَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ، فَلْيَقِفْ بِهِمْ عِنْدَ حَدِّهِمْ، وَلَا يُجَاوِزْهُ بِهِمْ إِلَى مَقَامِ الرُّبُوبِيَّةِ.
Eğer onların bundan çok daha hakir, adi, zelil ve küçük oldukları kesin olarak ortaya çıkarsa, o halde onları kendi hadlerinde tutsun ve onları Rablik makamına çıkararak hadlerini aşırtmasın.
﷾ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي عِبَادَتِهِ أَوْ حُكْمِهِ أَوْ مُلْكِهِ.
İbadetinde, hükmünde veya mülkünde bir ortağı olmaktan [Allah] pek yüce ve münezzehtir.
فَمِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الَّتِي أَوْضَحَ بِهَا - تَعَالَى - صِفَاتِ مِنْ لَهُ الْحُكْمُ وَالتَّشْرِيعُ قَوْلُهُ هُنَا: وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ مُبَيِّنًا صِفَاتِ مَنْ لَهُ الْحُكْمُ: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٤٢ \ ١٠ - ١٢] .
Yüce Allah'ın, hüküm ve teşrî hakkına sahip olanın sıfatlarını açıkladığı Kur'an ayetlerinden biri buradaki şu buyruğudur: { وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ } “Hakkında ihtilafa düştüğünüz herhangi bir şeyin hükmü Allah'a aittir.” Ardından hüküm sahibi olanın sıfatlarını açıklayarak şöyle buyurmuştur: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “İşte bu, Rabbim olan Allah'tır. Yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim. Gökleri ve yeri yaratandır. Size kendi nefislerinizden eşler, hayvanlardan da çiftler kıldı. Sizi orada üretip çoğaltıyor. O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Dilediğine rızkı bol bol verir de daraltır da. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir.” [Şûrâ, 42/10-12].
فَهَلْ فِي الْكَفَرَةِ الْفَجَرَةِ الْمُشَرِّعِينَ لِلنُّظُمِ الشَّيْطَانِيَّةِ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ الرَّبُّ الَّذِي تُفَوَّضُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ، وَيُتَوَكَّلُ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُ فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ - أَيْ خَالِقُهُمَا وَمُخْتَرِعُهُمَا - عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ سَابِقٍ، وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لِلْبَشَرِ أَزْوَاجًا، وَخَلَقَ لَهُمْ أَزْوَاجَ الْأَنْعَامِ الثَّمَانِيَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٣] ، وَأَنَّهُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، وَأَنَّهُ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقَدِرُ - أَيْ يُضَيِّقُهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ - وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
Şeytanî nizamları koyan kâfir ve facir kimseler arasında; işlerin kendisine havale edildiği ve tevekkül edilen Rab olmakla, göklerin ve yerin Fâtır'ı -yani onları daha önce benzeri olmaksızın yaratan ve icat eden- olmakla, insanlara eşler yaratan, onlara Yüce Allah'ın: { ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } “Sekiz çift: Koyundan iki...” ayetinde [En'âm, 6/143] zikredilen sekiz çift hayvanı yaratan olmakla, benzeri hiçbir şey bulunmayıp hakkıyla işiten ve gören olmakla, göklerin ve yerin anahtarları elinde bulunmakla, dilediğine rızkı yayan ve takdir eden -yani dilediğine daraltan- ve her şeyi hakkıyla bilen olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
فَعَلَيْكُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ أَنْ تَتَفَهَّمُوا صِفَاتِ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُشَرِّعَ وَيُحَلِّلَ وَيُحَرِّمَ، وَلَا تَقْبَلُوا تَشْرِيعًا مِنْ كَافِرٍ خَسِيسٍ حَقِيرٍ جَاهِلٍ.
Ey Müslümanlar! Hüküm koymayı, helal ve haram kılmayı hak edenin sıfatlarını iyi anlamalı; adi, hakir, cahil bir kâfirden teşrî kabul etmemelisiniz.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَوْلُهُ - تَعَالَى - فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا [٤ \ ٥٩] ، فَقَوْلُهُ فِيهَا: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ كَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ: فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ.
Bu kerim ayetin benzeri, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Eğer bir şeyde çekişirseniz, Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız onu Allah'a ve Resûl'e götürün. Bu, daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.” [Nisâ, 4/59]. Buradaki: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “Onu Allah'a götürün” buyruğu, bu ayetteki: { فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ } “Onun hükmü Allah'a aittir” buyruğu gibidir.
وَقَدْ عَجِبَ نَبِيُّهُ ﷺ بَعْدَ قَوْلِهِ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ مِنَ الَّذِينَ يَدَّعُونَ الْإِيمَانَ مَعَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ الْمُحَاكَمَةَ إِلَى مَنْ لَمْ يَتَّصِفْ بِصِفَاتِ مَنْ لَهُ الْحُكْمُ، الْمُعَبَّرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ بِالطَّاغُوتِ، وَكُلُّ تَحَاكُمٍ إِلَى غَيْرِ شَرْعِ اللَّهِ فَهُوَ تَحَاكُمٌ إِلَى الطَّاغُوتِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا [٤ \ ٦٠] .
Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “Onu Allah'a götürün” buyruğundan sonra, hüküm sahibi olanın sıfatlarını taşımayan -ki ayette tâğût olarak ifade edilmiştir- kimselerin hükmüne başvurmak istedikleri halde iman iddiasında bulunanlara şaşmıştır. Allah'ın şeriatından başkasının hükmüne başvurulan her durum, tâğûta başvurmaktır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tâğûtun önünde muhakeme olunmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak istemektedir.” [Nisâ, 4/60].
فَالْكُفْرُ بِالطَّاغُوتِ الَّذِي صَرَّحَ اللَّهُ بِأَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ - شَرْطٌ فِي الْإِيمَانِ كَمَا بَيَّنَهُ - تَعَالَى - فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى [٢ \ ٢٥٦] .
Allah'ın bu ayette kendilerine emrettiğini açıkça bildirdiği tâğûtu inkâr etmek, Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى } “Kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, kopmayan sağlam bir kulpa yapışmış olur” [Bakara, 2/256] buyruğunda açıkladığı gibi imanın bir şartıdır.
فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ لَمْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ لَمْ يَتَمَسَّكْ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى، وَمَنْ لَمْ يَسْتَمْسِكْ بِهَا فَهُوَ مُتَرَدٍّ مَعَ الْهَالِكِينَ.
Buradan anlaşılmaktadır ki, tâğûtu inkâr etmeyen kimse sağlam kulpa yapışmamıştır. Ona yapışmayan kimse ise helak olanlarla birlikte uçuruma yuvarlanmıştır.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا [١٨ \ ٢٦] .
Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا } “Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O ne güzel görür, O ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur. O, kendi hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez.” [Kehf, 18/26].
فَهَلْ فِي الْكَفَرَةِ الْفَجَرَةِ الْمُشَرِّعِينَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّ لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؟ وَأَنْ يُبَالَغَ فِي سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ لِإِحَاطَةِ سَمْعِهِ بِكُلِّ الْمَسْمُوعَاتِ وَبَصَرِهِ بِكُلِّ الْمُبْصَرَاتِ؟ وَأَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ دُونَهُ مِنْ وَلِيٍّ؟
Kanun koyucu kâfir ve facirler arasında, göklerin ve yerin gaybının kendisine ait olmasıyla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır? İşitmesi bütün işitilenleri, görmesi de bütün görülenleri kuşattığı için işitme ve görmesinde nihai kemale sahip olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır? Kendisinden başka hiçbir dost bulunmamakla [vasıflanmayı hak eden biri var mıdır]?
﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
[Allah], bundan çok büyük bir yücelikle münezzehtir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢٨ \ ٨٨] .
Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma. O'ndan başka ilah yoktur. O'nun vechi (zatı) hariç her şey helak olacaktır. Hüküm O'nundur ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.” [Kasas, 28/88].
فَهَلْ فِي الْكَفَرَةِ الْفَجَرَةِ الْمُشَرِّعِينَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ الْإِلَهُ الْوَاحِدُ؟ وَأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ؟ وَأَنَّ الْخَلَائِقَ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ؟
Kanun koyucu kâfir ve facirler arasında, tek ilah olmakla, vechi hariç her şeyin helak olacağı Zât olmakla ve yaratılmışların kendisine döneceği Zât olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
تَبَارَكَ رَبُّنَا وَتَعَاظَمَ وَتَقَدَّسَ أَنْ يُوصَفَ أَخَسُّ خَلْقِهِ بِصِفَاتِهِ.
Yaratıklarının en adisinin O'nun sıfatlarıyla vasıflanmasından Rabbimiz mübarektir, yücedir ve münezzehtir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [٤٠ \ ١٢] .
Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “İşte bu, Allah bir olarak anıldığı zaman inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir. Artık hüküm, çok yüce ve çok büyük olan Allah'ındır.” [Mü'min, 40/12].
فَهَلْ فِي الْكَفَرَةِ الْفَجَرَةِ الْمُشَرِّعِينَ النُّظُمَ الشَّيْطَانِيَّةَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ فِي أَعْظَمِ كِتَابٍ سَمَاوِيٍّ بِأَنَّهُ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ؟
Şeytanî nizamları koyan kâfir ve facirler arasında, en yüce semavî kitapta "el-Aliyy" (pek yüce) ve "el-Kebîr" (pek büyük) olarak vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
سُبْحَانَكَ رَبَّنَا وَتَعَالَيْتَ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِكَ وَجَلَالِكَ.
Rabbimiz! Seni tenzih ederiz; Senin kemaline ve celaline yakışmayan her şeyden Sen pek yücesin.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٢٨ \ ٧٣] .
Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “O, Allah'tır; O'ndan başka ilah yoktur. İlkinde de sonuncusunda da (dünyada da âhirette de) hamd O'nadır. Hüküm O'nundur ve yalnız O'na döndürüleceksiniz. De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' O, rahmetinden ötürü, dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız diye geceyi ve gündüzü sizin için var etti. Umulur ki şükredersiniz.” [Kasas, 28/70-73].
فَهَلْ فِي مُشَرِّعِي الْقَوَانِينِ الْوَضْعِيَّةِ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّ لَهُ الْحَمْدَ فِي الْأَوْلَى وَالْآخِرَةِ، وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُصَرِّفُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، مُبَيِّنًا بِذَلِكَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ، وَعَظَمَةَ إِنْعَامِهِ عَلَى خَلْقِهِ.
Beşerî kanun koyucular arasında, ilkinde ve sonuncusunda (dünyada ve âhirette) hamdın kendisine ait olmasıyla ve kudretinin kemalini ve kullarına olan nimetinin büyüklüğünü göstererek geceyi ve gündüzü evirip çeviren olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
سُبْحَانَ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ - جَلَّ وَعَلَا - أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي حُكْمِهِ أَوْ عِبَادَتِهِ أَوْ مُلْكِهِ.
Göklerin ve yerin Yaratıcısı -şanı yüce ve ulu olan Allah-, hükmünde, ibadetinde veya mülkünde bir ortağı olmaktan münezzehtir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [١٢ \ ٤٠] .
Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. Dosdoğru din işte budur, fakat insanların çoğu bilmezler.” [Yûsuf, 12/40].
فَهَلْ فِي أُولَئِكَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ هُوَ الْإِلَهُ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ، وَأَنَّ عِبَادَتَهُ وَحْدَهُ هِيَ الدِّينُ الْقَيِّمُ؟
Onlar arasında, yalnızca kendisine kulluk edilen ilah olmakla ve sadece kendisine yapılan ibadetin dosdoğru din olmasıyla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Allah, zalimlerin söylediklerinden çok büyük bir yücelikle münezzeh ve yücedir.
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ [١٢ \ ٦٧] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Hüküm ancak Allah'ındır. Yalnız O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.” [Yûsuf, 12/67].
فَهَلْ فِيهِمْ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُتَوَكَّلَ عَلَيْهِ، وَتُفَوِّضَ الْأُمُورُ إِلَيْهِ؟
Aralarında, kendisine tevekkül edilmeyi ve işlerin kendisine havale edilmesini hak eden biri var mıdır?
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -:
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ [٥ \ ٤٩ - ٥٠] .
{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanların çoğu gerçekten fasıktırlar. Yoksa cahiliye hükmünü mü arıyorlar? İyice bilen bir toplum için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” [Mâide, 5/49-50].
فَهَلْ فِي أُولَئِكَ الْمُشَرِّعِينَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّ حُكْمَهُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِاتِّبَاعِ الْهَوَى؟ وَأَنَّ مَنْ تَوَلَّى عَنْهُ أَصَابَهُ اللَّهُ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِ؟ لِأَنَّ الذُّنُوبَ لَا يُؤَاخَذُ بِجَمِيعِهَا إِلَّا فِي الْآخِرَةِ؟ وَأَنَّهُ لَا حُكْمَ أَحْسَنُ مِنْ حُكْمِهِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ؟
Kanun koyucular arasında; hükmü Allah'ın indirdiğiyle olan ve hevaya uymaya muhalif olan, kendisinden yüz çevireni Allah'ın bazı günahlarıyla cezalandırdığı -çünkü günahların tamamından ancak âhirette hesaba çekilecektir- ve kesin inanç sahibi bir topluluk için hükmünden daha güzeli bulunmayan olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
سُبْحَانَ رَبِّنَا وَتَعَالَى عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ.
Rabbimiz münezzehtir; kemaline ve celaline yakışmayan her şeyden çok yücedir.
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ [٦ \ ٥٧] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ } “Hüküm ancak Allah'ındır. O, hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” [En'âm, 6/57].
فَهَلْ فِيهِمْ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ يَقُصُّ الْحَقَّ، وَأَنَّهُ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ؟
Aralarında, hakkı anlatan ve ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısı olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا الْآيَةَ [٦ \ ١١٤ - ١١٥] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa size Kitab'ı açıklanmış olarak indiren O'dur. Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından hak ile indirilmiş olduğunu bilirler. O halde sakın şüpheye düşenlerden olma! Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır...” ayeti [En'âm, 6/114-115].
فَهَلْ فِي أُولَئِكَ الْمَذْكُورِينَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ هَذَا الْكِتَابَ مُفَصَّلًا، الَّذِي يَشْهَدُ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ، وَبِأَنَّهُ تَمَّتْ كَلِمَاتُهُ صِدْقًا وَعَدْلًا - أَيْ صِدْقًا فِي الْأَخْبَارِ، وَعَدْلًا فِي الْأَحْكَامِ - وَأَنَّهُ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؟
Zikredilen kimseler arasında; Ehl-i Kitab'ın Rabbin tarafından hak ile indirildiğine şahitlik ettiği bu Kitab'ı açıklanmış olarak indiren olmakla, kelimeleri doğruluk ve adaletle -yani haberlerinde doğruluk, hükümlerinde adaletle- tamamlanmış olmakla ve kelimelerini değiştirecek hiçbir güç bulunmayıp hakkıyla işiten ve hakkıyla bilen olmakla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
سُبْحَانَ رَبِّنَا، مَا أَعْظَمَهُ، وَمَا أَجَلَّ شَأْنَهُ.
Rabbimiz münezzehtir; O ne büyüktür ve şânı ne yücedir!
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı? Ki siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız.' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'” [Yûnus, 10/59].
فَهَلْ فِي أُولَئِكَ الْمَذْكُورِينَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الرِّزْقَ لِلْخَلَائِقِ، وَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ تَحْلِيلٌ وَلَا تَحْرِيمٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ؟ لِأَنَّ مِنَ الضَّرُورِيِّ أَنَّ مَنْ خَلَقَ الرِّزْقَ وَأَنْزَلَهُ هُوَ الَّذِي لَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ؟
Zikredilenler arasında; yaratılmışlara rızkı indiren olmakla ve O'nun izni olmaksızın hiçbir helal kılma ve haram kılmanın mümkün olmamasıyla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır? Çünkü rızkı yaratan ve indirenin, onda helal ve haram kılma tasarrufuna sahip olması zaruridir.
سُبْحَانَهُ - جَلَّ وَعَلَا - أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ.
O -şânı yüce ve ulu olan-, helal kılma ve haram kılmada bir ortağı olmaktan münezzehtir.
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ [٥ \ ٤٤] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” [Mâide, 5/44].
فَهَلْ فِيهِمْ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْوَصْفَ بِذَلِكَ؟
Onlar arasında bununla vasıflanmayı hak eden biri var mıdır?
سُبْحَانَ رَبِّنَا وَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ.
Rabbimiz münezzehtir ve bundan çok yücedir.
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [١٦ \ ١١٦ - ١١٧] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle, 'Şu helaldir, bu haramdır' demeyin; çünkü Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler kurtuluşa eremezler. Az bir menfaat [vardır], onlar için acı bir azap vardır.” [Nahl, 16/116-117].
فَقَدْ أَوْضَحَتِ الْآيَةُ أَنَّ الْمُشَرِّعِينَ غَيْرَ مَا شَرَّعَهُ اللَّهُ إِنَّمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ، لِأَجْلِ أَنْ يَفْتَرُوهُ عَلَى اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ لَا يُفْلِحُونَ، وَأَنَّهُمْ يُمَتَّعُونَ قَلِيلًا ثُمَّ يُعَذَّبُونَ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ، وَذَلِكَ وَاضِحٌ فِي بُعْدِ صِفَاتِهِمْ مِنْ صِفَاتِ مَنْ لَهُ أَنْ يُحَلِّلَ وَيُحَرِّمَ.
Ayet açıkça göstermiştir ki, Allah'ın koyduğu hükümlerden başkasını koyanların dilleri, Allah'a iftira etmek için ancak yalan söyler; onlar asla kurtuluşa eremezler; az bir süre faydalanırlar, sonra da acı bir azapla azap olunurlar. Bu da onların sıfatlarının, helal ve haram kılma yetkisine sahip olanın sıfatlarından ne kadar uzak olduğunu açıkça göstermektedir.
وَمِنْهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ [٦ \ ١٥٠] .
Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme.'” [En'âm, 6/150].
فَقَوْلُهُ: هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ صِيغَةُ تَعْجِيزٍ، فَهُمْ عَاجِزُونَ عَنْ بَيَانِ مُسْتَنَدِ التَّحْرِيمِ. وَذَلِكَ وَاضِحٌ فِي أَنَّ غَيْرَ اللَّهِ لَا يَتَّصِفُ بِصِفَاتِ التَّحْلِيلِ وَلَا التَّحْرِيمِ. وَلَمَّا كَانَ التَّشْرِيعُ وَجَمِيعُ الْأَحْكَامِ - شَرْعِيَّةً كَانَتْ أَوْ كَوْنِيَّةً قَدَرِيَّةً - مِنْ خَصَائِصِ الرُّبُوبِيَّةِ - كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ - كَانَ كُلُّ مَنِ اتَّبَعَ تَشْرِيعًا غَيْرَ تَشْرِيعِ اللَّهِ قَدِ اتَّخَذَ ذَلِكَ الْمُشَرِّعَ رَبًّا، وَأَشْرَكَهُ مَعَ اللَّهِ.
O'nun: { هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ } “Şahitlerinizi getirin” buyruğu bir aciz bırakma (ta'ciz) ifadesidir; zira onlar haram kılmanın dayanağını açıklamaktan acizdirler. Bu da Allah'tan başkasının helal kılma veya haram kılma sıfatlarıyla nitelenemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. Teşrî ve bütün hükümler -ister şer'î olsun, ister kevnî-kaderî olsun- zikredilen ayetlerin delalet ettiği üzere Rabliğin özelliklerinden olunca, Allah'ın teşrîinden başka bir teşrîe uyan herkes, o teşrî koyucuyu rab edinmiş ve onu Allah'a ortak koşmuş olur.
وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهَا مِرَارًا وَسَنُعِيدُ مِنْهَا مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، فَمِنْ ذَلِكَ - وَهُوَ مِنْ أَوْضَحِهِ وَأَصْرِحِهِ - أَنَّهُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَعَتْ مُنَاظَرَةٌ بَيْنَ حِزْبِ الرَّحْمَنِ وَحِزْبِ الشَّيْطَانِ فِي حُكْمٍ مِنْ أَحْكَامِ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ، وَحِزْبُ الرَّحْمَنِ يَتَّبِعُونَ تَشْرِيعَ الرَّحْمَنِ فِي وَحْيِهِ فِي تَحْرِيمِهِ، وَحِزْبُ الشَّيْطَانِ يَتَّبِعُونَ وَحْيَ الشَّيْطَانِ فِي تَحْلِيلِهِ.
Buna delalet eden ayetler pek çoktur; bunları defalarca zikrettik ve yetecek kadarını yeniden zikredeceğiz. Bunlardan -ki en açık ve en sarih olanlarındandır- biri şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında, helal kılma ve haram kılma hükümlerinden biri hakkında Rahmân'ın taraftarları ile şeytanın taraftarları arasında bir münazara cereyan etti. Rahmân'ın taraftarları O'nun vahyinde haram kılması hususunda Rahmân'ın teşrîine uyuyorlar, şeytanın taraftarları ise helal kılması hususunda şeytanın vahyine uyuyorlardı.
وَقَدْ حَكَمَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا وَأَفْتَى فِيمَا تَنَازَعُوا فِيهِ فَتْوَى سَمَاوِيَّةً قُرْآنِيَّةً تُتْلَى فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» .
Allah onların aralarında hükmetmiş ve En'âm sûresinde okunan semavî ve Kur'ânî bir fetva ile çekiştikleri konuda fetva vermiştir.
وَذَلِكَ أَنَّ الشَّيْطَانَ لَمَّا أَوْحَى إِلَى أَوْلِيَائِهِ فَقَالَ لَهُمْ فِي وَحْيِهِ: سَلُوا مُحَمَّدًا عَنِ الشَّاةِ تُصْبِحُ مَيْتَةً، مَنْ هُوَ الَّذِي قَتَلَهَا؟ فَأَجَابُوهُمْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي قَتَلَهَا.
Şöyle ki şeytan dostlarına vahyedip (fısıldayıp) vahyinde onlara: "Muhammed'e, kendiliğinden ölüp mundar olan (meyte) koyunu kimin öldürdüğünü sorun!" dedi. Onlar da [Müslümanlara sorunca], Allah'ın onu öldürdüğünü söylediler.
فَقَالُوا: الْمَيْتَةُ إِذًا ذَبِيحَةُ اللَّهِ، وَمَا ذَبَحَهُ اللَّهُ كَيْفَ تَقُولُونَ إِنَّهُ حَرَامٌ؟ مَعَ أَنَّكُمْ تَقُولُونَ
Bunun üzerine şöyle dediler: "O halde leş, Allah'ın kestiğidir. Allah'ın kestiğine nasıl haram dersiniz? Üstelik siz...
إِنَّمَا ذَبَحْتُمُوهُ بِأَيْدِيكُمْ حَلَالٌ، فَأَنْتُمْ إِذًا أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ وَأَحَلُّ ذَبِيحَةً.
...kendi ellerinizle kestiğinizin helal olduğunu söylüyorsunuz. O halde siz Allah'tan daha iyisiniz ve kestiğiniz daha helaldir!"
فَأَنْزَلَ اللَّهُ بِإِجْمَاعِ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [٦ \ ١٢١] ، يَعْنِي الْمَيْتَةَ، أَيْ وَإِنْ زَعَمَ الْكُفَّارُ أَنَّ اللَّهَ ذَكَّاهَا بِيَدِهِ الْكَرِيمَةِ بِسِكِّينٍ مِنْ ذَهَبٍ. وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ [٦ \ ١٢١] ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْأَكْلِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَا تَأْكُلُوا، وَقَوْلُهُ: لَفِسْقٌ، أَيْ خُرُوجٌ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَاتِّبَاعٌ لِتَشْرِيعِ الشَّيْطَانِ. وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ [٦ \ ١٢١] . أَيْ بِقَوْلِهِمْ: مَا ذَبَحْتُمُوهُ حَلَالٌ وَمَا ذَبَحَهُ اللَّهُ حَرَامٌ، فَأَنْتُمْ إذًا أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ، وَأَحَلُّ تَذْكِيَةً، ثُمَّ بَيَّنَ الْفَتْوَى السَّمَاوِيَّةِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فِي الْحُكْمِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [٦ \ ١٢١] فَهِيَ فَتْوَى سَمَاوِيَّةٌ مِنَ الْخَالِقِ - جَلَّ وَعَلَا - صَرَّحَ فِيهَا بِأَنَّ مُتَّبِعَ تَشْرِيعِ الشَّيْطَانِ الْمُخَالِفِ لِتَشْرِيعِ الرَّحْمَنِ - مُشْرِكٌ بِاللَّهِ.
İlim ehlinden görüşü muteber olanların icmaıyla Allah Teâlâ şu buyruğunu indirdi: { وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin” [En'âm, 6/121]. Yani leşi (meyteyi); kâfirler Allah'ın onu kerîm eliyle, altından bir bıçakla kestiğini iddia etseler bile [ondan yemeyin]. { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Şüphesiz o bir fısktır” [En'âm, 6/121]; zamir O'nun { وَلَا تَأْكُلُوا } buyruğundan anlaşılan 'yeme' fiiline aittir. { لَفِسْقٌ } ifadesi ise, Allah'a itaatten çıkmak ve şeytanın teşrîine uymak demektir. { وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar” [En'âm, 6/121]. Yani onların: "Sizin kestiğiniz helal, Allah'ın kestiği haram; öyleyse siz Allah'tan daha iyisiniz ve kestiğiniz daha helaldir" sözleriyle [tartışmaları için]. Sonra Allah Teâlâ iki taraf arasındaki hüküm konusunda Âlemlerin Rabbi'nden gelen semavî fetvayı şu buyruğunda açıkladı: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” [En'âm, 6/121]. Bu, Yaratıcı -celle ve alâ-'dan gelen semavî bir fetvadır; bu fetvada Rahmân'ın teşrîine aykırı olan şeytanın teşrîine uyan kimsenin Allah'a şirk koşmuş olduğunu açıkça belirtmiştir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مَثَّلَ بِهَا بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ لِحَذْفِ اللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ لِلْقَسَمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى اللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ الْمَحْذُوفَةِ عَدَمُ اقْتِرَانِ جُمْلَةِ (إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ) بِالْفَاءِ ; لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شَرْطًا لَمْ يَسْبِقْهُ قَسَمٌ لَقِيلَ: فَإِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Arap dili âlimlerinden bazıları, bu kerîm ayeti kaseme hazırlık yapan lâmın (el-lâmü'l-muvattie li'l-kasem) hazfedilmesine örnek göstermişlerdir. Hazfedilmiş olan hazırlık lâmının delili, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } cümlesinin "fâ" harfi ile birleşmemiş olmasıdır. Zira eğer kendisinden önce bir kasem (yemin) geçmeyen bir şart [cümlesi] olsaydı, el-Hulâsa'daki (İbn Mâlik'in Elfiyye'sindeki) şu söz gereğince “فَإِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ” denilirdi:
وَاقرُنْ بِفَا حَتْمًا جَوَابًا لَو جُعِلْ ... شَرْطًا لِأَنْ أَوْ غَيْرِهَا لَمْ يَنْجَعِلْ
“Şayet şart edatı “in” veya başka bir edata şart olmaya elverişli olmayan bir cevap cümlesi gelirse, onu mutlaka “fâ” ile bitiştir.”
وَهُوَ مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَحَذْفُ الْفَاءِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ مِنْ ضَرُورَةِ الشِّعْرِ.
Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir ve doğru olan da budur. Böyle bir durumda "fâ" harfinin hazfedilmesi ise şiir zaruretindendir.
وَمَا زَعَمَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّهُ يَجُوزُ مُطْلَقًا، وَأَنَّ ذَلِكَ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَتَانِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ: إِحْدَاهُمَا: قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ.
Bazılarının bunun mutlak olarak caiz olduğunu ve buna Allah'ın Kitabı'ndan iki ayetin delalet ettiğini iddia etmeleri ise: Bunlardan birincisi Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” buyruğudur.
وَالثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [٤٢] بِحَذْفِ الْفَاءِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ مِنَ السَّبْعَةِ خِلَافُ التَّحْقِيقِ.
İkincisi ise Yedi kıraat imamından Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraatinde “fâ” harfinin hazfiyle okunan Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir” [Şûrâ, 42/30] buyruğudur [ki bu iddia] tahkike aykırıdır.
بَلِ الْمُسَوِّغُ لِحَذْفِ الْفَاءِ فِي آيَةِ: إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ تَقْدِيرُ الْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ قَبْلَ الشَّرْطِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِحَذْفِ الْفَاءِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Bilakis { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } ayetinde "fâ" harfinin bulunmayışını caiz kılan sebep, el-Hulâsa'daki (Elfiyye'deki) şu beyit gereğince şarttan önce varlığı kabul edilen ve "fâ"nın hazfedilmesiyle kendisine delalet edilen mahzuf bir kasemin takdir edilmesidir:
وَاحْذِفْ لَدَى اجْتِمَاعِ شَرْطٍ وَقَسَمْ ... جَوَابَ مَا أَحْرَتْ فَهُوَ مُلْتَزَمْ
“Şart ile kasem bir arada bulunduğunda, sonra gelenin cevabını hazfet; bu [kural] iltizam edilir (bağlayıcıdır).”
وَعَلَيْهِ، فَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ الْمُقَدَّرِ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ، فَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ لِحَذْفِ الْفَاءِ الْمَذْكُورِ.ُُ
Buna göre { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } cümlesi takdir edilen kasemin cevabıdır, şartın cevabı ise mahzuftur. Dolayısıyla ayette zikredilen "fâ"nın hazfedilmesine dair bir delil yoktur.
وَالْمُسَوِّغُ لَهُ فِي آيَةِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ أَنَّ (مَا) فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ مَوْصُولَةٌ، كَمَا جَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ، أَيْ وَالَّذِي أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ كَائِنٌ وَوَاقِعٌ بِسَبَبِ مَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ.
{ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } ayetinde buna cevaz veren sebep ise, tahkik ehli birçok âlimin kesin olarak belirttiği gibi Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraatinde (mâ/مَا) edatının ism-i mevsul olmasıdır; yani "Başınıza gelen musibet, kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyle meydana gelmiş ve vuku bulmuştur."
وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: فَمَا مَوْصُولَةٌ أَيْضًا، وَدُخُولُ الْفَاءِ فِي خَبَرِ الْمَوْصُولِ جَائِزٌ كَمَا أَنَّ عَدَمَهُ جَائِزٌ، فَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ جَارِيَةٌ عَلَى أَمْرٍ جَائِزٍ.
Cumhurun kıraatine göre ise: (mâ) yine ism-i mevsuldür ve ism-i mevsulün haberine "fâ" harfinin girmesi caiz olduğu gibi girmemesi de caizdir. Dolayısıyla her iki kıraat de caiz olan bir kural üzere cereyan etmiştir.
وَمِثَالُ دُخُولِ الْفَاءِ فِي خَبَرِ الْمَوْصُولِ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٢٧٤] وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ (مَا) فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ شَرْطِيَّةٌ، وَعَلَيْهِ فَاقْتِرَانُ الْجَزَاءِ بِالْفَاءِ وَاجِبٌ.
İsm-i mevsulün haberine "fâ" harfinin girmesine örnek, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya, işte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” [Bakara, 2/274]. Bu, Kur'an'da pek çoktur. Bazıları da şöyle demiştir: Cumhurun kıraatinde (mâ) şart edatıdır, buna göre cezanın (şart cevabının) "fâ" ile birleşmesi vaciptir.
أَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ فَهِيَ مَوْصُولَةٌ لَيْسَ إِلَّا، كَمَا هُوَ التَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ -.
Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraatine göre ise -inşâallah tahkik edilen de budur- o yalnızca ism-i mevsuldür.
وَكَوْنُ (مَا) شَرْطِيَّةً عَلَى قِرَاءَةٍ، وَمَوْصُولَةً عَلَى قِرَاءَةٍ - لَا إِشْكَالَ فِيهِ ; لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ الْقِرَاءَتَيْنِ فِي الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ كَالْآيَتَيْنِ.
(mâ)'nın bir kıraate göre şart edatı, diğer bir kıraate göre ism-i mevsul olmasında hiçbir müşkillik yoktur; zira daha önce tek bir ayetteki iki kıraatin iki ayrı ayet hükmünde olduğunu belirtmiştik.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نَحْوِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ «الْأَنْعَامِ» الْمَذْكُورَةُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [١٦ \ ١٠٠] . فَصَرَّحَ بِتَوَلِّيهِمْ لِلشَّيْطَانِ، أَيْ بِاتِّبَاعِ مَا يُزَيِّنُ لَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي مُخَالِفًا لِمَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ، ثُمَّ صَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ إِشْرَاكٌ بِهِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ، وَصَرَّحَ أَنَّ الطَّاعَةَ فِي ذَلِكَ الَّذِي يُشَرِّعُهُ الشَّيْطَانُ لَهُمْ وَيُزَيِّنُهُ عِبَادَةٌ لِلشَّيْطَانِ.
Zikredilen En'âm ayetinin delalet ettiği manaya benzer hükme delalet eden ayetlerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Onun hakimiyeti ancak onu veli edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir” [Nahl, 16/100]. Burada onların şeytanı veli edindiklerini, yani peygamberlerin getirdiğine aykırı olarak onların küfür ve günahlardan süsleyip gösterdiği şeylere uyduklarını açıkça ifade etmiş; ardından Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } buyruğunda bunun O'na şirk koşmak olduğunu ve şeytanın kendilerine teşrî kıldığı ve süslediği şeyde ona itaat etmenin şeytana ibadet olduğunu açıkça belirtmiştir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ عَبَدَ الشَّيْطَانَ فَقَدْ أَشْرَكَ بِالرَّحْمَنِ، قَالَ - تَعَالَى -: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا، وَيَدْخُلُ فِيهِمْ مُتَّبِعُو نِظَامِ الشَّيْطَانِ دُخُولًا أَوْلِيَاءُ أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ [٣٦ \ ٦٠ - ٦٢] .
Bilinmektedir ki şeytana ibadet eden kimse Rahmân'a şirk koşmuş olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا } -ki şeytanın nizamına uyanlar bunların içine öncelikle dahil olurlar- { أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } “'Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana ibadet etmeyin, çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır; Bana ibadet edin, dosdoğru yol budur' diye emretmedim mi? Andolsun ki o, sizden pek çok nesli saptırmıştı. Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?” [Yâsîn, 36/60-62].
ثُمَّ بَيَّنَ الْمَصِيرَ الْأَخِيرَ لِمَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّيْطَانَ فِي دَارِ الدُّنْيَا، فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٣٦ \ ٦٣ - ٦٥] . وَقَالَ - تَعَالَى - عَنْ نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا [١٩ \ ٤٤] فَقَوْلُهُ:
Sonra dünya yurdunda şeytana tapan kimsenin nihai akıbetini Allah Teâlâ şu buyruğunda açıkladı: { هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “'İşte bu, size vadedilen cehennemdir! İnkâr etmeniz sebebiyle bugün oraya girin!' Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder” [Yâsîn, 36/63-65]. Allah Teâlâ peygamberi İbrahim hakkında da şöyle buyurmuştur: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا } “'Babacığım! Şeytana kulluk etme! Şüphesiz şeytan Rahmân'a çok isyankâr olmuştur'” [Meryem, 19/44]. O'nun:
(لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ) أَيْ بِاتِّبَاعِ مَا يُشَرِّعُهُ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، مُخَالِفًا لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ.
{ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ } “Şeytana kulluk etme” buyruğu; Allah'ın meşru kıldıklarına muhalif olarak, onun küfür ve günahlardan teşrî kıldığı şeylere uymak suretiyle [kulluk etme] demektir.
وَقَالَ - تَعَالَى -: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا [٤ \ ١١٧] ، فَقَوْلُهُ: وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا يَعْنِي مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Onlar O'nu bırakıp birtakım dişilere taparlar ve ancak inatçı bir şeytana taparlar” [Nisâ, 4/117]. O'nun: { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا } buyruğu; ancak inatçı bir şeytana kulluk ederler demektir.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [٣٤ \ ٤٠ - ٤١] .
Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “O gün Allah onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar size mi tapıyorlardı?' diyecektir. [Melekler]: 'Seni tenzih ederiz, bizim velimiz onlar değil, Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu onlara inanıyordu' derler” [Sebe', 34/40-41].
فَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَيْ يَتَّبِعُونَ الشَّيَاطِينَ وَيُطِيعُونَهُمْ فِيمَا يُشَرِّعُونَ وَيُزَيِّنُونَ لَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ.
Allah Teâlâ'nın: { بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” buyruğu, iki tefsirden daha sahih olanına göre; şeytanlara uyuyorlar ve onların küfürden ve günahlardan kendileri için teşrî kıldığı ve süslediği şeylerde onlara itaat ediyorlardı demektir.
وَالشَّيْطَانُ عَالِمٌ بِأَنَّ طَاعَتَهُمْ لَهُ الْمَذْكُورَةَ إِشْرَاكٌ بِهِ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ وَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ [١٤ \ ٢٢] . فَقَدِ اعْتَرَفَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُشْرِكِينَ بِهِ مِنْ قَبْلُ، أَيْ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَلَمْ يَكْفُرْ بِشِرْكِهِمْ ذَلِكَ إِلَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Şeytan da onların kendisine gösterdiği bu itaatin bir şirk olduğunu bilmektedir; nitekim bunu açıkça ifade etmiş ve İbrahim sûresinde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda belirttiği gibi ahirette onlardan teberrî etmiştir (uzaklaşmıştır): { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } ... { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allah size gerçeği vadetti; ben de size vadettim ama vaadimden caydım...' ... 'Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı inkâr etmiştim'” [İbrâhîm, 14/22]. Böylece o, onların daha önce yani dünya yurdunda kendisini [Allah'a] ortak koştuklarını itiraf etmiş ve onların bu şirkini ancak kıyamet gününde inkâr etmiştir.
وَقَدْ أَوْضَحَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي بَيَّنَّا فِي الْحَدِيثِ لَمَّا سَأَلَهُ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ ﵁ عَنْ قَوْلِهِ: اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا [٩ \ ٣١] كَيْفَ اتَّخَذُوهُمْ أَرْبَابًا؟ وَأَجَابَهُ ﷺ أَنَّهُمْ أَحَلُّوا لَهُمْ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَحَرَّمُوا عَلَيْهِمْ مَا أَحَلَّ اللَّهُ - فَاتَّبَعُوهُمْ، وَبِذَلِكَ الِاتِّبَاعِ اتَّخَذُوهُمْ أَرْبَابًا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açıkladığımız bu manayı, Adiy b. Hâtim radıyallâhu anh kendisine: { اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا } “Onlar hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” [Tevbe, 9/31] ayeti hakkında: "Onları nasıl rabler edindiler?" diye sorduğunda hadiste açıklamıştır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle cevap vermiştir: "Onlar, Allah'ın haram kıldığını onlara helal, Allah'ın helal kıldığını da onlara haram kıldılar; onlar da kendilerine uydular. İşte bu uymayla onları rabler edindiler."
وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي هَذَا أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا أَحَلُّوا شَيْئًا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُ، وَحَرَّمُوا شَيْئًا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَحَلَّهُ - فَإِنَّهُمْ يَزْدَادُونَ كُفْرًا جَدِيدًا بِذَلِكَ مَعَ كُفْرِهِمُ الْأَوَّلِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ [٩ \ ٣٧] .
Bu husustaki en sarih delillerden biri de şudur: Kâfirler, Allah'ın haram kıldığını bildikleri bir şeyi helal saydıklarında ve Allah'ın helal kıldığını bildikleri bir şeyi haram kıldıklarında, önceki küfürlerine ilaveten bununla yeni bir küfür artırmış olurlar. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ } ... { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Haram ayları ertelemek (nesî'), ancak inkârda ileri gitmektir... Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” [Tevbe, 9/37].
وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَطَاعَ غَيْرَ اللَّهِ فِي تَشْرِيعٍ مُخَالِفٍ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ - فَقَدْ أَشْرَكَ بِهِ مَعَ اللَّهِ، كَمَا يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ: وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ [٦ \ ١٣٧] . فَسَمَّاهُمْ شُرَكَاءَ لَمَّا أَطَاعُوهُمْ فِي قَتْلِ الْأَوْلَادِ.
Her halükârda şüphe yoktur ki, Allah'ın meşru kıldığına aykırı bir teşrîde Allah'tan başkasına itaat eden herkes, onu Allah'a ortak koşmuş olur. Nitekim O'nun şu buyruğu da buna delalet etmektedir: { وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ } “Böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” [En'âm, 6/137]. Çocukları öldürme konusunda kendilerine itaat ettikleri için onları "ortaklar" (şürekâ) olarak isimlendirmiştir.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ [٤٢ \ ٢١] فَقَدْ سَمَّى - تَعَالَى - الَّذِينَ يُشَرِّعُونَ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ - شُرَكَاءَ، وَمِمَّا يَزِيدُ ذَلِكَ إِيضَاحًا أَنَّ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنِ الشَّيْطَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أَنَّهُ يَقُولُ لِلَّذِينِ كَانُوا يُشْرِكُونَ بِهِ فِي دَارِ الدُّنْيَا: (إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ) - أَنَّ ذَلِكَ الْإِشْرَاكَ الْمَذْكُورَ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ زَائِدٌ عَلَى أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى طَاعَتِهِ فَاسْتَجَابُوا لَهُ، كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنْهُ: وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي الْآيَةَ، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği şeyleri dinden kendilerine teşrî kılan (şeriat yapan) ortakları mı var?” [Şûrâ, 42/21]. Allah Teâlâ dinden O'nun izin vermediği şeyleri teşrî kılanları "ortaklar" olarak isimlendirmiştir. Bunu daha da açıklayan husus şudur: Allah'ın kıyamet gününde şeytan hakkında, dünya yurdunda kendisine şirk koşan kimselere: { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı inkâr etmiştim” diyeceğini zikretmesidir. Sözü edilen bu şirk koşmada, onun kendilerini itaate çağırması ve onların da bu çağrıya icabet etmesinden fazla bir şey yoktur. Nitekim Allah Teâlâ onun hakkında: { وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz” ayetinde bunu açıkça bildirmiştir. Bu da gördüğün gibi gayet açıktır.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ } “Gökleri ve yeri yaratandır. Size kendi nefislerinizden eşler, davarlardan da çiftler var etmiştir. Sizi bu şekilde çoğaltıp üretmektedir” buyruğu.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «فَاطِرٍ» .
Allah Teâlâ'nın: { فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan” buyruğunun tefsiri Fâtır sûresinin başında geçmişti.
وَقَوْلُهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا، أَيْ خَلَقَ لَكُمْ أَزْوَاجًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ، كَمَا قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً [١٦ \ ٧٢] . وَبَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَزْوَاجِ الْإِنَاثُ، كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً الْآيَةَ [٣٠ \ ٢١] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى [٥٣ \ ٤٥ - ٤٦] . وَقَوْلُهُ: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى [٧٥ \ ٣٩] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى [٩٢ \ ١ - ٣] . وَقَوْلُهُ فِي آدَمَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا الْآيَةَ [٤ \ ١] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِيهِ أَيْضًا: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٨٩] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِيهِ أَيْضًا: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا الْآيَةَ [٣٩ \ ٦] .
O'nun: { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا } “Size kendi nefislerinizden eşler var etmiştir” buyruğu, yani sizin kendi cinsinizden eşler yarattı demektir. Nitekim buna dair açıklamayı Nahl sûresinde Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı ve eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar var etti” [Nahl, 16/72] buyruğunu açıklarken yapmıştık. Orada eşlerden maksadın dişiler olduğunu belirtmiştik; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu açıklamaktadır: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için kendi nefislerinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet kılması da O'nun ayetlerindendir...” [Rûm, 30/21]. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى } “Şüphesiz O, iki çifti; erkeği ve dişiyi atıldığı zaman bir nutfeden yaratmıştır” [Necm, 53/45-46], O'nun: { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “Ondan da iki çifti, erkeği ve dişiyi kıldı” [Kıyâme, 75/39], Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “Bürüyüp örttüğü zaman geceye, aydınlandığı zaman gündüze, erkeği ve dişiyi yaratana andolsun” [Leyl, 92/1-3], Âdem hakkında da: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan Rabbinizden sakının...” [Nisâ, 4/1], yine onun hakkında: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا } “O, sizi tek bir nefisten yaratan ve onunla huzur bulsun diye ondan eşini var edendir...” [A'râf, 7/189] ve yine onun hakkında: { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا } “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan da eşini var etti...” [Zümer, 39/6] buyrukları da bunu açıklar.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا هِيَ الثَّمَانِيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٣] . وَفِي قَوْلِهِ: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ [٣٩ \ ٦] . وَهِيَ ذُكُورُ الضَّأْنِ وَالْمَعْزِ وَالْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَإِنَاثُهَا، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ [٣ \ ١٤] .
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا } “Davarlardan da çiftler [var etmiştir]” buyruğu ise Allah Teâlâ'nın: { ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } “Sekiz çift; koyundan iki...” [En'âm, 6/143] ve { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ } “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan eşini kıldı ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi” [Zümer, 39/6] ayetlerinde zikredilen sekiz çifttir. Bunlar koyun, keçi, deve ve sığırın erkekleri ve dişileridir; nitekim Âl-i İmrân sûresinde Allah Teâlâ'nın: { وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ } “Davarlar ve ekinler” [Âl-i İmrân, 3/14] buyruğunu açıklarken bunu belirtmiştik.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ الظَّاهِرُ أَنَّ ضَمِيرَ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: يَذْرَؤُكُمْ شَامِلٌ لِلْآدَمِيِّينَ وَالْأَنْعَامِ، وَتَغْلِيبُ الْآدَمِيِّينَ عَلَى الْأَنْعَامِ فِي ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: (يَذْرَؤُكُمْ) وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ.
Bu kerîm ayette Allah Teâlâ'nın: { يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ } “Sizi bu şekilde çoğaltıp üretmektedir” buyruğunda zâhir olan; { يَذْرَؤُكُمْ } ifadesindeki hitap zamirinin hem insanları hem de davarları kapsamasıdır. { يَذْرَؤُكُمْ } lafzındaki muhatap zamirinde insanların davarlara tağlîb edilmesi (baskın kılınması) ise açıktır, bunda bir müşkillik yoktur.
وَالتَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: «فِيهِ» رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرَ مِنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ مِنْ بَنِي آدَمَ وَالْأَنْعَامِ، فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ الْمَعْنَى: أَنَّهُ جَعَلَ لِلْآدَمِيِّينَ إنَاثًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ مِنْ جِنْسِهِمْ، وَجَعَلَ لِلْأَنْعَامِ أَيْضًا إِنَاثًا كَذَلِكَ، أَوْ قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْأَزْوَاجِ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ مِنْهُمَا مَعًا.
Tahkike göre -inşâallah-, { فِيهِ } lafzındaki zamir, Allah Teâlâ'nın: { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا } buyruğunda geçen Âdemoğullarından ve davarlardan zikredilen erkek ve dişilere racidir. İster anlamın: "İnsanlar için kendi nefislerinden, yani kendi cinslerinden dişiler var etti, davarlar için de yine öyle dişiler var etti" şeklinde olduğunu söyleyelim, isterse "eşler" (ezvâc) ile her ikisinden de erkeklerin ve dişilerin kastedildiğini söyleyelim [durum aynıdır].
وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ، فَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ (يَذْرَؤُكُمْ) ، أَيْ يَخْلُقُكُمْ وَيَبُثُّكُمْ وَيَنْشُرُكُمْ (فِيهِ) ، أَيْ فِيمَا ذَكَرَ مِنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، أَيْ فِي ضِمْنِهِ عَنْ طَرِيقِ التَّنَاسُلِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.
Durum böyle olunca bu kerîm ayetin anlamı: { يَذْرَؤُكُمْ } yani sizi yaratır, yayar ve çoğaltır; { فِيهِ } yani zikredilen bu erkekler ve dişiler içerisinde, yani bilindiği üzere üreme yoluyla onların vasıtasıyla [çoğaltır] demektir.
وَيُوَضَّحُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً [٤ \ ١] . فَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً يُوَضِّحُ مَعْنَى قَوْلِهِ: يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ.
Bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da açıklanmaktadır: { اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً } “Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden ve ikisinden pek çok erkek ve kadın yayan Rabbinizden sakının” [Nisâ, 4/1]. Allah Teâlâ'nın: { وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً } buyruğu, O'nun { يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ } buyruğunun manasını açıklamaktadır.
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ إِفْرَادِ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: (يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ) مَعَ أَنَّهُ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ عَائِدٌ إِلَى الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ مِنَ الْآدَمِيِّينَ وَالْأَنْعَامِ؟
Eğer: "Sizin zikrettiğinize göre { يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ } buyruğundaki mecrur zamir insanlardan ve davarlardan erkek ve dişilere döndüğü halde, tekil (müfred) kılınmasının vechi nedir?" denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ رُجُوعُ الضَّمِيرِ أَوِ الْإِشَارَةِ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ إِلَى مُثَنَّى أَوْ مَجْمُوعٍ بِاعْتِبَارِ مَا ذُكِرَ مَثَلًا.
Cevap şudur: Kur'an'ın kendisiyle indiği Arap dilinin üsluplarından biri de; zamirin veya işaret isminin, örneğin "zikredilen şey" (mâ zükire) itibarıyla tesniye veya cemiye tekil sîgasıyla dönmesidir.
وَمِثَالُهُ فِي الضَّمِيرِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ الْآيَةَ [٦ \ ٤٦] . فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: (بِهِ) مُفْرَدٌ، مَعَ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى السَّمْعِ وَالْأَبْصَارِ وَالْقُلُوبِ.
Zamirdeki örneği şudur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alır, kalplerinizi de mühürlerse Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?'...” [En'âm, 6/46]. { بِهِ } ifadesindeki zamir, işitmeye, görmeye ve kalplere döndüğü halde tekildir.
فَقَوْلُهُ: يَأْتِيكُمْ بِهِ أَيْ بِمَا ذَكَرَ مِنْ سَمْعِكُمْ وَأَبْصَارِكُمْ وَقُلُوبِكُمْ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ رُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ:
O'nun: { يَأْتِيكُمْ بِهِ } buyruğu; yani işitmenizden, görmenizden ve kalplerinizden zikredilen şeyleri [getirecek] demektir. Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعَ الْبَهَقْ
“Onda siyahtan ve alacadan çizgiler vardır, deride sanki alaca hastalığının alacalanması gibi.”
فَقَوْلُهُ: كَأَنَّهُ، أَيْ مَا ذُكِرَ مِنْ خُطُوطٍ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقٍ.ُُ
Onun “كَأَنَّهُ” sözü; yani siyahtan ve alacadan zikredilen çizgiler [demektir].
وَمِثَالُهُ فِي الْإِشَارَةِ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ [٢ \ ٦٨] أَيْ بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنْ فَارِضٍ وَبِكْرٍ، وَقَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزِّبَعْرَى السَّهْمِيِّ:
İşaret ismindeki örneği: { لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ } “Ne pek yaşlı ne pek genç, bunun arasında dinç bir sığırdır” [Bakara, 2/68] ayetidir; yani yaşlı ve gençten zikredilenlerin arasında demektir. Abdullah b. ez-Ziba'râ es-Sehmî'nin şu sözü de böyledir:
إِنَّ لِلْخَيْرِ وَلِلشَّرِّ مَدًى ... وَكِلَا ذَلِكَ وَجْهٌ وَقُبُلْ
“Şüphesiz hayrın da şerrin de bir sonu vardır ve bunların her ikisinin de bir yönü ve bir yüzü vardır.”
أَيْ كِلَا ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.
Yani hayır ve şerden zikredilenlerin her ikisi [demektir].
وَقَوْلُ مَنْ قَالَ، إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: (فِيهِ) رَاجِعٌ إِلَى الرَّحِمِ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: رَاجِعٌ إِلَى الْبَطْنِ، وَمَنْ قَالَ: رَاجِعٌ إِلَى الْجَعْلِ الْمَفْهُومِ مِنْ (جَعَلَ) وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: رَاجِعٌ إِلَى التَّدْبِيرِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ خِلَافُ الصَّوَابِ.
{ فِيهِ } buyruğundaki zamirin rahme raci olduğunu söyleyenin sözü, karna raci olduğunu söyleyenin sözü, { جَعَلَ } fiilinden anlaşılan kılma/var etme (ca'l) masdarına raci olduğunu söyleyenin sözü ve tedbire raci olduğunu söyleyenin sözü ile bunlara benzer görüşler doğruya aykırıdır.
وَالتَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Tahkik edilen -inşâallah- bizim zikrettiğimizdir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ.
Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğu.
وَقَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ [٧ \ ٥٤] .
Buna dair açıklamayı A'râf sûresinde Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti” [A'râf, 7/54] buyruğunu açıklarken yapmıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ.
Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar” buyruğu.
مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ هِيَ مَفَاتِيحُهُمَا، وَهُوَ جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، فَمُفْرَدُهَا إِقْلِيدٌ، وَجَمْعُهَا مَقَالِيدُ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، وَالْإِقْلِيدُ الْمِفْتَاحُ. وَقِيلَ: وَاحِدُهَا مِقْلِيدٌ، وَهُوَ قَوْلٌ غَيْرُ مَعْرُوفٍ فِي اللُّغَةِ.
Göklerin ve yerin mekâlîdi (makâlîdü's-semâvâti ve'l-ard), onların anahtarlarıdır. Bu, kendi lafzından tekili olmayan bir çoğuldur; tekili iklîd (إِقْلِيد) olup çoğulu kıyasa aykırı olarak mekâlîd (مَقَالِيد) şeklinde gelir; iklîd anahtar demektir. Tekilinin miklîd (مِقْلِيد) olduğu da söylenmiştir; ancak bu, dilde pek bilinmeyen bir görüştür.
وَكَوْنُهُ - جَلَّ وَعَلَا - لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَيْ مَفَاتِيحُهُمَا، كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ - جَلَّ وَعَلَا - هُوَ وَحْدَهُ الْمَالِكُ لِخَزَائِنِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ; لِأَنَّ مِلْكَ مَفَاتِيحِهَا يَسْتَلْزِمُ مِلْكَهَا.
Göklerin ve yerin anahtarlarının Allah -celle ve alâ-'ya ait olması; göklerin ve yerin hazinelerine yalnızca O -celle ve alâ-'nun mâlik olmasından kinayedir; çünkü anahtarlara mâlik olmak o hazinelere mâlik olmayı gerektirir.