وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - مِثْلَ هَذَا فِي سُورَةِ «الزُّمَرِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٦٢ - ٦٣] .
Allah -celle ve alâ- bunun bir benzerini Zümer sûresinde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikretmiştir: { اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, her şeyin üzerinde vekildir. Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur...” [Zümer, 39/62-63].
وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ «الشُّورَى» هَذِهِ وَآيَةُ «الزُّمَرِ» الْمَذْكُورَتَانِ مِنْ أَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - هُوَ مَالِكُ خَزَائِنِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَفْقَهُونَ [٦٣ \ ٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [١٥ \ ٢١] .ُُ
Bu Şûrâ ayetinin ve zikredilen Zümer ayetinin, göklerin ve yerin hazinelerinin sahibinin Allah -celle ve alâ- olduğuna dair delaleti, başka ayetlerde de açıklanmıştır; Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَفْقَهُونَ } “Göklerin ve yerin hazineleri Allah'ındır; fakat münafıklar anlamazlar” [Münâfikûn, 63/7] ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hiçbir şey yoktur ki, hazineleri bizim yanımızda olmasın; biz onu ancak bilinen bir ölçü ile indiririz” [Hicr, 15/21] buyrukları gibi.
وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ خَزَائِنَ رَحْمَتِهِ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ لِغَيْرِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ [٣٨ \ ٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ [٥٢ \ ٣٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا [١٧ \ ١٠٠] .
Başka yerlerde de rahmetinin hazinelerinin O'ndan başkasına ait olmasının mümkün olmadığını açıklamıştır; Allah Teâlâ'nın: { أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ } “Yoksa o çok güçlü ve lütufkâr olan Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?” [Sâd, 38/9], Allah Teâlâ'nın: { أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ } “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır? Yahut hakim ve hâkimiyet kuranlar kendileri midir?” [Tûr, 52/37] ve Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا } “De ki: Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla sımsıkı tutardınız. İnsan pek de cimridir!” [İsrâ, 17/100] buyrukları gibi.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ جَاءَ مَعْنَاهُ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ الْآيَةَ [٣٤ \ ٣٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [٣٤ \ ٣٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْآيَةَ [١٣ \ ٢٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ الْآيَةَ [١٦ \ ٧١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا الْآيَةَ [٤ \ ١٣٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ الْآيَةَ [٦٥ \ ٧] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ [٦٥ \ ٧] أَيْ ضُيِّقَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ لِقِلَّتِهِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ.
Bu kerim ayetteki: { يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } “Dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar” buyruğunun anlamı, başka ayetlerde de açıklanmıştır; Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } “De ki: Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine] kısar...” [Sebe', 34/39], Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar; fakat insanların çoğu bilmezler” [Sebe', 34/36], Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Allah dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar. Onlar ise dünya hayatıyla ferahlandılar...” [Ra'd, 13/26], Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı...” [Nahl, 16/71], Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık...” [Zuhruf, 43/32], Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا } “[Hakkında hüküm verilecek kimse] ister zengin olsun ister fakir, Allah onlara daha yakındır...” [Nisâ, 4/135], Allah Teâlâ'nın: { لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ } “Geniş imkânı olan, genişliğine göre harcasın; rızkı daraltılmış olan da Allah'ın kendisine verdiğinden harcasın...” [Talâk, 65/7] buyrukları gibi. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } buyruğu, azlığından ötürü rızkı daraltılan kimse demektir. Aynı şekilde zikredilen ayetlerde geçen { يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } buyruğu da böyledir.
أَيْ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ بَسْطَهُ لَهُ وَيَقْدِرُ، أَيْ يُضَيِّقُ الرِّزْقَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ تَضْيِيقَهُ عَلَيْهِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ [٢١ \ ٨٧] .
Yani yayılmasını dilediği kimseye rızkı bollaştırır; daraltılmasını dilediği kimseye de rızkı kısar ve daraltır; nitekim bunu Enbiyâ sûresinde Allah Teâlâ'nın: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı / darda bırakmayacağımızı zannetmişti” [Enbiyâ, 21/87] buyruğunu açıklarken izah etmiştik.
وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي بَعْضِ الْآيَاتِ حِكْمَةَ تَضْيِيقِهِ لِلرِّزْقِ عَلَى مَنْ ضَيَّقَهُ عَلَيْهِ.
Allah -celle ve alâ- bazı ayetlerde rızkını daralttığı kimseye bunu daraltmasındaki hikmeti açıklamıştır.
وَذَكَرَ أَنَّ مِنْ حُكْمِ ذَلِكَ أَنَّ بَسْطَ الرِّزْقِ لِلْإِنْسَانِ، قَدْ يَحْمِلُهُ عَلَى الْبَغْيِ وَالطُّغْيَانِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ [٤٢ \ ٢٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى [٩٦ \ ٦] .
Bunun hikmetlerinden birinin, insana rızkın bol verilmesinin onu azgınlığa ve taşkınlığa sevk edebilmesi olduğunu zikretmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azarlardı. Fakat O, dilediği bir ölçüye göre indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” [Şûrâ, 42/27] ve Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى } “Hayır! Gerçekten insan, kendisini müstağni gördüğü için mutlaka azar” [Alak, 96/6-7] buyrukları gibi.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الِدِينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ.
Allah Teâlâ'nın: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الِدِينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ } “Dini dosdoğru tutun diye Nûh'a vasiyet ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya vasiyet ettiğimizi sizin için de din kıldı” buyruğu.
قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -:
Buna dair açıklamayı Ahzâb sûresinde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu tefsir ederken yapmıştık:
وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ الْآيَةَ [٣٣ \ ٧] .
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden de, Nûh'tan da...” [Ahzâb, 33/7].
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } “Ve onda ayrılığa düşmeyin” buyruğu.
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: (فِيهِ) ، رَاجِعٌ إِلَى الدِّينِ فِي قَوْلِهِ: (أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ) .
{ فِيهِ } lafzındaki zamir, { أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ } buyruğundaki { الدِّينِ } (din) kelimesine racidir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الِافْتِرَاقِ فِي الدِّينِ - جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - أَنَّهُ وَصَّى خَلْقَهُ بِذَلِكَ، فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا الْآيَةَ [٣ \ ١٠٣] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [٦ \ ١٥٣] . وَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ لَا يَجْتَنِبُونَ هَذَا النَّهْيَ، وَهَدَّدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٦ \ ١٥٩] . لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِلَى قَوْلِهِ: يَفْعَلُونَ - فِيهِ تَهْدِيدٌ عَظِيمٌ لَهُمْ.
Bu kerim ayetin dinde ayrılığa düşmekten nehyetmeyi içermesi hususu, bu yerin dışında da açıklanmıştır. Allah Teâlâ bunu mahlûkatına vasiyet ettiğini beyan buyurmuştur. Buna delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin...” [Âl-i İmrân, 3/103] buyruğudur. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. Sakınasınız diye Allah size bunu vasiyet etti” [En'âm, 6/153] buyruğu da böyledir. Teâlâ bazı yerlerde bazı insanların bu nehye riayet etmeyip ondan kaçınmadıklarını açıklamış ve onları bu hususta tehdit etmiştir; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Dinlerini parça parça edip fırkalara bölünenler var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir” [En'âm, 6/159] buyruğu gibi. Zira O'nun { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } buyruğundan { يَفْعَلُونَ } buyruğuna kadar olan kısımda onlar için büyük bir tehdit vardır.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» : وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ [٢٣ \ ٥٢ - ٥٤] .
Allah Teâlâ'nın Kad Efleha'l-Mü'minûn [Mü'minûn] sûresindeki şu buyruğu da böyledir: { وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir, ben de sizin Rabbinizim; öyleyse benden sakının. Fakat onlar işlerini aralarında parça parça edip böldüler. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip böbürlenmektedir. Artık sen onları bir süreye kadar kendi gaflet ve sapıklıkları içinde bırak” [Mü'minûn, 23/52-54].
فَقَوْلُهُ: وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً أَيْ: إِنَّ هَذِهِ شَرِيعَتُكُمْ شَرِيعَةً وَاحِدَةً، وَدِينُكُمْ دِينٌ وَاحِدٌ، وَرَبُّكُمْ وَاحِدٌ فَلَا تَتَفَرَّقُوا فِي الدِّينِ.
O'nun: { وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً } buyruğu; yani şüphesiz bu sizin şeriatınız tek bir şeriattır, dininiz tek bir dindir ve Rabbiniz tek bir Rabdir; o hâlde dinde ayrılığa düşmeyin demektir.
وَقَوْلُهُ - جَلَّ وَعَلَا -: فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَجْتَنِبُوا مَا نُهُوا عَنْهُ مِنْ ذَلِكَ.
Allah -celle ve alâ-'nın: { فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا } “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça edip böldüler” buyruğu, onların nehyedildikleri bu şeyden kaçınmadıklarına delildir.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ فِيهِ تَهْدِيدٌ لَهُمْ وَوَعِيدٌ عَظِيمٌ عَلَى ذَلِكَ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» : إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ [٢١ \ ٩٢ - ٩٣] . فَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ فِيهِ أَيْضًا تَهْدِيدٌ لَهُمْ وَوَعِيدٌ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي آخِرِ سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً الْآيَةَ [٢١ \ ٩٣] .
Allah Teâlâ'nın: { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Artık sen onları bir süreye kadar kendi gafletleri içinde bırak” buyruğunda, onlar için bu yaptıklarına karşı bir tehdit ve büyük bir azap uyarısı vardır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Enbiyâ sûresindeki şu buyruğudur: { إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir, ben de sizin Rabbinizim; öyleyse bana kulluk edin. Onlar ise işlerini aralarında parça parça ettiler. Hepsi bize döneceklerdir” [Enbiyâ, 21/92-93]. Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ } “Hepsi bize döneceklerdir” buyruğunda da onlar için bir tehdit ve bu hususta bir azap uyarısı vardır. Bu ayetlerin tefsirini Enbiyâ sûresinin sonunda, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً } [Enbiyâ, 21/92] buyruğunu açıklarken izah etmiştik.
وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الْمَشْهُورِ افْتِرَاقُ الْيَهُودِ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةٍ، وَافْتِرَاقُ النَّصَارَى إِلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَافْتِرَاقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَأَنَّ النَّاجِيَةَ مِنْهَا وَاحِدَةٌ، وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ.
Meşhur hadiste Yahudilerin yetmiş bir fırkaya ayrıldığı, Hristiyanların yetmiş iki fırkaya ayrıldığı ve bu ümmetin de yetmiş üç fırkaya ayrılacağı; bunlardan kurtuluşa erecek olanın sadece bir fırka olup onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının üzerinde bulunduğu yol üzere olanlar olduğu bildirilmiştir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın: { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi” buyruğu.
بَيِّنَ - جَلَّ وَعَلَا - أَنَّهُ (كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ) أَيْ شَقَّ عَلَيْهِمْ وَعَظُمَ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ﷺ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ - تَعَالَى - وَحْدَهُ، وَطَاعَتِهِ بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ، وَلِعِظَمِ ذَلِكَ وَمَشَقَّتِهِ عَلَيْهِمْ كَانُوا يَكْرَهُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَيَجْتَهِدُونَ فِي عَدَمِ سَمَاعِهِ لِشِدَّةِ كَرَاهَتِهِمْ لَهُ، بَلْ يَكَادُونَ يَبْطِشُونَ بِمَنْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِ رَبِّهِمْ لِشِدَّةِ بُغْضِهِمْ وَكَرَاهَتِهِمْ لَهَا.
Allah -celle ve alâ- { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ }, yani [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları yalnızca Allah Teâlâ'ya ibadet etmeye, O'nun emrini yerine getirip nehyinden kaçınarak O'na itaat etmeye davet ettiği şeyin müşriklere zor ve ağır geldiğini beyan etmiştir. Bu davetin onlara pek büyük ve ağır gelmesinden ötürü Allah'ın indirdiğinden hoşlanmıyorlar, aşırı nefretlerinden dolayı onu dinlememek için çaba harcıyorlar; hatta rablerinin ayetlerini kendilerine okuyan kimselere olan şiddetli kin ve nefretlerinden dolayı neredeyse saldırıp yakasına yapışacak oluyorlardı.
وَالْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَفِيهَا بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ عَادَةُ الْكَافِرِينَ مَعَ جَمِيعِ الرُّسُلِ مِنْ عَهْدِ نُوحٍ إِلَى عَهْدِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Bu anlamı açıklayan ayetler Allah'ın Kitabı'nda pek çoktur ve bunlarda Nûh aleyhisselâm'ın döneminden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar kâfirlerin bütün resullere karşı âdetinin hep böyle olduğu beyan edilmektedir.
فَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - مَشَقَّةَ ذَلِكَ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ وَكِبْرَهُ عَلَيْهِمْ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ الْآيَةَ [١٠ \ ٧١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنْ نُوحٍ: وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا [٧١ \ ٧] .
Nitekim Teâlâ, Kitabı'nın birçok yerinde bunun Nûh'un kavmine zor ve ağır geldiğini beyan etmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “Onlara Nûh'un haberini oku. Hani o kavmine demişti ki: 'Ey kavmim! Eğer benim aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetleriyle öğüt vermem size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim...'” [Yûnus, 10/71] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın Nûh hakkında bildirdiği: { وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا } “Şüphesiz ben onları, kendilerini bağışlayasın diye her çağırdığımda, parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler” [Nûh, 71/7] buyruğu gibi.
فَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى شِدَّةِ بُغْضِهِمْ وَكَرَاهَتِهِمْ لِمَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ نُوحٌ، فَهُوَ وَاضِحٌ فِي أَنَّهُمْ كَبُرَ عَلَيْهِمْ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ وَالْإِيمَانِ بِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ } “Parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler” buyruğu; Nûh'un kendilerini davet ettiği şeye karşı olan kin ve nefretlerinin şiddetine açıkça delalet eder. Dolayısıyla bu, onun kendilerini davet ettiği Allah'ın birliği ve O'na iman konusunun onlara ağır geldiğini açıkça göstermektedir.
وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ - تَعَالَى - مِثْلَ ذَلِكَ فِي الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَذَّبُوا نَبِيَّنَا مُحَمَّدًا ﷺ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا [٢٢ \ ٧٢] . فَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ الْآيَةَ - يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى شِدَّةِ بُغْضِهِمْ وَكَرَاهِيَتِهِمْ لِسَمَاعِ تِلْكَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan kâfirler hakkında da Kitabı'nın birçok ayetinde benzer hususları açıklamıştır; Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman, o kâfirlerin yüzlerindeki inkârı anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracak olurlar” [Hac, 22/72] buyruğu gibi. Allah Teâlâ'nın: { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } buyruğu, onların bu ayetleri işitmeye karşı duydukları kin ve nefretin şiddetine açık bir şekilde delalet etmektedir.
وَكَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ الْآيَةَ [٤١ \ ٢٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الزُّخْرُفِ» : لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٤٣ \ ٧٨] .
Yine Allah Teâlâ'nın: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın...'” [Fussilet, 41/26] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın Zuhruf sûresindeki: { لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Andolsun biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız” [Zuhruf, 43/78] buyruğu gibi.
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» : أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٢٣ \ ٧٠] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْقِتَالِ» : ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ [٤٧ \ ٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ يَسْمَعُ آيَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٤٥ \ ٦ - ٨] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْرًا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٣١ \ ٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ الْآيَةَ [٤١ \ ٥] . وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.
Yine Allah Teâlâ'nın Kad Efleha'l-Mü'minûn [Mü'minûn] sûresindeki: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Yoksa 'Onda bir delilik var' mı diyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadır” [Mü'minûn, 23/70] buyruğu, Kıtâl [Muhammed] sûresindeki: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ } “Bu, Allah'ın indirdiğini kerih görmelerindendir; bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır” [Muhammed, 47/9] buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ يَسْمَعُ آيَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir ki, onları sana hak olarak okuyoruz. Artık Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi söze inanacaklar? Vay haline her yalancı günahkârın! O, kendisine okunan Allah'ın ayetlerini işitir de, sonra sanki onları hiç işitmemiş gibi büyüklük taslayarak direnir. Artık onu elem verici bir azapla müjdele” [Câsiye, 45/6-8] buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْرًا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Ayetlerimiz ona okunduğu zaman, sanki onları hiç işitmemiş, sanki kulaklarında bir ağırlık varmış gibi büyüklük taslayarak yüz çevirir. Artık onu elem verici bir azapla müjdele” [Lokmân, 31/7] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: { وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ } “Ve dediler ki: Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır...” [Fussilet, 41/5] buyruğu gibi. Bu kabilden ayetler çoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَكْرَهُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَحْذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ أَنْ يُطِيعَهُمْ فِي بَعْضِ أَمْرِهِمْ; لِأَنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ نَتَائِجَ سَيِّئَةً مُتَنَاهِيَةً فِي السُّوءِ، كَمَا أَوْضَحَ - تَعَالَى - ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ [٤٧ \ ٢٤ - ٢٨] . فَعَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَحْذَرَ ثُمَّ يَحْذَرَ ثُمَّ يَحْذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ أَنْ يَقُولَ لِلَّذِينِ كَفَرُوا، الَّذِينَ يَكْرَهُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ -: سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ يُسَبِّبُ لَهُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَيَكْفِيهِ زَجْرًا وَرَدْعًا عَنْ ذَلِكَ قَوْلُ رَبِّهِ - تَعَالَى -: فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ [٤٧ \ ٢٧ - ٢٨] .
Bil ki, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayan bu kimselerin bazı işlerinde onlara itaat etmekten her Müslümanın son derece sakınması vaciptir; çünkü bu durum son derece fena ve kötü sonuçlar doğurur; nitekim Teâlâ bunu şu buyruğunda açıklamıştır: { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var? Şüphesiz kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönenlere şeytan bunu süslemiş ve onları uzun emellere düşürmüştür. Bunun sebebi, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: 'Bazı işlerde size itaat edeceğiz' demeleridir. Allah ise onların gizlediklerini bilir. Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nasıl olacak? Bu, Allah'ı gazaplandıran şeylerin ardına düşmeleri ve O'nun rızasını kerih görmeleri sebebiyledir; bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır” [Muhammed, 47/24-28]. Dolayısıyla her Müslümanın, Allah'ın indirdiğini kerih gören kâfirlere: 'Bazı işlerde size itaat edeceğiz' demekten sakınması, hem de son derece sakınması gerekir; çünkü bu, Allah'ın zikredilen ayetlerde bildirdiği âkıbete sebep olur. Kişiyi bundan menetmeye ve caydırmaya Rab Teâlâ'nın şu buyruğu kâfidir: { فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ } “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nasıl olacak?” ayetinden { فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ } “...amellerini boşa çıkarmıştır” [Muhammed, 47/27-28] buyruğuna kadar olan kısım.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ.
Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ } “Allah dilediğini kendine seçer ve [kendisine] yöneleni de doğru yola eriştirir” buyruğu.
الِاجْتِبَاءُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ مَعْنَاهُ الِاخْتِيَارُ وَالِاصْطِفَاءُ.
Arap dilinde ictibâ (الِاجْتِبَاء), seçmek ve süzüp ayırmak (ıstıfâ) demektir.
وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى أَنَّهُ - تَعَالَى - يَجْتَبِي مِنْ خَلْقِهِ مَنْ يَشَاءُ اجْتِبَاءَهُ.
Bu kerim ayet, Teâlâ'nın yaratıklarından seçmeyi dilediği kimseyi seçeceğine delalet etmiştir.
وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ بَعْضَ مَنْ شَاءَ اجْتِبَاءَهُ مِنْ خَلْقِهِ، فَبَيَّنَ أَنَّ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ إِلَى قَوْلِهِ: هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [٢٢ \ ٧٧ - ٧٨] .
Başka yerlerde yarattıklarından seçmeyi dilediği bazı kimseleri açıklamış; bu ümmetin müminlerinin de bunlardan olduğunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda beyan etmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin...” ayetinden { هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “O sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” [Hac, 22/77-78] buyruğuna kadar olan kısım.
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا الْآيَةَ [٣٥ \ ٣٢] .
Ve Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık...” [Fâtır, 35/32] buyruğudur.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْهُمْ آدَمَ، وَهُوَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى [٢٠ \ ١٢٢] . وَذَكَرَ أَنَّ مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً إِلَى قَوْلِهِ شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٠ - ١٢١] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى اجْتِبَاءِ بَعْضِ الْخَلْقِ بِالتَّعْيِينِ.
Başka bir yerde onlardan birinin Âdem olduğunu beyan etmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى } “Sonra Rabbi onu seçti, tevbesini kabul etti ve doğru yola iletti” [Tâhâ, 20/122] buyruğudur. Yine onlardan birinin İbrâhim olduğunu: { إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrâhim bir ümmetti...” buyruğundan { شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ } “O'nun nimetlerine şükredendi; [Allah] onu seçti...” [Nahl, 16/120-121] buyruğuna kadar olan kısımda zikretmiştir. Yaratılmışlardan bazılarının bizzat belirlenerek seçildiğine delalet eden diğer ayetler de böyledir.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ أَيْ مَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ يُنِيبُ إِلَى اللَّهِ، أَيْ يَرْجِعُ إِلَى مَا يُرْضِيهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» : قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ [١٣ \ ٢٧] .
Allah Teâlâ'nın: { وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ } “Ve [kendisine] yöneleni de doğru yola eriştirir” buyruğu; yani ilmindeki takdire göre Allah'a yönelen, iman ve itaatle O'nu razı edecek şeye dönen kimseyi [hidayete erdirir] demektir. Bu ayetin bir benzeri, Allah Teâlâ'nın Ra'd sûresindeki: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ } “De ki: Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, kendisine yöneleni de doğru yola eriştirir” [Ra'd, 13/27] buyruğudur.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ } “Ve de ki: Ben Allah'ın indirdiği her kitaba inandım ve aranızda adalet yapmakla emrolundum” buyruğu.
تَقَدَّمَتِ الْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لَهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ [٢ \ ١٣٦] .
Bunu açıklayan ayetler, Bakara sûresinde Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “...ve peygamberlere Rablerinden verilenlere [inandık]; onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” [Bakara, 2/136] buyruğunu tefsir ederken geçmişti.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ.
Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ } “Kitab'ı ve mizanı hak ile indiren Allah'tır” buyruğu.
بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْبَاطِلِ، وَقَوْلُهُ: الْكِتَابَ اسْمُ جِنْسٍ مُرَادٌ بِهِ جَمِيعُ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ.
Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, Kitab'ı bâtılın zıddı olan hak ile muttasıf olarak indiren zâtın kendisi olduğunu beyan buyurmuştur. Ayetteki { الْكِتَابَ } lafzı cins ismi olup bununla bütün semâvî kitaplar kastedilmektedir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» أَنَّ الْمُفْرَدَ الَّذِي هُوَ اسْمُ الْجِنْسِ يُطْلَقُ مُرَادًا بِهِ الْجَمْعُ، وَذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ مَعَ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ.
Hac sûresinde cins ismi olan tekil lafzın çoğul anlamında kullanıldığını açıklamış ve Arap dilinden şahitlerle birlikte buna delalet eden ayetleri zikretmiştik.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالْمِيزَانَ يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ الْمِيزَانَ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَالْمِيزَانَ } “Ve mizanı” buyruğu; yani mizanı indiren de Allah -celle ve alâ-'dır demektir. Mizan ile kastedilen ise hakkaniyet ve adalettir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْمِيزَانُ فِي الْآيَةِ هُوَ آلَةُ الْوَزْنِ الْمَعْرُوفَةُ.
Bazı ilim ehli ise: 'Ayetteki mizan, bilinen tartı aletidir' demiştir.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّ الْمِيزَانَ مِفْعَالٌ، وَالْمِفْعَالُ قِيَاسِيٌّ فِي اسْمِ الْآلَةِ.
Bunu destekleyen hususlardan biri de mizan (mîzân) kelimesinin mif'âl vezninde olması ve mif'âl vezninin de alet isimlerinde kıyasa dayalı (standart) bir kalıp olmasıdır.
وَعَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ - وَهُوَ أَنَّ الْمِيزَانَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ - فَالْمِيزَانُ الَّذِي هُوَ آلَةُ الْوَزْنِ الْمَعْرُوفَةُ دَاخِلٌ فِيهِ ; لِأَنَّ إِقَامَةَ الْوَزْنِ بِالْقِسْطِ مِنَ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ.
Mizanın hakkaniyet ve adalet olduğu şeklindeki birinci tefsire göre, bilinen tartı aleti olan mizan da bunun kapsamına girer; zira tartıyı adaletle dosdoğru tutmak, hakkaniyet ve adaletin bir parçasıdır.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ اللَّهَ - تَعَالَى - هُوَ الَّذِي أَنْزِلَ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ - أَوْضَحَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْحَدِيدِ» : لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ [٥٧ \ ٢٥] .
Bu kerim ayetin içerdiği, Kitab'ı ve mizanı indirenin Allah Teâlâ olduğu hususu, başka yerlerde de açıklanmıştır; Allah Teâlâ'nın Hadîd sûresindeki şu buyruğu gibi: { لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } “Andolsun biz peygamberlerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde Kitab'ı ve mizanı indirdik” [Hadîd, 57/25].
فَصَرَّحَ - تَعَالَى - بِأَنَّهُ أَنْزَلَ مَعَ رُسُلِهِ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِأَجْلِ أَنْ يَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ، وَهُوَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ. وَكَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الرَّحْمَنِ» : وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ [٥٥ \ ٧ - ٩] .
Teâlâ, insanların hakkaniyet ve adalet demek olan kıstı ikame etmeleri için peygamberleriyle birlikte Kitab'ı ve mizanı indirdiğini açıkça ifade etmiştir. Rahmân sûresindeki şu buyruğu da böyledir: { وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ } “Göğü yükseltti ve ölçüyü (mizanı) koydu; tartıda taşkınlık edip haddi aşmayın diye. Tartıyı adaletle dosdoğru tutun ve teraziyi eksik basmayın” [Rahmân, 55/7-9].
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ - تَعَالَى - أَعْلَمُ: أَنَّ الْمِيزَانَ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» وَسُورَةِ «الْحَدِيدِ» هُوَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ، كَمَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan -Allah Teâlâ en iyisini bilir ya- şudur: Şûrâ sûresindeki ve Hadîd sûresindeki mizan, müfessirlerden birçoğunun dediği gibi adalet ve hakkaniyettir.
وَأَنَّ الْمِيزَانَ فِي سُورَةِ «الرَّحْمَنِ» هُوَ الْمِيزَانُ الْمَعْرُوفُ، أَعْنِي آلَةَ الْوَزْنِ الَّتِي يُوزَنُ بِهَا بَعْضُ الْمَبِيعَاتِ.
Rahmân sûresindeki mizan ise bilinen terazi, yani satılan bazı malların kendisiyle tartıldığı tartı aletidir.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» وَسُورَةِ «الْحَدِيدِ» عَبَّرَ بِإِنْزَالِ الْمِيزَانِ لَا بِوَضْعِهِ، وَقَالَ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» : اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ. وَقَالَ فِي «الْحَدِيدِ» : وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ [٥٧ \ ٢٥] .
Buna delalet eden hususlardan biri şudur: Şûrâ sûresinde ve Hadîd sûresinde mizanı koyma (vaz') ile değil, indirme (inzâl) ile ifade etmiştir. Şûrâ sûresinde: { اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ } “Kitab'ı ve mizanı hak ile indiren Allah'tır” demiş, Hadîd sûresinde de: { وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ } “...beraberlerinde Kitab'ı ve mizanı indirdik” [Hadîd, 57/25] buyurmuştur.
وَأَمَّا فِي سُورَةِ «الرَّحْمَنِ» فَقَدْ عَبَّرَ بِالْوَضْعِ لَا الْإِنْزَالِ، قَالَ: وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ [٥٥ \ ٧] . ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ آلَةُ الْوَزْنِ الْمَعْرُوفَةُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ [٥٥ \ ٩] لِأَنَّ الْمِيزَانَ الَّذِي نُهُوا عَنْ إِخْسَارِهِ هُوَ أَخُو الْمِكْيَالِ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ [٢٦ \ ١٨١ - ١٨٣] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ [٨٣ \ ١ - ٣] . وَقَالَ - تَعَالَى - عَنْ نَبِيِّهِ شُعَيْبٍ: وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ الْآيَةَ [١١ \ ٨٤] . وَقَالَ - تَعَالَى - عَنْهُ أَيْضًا: قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ الْآيَةَ [٧ \ ٨٥] . وَقَالَ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» : وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٦ \ ١٥٢] . وَقَالَ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «بَنِي
Rahmân sûresinde ise indirme (inzâl) ile değil, koyma (vaz') ile ifade ederek: { وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ } “Göğü yükseltti ve ölçüyü (mizanı) koydu” [Rahmân, 55/7] buyurmuştur. Ardından da bununla bilinen tartı aletinin kastedildiğine delalet eden şu buyruğu getirmiştir: { وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ } “Tartıyı adaletle dosdoğru tutun ve teraziyi eksik basmayın” [Rahmân, 55/9]. Çünkü eksiltilmesinden nehyedilen terazi (mizan), ölçeğin (mikyal) ikiz kardeşidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ } “Ölçüyü tastamam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın ve insanların hakkı olan mallarını eksiltmeyin” [Şuarâ, 26/181-183]. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ } “Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay haline! Onlar, insanlardan ölçüp aldıkları zaman tastamam alırlar. Onlara ölçtükleri veya tarttıkları vakit ise eksiltirler” [Mutaffifîn, 83/1-3]. Yine Teâlâ peygamberi Şuayb'dan naklen şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ } “...Ölçeği ve teraziyi eksik tutmayın...” [Hûd, 11/84]. Yine onun hakkında şöyle buyurmuştur: { قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ } “...Size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir; artık ölçüyü ve teraziyi tastamam yapın...” [A'râf, 7/85]. Teâlâ En'âm sûresinde: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Ölçüyü ve teraziyi adaletle tastamam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” [En'âm, 6/152] buyurmuş ve Benî
إِسْرَائِيلَ» : وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا.
İsrâîl [İsrâ] sûresinde de şöyle buyurmuştur: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tastamam yapın ve doğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir” [İsrâ, 17/35].
فَإِنْ قِيلَ: قَدِ اخْتَرْتُمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمِيزَانِ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» وَسُورَةِ «الْحَدِيدِ» - هُوَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمِيزَانِ فِي سُورَةِ «الرَّحْمَنِ» هُوَ آلَةُ الْوَزْنِ الْمَعْرُوفَةُ، وَذَكَرْتُمْ نَظَائِرَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَعَلَى هَذَا الَّذِي اخْتَرْتُمْ يُشَكَّلُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْكِتَابِ وَالْمِيزَانِ ; لِأَنَّ الْكُتُبَ السَّمَاوِيَّةَ كُلُّهَا عَدْلٌ وَإِنْصَافٌ.
Eğer: «Şûrâ sûresi ile Hadîd sûresindeki mizandan kastın adalet ve hakkaniyet olduğunu, Rahmân sûresindeki mizandan kastın ise bilinen tartı aleti olduğunu tercih ettiniz ve buna dair Kur'an ayetlerinden benzer örnekler zikrettiniz. Bu tercihinize göre Kitap ile mizan arasındaki fark müşkül hale gelir; zira semavî kitapların tamamı zaten adalet ve hakkaniyettir» denilirse,
فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِرَارًا مِنْ أَنَّ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ إِذَا عُبِّرَ عَنْهُ بِصِفَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ جَازَ عَطْفُهُ عَلَى نَفْسِهِ تَنْزِيلًا لِلتَّغَايُرِ بَيْنَ الصِّفَاتِ مَنْزِلَةَ التَّغَايُرِ فِي الذَّوَاتِ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى [٨٧ \ ١ - ٤] . فَالْمَوْصُوفُ وَاحِدٌ وَالصِّفَاتُ مُخْتَلِفَةٌ، وَقَدْ سَاغَ الْعَطْفُ لِتَغَايُرِ الصِّفَاتِ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Defalarca daha önce belirttiğimiz üzere, tek bir şey iki farklı sıfatla ifade edildiğinde, sıfatlar arasındaki başkalık zatlar arasındaki başkalık makamına konularak o şeyin kendi üzerine atfedilmesi caizdir. Bunun Kur'an'daki örneklerinden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى } “Yüce Rabbinin adını tesbih et; O ki yaratıp düzene koydu, O ki her şeyi takdir edip yol gösterdi ve O ki yeşilliği çıkarıp bitirdi” [A'lâ, 87/1-4]. Burada nitelenen (mevsuf) birdir, sıfatlar ise farklıdır ve sıfatların başkalığından ötürü atıf caiz olmuştur. Bunun Arap kelamındaki benzeri şairin şu sözüdür:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحِمِ
«O ulu hükümdara, o yiğit önderin oğluna... ve savaş meydanının kargaşasında ordunun arslanına doğru...»
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فَهُوَ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي أَعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ، مِنَ الْمُغَايَرَةِ فِي الْجُمْلَةِ بَيْنَ الْكِتَابِ وَالْمِيزَانِ.
İkinci yöne gelince: Allâme İbnü'l-Kayyim'in -rahimehullâh- İ'lâmu'l-Muvakkıîn'de işaret ettiği, genel hatlarıyla Kitap ile mizan arasındaki başkalıktır.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكِتَابِ هُوَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ الْمُصَرَّحُ بِهِ فِي الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ.
Bunun açıklaması şudur: Kitap ile kastedilen, semavî kitaplarda açıkça ifade edilmiş olan adalet ve hakkaniyettir.
وَأَمَّا الْمِيزَانُ: فَيَصْدُقُ بِالْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ الَّذِي لَمْ يُصَرَّحْ بِهِ فِي الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ، وَلَكِنَّهُ مَعْلُومٌ مِمَّا صَرَّحَ بِهِ فِيهَا.
Mizana gelince: Bu, semavî kitaplarda açıkça ifade edilmemiş olmakla birlikte, oralarda açıkça ifade edilenlerden anlaşılan adalet ve hakkaniyet için geçerlidir.
فَالتَّأْفِيفُ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [١٧ \ ٢٣] . مِنَ الْكِتَابِ ; لِأَنَّهُ مُصَرَّحٌ بِهِ فِي الْكِتَابِ، وَمَنْعُ ضَرْبِ الْوَالِدَيْنِ مَثَلًا الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِالنَّهْيِ عَلَى التَّأْفِيفِ مِنَ الْمِيزَانِ، أَيْ مِنَ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ مَعَ رُسُلِهِ.
Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “Onlara «öf» bile deme” [İsrâ, 17/23] buyruğundaki «öf» deme yasağı Kitap'tandır; çünkü Kitap'ta açıkça belirtilmiştir. Anne babayı dövmenin yasaklığı gibi «öf» deme yasağının delalet ettiği hususlar ise mizandandır; yani Allah'ın peygamberleriyle indirdiği adalet ve hakkaniyettendir.
وَقَبُولُ شَهَادَةِ الْعَدْلَيْنِ فِي الرَّجْعَةِ وَالطَّلَاقِ الْمَنْصُوصُ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [٦٥ \ ٢] مِنَ الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ ; لِأَنَّهُ مُصَرَّحٌ بِهِ فِيهِ.ُُ
Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” [Talâk, 65/2] buyruğunda nass ile belirtilen, evliliğe dönüşte (ric'at) ve boşamada iki adil şahidin şahitliğinin kabulü, Allah'ın indirdiği Kitap'tandır; çünkü onda açıkça bildirilmiştir.
وَقَبُولُ شَهَادَةِ أَرْبَعَةٍ عُدُولٍ فِي ذَلِكَ مِنَ الْمِيزَانِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ مَعَ رُسُلِهِ.
Bu konuda dört adil kişinin şahitliğinin kabulü ise Allah'ın peygamberleriyle indirdiği mizandandır.
وَتَحْرِيمُ أَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا الْآيَةَ [٤ \ ١٠]- مِنَ الْكِتَابِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar...” [Nisâ, 4/10] ayetinde zikredilen yetim malını yeme haramlığı Kitap'tandır.
وَتَحْرِيمُ إِغْرَاقِ مَالِ الْيَتِيمِ وَإِحْرَاقِهِ الْمَعْرُوفُ مِنْ ذَلِكَ - مِنَ الْمِيزَانِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ مَعَ رُسُلِهِ.
Bundan anlaşılan, yetim malını suda boğmanın ve yakmanın haramlığı ise Allah'ın peygamberleriyle indirdiği mizandandır.
وَجَلْدُ الْقَاذِفِ الذَّكَرِ لِلْمُحْصَنَةِ الْأُنْثَى ثَمَانِينَ جِلْدَةً وَرَدُّ شَهَادَتِهِ، وَالْحُكْمُ بِفِسْقِهِ الْمَنْصُوصُ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً إِلَى قَوْلِهِ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا الْآيَةَ [٢٤ \ ٤ - ٥]- مِنَ الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ.
Erkeğin iffetli bir kadına iftira etmesi durumunda seksen değnek vurulması, şahitliğinin reddedilmesi ve fasık olduğuna hükmedilmesi; { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً إِلَى قَوْلِهِ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun... ancak tövbe edenler müstesna” [Nûr, 24/4-5] buyruğunda nass olarak belirlenen Kitap'tandır ki bunu Allah indirmiştir.
وَعُقُوبَةُ الْقَاذِفِ الذَّكَرِ لِذَكَرٍ مِثْلِهِ، وَالْأُنْثَى الْقَاذِفَةِ لِلذَّكَرِ أَوْ لِأُنْثَى بِمِثْلِ تِلْكَ الْعُقُوبَةِ الْمَنْصُوصَةِ فِي الْقُرْآنِ - مِنَ الْمِيزَانِ الْمَذْكُورِ.
Bir erkeğin kendi gibi bir erkeğe veya bir kadının bir erkeğe yahut kadına iftira etmesi durumunda Kur'an'da nass ile belirlenen benzer ceza ile cezalandırılması ise mezkûr mizandandır.
وَحِلِّيَّةُ الْمَرْأَةِ الَّتِي كَانَتْ مَبْتُوتَةً، بِسَبَبِ نِكَاحِ زَوْجٍ ثَانٍ وَطَلَاقِهِ لَهَا بَعْدَ الدُّخُولِ، الْمَنْصُوصُ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا [٢ \ ٢٣٠] أَيْ فَإِنْ طَلَّقَهَا الزَّوْجُ الثَّانِي بَعْدَ الدُّخُولِ وَذَوْقِ الْعُسَيْلَةِ - فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا، أَيْ لَا جُنَاحَ عَلَى الْمَرْأَةِ الَّتِي كَانَتْ مَبْتُوتَةً، وَالزَّوْجُ الَّذِي كَانَتْ حَرَامًا عَلَيْهِ - أَنْ يَتَرَاجَعَا بَعْدَ نِكَاحِ الثَّانِي وَطَلَاقِهِ لَهَا - مِنَ الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ.
Üç talakla kesin olarak boşanmış (mebtûte) olan kadının, ikinci bir koca ile evlenip zifaftan sonra boşaması sebebiyle [ilk kocasına] helal olması durumu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda nass olarak belirtilmiştir: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا } “Eğer [ikinci koca da] onu boşarsa, tekrar birbirlerine dönmelerinde her ikisine de bir günah yoktur” [Bakara, 2/230]; yani ikinci koca zifaftan ve balcığı tattıktan sonra onu boşarsa kendilerine bir vebal yoktur; yani kesin boşanmış olan kadına ve ona haram kılınmış olan [ilk] kocaya, ikincisinin evlenip onu boşamasından sonra tekrar birbirlerine dönmelerinde bir sakınca olmaması Allah'ın indirdiği Kitap'tandır.
وَأَمَّا إِنْ مَاتَ الزَّوْجُ الثَّانِي بَعْدَ أَنْ دَخَلَ بِهَا وَكَانَ مَوْتُهُ قَبْلَ أَنْ يُطَلِّقَهَا، فَحِلِّيَّتُهَا لِلْأَوَّلِ الَّذِي كَانَتْ حَرَامًا عَلَيْهِ - مِنَ الْمِيزَانِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ مَعَ رُسُلِهِ.
İkinci koca onunla zifafa girdikten sonra, henüz onu boşamadan vefat ederse, kendisine haram kılınmış olan birinci kocaya helal olması ise Allah'ın peygamberleriyle indirdiği mizandandır.
وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ الْمَذْكُورِ، وَأَكْثَرْنَا مِنَ الْأَمْثِلَةِ لِذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» فِي كَلَامِنَا الطَّوِيلِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ الْآيَةَ [٢١ \ ٧٨] .
İbnü'l-Kayyim'in mezkûr sözüne işaret etmiş ve Enbiyâ sûresinde, Allah Teâlâ'nın: { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ } “Davud ve Süleyman'ı da [hatırla]; hani onlar ekin hakkında hüküm veriyorlardı...” [Enbiyâ, 21/78] ayetine dair geniş açıklamamızda bunun örneklerini çoğaltmıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } “Ne bilirsin, belki de kıyamet saati pek yakındır!” buyruğu.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ الْآيَةَ [١٦ \ ١] . وَفِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ
Bunu açıklayan ayetleri, Nahl sûresinin başında Allah Teâlâ'nın: { أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ } “Allah'ın emri geldi; artık onu acele istemeyin...” [Nahl, 16/1] ayetinin açıklamasında; Ahzâb sûresinde O
- تَعَالَى -: وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا [٣٣ \ ٦٣] . وَفِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ الْآيَةَ [٤٠ \ ١٨] .
Teâlâ'nın: { وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا } “Ne bilirsin, belki de o saat yakında gerçekleşiverir” [Ahzâb, 33/63] buyruğunun açıklamasında; Mü'min sûresinde ise O Teâlâ'nın: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } “Onları yaklaşan gün ile uyar...” [Mü'min, 40/18] buyruğunun açıklamasında önceden vermiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ.
Allah Teâlâ'nın: { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ } “Ona inanmayanlar, onun çabucak gelmesini isterler; inananlar ise ondan korku ve endişe içindedirler ve onun hak olduğunu bilirler” buyruğu.
ذَكَرَ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثَ مَسَائِلَ: الْأُولَى: أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالسَّاعَةِ يَسْتَعْجِلُونَ بِهَا، أَيْ يَطْلُبُونَ تَعْجِيلَهَا عَلَيْهِمْ، لِشِدَّةِ إِنْكَارِهِمْ لَهَا.
Teâlâ bu kerim ayette üç mesele zikretmiştir: Birincisi: Kıyamete inanmayan kâfirlerin, onu şiddetle inkâr etmelerinden ötürü onun çabucak gelmesini istemeleridir.
وَالثَّانِيَةَ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُشْفِقُونَ مِنْهَا، أَيْ خَائِفُونَ مِنْهَا.
İkincisi: Müminlerin ondan korku ve endişe içinde olmaları, yani ondan korkmalarıdır.
وَالثَّالِثَةَ: أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ، أَيْ أَنَّ قِيَامَهَا وَوُقُوعَهَا حَقٌّ لَا شَكَّ فِيهِ.
Üçüncüsü: Onların onun hak olduğunu, yani kopup gerçekleşmesinin şüphesiz bir gerçek olduğunu bilmeleridir.
وَكُلُّ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Bu kerim ayette zikredilen bu üç meselenin tamamı başka yerlerde açıklanarak gelmiştir.
أَمَّا اسْتِعْجَالُهُمْ لَهَا فَقَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ [١٣ \ ٦] . وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Onların kıyametin çabucak gelmesini istemelerine gelince; bunu açıklayan ayetleri Ra'd sûresinde Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ } “Senden iyilikten önce kötülüğün çabucak gelmesini istiyorlar; oysa onlardan önce nice ibret verici cezalar gelip geçmiştir” [Ra'd, 13/6] buyruğunu açıklarken ve bunun dışındaki yerlerde daha önce vermiştik.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ الَّتِي هِيَ إِشْفَاقُ الْمُؤْمِنِينَ وَخَوْفُهُمْ مِنَ السَّاعَةِ، فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ [٢١ \ ٤٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ [٢٤ \ ٣٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا [٧٦ \ ٧] .
İkinci mesele olan müminlerin kıyametten korku ve endişe duymalarına gelince; bunu Allah Teâlâ başka yerlerde zikretmiştir: { الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ } “Onlar, görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve onlar kıyamet saatinden de korku ve endişe içindedirler” [Enbiyâ, 21/49]; { يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ } “Onlar, kalplerin ve gözlerin allak bullak olacağı bir günden korkarlar” [Nûr, 24/37] ve { يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا } “Onlar adaklarını yerine getirirler ve kötülüğü her yanı kuşatan bir günden korkarlar” [İnsân, 76/7] ayetleri böyledir.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ وَهِيَ عِلْمُهُمْ أَنَّ السَّاعَةَ حَقٌّ، فَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْمُصَرِّحَةُ بِأَنَّهَا لَا رَيْبَ فِيهَا ; لِأَنَّهَا تَتَضَمَّنُ نَفْيَ الرَّيْبِ فِيهَا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ.
Üçüncü mesele olan kıyametin hak olduğunu bilmelerine gelince; onda şüphe olmadığını açıkça bildiren ayetler buna delalet etmiştir; zira bu ayetler müminlerden kıyamete dair şüphenin nefyedilmesini içermektedir.
وَالرَّيْبُ: الشَّكُّ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنِ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ: رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ الْآيَةَ [٣ \ ٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الْآيَةَ [٤ \ ٨٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ الْآيَةَ [٣ \ ٢٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ الْآيَةَ [٤٢ \ ٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -:
Rayb (رَيْب), şüphe demektir. Nitekim Allah Teâlâ ilimde derinleşenler hakkında şöyle buyurmuştur: { رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında hiçbir şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın...” [Âl-i İmrân, 3/9]; yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hakkında şüphe olmayan kıyamet gününde sizleri mutlaka toplayacaktır...” [Nisâ, 4/87]; yine şöyle buyurmuştur: { فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir gün için onları topladığımız zaman halleri nasıl olacak?...” [Âl-i İmrân, 3/25]; yine şöyle buyurmuştur: { وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ } “...ve hakkında şüphe olmayan toplanma günü ile uyarasın...” [Şûrâ, 42/7]; ve Teâlâ şöyle buyurmuştur:
ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٢٢ \ ٦ - ٧] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Bunun sebebi şudur: Şüphesiz Allah, hakkın ta kendisidir; gerçekten O, ölüleri diriltir ve O her şeye kadirdir. Şüphesiz kıyamet vakti gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltip kaldıracaktır” [Hac, 22/6-7]. Ve bu minvaldeki diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ.
Allah Teâlâ'nın: { أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ } “Haberiniz olsun ki, kıyamet saati hakkında tartışıp duranlar derin bir sapıklık içindedirler” buyruğu.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] .
Bunu açıklayan ayetleri, Furkân sûresinde Allah Teâlâ'nın: { بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Hayır, onlar kıyamet saatini yalanladılar; biz ise o saati yalanlayanlara çılgınca yanan bir ateş hazırladık” [Furkân, 25/11] buyruğunu açıklarken daha önce vermiştik.
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يُمَارُونَ، مُضَارِعُ مَارَى يُمَارِي مِرَاءً وَمُمَارَاةً، إِذَا خَاصَمَ وَجَادَلَ.
Bu kerim ayette geçen «yümârûn» (يُمَارُونَ), çekişti ve tartıştı anlamındaki «mârâ-yümârî-mirâen-vemümârâten» fiilinin muzâri kalıbıdır.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا [١٨ \ ٢٢] .
Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا } “Onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşaya girme” [Kehf, 18/22] buyruğu da bu köktendir.
وَقَوْلُهُ: لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ، أَيْ بَعِيدٍ عَنِ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ.
{ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ } “...derin bir sapıklık içindedirler” buyruğu, haktan ve doğrudan pek uzak [bir sapıklık] demektir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعَانِيَ الضَّلَالِ فِي الْقُرْآنِ وَاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، مَعَ الشَّوَاهِدِ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ [٢٦ \ ٢٠] . وَفِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Kur'an'da ve Arap dilinde dalâletin anlamlarını delilleriyle birlikte, Şuarâ sûresinde Allah Teâlâ'nın: { قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ } “[Musa] dedi ki: 'Ben o işi o vakit, henüz cehalet/hata içindeyken yaptım'” [Şuarâ, 26/20] ayetinin açıklamasında ve bu mübarek kitabın diğer yerlerinde önceden vermiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى. قَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ «هُودٍ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا الْآيَةَ [١١ \ ٢٩]- أَنَّ جَمِيعَ الرُّسُلِ - عَلَيْهِمُ الصَّلَوَاتُ وَالسَّلَامُ - لَا يَأْخُذُونَ أَجْرًا عَلَى التَّبْلِيغِ، وَذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى } “De ki: 'Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka hiçbir ücret istemiyorum'” buyruğu. Hûd sûresinde Allah Teâlâ'nın: { وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden herhangi bir mal istemiyorum...” [Hûd, 11/29] buyruğunu açıklarken, bütün resullerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- tebliğe karşılık hiçbir ücret almadıklarını açıklamış ve buna delalet eden ayetleri zikretmiştik.
وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ تِلْكَ الْآيَاتِ وَآيَةِ «الشُّورَى» هَذِهِ، فَقُلْنَا فِيهِ:
«Def'u Îhâmi'l-İdtırâb an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda bu ayetlerle buradaki Şûrâ ayetini telif etme (uzlaştırma) cihetini zikredip orada şöyle demiştik:
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى أَرْبَعَةَ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: مَا رَوَاهُ الشَّعْبِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو مَالِكٍ وَالسُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ - أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى، أَيْ إِلَّا أَنْ تَوَدُّونِي فِي قَرَابَتِي الَّتِي بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، فَتَكُفُّوا عَنِّي أَذَاكُمْ وَتَمْنَعُونِي مِنْ أَذَى النَّاسِ، كَمَا تَمْنَعُونَ كُلَّ مَنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مِثْلُ قَرَابَتِي مِنْكُمْ، وَكَانَ ﷺ لَهُ فِي كُلِّ بَطْنٍ مِنْ قُرَيْشٍ رَحِمٌ، فَهَذَا الَّذِي سَأَلَهُمْ لَيْسَ
Öncelikle bil ki, Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى } “...akrabalık sevgisinden başka...” buyruğunda dört görüş vardır: Birincisi: Şa'bî ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiği; Mücâhid, Katâde, İkrime, Ebû Mâlik, Süddî, Dahhâk, İbn Zeyd ve diğerlerinin de benimsediği, İbn Cerîr ve başkalarının onlardan naklettiği görüştür: Ayetin manası: «Buna karşılık sizden, benimle aranızdaki akrabalıktan ötürü beni sevmenizden; bana vereceğiniz eziyeti bırakmanızdan ve aranızda benimle aynı akrabalık bağı bulunan herkesi koruduğunuz gibi beni de insanların eziyetinden korumanızdan başka bir ücret istemiyorum» demektir. sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz'in Kureyş'in her kolunda bir akrabalık bağı vardı. Dolayısıyla onlardan istediği bu husus,
بِأَجْرٍ عَلَى التَّبْلِيغِ ; لِأَنَّهُ مَبْذُولٌ لِكُلِّ أَحَدٍ ; لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَوَدُّهُ أَهْلُ قَرَابَتِهِ وَيَنْتَصِرُونَ لَهُ مِنْ أَذَى النَّاسِ.
Tebliğ karşılığı bir ücret değildir; çünkü bu herkese gösterilen bir tavırdır. Zira herkesi akrabaları sever ve insanların eziyetine karşı ona yardım ederler.
وَقَدْ فَعَلَ لَهُ ذَلِكَ أَبُو طَالِبٍ وَلَمْ يَكُنْ يَسْأَلُ أَجْرًا عَلَى التَّبْلِيغِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْمِنْ.
Nitekim Ebû Tâlib de ona bunu yapmıştı ve iman etmediği için tebliğ karşılığında bir ücret peşinde değildi.
وَإِذَا كَانَ لَا يَسْأَلُ أَجْرًا إِلَّا هَذَا الَّذِي لَيْسَ بِأَجْرٍ - تَحَقَّقَ أَنَّهُ لَا يَسْأَلُ أَجْرًا، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Ücret olmayan bu husus dışında hiçbir ücret istemeyince, aslında hiç ücret istemediği sabit olmuş olur; nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
«Onlarda hiçbir kusur yoktur; şu kadar var ki, kılıçlarında ordularla çarpışmaktan kalma çentikler bulunur.»
وَمِثْلُ هَذَا يُسَمِّيهِ الْبَلَاغِيُّونَ تَأْكِيدَ الْمَدْحِ بِمَا يُشْبِهُ الذَّمَّ.
Bunun benzerine belagat âlimleri «zemmi andıran ifadeyle övgüyü pekiştirme» (te'kîdü'l-medh bimâ yüşbihü'z-zemm) adını verirler.
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْآيَةِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَعَلَيْهِ فَلَا إِشْكَالَ.
Ayet hakkındaki sahih görüş budur; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir ve buna göre hiçbir müşkül kalmaz.
الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى، أَيْ لَا تُؤْذُوا قَرَابَتِي وَعِتْرَتِي، وَاحْفَظُونِي فِيهِمْ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، وَعَلَيْهِ فَلَا إِشْكَالَ أَيْضًا.
İkincisi: Ayetin manası { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى } «Akrabalarıma ve Ehl-i Beytime eziyet etmeyin ve onlar hususunda benim hatırımı gözetin» demektir. Bu görüş Saîd b. Cübeyr, Amr b. Şuayb ve Ali b. el-Hüseyin'den rivayet edilmiştir. Buna göre de ortada bir müşkillik yoktur.
لِأَنَّ الْمَوَدَّةَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَاجِبَةٌ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَأَحْرَى قَرَابَةُ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ - تَعَالَى -: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ [٩ \ ٧١] . وَفِي الْحَدِيثِ «مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَرَاحُمِهِمْ وَتَوَادِّهِمْ كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِذَا أُصِيبَ مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى» وَقَالَ ﷺ «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ» . وَالْأَحَادِيثُ فِي مِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Çünkü Müslümanlar arasında sevgi kendi aralarında zaten vaciptir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabaları hakkında ise evleviyetle böyledir. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin dost ve yardımcılarıdır” [Tevbe, 9/71]. Hadiste de: «Müminlerin birbirlerine merhamet etmede ve birbirlerini sevmedeki misali tek bir beden gibidir; ondan bir uzuv rahatsızlansa, bedenin diğer kısımları da uykusuzluk ve ateşle ona ortak olur» buyrulmuştur. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden biriniz, kendisi için sevip arzu ettiğini din kardeşi için de sevip arzu etmedikçe iman etmiş olmaz» buyurmuştur. Bu manadaki hadisler pek çoktur.
وَإِذَا كَانَ نَفْسُ الدِّينُ يُوجِبُ هَذَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، تَبَيَّنَ أَنَّهُ غَيْرُ عِوَضٍ عَنِ التَّبْلِيغِ.
Dinin bizzat kendisi Müslümanlar arasında bunu vacip kıldığına göre, bunun tebliğin bir karşılığı olmadığı açıkça anlaşılır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ، وَعَلَيْهِ فَلَا إِشْكَالَ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: İstisna her iki görüşe göre de munkatıdır (kesintilidir); binaenaleyh buna göre de bir müşkül kalmaz.
فَمَعْنَاهُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا لَكِنْ أُذَكِّرُكُمْ قَرَابَتِي فِيكُمْ.
Bunun birinci görüşe göre anlamı: «Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum, lâkin aramızdaki akrabalığı size hatırlatıyorum» şeklindedir.
وَعَلَى الثَّانِي: لَكِنْ أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي قَرَابَتِي، فَاحْفَظُونِي فِيهِمْ.
İkinci görüşe göre ise: «Lâkin akrabalarım hususunda size Allah'ı hatırlatıyorum; onlar hakkında benim hatırımı gözetin» şeklindedir.