الرَّابِعَةُ: أَنَّهُمْ يُسْأَلُونَ عَنْهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Dördüncüsü: Kıyamet günü bundan hesaba çekileceklerdir.
وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الْأَرْبَعُ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Bu ayet-i kerimenin içerdiği bu dört mesele, [Kur'an'ın] bu yerinin dışında da açıklanmış olarak gelmiştir.
أَمَّا الْأُولَى مِنْهَا. وَهِيَ كَوْنُهُمُ اعْتَقَدُوا الْمَلَائِكَةَ إنَاثًا، فَقَدْ ذَكَرَهَا - تَعَالَى - فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا [١٧ \ ٤٠] . وَكَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى الْآيَةَ [٥٣ \ ٢٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا الْآيَةَ [٣٧ \ ١٤٩ - ١٥٠] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunlardan birincisine, yani onların melekleri dişi kabul etmelerine gelince; Yüce Allah bunu Kitabı'nın birçok yerinde zikretmiştir; Yüce Allah'ın: { أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi? Doğrusu siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz.” [İsrâ, 17/40] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى } “Ahirete inanmayanlar meleklere dişilerin adlarını takarlar...” [Necm, 53/27] buyruğunda ve Yüce Allah'ın: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا } “Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı? Yoksa melekleri dişi olarak yarattık da...” [Sâffât, 37/149-150] ayetlerinde ve benzeri diğer ayetlerde olduğu gibi.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ، وَهِيَ سُؤَالُهُ - تَعَالَى - لَهُمْ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ:
İkinci meseleye, yani Yüce Allah'ın onlara inkâr, azarlama ve kınama kabilinden yönelttiği:
هَلْ شَهِدُوا خَلْقَ الْمَلَائِكَةِ وَحَضَرُوهُ حَتَّى عَلِمُوا أَنَّهُمْ خُلِقُوا إنَاثًا؟ فَقَدْ ذَكَرَهَا فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ [٣٧ \ ١٥٠] . وَبَيَّنَ - تَعَالَى - أَنَّهُ لَمْ يُشْهِدِ الْكُفَّارَ خَلْقَ شَيْءٍ فِي قَوْلِهِ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ [١٨ \ ٥١] .
“Meleklerin yaratılışına şahit olup hazır bulundular da onların dişi yaratıldıklarını mı bildiler?” sorusuna gelince; bunu Yüce Allah'ın: { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ } “Yoksa melekleri dişi olarak yarattık da onlar şahit miydiler?” [Sâffât, 37/150] buyruğunda zikretmiştir. Yüce Allah, kâfirleri hiçbir şeyin yaratılışına şahit tutmadığını şu buyruğunda açıklamıştır: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de kendi nefislerinin yaratılışına şahit tuttum...” [Kehf, 18/51].
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ الَّتِي هِيَ كَوْنُ شَهَادَتِهِمْ بِذَلِكَ الْكُفْرِ سَتُكْتَبُ عَلَيْهِمْ - فَقَدْ ذَكَرَهَا - تَعَالَى - فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [٨٢ \ ١٠ - ١٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٤٥ \ ٢٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ [٤٣ \ ٨٠] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ [١٠ \ ٢١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ الْآيَةَ [١٧ \ ١٣، ١٤] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا [١٩ \ ٧٩] .
Üçüncü meseleye, yani onların bu küfür konusundaki şahitliklerinin aleyhlerine yazılacak olmasına gelince; Yüce Allah bunu Kitabı'nın birçok yerinde zikretmiştir; Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, yaptıklarınızı bilen değerli yazıcılar vardır.” [İnfitâr, 82/10-12] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Bu kitabımız size gerçeği söyler. Şüphesiz biz yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk.” [Câsiye, 45/29] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, yanlarındaki elçilerimiz yazmaktadırlar.” [Zuhruf, 43/80] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ } “Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadırlar.” [Yûnus, 10/21] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ } “Her insanın amelini boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız: ‘Kitabını oku...’” [İsrâ, 17/13-14] buyruğunda ve Yüce Allah'ın: { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا } “Biz onun söylediğini yazacağız ve onun azabını uzattıkça uzatacağız.” [Meryem, 19/79] buyruğunda olduğu gibi.
وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ كَوْنُهُمْ يُسْأَلُونَ عَنْ ذَلِكَ الِافْتِرَاءِ وَالْكُفْرِ، فَقَدْ ذَكَرَهَا - تَعَالَى - فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٢٩ \ ١٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٥ \ ٩٢ - ٩٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ [٤٣ \ ٤٤] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ [١٦ \ ٥٦] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Dördüncü meseleye, yani onların bu iftira ve küfürden sorguya çekilecek olmalarına gelince; Yüce Allah bunu Kitabı'nın birçok ayetinde zikretmiştir; Yüce Allah'ın: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla birlikte başka ağırlıkları da mutlaka taşıyacaklar ve kıyamet günü uydurmakta oldukları şeylerden mutlaka sorguya çekileceklerdir.” [Ankebût, 29/13] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta oldukları şeyleri mutlaka soracağız.” [Hicr, 15/92-93] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ } “Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir öğüttür ve ileride sorguya çekileceksiniz.” [Zuhruf, 43/44] buyruğunda ve Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırırlar. Allah'a andolsun ki uydurmakta olduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz.” [Nahl, 16/56] ayetlerinde ve benzeri diğer ayetlerde olduğu gibi.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ.
Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve dediler ki: ‘Eğer Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik.’ Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan uyduruyorlar.” buyruğu.
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ، وَوَجْهُهُ أَنَّ قَوْلَ الْكُفَّارِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ هُنَا، أَعْنِي قَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ [٤٣ \ ٢٠]- هُوَ بِالنَّظَرِ إِلَى ظَاهِرِهِ كَلَامٌ صَحِيحٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ أَنْ لَا يَعْبُدُوهُمْ مَا عَبَدُوهُمْ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [٦ \ ١٠٧] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ [٦ \ ٣٥] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا الْآيَةَ
Bu ayet-i kerimede bilinen bir müşkil (anlaşılması güç husus) vardır. Bunun yönü şudur: Kâfirlerin burada Allah'ın kendilerinden naklettiği sözü, yani Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ } “Ve dediler ki: ‘Eğer Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik.’” [Zuhruf, 43/20] buyruğu, zâhirine bakıldığında doğru bir sözdür; çünkü Allah onların tapmamalarını dileseydi onlara tapmazlardı; nitekim Yüce Allah: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı.” [En'âm, 6/107] buyurmuştur. Yüce Allah: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “Eğer Allah dileseydi onları hidayet üzerinde toplardı; sakın cahillerden olma!” [En'âm, 6/35] buyurmuştur. Yüce Allah: { وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا }
[٣٢ \ ١٣] . وَقَالَ - تَعَالَى -: فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ [٦ \ ١٤٩] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [١٠ \ ٩٩] .
“Eğer dileseydik her nefse hidayetini verirdik...” [Secde, 32/13] buyurmuştur. Yüce Allah: { فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer O dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi.” [En'âm, 6/149] buyurmuştur. Yüce Allah: { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi yeryüzündekilerin hepsi toptan iman ederdi. O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın?” [Yûnus, 10/99] buyurmuştur.
وَهَذَا الْإِشْكَالُ الْمَذْكُورُ فِي آيَةِ «الزُّخْرُفِ» هُوَ بِعَيْنِهِ وَاقِعٌ فِي آيَةِ «الْأَنْعَامِ» ، وَآيَةِ «النَّحْلِ» .
Zuhruf Suresi'ndeki bu ayette zikredilen müşkil, En'âm Suresi ve Nahl Suresi ayetlerinde de aynen mevcuttur.
أَمَّا آيَةُ «الْأَنْعَامِ» فَهِيَ قَوْلُهُ: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٨] .
En'âm Suresi'ndeki ayet: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koşanlar diyecekler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık...’” [En'âm, 6/148] buyruğudur.
وَأَمَّا آيَةُ «النَّحْلِ» فَهِيَ قَوْلُهُ: وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا الْآيَةَ [١٦ \ ٣٥] .
Nahl Suresi'ndeki ayet ise: { وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا } “Ortak koşanlar dediler ki: ‘Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmezdik...’” [Nahl, 16/35] buyruğudur.
فَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ ظَاهِرَ آيَةِ «الزُّخْرُفِ» وَآيَةِ «الْأَنْعَامِ» وَآيَةِ «النَّحْلِ» - أَنَّ مَا قَالَهُ الْكُفَّارُ حَقٌّ، وَأَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ مَا عَبَدُوا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَلَا أَشْرَكُوا بِهِ شَيْئًا، كَمَا ذَكَرْنَا فِي الْآيَاتِ الْمُوَضَّحَةِ قَرِيبًا - فَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ الْإِشْكَالِ، أَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِكَذِبِهِمْ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى الَّتِي ظَاهَرُهَا حَقٌّ، قَالَ فِي آيَةِ «الزُّخْرُفِ» : مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ [٤٣ \ ٢٠] . أَيْ يَكْذِبُونَ، وَقَالَ فِي آيَةِ «الْأَنْعَامِ» : كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ [٦ \ ١٤٨] . وَقَالَ فِي آيَةِ «النَّحْلِ» : كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ [١٦ \ ٣٥] .
Zuhruf, En'âm ve Nahl surelerindeki ayetlerin zâhirinin, kâfirlerin söylediğinin hak olduğunu ve az önce açıklanan ayetlerde zikrettiğimiz üzere Allah dileseydi O'ndan başka hiçbir şeye tapmayacaklarını ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayacaklarını gösterdiğini anladığında bil ki; işkâlin yönü şudur: Allah zâhiri hak olan bu iddialarında onların yalancı olduğunu açıkça belirtmiştir. Zuhruf ayetinde: { مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan uyduruyorlar.” [Zuhruf, 43/20] yani yalan söylüyorlar buyurmuştur. En'âm ayetinde: { كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } “Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: ‘Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.’” [En'âm, 6/148] buyurmuştur. Nahl ayetinde ise: { كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlerin üzerine düşen apaçık tebliğden başkası mıdır?” [Nahl, 16/35] buyurmuştur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الَّذِي فَعَلَهُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ هُوَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ، وَالْكَذِبُ عَلَى اللَّهِ فِي جَعْلِ الشُّرَكَاءِ لَهُ، وَأَنَّهُ حَرَّمَ مَا لَمْ يُحَرِّمْهُ.
Onlardan öncekilerin yaptığı şeyin Allah'a küfretmek, O'na ortaklar koşarak Allah adına yalan söylemek ve O'nun haram kılmadığı şeyleri haram kılmak olduğu bilinmektedir.
وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا أَنَّ مُرَادَ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِمْ: لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ، وَقَوْلِهِمْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا [٦ \ ١٤٨]- مُرَادَهُمْ بِهِ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى مَنْعِهِمْ مِنَ الشِّرْكِ، وَهِدَايَتِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ، وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ مِنَ الشِّرْكِ - دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ رَاضٍ مِنْهُمْ بِالشِّرْكِ فِي زَعْمِهِمْ.
Buna verilecek cevap şudur: Kâfirlerin: { لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik” ve: { لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazdık” [En'âm, 6/148] sözleriyle muratları; Allah onları şirkten alıkoymaya ve imana iletmeye güç yetirdiği halde şirkten alıkoymadığına göre, onların zannına göre bu durumun Allah'ın kendilerinin şirk koşmasından razı olduğuna delalet ettiğidir.
قَالُوا: لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ رَاضِيًا بِهِ لَصَرَفَنَا عَنْهُ، فَتَكْذِيبُ اللَّهِ لَهُمْ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ مُنْصَبٌّ عَلَى دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ رَاضٍ بِهِ، وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يُكَذِّبُ هَذِهِ الدَّعْوَى فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ [٣٩ \ ٧] .
Dediler ki: ‘Çünkü eğer O bundan razı olmasaydı bizi bundan çevirirdi.’ Dolayısıyla Allah'ın anılan ayetlerde onları yalanlaması, O'nun bundan razı olduğu yönündeki iddialarına yöneliktir. Yüce Allah bu iddiayı anılan ayetlerde ve: { وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “Kulları için küfre razı olmaz” [Zümer, 39/7] buyruğunda yalanlamaktadır.
فَالْكُفَّارُ زَعَمُوا أَنَّ الْإِرَادَةَ الْكَوْنِيَّةَ الْقَدَرِيَّةَ تَسْتَلْزِمُ الرِّضَى، وَهُوَ زَعْمٌ بَاطِلٌ، وَهُوَ الَّذِي كَذَّبَهُمُ اللَّهُ فِيهِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ.
Kâfirler kevnî-kaderî iradenin rızayı gerektirdiğini iddia etmişlerdir ki bu batıl bir iddiadır; nitekim anılan ayetlerde Allah'ın onları kendisinde yalanladığı husus da budur.
وَقَدْ أَشَارَ - تَعَالَى - إِلَى هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، حَيْثُ قَالَ فِي آيَةِ «الزُّخْرُفِ» : أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ [٤٣ \ ٢١] . أَيْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّا رَاضُونَ مِنْهُمْ بِذَلِكَ الْكُفْرِ، ثُمَّ أَضْرَبَ عَنْ هَذَا إِضْرَابَ إِبْطَالٍ مُبَيِّنًا أَنَّ مُسْتَنَدَهُمْ فِي تِلْكَ الدَّعْوَى الْكَاذِبَةِ هُوَ تَقْلِيدُ آبَائِهِمُ التَّقْلِيدَ الْأَعْمَى، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ [٤٣ \ ٢٢] . أَيْ شَرِيعَةٍ وَمِلَّةٍ، وَهِيَ الْكُفْرُ وَعِبَادَةُ الْأَوْثَانِ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ [٤٣ \ ٢٢] .
Yüce Allah, Zuhruf ayetinde: { أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } “Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de ona mı sımsıkı sarılıyorlar?” [Zuhruf, 43/21] buyurarak -yani kendilerine o küfürden razı olduğumuzu gösteren bir kitap mı verdik- bu zikredilen ayetlere işaret etmiş, ardından bu batıl iddiayı iptal sadedinde idrâb yaparak (sözü başka tarafa çevirerek), bu asılsız iddiada dayanaklarının ancak atalarını körü körüne taklit etmek olduğunu açıklamıştır; bu da: { بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ } “Hayır, dediler ki: ‘Biz atalarımızı bir ümmet üzere bulduk...’” [Zuhruf, 43/22] yani bir şeriat ve din üzere -ki o da küfür ve putlara tapmaktır- { وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ } “‘...ve biz onların izleri üzerinden doğruya erdirilmişleriz.’” [Zuhruf, 43/22] buyruğundadır.
فَقَوْلُهُ عَنْهُمْ: (مُهْتَدُونَ) وَهُوَ مَصَبُّ التَّكْذِيبِ ; لِأَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا يَرْضَى بِالِاهْتِدَاءِ لَا بِالضَّلَالِ.
Onlardan nakledilen { مُهْتَدُونَ } “doğruya erdirilmişleriz” sözü, yalanlamanın asıl hedefidir; çünkü Allah sapıklığa değil, ancak hidayete ermeye razı olur.
فَالِاهْتِدَاءُ الْمَزْعُومُ أَسَاسُهُ تَقْلِيدُ الْآبَاءِ الْأَعْمَى، وَسَيَأْتِي إِيضَاحُ رَدِّهِ عَلَيْهِمْ قَرِيبًا - إِنْ شَاءَ اللَّهُ -.
İddia edilen hidayetin temeli, ataların körü körüne taklit edilmesidir; onlara verilen reddiyenin açıklaması -inşallah- az sonra gelecektir.
وَقَالَ - تَعَالَى - فِي آيَةِ «النَّحْلِ» بَعْدَ ذِكْرِهِ دَعْوَاهُمُ الْمَذْكُورَةَ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ [١٦ \ ٣٦] .
Yüce Allah Nahl Suresi'ndeki ayette onların mezkûr iddialarını zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ } “Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının’ diye bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu.” [Nahl, 16/36].
فَأَوْضَحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ رَاضِيًا بِكُفْرِهِمْ، وَأَنَّهُ بَعَثَ فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا، وَأَمَرَهُمْ عَلَى لِسَانِهِ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ، وَيَجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ، أَيْ يَتَبَاعَدُوا عَنْ عِبَادَةِ كُلِّ مَعْبُودٍ سِوَاهُ.
Bu ayet-i kerimede onların küfrüne razı olmadığını, her ümmete bir peygamber gönderdiğini ve onun diliyle kendilerine yalnızca Allah'a ibadet etmelerini ve tağuttan sakınmalarını, yani O'ndan başka tapılan her varlığa ibadetten uzak durmalarını emrettiğini açıklamıştır.
وَأَنَّ اللَّهَ هَدَى بَعْضَهُمْ إِلَى عِبَادَتِهِ وَحْدَهُ، وَأَنْ بَعْضَهُمْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ، أَيْ ثَبَتَ عَلَيْهِ الْكُفْرُ وَالشَّقَاءُ.
Ve Allah'ın onlardan bir kısmını yalnızca Kendisine ibadet etmeye ilettiğini, bir kısmının üzerine de sapıklığın hak olduğunu, yani üzerlerine küfür ve bedbahtlığın kesinleştiğini [açıklamıştır].
وَقَالَ - تَعَالَى - فِي آيَةِ «الْأَنْعَامِ» : قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ [٦ \ ١٤٩] .
Yüce Allah En'âm ayetinde de: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: ‘En kesin delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi.’” [En'âm, 6/149] buyurmuştur.
فَمِلْكُهُ - تَعَالَى - وَحْدَهُ لِلتَّوْفِيقِ وَالْهِدَايَةِ، هُوَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَى خَلْقِهِ، يَعْنِي فَمَنْ هَدَيْنَاهُ وَتَفَضَّلْنَا عَلَيْهِ بِالتَّوْفِيقِ، فَهُوَ فَضْلٌ مِنَّا وَرَحْمَةٌ.
Tevfik ve hidayetin yalnızca Yüce Allah'ın mülkünde olması, O'nun mahlûkatı üzerindeki kesin delilidir. Yani kime hidayet vermiş ve tevfik ile lütufta bulunmuşsak bu, bizden bir lütuf ve rahmettir.
وَمَنْ لَمْ نَفْعَلْ لَهُ ذَلِكَ فَهُوَ عَدْلٌ مِنَّا وَحِكْمَةٌ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ دَيْنًا عَلَيْنَا، وَلَا وَاجِبًا مُسْتَحَقًّا يَسْتَحِقُّهُ عَلَيْنَا، بَلْ إِنْ أَعْطَيْنَا ذَلِكَ فَفَضْلٌ، وَإِنْ لَمْ نُعْطِهِ فَعَدْلٌ.
Kime de bunu yapmamışsak bu, bizden bir adalet ve hikmettir; çünkü bunun ona verilmesi bizim üzerimize bir borç veya hak ettiği zorunlu bir hak değildir. Bilakis bunu verirsek lütuftur, vermezsek adalettir.
وَحَاصِلُ هَذَا أَنَّ اللَّهَ ﵎ قَدَّرَ مَقَادِيرَ الْخَلْقِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ، وَعَلِمَ أَنَّ قَوْمًا صَائِرُونَ إِلَى الشَّقَاءِ وَقَوْمًا صَائِرُونَ إِلَى السَّعَادَةِ، فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ.
Bunun özeti şudur: Allah celle ve alâ mahlûkatı yaratmadan önce mahlûkatın kaderlerini takdir etmiş ve bir topluluğun bedbahtlığa, bir topluluğun da mutluluğa ereceğini, bir grubun cennette bir grubun da çılgın alevli cehennemde olacağını bilmiştir.
وَأَقَامَ الْحُجَّةَ عَلَى الْجَمِيعِ بِبَعْثِ الرُّسُلِ وَتَأْيِيدِهِمْ بِالْمُعْجِزَاتِ الَّتِي لَا تَتْرُكُ فِي الْحَقِّ لَبْسًا، فَقَامَتْ عَلَيْهِمْ حُجَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ بِذَلِكَ.
Peygamberler göndererek ve onları hakta hiçbir şüphe bırakmayan mucizelerle destekleyerek hepsine karşı hücceti ikame etmiş, böylece yeryüzünde Allah'ın hücceti onların aleyhine kesinleşmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ - تَعَالَى - وَفَّقَ مَنْ شَاءَ تَوْفِيقَهُ، وَلَمْ يُوَفِّقْ مَنْ سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِهِ الشَّقَاءُ الْأَزَلِيُّ، وَخَلَقَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قُدْرَةً وَإِرَادَةً يَقْدِرُ بِهَا عَلَى تَحْصِيلِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَصَرَفَ قُدْرَتَهُمْ وَإِرَادَاتِهِمْ بِقُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ إِلَى مَا سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِهِ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ الْمُسْتَوْجِبَةِ لِلسَّعَادَةِ، وَأَعْمَالِ الشَّرِّ الْمُسْتَوْجِبَةِ لِلشَّقَاءِ.
Sonra Yüce Allah, tevfiki dilediği kimseye muvaffakiyet vermiş; ilminde ezelî bedbahtlıkları geçmiş olan kimselere ise muvaffakiyet vermemiştir. Onlardan her biri için hayrı ve şerri elde edebilecekleri bir kudret ve irade yaratmış; kudreti ve iradesiyle onların kudret ve iradelerini, ilminde haklarında geçmiş olan saadeti gerektiren hayır amellerine yahut şekâveti gerektiren şer amellerine yöneltmiştir.
فَأَتَوْا كُلَّ مَا أَتَوْا وَفَعَلُوا كُلَّ مَا فَعَلُوا، طَائِعِينَ مُخْتَارِينَ، غَيْرَ مَجْبُورِينَ وَلَا مَقْهُورِينَ وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [٧٦] . قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ [٦ \ ١٤٩] .
Böylece yaptıkları her şeyi mecbur edilmiş veya boyun eğdirilmiş olmaksızın, itaat ederek ve kendi tercihleriyle yapmışlardır. { وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz...” [İnsân, 76/30]. { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: ‘En kesin delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi.’” [En'âm, 6/149].
وَادِّعَاءُ أَنَّ الْعَبْدَ مَجْبُورٌ لَا إِرَادَةَ لَهُ ضَرُورِيُّ السُّقُوطِ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُقَلَاءِ.
Kulun mecbur olduğu ve iradesinin bulunmadığı iddiası, akıl sahiplerinin çoğunluğuna göre zorunlu olarak batıldır.
وَمِنْ أَعْظَمِ الضَّرُورِيَّاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّ بَيْنَ الْحَرَكَةِ الِاخْتِيَارِيَّةِ وَالْحَرَكَةِ الِاضْطِرَارِيَّةِ، كَحَرَكَةِ الْمُرْتَعِشِ - فَرْقًا ضَرْورِيًا، لَا يُنْكِرُهُ عَاقِلٌ.
Buna delalet eden en büyük zarûrî (apaçık) bilgilerden biri şudur: Her akıl sahibi bilir ki ihtiyarî (isteğe bağlı) hareket ile titreyen kişinin hareketi gibi ıztırarî (irade dışı) hareket arasında hiçbir akıllının inkâr edemeyeceği zorunlu bir fark vardır.
وَأَنَّكَ لَوْ ضَرَبْتَ مَنْ يَدَّعِي أَنَّ الْخَلْقَ مَجْبُورُونَ، وَفَقَأَتْ عَيْنَهُ مَثَلًا، وَقَتَلْتَ وَلَدَهُ وَاعْتَذَرْتَ لَهُ بِالْجَبْرِ، فَقُلْتَ لَهُ: أَنَا مَجْبُورٌ وَلَا إِرَادَةَ لِي فِي هَذَا السُّوءِ الَّذِي فَعَلْتُهُ بِكَ، بَلْ هُوَ فِعْلُ اللَّهِ، وَأَنَا لَا دَخْلَ فِيهِ، فَإِنَّهُ لَا يَقْبَلُ مِنْكَ هَذِهِ الدَّعْوَى بِلَا شَكٍّ.
Eğer insanların mecbur olduğunu iddia eden bir kimseyi dövsen, mesela gözünü çıkarsan, çocuğunu öldürsen ve ona cebirle (zorunlulukla) mazeret beyan edip: ‘Ben mecburum, sana yaptığım bu kötülükte benim iradem yoktur, aksine bu Allah'ın fiilidir ve benim bunda dahlim yoktur’ desen; şüphesiz o senden bu iddiayı kabul etmez.
بَلْ يُبَالِغُ فِي إِرَادَةِ الِانْتِقَامِ مِنْكَ قَائِلًا: إِنَّ هَذَا بِإِرَادَتِكَ وَمَشِيئَتِكَ.
Bilakis: ‘Bu senin iraden ve isteğinledir’ diyerek senden intikam alma arzusunda aşırıya kaçar.
وَمِنْ أَعْظَمِ الْأَدِلَّةِ الْقَطْعِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ، وَأَنَّ الْعَبْدَ لَا يَسْتَقِلُّ بِأَفْعَالِهِ دُونَ قُدْرَةِ اللَّهِ وَمَشِيئَتِهِ - أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَحَدًا أَنْ يُنْكِرَ عِلْمَ اللَّهِ بِكُلِّ شَيْءٍ قَبْلَ وُقُوعِهِ، وَالْآيَاتُ وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا لَا يُنْكِرُهَا إِلَّا مُكَابِرٌ.
Kaderiyye mezhebinin batıl olduğuna ve kulun Allah'ın kudreti ve meşieti olmaksızın kendi fiillerinde bağımsız olamayacağına delalet eden kesin delillerin en büyüklerinden biri şudur: Hiç kimsenin, vuku bulmasından önce Allah'ın her şeyi bildiğini inkâr etmesi mümkün değildir. Buna delalet eden ayet ve hadisleri ancak inatçı bir kimse inkâr eder.
وَسَبْقُ عِلْمِ اللَّهِ بِمَا يَقَعُ مِنَ الْعَبْدِ قَبْلَ وُقُوعِهِ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ عَلَى بُطْلَانِ تِلْكَ الدَّعْوَى.
Kuldan sadır olacak şeylerin vuku bulmasından önce Allah'ın ilminin geçmiş olması, o iddianın batıl olduğuna kesin bir delildir.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّكَ لَوْ قُلْتَ لِلْقَدَرِيِّ: إِذَا كَانَ عِلْمُ اللَّهِ فِي سَابِقِ أَزَلِهِ تَعَلَّقَ بِأَنَّكَ تَقَعُ مِنْكَ السَّرِقَةُ أَوِ الزِّنَا فِي مَحَلِّ كَذَا فِي وَقْتِ كَذَا، وَأَرَدْتَ أَنْتَ بِإِرَادَتِكَ الْمُسْتَقِلَّةِ فِي زَعْمِكَ دُونَ إِرَادَةِ اللَّهِ أَلَّا تَفْعَلَ تِلْكَ السَّرِقَةَ أَوِ الزِّنَا الَّذِي سَبَقَ بِعِلْمِ اللَّهِ وُقُوعُهُ، فَهَلْ يُمْكِنُكَ أَنْ تَسْتَقِلَّ بِذَلِكَ؟ وَتُصَيِّرَ عِلْمَ اللَّهِ جَهْلًا، بِحَيْثُ لَا يَقَعُ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ وُقُوعُهُ فِي وَقْتِهِ الْمُحَدِّدِ لَهُ؟
Bunun açıklaması şudur: Eğer Kaderîye: ‘Allah'ın ezeli ilmi senin falan vakitte, falan yerde hırsızlık yapmana veya zina etmene taalluk etmiş olsa ve sen kendi zannındaki bağımsız iradenle Allah'ın iradesi olmaksızın, Allah'ın ilminde vuku bulacağı geçmiş olan o hırsızlığı veya zinayı yapmamayı istesen; bu hususta tek başına bağımsız olabilir misin? Ve O'nun ilminde belirlenen vaktinde gerçekleşeceği geçmiş olan şeyin gerçekleşmemesini sağlayarak Allah'ın ilmini cehalete dönüştürebilir misin?’ desen,
وَالْجَوَابُ بِلَا شَكٍّ: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُ بِحَالٍ كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [٧٦] . وَقَالَ اللَّهُ - تَعَالَى -: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ [٦ \ ١٤٩] .
Şüphesiz cevap: Bunun hiçbir şekilde mümkün olmadığıdır; nitekim Yüce Allah: { وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz...” [İnsân, 76/30] buyurmuştur. Yüce Allah: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: ‘En kesin delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi.’” [En'âm, 6/149] buyurmuştur.
وَلَا إِشْكَالَ أَلْبَتَّةَ فِي أَنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ لِلْعَبْدِ قُدْرَةً وَإِرَادَةً يَقْدِرُ بِهَا عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، ثُمَّ يَصْرِفُ اللَّهُ بِقُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ قُدْرَةَ الْعَبْدِ وَإِرَادَتَهُ إِلَى مَا سَبَقَ بِهِ عِلْمُهُ، فَيَأْتِيهِ الْعَبْدُ طَائِعًا مُخَتَارًا غَيْرَ مَقْهُورٍ وَلَا مَجْبُورٍ، وَغَيْرَ مُسْتَقِلٍّ بِهِ دُونَ قُدْرَةِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ.
Allah'ın kul için fiili yapmaya ve terk etmeye güç yetireceği bir kudret ve irade yarattığında, sonra Allah'ın Kendi kudret ve iradesiyle kulun kudret ve iradesini ilminde önceden geçmiş olana yönelttiğinde, kulun da bunu boyun eğdirilmiş ve mecbur edilmiş olmaksızın, Allah'ın kudret ve iradesinden bağımsız da olmaksızın itaat ederek ve seçerek yapmasında kesinlikle hiçbir müşkillik yoktur; nitekim Yüce Allah: { وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” buyurmuştur.
وَالْمُنَاظَرَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا بَعْضُهُمْ بَيْنَ أَبِي إِسْحَاقَ الْإِسْفَرَايِينِيِّ وَعَبْدِ الْجَبَّارِ الْمُعْتَزِلِيِّ تُوَضِّحُ هَذَا.
Bazılarının Ebû İshak el-İsferâyînî ile Mutezilî Abdülcebbâr arasında geçtiğini zikrettiği münazara bunu açıklamaktadır.
وَهِيَ أَنَّ عَبْدَ الْجَبَّارِ قَالَ: سُبْحَانَ مَنْ تَنَزَّهَ عَنِ الْفَحْشَاءِ، يَعْنِي أَنَّ السَّرِقَةَ وَالزِّنَا لَيْسَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ; لِأَنَّهُ فِي زَعْمِهِ أَنْزَهُ مِنْ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الرَّذَائِلُ بِمَشِيئَتِهِ.
Şöyle ki Abdülcebbâr: ‘Çirkin işlerden münezzeh olan [Allah]'ı tenzih ederim’ dedi; yani hırsızlık ve zina Allah'ın dilemesiyle değildir; çünkü kendi zannına göre O, bu rezilliklerin Kendi dilemesiyle olmasından çok daha yücedir.
فَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: كَلِمَةُ حَقٍّ أُرِيدَ بِهَا بَاطِلٌ.
Bunun üzerine Ebû İshak: ‘Kendisinden bâtıl murat edilen bir hak söz!’ dedi.
ثُمَّ قَالَ: سُبْحَانَ مَنْ لَمْ يَقَعْ فِي مُلْكِهِ إِلَّا مَا يَشَاءُ.
Sonra: ‘Mülkünde ancak dilediği şey vuku bulan [Allah]'ı tenzih ederim’ dedi.
فَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ: أَتَرَاهُ يَشَاؤُهُ وَيُعَاقِبُنِي عَلَيْهِ.
Bunun üzerine Abdülcebbâr: ‘O'nun bunu dileyip sonra da bundan dolayı beni cezalandıracağını mı düşünüyorsun?’ dedi.
فَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: أَتَرَاكَ تَفْعَلُهُ جَبْرًا عَلَيْهِ، آنْتَ الرَّبُّ وَهُوَ الْعَبْدُ؟
Ebû İshak: ‘Senin O'na rağmen bunu zorla yapacağını mı düşünüyorsun? Rab sen misin, yoksa O mu kul?’ dedi.
فَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ: أَرَأَيْتَ إِنْ دَعَانِي إِلَى الْهُدَى، وَقَضَى عَلَيَّ بِالرَّدِيءِ، دَعَانِي وَسَدَّ الْبَابَ دُونِي؟ أَتَرَاهُ أَحْسَنَ أَمْ أَسَاءَ؟
Abdülcebbâr: ‘Söyler misin, eğer beni hidayete çağırır da aleyhime kötülüğü takdir ederse; beni çağırıp önümdeki kapıyı kapatırsa, sence O iyilik mi etmiştir yoksa kötülük mü?’ dedi.
فَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ: أَرَى أَنَّ هَذَا الَّذِي مَنَعَكَ إِنْ كَانَ حَقًّا وَاجِبًا لَكَ عَلَيْهِ - فَقَدْ ظَلَمَكَ، وَقَدْ أَسَاءَ، ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا، وَإِنْ كَانَ مِلْكُهُ الْمَحْضُ فَإِنْ أَعْطَاكَ فَفَضْلٌ، وَإِنْ مَنْعَكَ فَعَدْلٌ. فَبُهِتَ عَبْدُ الْجَبَّارِ، وَقَالَ الْحَاضِرُونَ: وَاللَّهِ مَا لِهَذَا جَوَابٌ.
Ebû İshak şöyle dedi: ‘Görüyorum ki sana vermediği bu şey, şayet O'nun üzerinde senin için zorunlu bir hak idiyse, sana zulmetmiş ve kötülük yapmıştır -ki Allah bundan son derece yücedir ve münezzehtir-. Şayet O'nun sırf Kendi mülkü idiyse, sana verirse bu bir lütuftur; vermezse bir adalettir.’ Bunun üzerine Abdülcebbâr donakaldı ve hazır bulunanlar: ‘Allah'a yemin olsun ki bunun bir cevabı yoktur’ dediler.
وَمَضْمُونُ جَوَابِ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الَّذِي أَفْحَمَ بِهِ عَبْدَ الْجَبَّارِ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ [٦ \ ١٤٩] .
Ebû İshak'ın Abdülcebbâr'ı susturduğu bu cevabının özü, Yüce Allah'ın: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: ‘En kesin delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi.’” [En'âm, 6/149] buyruğunun anlamıdır.
وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عُبَيْدٍ جَاءَهُ أَعْرَابِيٌّ فَشَكَا إِلَيْهِ أَنَّ دَابَّتَهُ سُرِقَتْ، وَطَلَبَ مِنْهُ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ لِيَرُدَّهَا إِلَيْهِ.
Bazıları, Amr b. Ubeyd'e bir bedevînin gelerek bineğinin çalındığından şikâyet ettiğini ve onu kendisine geri vermesi için Allah'a dua etmesini istediğini zikretmiştir.
فَقَالَ عَمْرٌو مَا مَعْنَاهُ: اللَّهُمَّ إِنَّهَا سُرِقَتْ وَلَمْ تُرِدْ سَرِقَتَهَا; لِأَنَّكَ أَنْزَهُ وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ تُدَبِّرَ هَذَا الْخَنَا.
Amr anlam olarak şöyle dedi: 'Allahım! Kuşkusuz o çalındı, sen ise onun çalınmasını dilemedin; zira Sen bu ahlaksızlığı/kötülüğü çekip çevirmekten çok daha münezzeh ve çok daha yücesin.'
فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: نَاشَدْتُكَ اللَّهَ يَا هَذَا، إِلَّا مَا كَفَفْتَ عَنِّي مِنْ دُعَائِكَ هَذَا الْخَبِيثِ، إِنْ كَانَتْ سُرِقَتْ وَلَمْ يُرِدْ سَرِقَتَهَا فَقَدْ يُرِيدُ رَدَّهَا وَلَا تُرَدُّ، وَلَا ثِقَةَ لِي بِرَبٍّ يَقَعُ فِي مُلْكِهِ مَا لَا يَشَاؤُهُ. فَأَلْقَمَهُ حَجَرًا.
Bunun üzerine bedevî: 'Ey adam! Allah aşkına şu çirkin duandan vazgeç! Eğer o çalındıysa ve O bunun çalınmasını dilemediyse, [aynı şekilde] onun geri dönmesini dileyebilir de o geri dönmeyebilir. Mülkünde dilemediği şeyler meydana gelen bir Rabbe benim güvenim olmaz!' dedi ve onu susturdu (ağzına taş tıkadı).
وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي الْكَلَامِ عَنْ آيَةِ «الْأَنْعَامِ» الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْبَحْثِ، وَفِي سُورَةِ «الشَّمْسِ» فِي الْكَلَامِ عَنْ قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا.
Biz bu meseleyi Def‘u îhâmi’l-ıztırâb ‘an âyâti’l-Kitâb adlı kitabımızda, bu araştırmada zikredilen En‘âm suresindeki ayeti incelerken ve Şems suresinde Yüce Allah'ın: { فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا } “Sonra da ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene.” buyruğunu ele alırken zikretmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } “Yoksa onlara bundan önce bir kitap verdik de onlar buna mı sarılmaktadırlar?”
(أَمْ) هُنَا تَتَضَمَّنُ مَعْنَى اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ، يَعْنِي - جَلَّ وَعَلَا - أَنَّ هَذَا الَّذِي يَزْعُمُ الْكُفَّارُ مِنْ أَنَّهُمْ عَلَى حَقٍّ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَوْثَانَ، وَجَعْلِهِمُ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتِ اللَّهِ - لَا دَلِيلَ لَهُمْ عَلَيْهِ ; وَلِذَا أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ آتَاهُمْ كِتَابًا يَحِلُّ فِيهِ ذَلِكَ وَأَنَّ يَكُونُوا مُسْتَمْسِكِينَ فِي ذَلِكَ بِكِتَابٍ مِنَ اللَّهِ، فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ هَذَا هُنَا إِنْكِارًا دَالًّا عَلَى النَّفْيِ لِلتَّمَسُّكِ بِالْكِتَابِ الْمَذْكُورِ، مَعَ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ.
Buradaki { أَمْ } (Yoksa) edatı, inkârî soru anlamı içermektedir. Yani -celle ve alâ- kâfirlerin putlara ibadet etmekte ve melekleri Allah'ın kızları kılmakta haklı oldukları yönündeki iddialarına dair hiçbir delilleri bulunmadığını belirtmektedir. Bu sebeple onlara, bunun helal kılındığı bir kitap verdiğini ve onların da bu hususta Allah'tan gelen bir kitaba sarıldıklarını inkâr etmiştir. Dolayısıyla burada azarlama ve paylama ile birlikte, söz konusu kitaba sarılmayı nefyeden (reddeden) bir inkârla bunu reddetmiştir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ أَنَّ كُفْرَهُمُ الْمَذْكُورَ لَمْ يَكُنْ عَنْ هُدًى مِنَ اللَّهِ، وَلَا كِتَابٍ أَنْزَلَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «فَاطِرٍ» :
Bu yüce ayetin içerdiği; onların söz konusu küfürlerinin Allah'tan gelen bir hidayete ve Allah'ın bu hususta indirdiği bir kitaba dayanmadığı gerçeği, Yüce Allah'ın Fâtır suresindeki şu buyruğu gibi birçok ayette açıklanmıştır:
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْهُ الْآيَةَ [٣٥ \ ٤٠] .
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْهُ } “De ki: 'Gördünüz ya Allah'tan başka taptığınız ortaklarınızı! Gösterin bana, onlar yerden neyi yarattılar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar ondan apaçık bir delil üzerinde midirler?'” [Fâtır, 35/40].
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْأَحْقَافِ» : قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ اِئْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٤٦ \ ٤] .
Yüce Allah'ın Ahkâf suresindeki şu buyruğu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ اِئْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Gördünüz ya Allah'tan başka taptıklarınızı! Gösterin bana, onlar yerden neyi yarattılar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Eğer doğru sözlüler iseniz bundan önceki bir kitap yahut bir bilgi kalıntısı getirin bana!'” [Ahkâf, 46/4].
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الرُّومِ» : أَمْ أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ [٣٠ \ ٣٥] .
Yüce Allah'ın Rûm suresindeki şu buyruğu: { أَمْ أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “Yoksa onlara kesin bir delil indirdik de o mu onların ortak koştuklarını söylüyor?” [Rûm, 30/35].
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الصَّافَّاتِ» : أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٣٧ \ ١٥٦ - ١٥٧] .
Yüce Allah'ın Sâffât suresindeki şu buyruğu: { أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru sözlüler iseniz kitabınızı getirin!” [Sâffât, 37/156-157].
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «النَّمْلِ» : أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٢٧ \ ٦٤] .
Yüce Allah'ın Neml suresindeki şu buyruğu: { أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Yoksa ilk olarak yaratan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı [hayırlıdır]? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz delilinizi getirin!'” [Neml, 27/64].
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْحَجِّ» وَ «لُقْمَانَ» : وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ [٢٢ \ ٨] وَ [٣١ \ ٢٠] .
Yüce Allah'ın Hac ve Lokmân surelerindeki şu buyruğu: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ } “İnsanlardan kimi de vardır ki hiçbir bilgisi, bir hidayet rehberi ve aydınlatıcı bir kitabı olmaksızın Allah hakkında tartışıp durur.” [Hac, 22/8] ve [Lokmân, 31/20].
وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْأَنْعَامِ» : قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ [٦ \ ١٤٨] .
Yüce Allah'ın En‘âm suresindeki şu buyruğu: { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } “De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz.'” [En'âm, 6/148].
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ } “İşte böyle; senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, mutlaka oranın varlıklı ve şımarık kimseleri: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız' dediler. [Peygamber de:] 'Ben size, atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?' dedi.”
وَقَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ الْآيَةَ [٢٣ \ ٤٤] .
Bunu açıklayan ayetleri, Kad Efleha'l-Mü'minûn (Mü'minûn) suresinde Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ } “Sonra resullerimizi birbiri ardınca gönderdik. Her ümmete peygamberi geldikçe onu yalanladılar...” [Mü'minûn, 23/44] buyruğunu ele alırken daha önce zikretmiştik.
وَفِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا [٦ \ ١٢٣] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ [٤٣ \ ٢٤] .
Yine En‘âm suresinde Yüce Allah'ın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا } “Böylece her memlekette oranın ileri gelenlerini suçlular kıldık...” [En'âm, 6/123] buyruğunu ele alırken de zikretmiştik. Yüce Allah'ın: { قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ } “[Peygamber de:] 'Ben size, atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?' dedi.” [Zuhruf, 43/24] buyruğuna gelince:
قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ: (قُلْ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ) بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ اللَّامِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ.
Bunu Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Şû‘be, emir kipiyle, kāf harfinin zammesi ve lâm harfinin sükûnu ile (قُلْ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ) [De ki: '...getirmiş olsam da mı?'] şeklinde okumuştur.
وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ (قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ) بِفَتْحِ الْقَافِ وَاللَّامِ بَيْنَهُمَا أَلْفٌ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمَاضِي.
İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs ise, geçmiş zaman kipiyle, kāf ve lâm harflerinin fethası ve aralarında bir elif ile (قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ) [Dedi ki: '...getirmiş olsam da mı?'] şeklinde okumuştur.
فَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَالْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ: أَتَقْتَدُونَ بِآبَائِكُمْ فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى، أَيْ بِدِينٍ أَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ هُنَا لِمُطْلَقِ الْوَصْفِ ; لِأَنَّ آبَاءَهُمْ لَا شَيْءَ عِنْدَهُمْ مِنَ الْهِدَايَةِ أَصْلًا.
Cumhurun kıraatine göre mana şöyledir: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Onlara de ki: Ben size daha doğrusunu, yani atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğru olan bir dini getirmiş olsam bile yine de küfür ve sapıklıkta atalarınıza mı uyacaksınız?' Buradaki ism-i tafdil kalıbı mutlak vasıf bildirmektedir; çünkü onların atalarının yanında hidayetten eser dahi yoktur.
وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَحَفْصٍ فَالْمَعْنَى: قَالَ هُوَ: أَيْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
İbn Âmir ve Hafs'ın kıraatine göre ise mana: 'O, yani Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem dedi ki...' şeklindedir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا الْمَعْنَى بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ مِرَارًا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Biz bu manayı Arapça şahitleriyle birlikte bu mübarek kitapta defalarca açıkladık.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ تَسْفِيهِ رَأْيِ الْكُفَّارِ وَبَيَانِ شِدَّةِ ضَلَالِهِمْ فِي تَقْلِيدِهِمْ آبَاءَهُمْ هَذَا التَّقْلِيدَ الْأَعْمَى - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْبَقَرَةِ» : وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ [٢ \ ١٧٠] . وَكَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْمَائِدَةِ» : وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ [٥ \ ١٠٤] .
Bu yüce ayetin içerdiği; kâfirlerin görüşünün akılsızlık olduğunu ortaya koyma ve atalarını körü körüne taklit etmelerindeki şiddetli sapıklıklarını açıklama hususu, Yüce Allah'ın Bakara suresindeki şu buyruğu gibi birçok ayette açıklanmıştır: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Peki ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?'” [Bakara, 2/170]. Yine Mâide suresindeki şu buyruğu gibidir: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Peki ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler idiyse de mi?'” [Mâide, 5/104].
وَأَوْضَحَ - تَعَالَى - فِي آيَةِ «لُقْمَانَ» أَنَّ مَا وَجَدُوا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الشَّيْطَانِ يَدْعُوهُمْ بِسُلُوكِهَا إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ [٣١ \ ٢١] . كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ [٣٧ \ ٦٩ - ٧٠] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٢١ \ ٥١ - ٥٤] . وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.
Yüce Allah Lokmân suresindeki ayette, atalarını üzerinde buldukları küfür ve sapıklığın, şeytanın yollarından bir yol olduğunu ve bu yola girmekle onları alevli ateşin azabına çağırdığını açıklamıştır. Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Peki ya şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor idiyse de mi?'” [Lokmân, 31/21]. Tıpkı Yüce Allah'ın şu buyrukları gibi: { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Çünkü onlar atalarını sapık kimseler olarak buldular da kendileri de onların izleri peşinde koşturup duruyorlar.” [Sâffât, 37/69-70] ve { وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Andolsun biz daha önce İbrâhim'e de rüştünü (doğruyu yanlıştan ayırt etme yeteneğini) vermiştik ve biz onu biliyorduk. Hani o, babasına ve kavmine: 'Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?' demişti. 'Biz atalarımızı bunlara tapar bulduk' dediler. [İbrâhim:] 'Andolsun ki siz de atalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi.” [Enbiyâ, 21/51-54]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } “Hani İbrâhim babasına ve kavmine demişti ki: 'Kuşkusuz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; ancak beni yaratan müstesna. Çünkü O, beni doğru yola eriştirecektir.'”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ: إِنَّهُ بَرَاءٌ، أَيْ بَرِيءٌ، مِنْ جَمِيعِ مَعْبُودَاتِهِمُ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَيْ يَعْنِي أَنَّهُ بَرِيءٌ مِنْ عِبَادَةِ كُلِّ مَعْبُودٍ، إِلَّا الْمَعْبُودَ الَّذِي خَلَقَهُ وَأَوْجَدَهُ، فَهُوَ وَحْدَهُ مَعْبُودُهُ.
Celle ve alâ, bu yüce ayette İbrâhim'in -bizim Peygamberimize ve ona salât ve selâm olsun- babasına ve kavmine; kendisinin Allah'tan başka taptıkları bütün putlardan berî (uzak), yani beri olduğunu; yani kendisini yaratan ve var eden Mabud dışındaki her mabuda ibadet etmekten uzak olduğunu, yalnızca O'nun kendi Mabudu olduğunu söylediğini zikretmiştir.
وَقَدْ أَوْضَحَ - تَعَالَى - هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ الْآيَةَ [٢٦ \ ٥٧ - ٧٨] . وَكَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [٦ \ ٧٨ - ٧٩] .
Yüce Allah, İbrâhim hakkında zikrettiği bu manayı Kitabı'nın başka yerlerinde de açıklamıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Siz ve geçmiş atalarınız neye tapıp durduğunuzu gördünüz mü? Kuşkusuz onlar benim düşmanımdır; ancak âlemlerin Rabbi müstesna. O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösteren de O'dur.'” [Şuarâ, 26/75-78]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Güneşi doğarken görünce: 'Rabbim budur, bu daha büyük' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Doğrusu ben yüzümü, hanîf (Allah'ı birleyici) olarak gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben müşriklerden değilim' dedi.” [En'âm, 6/78-79].
وَزَادَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي سُورَةِ «الْمُمْتَحَنَةِ» بَرَاءَتَهُ أَيْضًا مِنَ الْعَابِدِينَ، وَعَدَاوَتَهُ لَهُمْ، وَبُغْضَهُ لَهُمْ فِي اللَّهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ [٦٠ \ ٤] .
Celle ve alâ, Mümtehine suresinde ayrıca onun ibadet edenlerden de uzak olduğunu, onlara düşmanlık beslediğini ve Allah uğrunda onlara buğzettiğini ziyade olarak zikretmiştir. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ } “İbrâhim'de ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine şöyle demişlerdi: 'Biz sizden ve sizin Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi inkâr ettik. Siz bir tek Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin baş göstermiştir.'” [Mümtehine, 60/4].
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ ذَكَرَ نَحْوَهُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [٢٦ \ ٧٨] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ [٣٧ \ ٩٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ [٦ \ ٧٧] .
Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki: { فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } “Çünkü O, beni doğru yola eriştirecektir” buyruğunun bir benzerini şu buyruğunda zikretmiştir: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösteren de O'dur.” [Şuarâ, 26/78]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Ve [İbrâhim] dedi ki: 'Kuşkusuz ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola eriştirecektir.'” [Sâffât, 37/99]. Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “O da batınca: 'Andolsun ki eğer Rabbim beni hidayete erdirmezse mutlaka sapan kavimden olurum' dedi.” [En'âm, 6/77].
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي أَيْ خَلَقَنِي - يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ إِلَّا الْخَالِقُ وَحْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا -.
Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki: { إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Kuşkusuz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; ancak beni yaratan müstesna” yani beni var eden müstesna buyruğu, ibadete yalnızca ve sadece Yaratıcı'nın -celle ve alâ- layık olduğuna delalet etmektedir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ - دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ [٢٦ \ ١٨٤] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ [١٣ \ ١٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ الْآيَةَ [١٦ \ ١٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -:
Bu yüce ayetin delalet ettiği bu manaya, Allah'ın Kitabı'ndan başka ayetler de delalet etmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin...” [Bakara, 2/21]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratandan sakının.” [Şuarâ, 26/184]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ } “Yoksa Allah'a, O'nun yaratması gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince benzer mi göründü? De ki: 'Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O tektir, kahredicidir.'” [Ra'd, 13/16]. Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu?” [Nahl, 16/17]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir:
أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ [٧ \ ١٩١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢ - ٣] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Hiçbir şeyi yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” [A'râf, 7/191]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “O ki göklerin ve yerin mülkü O'nundur; çocuk edinmemiştir, mülkünde hiçbir ortağı yoktur ve her şeyi yaratıp ona bir nizam vermiştir. Onlar ise O'nu bırakıp, hiçbir şey yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan ilahlar edindiler...” [Furkân, 25/2-3]. Ve bunlardan başka ayetler.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ } “Ve belki dönerler diye onu, ardından gelecek nesli içinde kalıcı bir söz kıldı. Doğrusu ben bunları ve atalarını, kendilerine hak ve apaçık bir peygamber gelinceye kadar yaşatıp faydalandırdım. Kendilerine hak geldiğinde ise: 'Bu bir sihirdir ve biz onu inkâr edenleriz' dediler.”
الضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي (جَعَلَهَا) عَلَى التَّحْقِيقِ رَاجِعٌ إِلَى كَلِمَةِ الْإِيمَانِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى مَعْنَى لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي [٤٣ \ ٢٦ - ٢٧] . لِأَنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ نَفْيٌ وَإِثْبَاتٌ، فَمَعْنَى النَّفْيِ مِنْهَا هُوَ الْبَرَاءَةُ مِنْ جَمِيعِ الْمَعْبُودَاتِ غَيْرَ اللَّهِ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ.
{ جَعَلَهَا } (Onu kıldı) ifadesindeki mansub zamir, tahkike göre; { إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Kuşkusuz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; ancak beni yaratan müstesna” [Zuhruf, 43/26-27] buyruğunda zikredilen ve Lâ ilâhe illallâh kelimesinin anlamını içeren iman kelimesine dönmektedir. Çünkü Lâ ilâhe illallâh nefy (inkâr) ve ispat (kabul) bildirir; bundaki nefy manası, ibadetin her çeşidinde Allah'tan başka bütün mabutlardan berî olmaktır.
وَهَذَا الْمَعْنَى جَاءَ مُوَضَّحًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ.
Bu mana; { إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } “Kuşkusuz ben sizin taptıklarınızdan uzağım” buyruğunda açıklanmıştır.
وَمَعْنَى الْإِثْبَاتِ مِنْهَا هُوَ إِفْرَادُ اللَّهِ وَحْدَهُ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي شَرَعَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ.
Bundaki ispat manası ise; ibadetin her çeşidinde peygamberlerinin diliyle teşrî kıldığı (belirlediği) şekilde yalnızca Allah'ı birlemektir.
وَهَذَا الْمَعْنَى جَاءَ مُوَضَّحًا فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ.
Bu mana da; { إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } “Ancak beni yaratan müstesna. Çünkü O, beni doğru yola eriştirecektir” buyruğunda açıklanmıştır.
وَضَمِيرُ الْفَاعِلِ الْمُسْتَتِرُ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَهَا.
{ وَجَعَلَهَا } (Ve onu kıldı) buyruğundaki müstetir (gizli) fâil zamirine gelince:
قَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ ظَاهِرُ السِّيَاقِ.
Bazıları: 'O İbrâhim'e dönmektedir ve سیاkın zahiri de budur' demiştir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ - تَعَالَى -.
Bazıları da: 'O Yüce Allah'a dönmektedir' demiştir.
فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَالْمَعْنَى صَيَّرَ إِبْرَاهِيمَ تِلْكَ الْكَلِمَةَ (بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ) أَيْ وَلَدِهِ وَوَلَدِ وَلَدِهِ.
Birinci görüşe göre mana: İbrâhim bu kelimeyi { بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ } (ardından gelecek nesli içinde kalıcı) yani çocukları ve torunları arasında devam edici kıldı demektir.
وَإِنَّمَا جَعَلَهَا إِبْرَاهِيمُ بَاقِيَةً فِيهِمْ، لِأَنَّهُ تَسَبَّبَ لِذَلِكَ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: وَصَّيْتُهُ لِأَوْلَادِهِ بِذَلِكَ، وَصَارُوا يَتَوَارَثُونَ الْوَصِيَّةَ بِذَلِكَ عَنْهُ، فَيُوصِي بِهِ السَّلَفُ مِنْهُمُ الْخَلْفَ، كَمَا أَشَارَ - تَعَالَى - إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَابَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ الْآيَةَ [٢ \ ١٣٠ - ١٣٢]
İbrâhim'in onu onların arasında kalıcı kılması, iki hususla buna vesile olmasından ötürüdür: Birincisi: Çocuklarına bunu vasiyet etmesidir; onlar da bu vasiyeti ondan miras almışlar, böylece öncekiler sonrakilere bunu vasiyet etmiştir. Nitekim Yüce Allah buna şu buyruğuyla işaret etmiştir: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَابَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de iyilerdendir. Hani Rabbi ona: 'Teslim ol' dediğinde: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti. İbrâhim bunu oğullarına da vasiyet etti, Ya‘kūb da: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti...'” [Bakara, 2/130-132].
وَالْأَمْرُ الثَّانِي هُوَ سُؤَالُهُ رَبَّهُ - تَعَالَى - لِذُرِّيَّتِهِ الْإِيمَانَ وَالصَّلَاحَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [٢ \ ١٢٤] . أَيْ وَاجْعَلْ مِنْ ذُرِّيَّتِي أَيْضًا أَئِمَّةً، وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنْهُ: رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [١٤ \ ٤٠] . وَقَوْلِهِ عَنْهُ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ [١٤ \ ٣٥] . وَقَوْلِهِ عَنْهُ هُوَ وَإِسْمَاعِيلُ: رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ إِلَى قَوْلِهِ: رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ [٢ \ ١٢٩] .
İkinci husus ise: Zürriyeti için Yüce Rabbi'nden iman ve salah istemesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tam olarak yerine getirmişti. [Allah:] 'Kuşkusuz ben seni insanlara önder kılacağım' dedi. [İbrâhim:] 'Zürriyetimden de!' dedi.” [Bakara, 2/124] yani zürriyetimden de önderler kıl; yine ondan naklen Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılan kıl, zürriyetimden de [böyle kimseler yarat].” [İbrâhîm, 14/40]; yine ondan naklen: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut!” [İbrâhîm, 14/35] buyurmuştur. Yine onun ve İsmâil'in dilinden: { رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kişi kıl ve zürriyetimizden de sana teslim olmuş bir ümmet [yarat]...” ve ardından { رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracak bir peygamber gönder!” [Bakara, 2/129] buyurmuştur.
وَقَدْ أَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ فِي بَعْثِ الرَّسُولِ الْمَذْكُورِ بِبَعْثِهِ مُحَمَّدًا ﷺ.
Allah da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndererek söz konusu Resul'ün gönderilmesi hususundaki duasını kabul buyurmuştur.
وَلِذَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَنَا دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ» .
Bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadiste onun: “Ben İbrâhim'in duasıyım” buyurduğu rivayet edilmiştir.
وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ الْأَنْبِيَاءَ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْعَنْكَبُوتِ» : وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ [٢٩ \ ٢٧] . وَقَالَ عَنْهُ وَعَنْ نُوحٍ فِي سُورَةِ «الْحَدِيدِ» : وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٦] .
Allah, İbrâhim'den sonraki peygamberleri onun zürriyetinden kılmıştır. Nitekim Yüce Allah Ankebût suresinde şöyle buyurmuştur: { وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ } “Biz ona İshak'ı ve Ya‘kūb'u bağışladık ve peygamberliği de kitabı da onun nesline verdik.” [Ankebût, 29/27]. Hadid suresinde de onun ve Nûh hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ } “Andolsun biz Nûh'u ve İbrâhim'i gönderdik, peygamberliği ve kitabı da ikisinin zürriyetine verdik...” [Hadîd, 57/26].
وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ - تَعَالَى - فَلَا إِشْكَالَ.
Zamirin Yüce Allah'a döndüğü yönündeki ikinci görüşe göre ise zaten bir müşkillik yoktur.
وَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - فِي آيَةِ «الزُّخْرُفِ» هَذِهِ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُجِبْ دَعْوَةَ إِبْرَاهِيمَ فِي جَمِيعِ ذُرِّيَّتِهِ، وَلَمْ يَجْعَلِ الْكَلِمَةَ بَاقِيَةً فِي جَمِيعِ عَقِبِهِ ; لِأَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِنَبِيِّنَا ﷺ مِنْ عَقِبِهِ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ كَذَّبُوهُ ﷺ وَقَالُوا: إِنَّهُ سَاحِرٌ. وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ وَآبَاءَهُمْ، حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ، هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ.
Yüce Allah bu Zuhruf ayetinde, İbrâhim'in duasını onun zürriyetinin tamamı hakkında kabul etmediğini ve o kelimeyi onun neslinin tamamında kalıcı kılmadığını açıklamıştır; çünkü Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan Mekke kâfirleri, âlimlerin icmasıyla onun neslindendir. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamış ve: 'O bir sihirbazdır' demişlerdir; hatta onların birçoğu bu hal üzere ölmüştür. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ } “Doğrusu ben bunları” yani Mekke kâfirlerini { وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “ve atalarını, kendilerine hak ve apaçık bir peygamber gelinceye kadar yaşatıp faydalandırdım.” ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; { وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ } “Kendilerine hak geldiğinde ise: 'Bu bir sihirdir ve biz onu inkâr edenleriz' dediler.”
وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ «الزُّخْرُفِ» هَذِهِ مِنْ أَنَّ بَعْضَ عَقِبِ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ الْكَلِمَةَ الْمَذْكُورَةَ بَاقِيَةً فِيهِمْ - دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْبَقَرَةِ» :
Bu Zuhruf ayetinin delalet ettiği; Allah'ın, İbrâhim'in neslinden bazılarında söz konusu kelimeyi kalıcı kılmadığı hususuna, Allah'ın Kitabı'ndan başka ayetler de delalet etmiştir. Yüce Allah'ın Bakara suresindeki şu buyruğu gibi:
قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [٢ \ ١٢٤] . أَيِ الظَّالِمِينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ.
{ قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “[İbrâhim:] 'Zürriyetimden de!' dedi. [Rab:] 'Benim ahdim zalimlere erişmez' buyurdu.” [Bakara, 2/124]. Yani İbrâhim'in zürriyetinden olan zalimlere erişmez.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي «الصَّافَّاتِ» : وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ [٣٧ \ ١١٣] .
Ve Yüce Allah'ın Sâffât suresindeki şu buyruğu: { وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Ona ve İshak'a bereket verdik. İkisinin zürriyetinden iyilik yapan da var, açıkça kendi nefsine zulmeden de.” [Sâffât, 37/113].