فَالْمُحْسِنُ مِنْهُمْ هُوَ الَّذِي الْكَلِمَةُ بَاقِيَةٌ فِيهِ، وَالظَّالِمُ لِنَفَسِهِ الْمُبِينُ مِنْهُمْ لَيْسَ كَذَلِكَ.
Onlardan iyilik yapan kimse, söz konusu kelimenin kendisinde baki kaldığı kimsedir; onlardan açıkça kendi nefsine zulmeden kimse ise öyle değildir.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي «النِّسَاءِ» : فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا.
Yüce Allah'ın Nisâ suresindeki şu buyruğu gibi: { فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا } “Doğrusu biz İbrâhim ailesine Kitabı ve hikmeti verdik, onlara büyük bir mülk [ve hükümranlık] da bağışladık. Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. [Böylesine] alevli bir ateş olarak cehennem yeter!”
وَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - فِي «الْحَدِيدِ» أَنَّ غَيْرَ الْمُهْتَدِينَ مِنْهُمْ كَثِيرُونَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ [٥٧ \ ٢٦] .
Yüce Allah, Hadîd suresinde onlardan doğru yolda olmayanların çok olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “Andolsun biz Nûh'u ve İbrâhim'i gönderdik, peygamberliği ve kitabı da ikisinin zürriyetine verdik. Böylece onlardan kimi doğru yolu bulmuştur, onların birçoğu ise yoldan çıkmış fasıklardır.” [Hadîd, 57/26].
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ أَيْ جَعَلَ الْكَلِمَةَ بَاقِيَةً فِيهِمْ; لَعَلَّ الزَّائِغَيْنِ الضَّالَّيْنِ مِنْهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى الْحَقِّ بِإِرْشَادِ الْمُؤْمِنِينَ الِمُهْتَدِينَ مِنْهُمْ ; لِأَنَّ الْحَقَّ مَا دَامَ قَائِمًا فِي جُمْلَتِهِمْ فَرُجُوعُ الزَّائِغَيْنِ عَنْهُ إِلَيْهِ مَرْجُوٌّ مَأْمُولٌ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler” buyruğu; yani o kelimeyi onların arasında kalıcı kıldı ki, onlardan yoldan çıkan ve sapan kimseler, aralarındaki mümin ve doğru yolda olanların rehberliğiyle hakka dönsünler demektir. Çünkü hak onların bütünü içinde varlığını koruduğu müddetçe, ondan sapanların tekrar ona dönmesi umulan ve beklenen bir şeydir; nitekim { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler” buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَالرَّجَاءُ الْمَذْكُورُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَنِي آدَمَ ; لِأَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ مَنْ يَصِيرُ إِلَى الْهُدَى، وَمَنْ يَصِيرُ إِلَى الضَّلَالِ.
Zikredilen bu umma (recâ), Âdemoğullarına göredir; zira onlar kimin hidayete ereceğini, kimin de dalalete düşeceğini bilemezler.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ.
Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Bu ifadede takdim ve tehir (söz diziminde öne alma ve erteleme) vardır.
وَالْمَعْنَى (فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ) ، (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) ، (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) ، أَيْ قَالَ لَهُمْ، يَتُوبُونَ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ. اهـ مِنْهُ.
Anlam: (فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ) (O beni doğru yola iletecektir), (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) (Umulur ki dönerler), (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) (Bunu ardından gelecekler arasında kalıcı bir kelime yaptı, umulur ki dönerler) şeklindedir; yani Allah'tan başkasına tapmaktan tövbe etsinler diye onlara söyledi.' [Kurtubî'den nakil] sona erdi.
وَإِيضَاحُ كَلَامِهِ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ: (إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ) لِأَجْلِ أَنْ يَرْجِعُوا عَنِ الْكُفْرِ إِلَى الْحَقِّ.
Onun sözünün açıklaması şudur: Mana, İbrâhim'in babasına ve kavmine küfürden hakka dönsünler diye: (إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ) (Ben sizin taptıklarınızdan uzağım) dediği şeklindedir.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) عَلَى هَذَا رَاجِعٌ إِلَى أَبِيهِ وَقَوْمِهِ.
Buna göre (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) (Umulur ki dönerler) buyruğundaki zamir, onun babasına ve kavmine dönmektedir.
وَعَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ ضَلَّ مِنْ عَقِبِهِ ; لِأَنَّ الضَّالِّينَ مِنْهُمْ دَاخِلُونَ فِي لَفْظِ الْعَقِبِ.
İlk zikrettiğimiz açıklamaya göre ise zamir, onun neslinden sapan kimselere dönmektedir; çünkü onlardan sapanlar da 'nesil (akıb)' lafzının kapsamına dahildir.
فَرُجُوعُ ضَمِيرِهِمْ إِلَى الْعَقِبِ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ ظَاهِرُ السِّيَاقِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Dolayısıyla 'onlar' zamirinin nesle dönmesinde bir müşkillik yoktur. Bağlamın zahirinden anlaşılan da bu görüştür. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا يَدُلُّ عَلَى اتِّحَادِ مَعْنَى الْعَقِبِ وَالذُّرِّيَّةِ وَالْبَنِينَ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِي بَعْضِهَا عَنْ إِبْرَاهِيمَ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ [١٤ \ ٣٥] .
Zikrettiğimiz bu kerim ayetlerin zahiri; akıb (nesil), zürriyet (soy) ve benîn (oğullar/çocuklar) kelimelerinin manasının bir olduğuna delalet etmektedir. Zira Allah Teâlâ bunlardan bazısında İbrâhim'den [naklen] şöyle buyurmuştur: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ } “Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut.” [İbrâhîm, 14/35].
وَقَالَ عَنْهُ فِي بَعْضِهَا: رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [١٤ \ ٤٠] . وَفِي بَعْضِهَا: رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ الْآيَةَ [١٤ \ ٣٧] . وَفِي بَعْضِهَا قَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي، وَفِي بَعْضِهَا: وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ [٢٩ \ ٢٧] . وَفِي بَعْضِهَا: وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ.
Bazısında onun hakkında şöyle buyurmuştur: { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Rabbim! Beni ve zürriyetimden olanları namazı dosdoğru kılanlardan eyle.” [İbrâhîm, 14/40]. Bazısında ise: { رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, senin hürmetli Beyt'inin yanında ekinsiz bir vadiye yerleştirdim; Rabbimiz, namazı dosdoğru kılsınlar diye...” [İbrâhîm, 14/37] buyurmuştur. Bazısında: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Zürriyetimden de!” buyurmuş, bazısında: { وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ } “Peygamberliği ve kitabı onun zürriyetine verdik.” [Ankebût, 29/27] buyurmuş, bazısında da: { وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ } “Bunu ardından gelecekler arasında kalıcı bir kelime yaptı” buyurmuştur.
فَالظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ مِنَ الْآيَاتِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَنِينَ وَالذُّرِّيَّةِ وَالْعَقِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ ; لِأَنَّ جَمِيعَهَا فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ. وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ وَقَفَ وَقْفًا أَوْ تَصَدَّقَ صَدَقَةً عَلَى بَنِيهِ أَوْ ذُرِّيَّتِهِ أَوْ عَقِبِهِ - أَنَّ حُكْمَ ذَلِكَ وَاحِدٌ.
Ayetlerden ilk akla gelen zahir mana; benîn, zürriyet ve akıb kelimelerinden kastedilenin tek bir şey olduğudur; çünkü bunların hepsi tek bir husus hakkındadır. Buradan anlaşılır ki Kur'an'ın zahiri; çocuklarına (benîn), zürriyetine veya akıbine (nesline) bir vakıf yapan yahut sadaka veren kimsenin bu tasarrufunun hükmünün aynı olduğuna delalet etmektedir.
وَقَدْ دَلَّ بَعْضُ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَى أَنَّ أَوْلَادَ الْبَنَاتِ يَدْخُلُونَ فِي اسْمِ الذَّرِّيَّةِ وَاسْمِ الْبَنِينَ.
Bazı Kur'an ayetleri, kız çocuklarının evlatlarının da 'zürriyet' ve 'benîn' isimlerine dahil olduğuna delalet etmiştir.
وَإِذَا دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى دُخُولِ وَلَدِ الْبِنْتِ فِي اسْمِ الذُّرِّيَّةِ وَالْبَنِينَ، وَالْفَرْضُ أَنَّ الْعَقِبَ بِمَعْنَاهُمَا - دَلَّ ذَلِكَ عَلَى دُخُولِ أَوْلَادِ الْبَنَاتِ فِي الْعَقِبِ أَيْضًا، فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى دُخُولِ وَلَدِ الْبِنْتِ فِي اسْمِ الذَّرِّيَّةِ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِلَى قَوْلِهِ: وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ [٦ \ ٨٤ - ٨٥] . وَهَذَا نَصٌّ قُرْآنِيٌّ صَرِيحٌ فِي دُخُولِ وَلَدِ الْبِنْتِ فِي اسْمِ الذَّرِّيَّةِ ; لِأَنَّ عِيسَى - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - وَلَدُ بِنْتٍ، إِذْ لَا أَبَ لَهُ.
Kur'an, kız çocuğunun evladının 'zürriyet' ve 'benîn' ismine dahil olduğuna delalet edip akıb kelimesinin de bu ikisiyle aynı manada olduğu kabul edilince; bu durum kız çocuklarının evlatlarının 'akıb' kavramına da dahil olduğuna delalet eder. Kız çocuğunun evladının 'zürriyet' ismine dahil olduğuna delalet eden ayetlerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ } “Onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı...” ayetinden { وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ } “İsâ'yı ve İlyas'ı da...” [En'âm, 6/84-85] buyruğuna kadar olan kısımdır. Bu, kız çocuğunun evladının 'zürriyet' ismine girdiğine dair açık bir Kur'an nassıdır; çünkü İsâ -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- bir babası olmadığı için bir kızın (Meryem'in) çocuğudur.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى دُخُولِ وَلَدِ الْبِنْتِ فِي اسْمِ الْبَنِينَ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ [٤ \ ٢٣] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ [٤ \ ٢٣] . لِأَنَّ لَفْظَ الْبَنَاتِ فِي الْأَلْفَاظِ الثَّلَاثَةِ - شَامِلٌ لِبَنَاتِ الْبَنَاتِ وَبَنَاتِ بَنَاتِهِنَّ، وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ بَيْنَ
Kız çocuğunun evladının 'benîn' ismine dahil olduğuna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ } “Analarınız, kızlarınız size haram kılındı.” [Nisâ, 4/23]. Ve Yüce Allah'ın: { وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ } “Kız kardeş kızları, erkek kardeş kızları...” [Nisâ, 4/23] buyruğudur. Çünkü bu üç lafızdaki 'kızlar (benât)' kelimesi, kızların kızlarını ve onların da kızlarının kızlarını kapsamaktadır; bunda
الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ نَصٌّ قُرْآنِيٌّ صَحِيحٌ فِي اسْتِوَاءِ بَنَاتِ بَنِيهِنَّ وَبَنَاتِ بَنَاتِهِنَّ.
Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Bu, oğulların kızları ile kızların kızlarının eşit olduğu hususunda sahih bir Kur'an nassıdır.
فَتَحَصَّلَ أَنَّ دُخُولَ أَوْلَادِ الْبَنَاتِ فِي الْوَقْفِ عَلَى الذُّرِّيَّةِ وَالْبَنِينَ وَالْعَقِبِ، هُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ، وَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ.
Sonuç olarak; zürriyete, çocuklara (benîn) ve nesle (akıb) yapılan vakfa kız çocuklarının evlatlarının da dahil olması Kur'an'ın zahiridir ve bundan dönülmemesi gerekir.
وَكَلَامُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَغَيْرِهِمْ فِي الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ مَعْرُوفٌ، وَمَنْ أَرَادَ الِاطِّلَاعَ عَلَيْهِ فَلْيَنْظُرْ كُتُبَ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ، وَلَمْ نَبْسُطْ عَلَى ذَلِكَ الْكَلَامَ هُنَا ; لِأَنَّنَا نُرِيدُ أَنْ نَذْكُرَ هُنَا مَا يَدُلُّ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ عَلَى تَرْجِيحِهِ مِنْ ذَلِكَ فَقَطْ.
İslam beldelerindeki dört mezhep imamı ve diğer fakihlerin söz konusu lafızlar hakkındaki görüşleri bilinmektedir; bu görüşlere muttali olmak isteyenler mezheplerin füru kitaplarına baksınlar. Biz burada konuyu uzatmadık; zira burada sadece Kur'an'ın zahirinin bunlardan hangisini tercih etmeye delalet ettiğini belirtmek istedik.
أَمَّا لَفْظُ الْوَلَدِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَوْلَادَ الْبَنَاتِ لَا يَدْخُلُونَ فِيهِ.
'Veled' (çocuk) lafzına gelince; Kur'an, kız çocuklarının evlatlarının bu lafza dahil olmadığına delalet etmektedir.
وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ الْآيَةَ [٤ \ ١١] . فَإِنَّ قَوْلَهُ: (فِي أَوْلَادِكُمْ) لَا يَدْخُلُ فِيهِ أَوْلَادُ الْبَنَاتِ، وَذَلِكَ لَا نِزَاعَ فِيهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ قُرْآنِيٌّ عَلَى عَدَمِ دُخُولِ أَوْلَادِ الْبَنَاتِ فِي اسْمِ الْوَلَدِ.
Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiyede bulunur...” [Nisâ, 4/11]. Zira O'nun: (فِي أَوْلَادِكُمْ) (çocuklarınız hakkında) buyruğuna kız çocuklarının evlatları girmez; bu hususta Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur ve bu, kız çocuklarının evlatlarının 'veled' ismine dahil olmadığına dair açık bir Kur'an nassıdır.
وَإِنْ كَانَ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْعَقِبَ وَالْوَلَدَ سَوَاءٌ.
Her ne kadar âlimlerin çoğunluğu 'akıb' ile 'veled' lafızlarının bir olduğu görüşünde olsalar da durum böyledir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ اتِّبَاعَ الْقُرْآنِ هُوَ الْمُتَعَيَّنُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ.
Şüphe yok ki Kur'an'a tabi olmak her Müslümana vacip olan husustur.
أَمَّا لَفْظُ النَّسْلِ فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ شُمُولُهُ لِأَوْلَادِ الْبَنَاتِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ [٣٢ \ ٦ - ٨]- ظَاهِرٌ فِي أَنَّ لَفْظَةَ النَّسْلِ فِي الْآيَةِ شَامِلَةٌ لِأَوْلَادِ الْبَنَاتِ، كَمَا لَا يَخْفَى.
'Nesl' lafzına gelince; Kur'an'ın zahiri onun kız çocuklarının evlatlarını kapsadığı yönündedir. Zira Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ } “İşte gaybı da görünen âlemi de bilen, mutlak güç sahibi, çok merhametli olan O'dur. O ki, yarattığı her şeyi güzel yapmış ve insanın yaratılışına çamurdan başlamıştır. Sonra onun neslini değersiz bir sudan, bir süzmeden yaratmıştır.” [Secde, 32/6-8] buyruğu; gizli kalmayacağı üzere ayetteki 'nesl' lafzının kız çocuklarının evlatlarını da kapsadığı hususunda açıktır.
وَالْأَلْفَاظُ الَّتِي يَتَكَلَّمُ عَلَيْهَا الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ هِيَ أَحَدَ عَشَرَ لَفْظًا ذَكَرْنَا خَمْسَةً مِنْهَا وَهِيَ: الذُّرِّيَّةُ وَالْبَنُونَ وَالْعَقِبُ وَالْوَلَدُ وَالنَّسْلُ. وَذَكَرْنَا أَنَّ أَرْبَعَةً مِنْهَا يَدُلُّ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّهَا يَدْخُلُ فِيهَا أَوْلَادُ الْبَنَاتِ، وَوَاحِدٌ بِخِلَافِ ذَلِكَ وَهُوَ الْوَلَدُ.
Âlimlerin bu bahis çerçevesinde ele aldıkları lafızlar on bir tanedir. Biz bunlardan beşini zikrettik; onlar da: zürriyet, benîn, akıb, veled ve nesl lafızlarıdır. Kur'an'ın zahirinin bunlardan dördünün kız çocuklarının evlatlarını kapsadığına, birinin ise bunun hilafına olduğuna -ki o da 'veled'dir- delalet ettiğini belirttik.
وَأَمَّا السِّتَّةُ الْبَاقِيَةُ مِنْهَا فَهِيَ: الْآلُ وَالْأَهْلُ، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ.
Geriye kalan altı lafız ise şunlardır: Âl ve ehl; bunların ikisinin manası birdir.
وَالْقَرَابَةُ وَالْعَشِيرَةُ وَالْقَوْمُ وَالْمَوَالِي، وَكَلَامُ الْعُلَمَاءِ فِيهَا مُضْطَرِبٌ.
Karâbet (akraba), aşiret, kavim ve mevâlî lafızlarıdır. Âlimlerin bunlar hakkındaki sözleri farklılık ve karmaşıklık arz etmektedir.
وَلَمْ يَحْضُرْنِي الْآنَ تَحْدِيدٌ يَتَمَيَّزُ بِهِ مَا يَدْخُلُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا وَمَا يَخْرُجُ عَنْهُ، إِلَّا عَلَى سَبِيلِ التَّقْرِيبِ، إِلَّا لَفْظَيْنِ مِنْهَا وَهُمَا الْقَرَابَةُ وَالْعَشِيرَةُ.
İçlerinden sadece iki lafız -ki onlar karâbet ve aşirettir- müstesna olmak üzere, her birinin kapsamına neyin girip neyin çıktığını tam belirleyen bir sınır şu an -yaklaşık bir açıklama dışında- aklıma gelmemektedir.
أَمَّا الْقَرَابَةُ فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ «أَنَّهُ أَعْطَى مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي
'Karâbet'e gelince; Sahih'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğuna göre «O, Hayber'in beşte birinden (humus) Hâşimoğulları ile
الْمُطَّلِبِ دُونَ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَبَنِي نَوْفَلٍ» ، مُبَيِّنًا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى [٨ \ ٤١] . كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْفَالِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الْخُمُسِ هَذِهِ.
Muttaliboğullarına vermiş, Abduşemsoğulları ile Nevfeloğullarına ise vermemiştir.» ve bunun Yüce Allah'ın: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى } “Bilin ki onun beşte biri Allah'a, Peygamber'e ve yakınlara aittir...” [Enfâl, 8/41] buyruğunun anlamı olduğunu açıklamıştır. Nitekim Enfâl suresinde bu humus ayeti incelenirken açıklaması geçmişti.
وَأَمَّا الْعَشِيرَةُ فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [٢٦ \ ٢١٤]- صَعِدَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الصَّفَا، فَجَعَلَ يُنَادِي: «يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ» لِبُطُونِ قُرَيْشٍ حَتَّى اجْتَمَعُوا، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ تَحْدِيدُ الْعَشِيرَةِ الْأَقْرَبِينَ بِجَمِيعِ بَنِي فِهْرِ بْنِ مَالِكٍ، وَهُوَ الْجَدُّ الْعَاشِرُ لَهُ ﷺ.
'Aşiret'e gelince; Sahih'te İbn Abbâs'tan sabit olan hadiste bildirildiğine göre: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı (aşiretini) uyar.” [Şuarâ, 26/214] ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıkmış ve Kureyş boylarına seslenerek: «Ey Fihroğulları! Ey Adiyyoğulları!» diye nida etmeye başlamış, nihayet toplanmışlardır... hadisin devamı vardır. Bu hadiste 'en yakın aşiret', Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onuncu dedesi olan Fihr b. Mâlik'in bütün çocukları olarak sınırlandırılmıştır.
وَفِي رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ قَالَ: «يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ» أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا، الْحَدِيثَ، وَقُرَيْشٌ هُمْ أَوْلَادُ فِهْرِ بْنِ مَالِكٍ. وَقِيلَ: أَوْلَادُ النَّضْرِ بْنِ كِنَانَةَ. وَالْأَوَّلُ هُوَ الْأَظْهَرُ لِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُ.
Sahih'te Ebû Hureyre'den gelen rivayette ise, söz konusu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ey Kureyş topluluğu!» veya buna benzer bir kelime söylediği rivayet edilmiştir... hadisin devamı vardır. Kureyş ise Fihr b. Mâlik'in çocuklarıdır. Bir görüşe göre Nadr b. Kinâne'nin çocuklarıdır. İbn Abbâs'ın zikredilen hadisinden dolayı birinci görüş daha kuvvetlidir ve çoğunluğun benimsediği de budur.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
[فَإِنْ قِيلَ] : ذَكَرْتُمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى دُخُولِ أَوْلَادِ الْبَنَاتِ فِي لَفْظِ الْبَنِينَ، وَالشَّاعِرُ يَقُولُ فِي خِلَافِ ذَلِكَ:
[Eğer denilirse ki]: Kur'an'ın zahirinin, kız çocuklarının evlatlarının 'benîn' lafzına girdiğine delalet ettiğini söylediniz; oysa şair bunun aksine şöyle demektedir:
بَنُونَا بَنُوا أَبْنَائِنَا وَبَنَاتُنَا ... بَنُوهُنَّ أَبْنَاءُ الرِّجَالِ الْأَبَاعِدِ
Bizim oğullarımız oğullarımızın oğullarıdır; kızlarımızın / Oğulları ise yabancı adamların oğullarıdır.
وَكَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ يَذْكُرُونَ الْبَيْتَ الْمَذْكُورَ عَلَى سَبِيلِ التَّسْلِيمِ لَهُ، قَالُوا: وَمِمَّا يُوَضِّحُ صِدْقَهُ أَنَّهُمْ يُنْسَبُونَ إِلَى رِجَالٍ آخَرِينَ، رُبَّمَا كَانُوا أَعْدَاءً لِأَهْلِ أُمَّهَاتِهِمْ، وَكَثِيرًا مَا يَتْبَعُ الْوَلَدُ أَبَاهُ وَعُصْبَتَهُ فِي عَدَاوَةِ أَخْوَالِهِ وَبُغْضِهِمْ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Fıkıh ehlinden birçoğu bu beyti kabul ve teslimiyet yoluyla zikrederler ve derler ki: 'Bu beytin doğruluğunu açıklayan hususlardan biri de, onların başka adamlara nispet edilmeleridir; o adamlar da bazen annelerinin ailesine düşman olabilirler. Bilindiği üzere çocuk, dayılarına olan düşmanlık ve buğuzda çoğunlukla babasına ve baba tarafından akrabalarına tabi olur.'
[فَالْجَوَابُ] أَنَّ الْوَاحِدَ بِالشَّخْصِ لَهُ جِهَتَانِ، فَمَعْنَى لَفْظِ الِابْنِ لَهُ جِهَةٌ خَاصَّةٌ هِيَ مَعْنَى كَوْنِهِ خُلِقَ مِنْ مَاءِ هَذَا الرَّجُلِ عَلَى وَجْهٍ يَلْحَقُ فِيهِ نَسَبُهُ بِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَنْفِيٌّ عَنْ وَالِدِ أُمِّهِ، فَلَا يُقَالُ لَهُ: ابْنٌ - بِهَذَا الِاعْتِبَارِ وَثَابِتٌ لِأَبِيهِ الَّذِي خُلِقَ مِنْ مَائِهِ، وَلَهُ جِهَةٌ أُخْرَى هِيَ كَوْنُهُ خَارِجًا فِي الْجُمْلَةِ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ، سَوَاءً كَانَ بِالْمُبَاشِرَةِ، أَوْ بِوَاسِطَةِ ابْنِهِ أَوْ بِنْتِهِ وَإِنْ سَفُلَ، فَالْبُنُوَّةُ بِهَذَا الْمَعْنَى ثَابِتَةٌ لِوَلَدِ الْبِنْتِ، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي عَنَاهُ ﷺ فِي قَوْلِهِ فِي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄: «وَإِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ» الْحَدِيثَ، وَهُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ [٤ \ ٢٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ [٤ \ ٢٣] . وَكَقَوْلِهِ - تَعَالَى -:ُُ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ
[Cevap şudur ki]: Şahıs olarak bir kimsenin iki yönü vardır. 'İbn' (oğul) lafzının anlamının özel bir yönü vardır ki bu, kişinin nesebi kendisine bağlanacak şekilde o adamın suyundan (sperminden) yaratılmış olması manasıdır. Bu mana annesinin babasından nefyedilmiştir (onun için geçerli değildir); dolayısıyla bu itibarla ona 'ibn' denmez, ancak suyundan yaratıldığı babası için bu mana sabittir. Onun bir başka yönü daha vardır ki o da, ister vasıtasız olsun ister oğlu yahut kızı vasıtasıyla ne kadar aşağı inerse insin genel olarak o şahıstan meydana gelmiş olmasıdır. İşte bu anlamdaki oğulluk (bünüvvet), kız çocuğunun evladı için de sabittir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ hakkındaki: «Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir» hadisinde kastettiği mana da budur. Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ } “Analarınız, kızlarınız size haram kılındı.” [Nisâ, 4/23], { وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ } “Kız kardeş kızları, erkek kardeş kızları...” [Nisâ, 4/23] ve Yüce Allah'ın: { لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ }
وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ الْآيَةَ [٣٣ \ ٥٥] .
{ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ } “Onlara babaları, oğulları, kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları ve kız kardeşlerinin oğulları hususunda bir günah yoktur...” [Ahzâb, 33/55] ayetlerinde kastedilen de budur.
فَلَفْظُ الْبَنَاتِ وَالْأَبْنَاءِ فِي جَمِيعِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ شَامِلٌ لِجَمِيعِ أَوْلَادِ الْبَنِينَ وَالْبَنَاتِ وَإِنْ سَفُلُوا، وَإِنَّمَا شَمِلَهُمْ مِنَ الْجِهَةِ الْمَذْكُورَةِ بِالِاعْتِبَارِ الْمَذْكُورِ، وَهُوَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الِابْنِ عَلَى كُلِّ مَنْ خَرَجَ مِنَ الشَّخْصِ فِي الْجُمْلَةِ، وَلَوْ بِوَاسِطَةِ بَنَاتِهِ.
Zikredilen bütün ayetlerdeki 'kızlar (benât)' ve 'oğullar (ebnâ)' lafzı, ne kadar aşağı inerse insin erkek ve kız çocuklarının bütün evlatlarını kapsamaktadır. Bunları ancak zikredilen yönden ve zikredilen itibarla kapsamıştır; o da kızları vasıtasıyla da olsa genel anlamda bir şahıstan meydana gelen herkese 'ibn' lafzının ıtlak edilmesidir.
وَأَمَّا الْبَيْتُ الْمَذْكُورُ فَالْمُرَادُ بِهِ الْجِهَةُ الْأُولَى وَالِاعْتِبَارُ الْأَوَّلُ.
Zikredilen beyte gelince; onunla kastedilen birinci yön ve birinci itibardır.
فَإِنَّ بَنِي الْبَنَاتِ لَيْسُوا أَبْنَاءً لِآبَاءِ أُمَّهَاتِهِمْ مِنْ تِلْكَ الْجِهَةِ، وَلَا بِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ ; لِأَنَّهُمْ لَمْ يُخْلَقُوا مِنْ مَائِهِمْ، وَإِنَّمَا خُلِقُوا مِنْ مَاءِ رِجَالٍ آخَرِينَ، رُبَّمَا كَانُوا أَبَاعِدَ، وَرُبَّمَا كَانُوا أَعْدَاءً.
Zira kızların oğulları, o yönden ve o itibarla annelerinin babalarının oğulları değildirler; çünkü onlar onların suyundan yaratılmamışlardır, bilakis bazen yabancı, bazen de düşman olabilecek başka adamların suyundan yaratılmışlardır.
فَصَحَّ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ نَفْيُ الْبُنُوَّةِ عَنِ ابْنِ الْبِنْتِ.
İşte bu itibarla kızın oğlundan oğulluk vasfının nefyedilmesi sahih olmuştur.
وَصَحَّ بِالِاعْتِبَارِ الْأَوَّلِ إِثْبَاتُ الْبُنُوَّةِ لَهُ، وَلَا تَنَاقُضَ مَعَ انْفِكَاكِ الْجِهَةِ.
İlk itibarla da onun için oğulluğun sübutu sahih olmuştur; yönlerin farklı olması sebebiyle ortada bir çelişki yoktur.
وَإِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى الْجِهَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ وَأَنَّهُ بِالنَّظَرِ إِلَى إِحْدَاهُمَا تَثْبُتُ الْبُنُوَّةُ لِابْنِ الْبِنْتِ، وَبِالنَّظَرِ إِلَى الْأُخْرَى تَنْتَفِي عَنْهُ.
Zikredilen bu iki yönün anlamını ve birine bakıldığında kızın oğlu için oğulluğun sabit olduğunu, diğerine bakıldığında ise ondan nefyedildiğini anladığında;
فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ» ، وَقَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ [٤ \ ٢٣] . وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ يَنْزِلُ عَلَى إِحْدَى الْجِهَتَيْنِ.
Bil ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir» hadisi ve Yüce Allah'ın: { وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ } “Kız kardeş kızları, erkek kardeş kızları...” [Nisâ, 4/23] buyruğu ile benzeri ayetler bu iki yönden birine hamledilir.
وَقَوْلَهُ - تَعَالَى -: مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ [٣٣ \ ٤٠]- يَتَنَزَّلُ عَلَى الْجِهَةِ الْأُخْرَى. وَتِلْكَ الْجِهَةُ هِيَ الَّتِي يَعْنِي الشَّاعِرُ بِقَوْلِهِ: وَبَنَاتُنَا بَنُوهُنَّ أَبْنَاءُ الرِّجَالِ الْأَبَاعِدِ
Yüce Allah'ın: { مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ } “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir...” [Ahzâb, 33/40] buyruğu ise diğer yöne hamledilir. İşte bu yön, şairin: 'Kızlarımızın oğulları ise yabancı adamların oğullarıdır' sözüyle kastettiği yöndür.
وَيَزِيدُ ذَلِكَ إِيضَاحًا أَنَّ قَبَائِلَ الْعَرَبِ قَدْ تَكُونُ بَيْنَهُمْ حُرُوبٌ وَمُقَاتَلَاتٌ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْقِتَالُ بَيْنَ أَعْمَامِ الرَّجُلِ وَأَخْوَالِهِ، فَيَكُونُ مَعَ عُصْبَتِهِ دَائِمًا عَلَى أَخْوَالِهِ، كَمَا فِي الْبَيْتِ الْمَذْكُورِ.
Bunu daha da açığa kavuşturan husus şudur: Arap kabileleri arasında savaşlar ve çarpışmalar olurdu; bu savaşlar da kişinin amcaları ile dayıları arasında geçerdi. Böyle bir durumda kişi, zikredilen beyitte olduğu gibi daima baba tarafı (asabesi) ile birlikte dayılarına karşı yer alırdı.
وَقَدْ يَكُونُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ فِي أَخْوَالِهِ فَيُعَامِلُونَهُ مُعَامَلَةً دُونَ مُعَامَلَتِهِمْ لِأَبْنَائِهِمْ.
Bazen de o kimse dayılarının yanında bulunur, onlar da ona kendi öz evlatlarına davrandıklarından daha farklı muamele ederlerdi.
كَمَا أَوْضَحَ ذَلِكَ غَسَّانُ بْنُ وَعْلَةَ فِي شِعْرِهِ حَيْثُ يَقُولُ:
Nitekim Gassân b. Va'le de şiirinde şöyle diyerek bunu açıklamıştır:
إِذَا كُنْتَ فِي سَعْدٍ وَأُمُّكَ مِنْهُمُ شَطِيرًا ... فَلَا يَغْرُرْكَ خَالُكَ مِنْ سَعْدُُِ
Sa'd [kabilesi] içinde yabancı biri olarak bulunduğunda ve annen de onlardan olduğunda... Sa'd'dan olan dayın sakın seni aldatmasın!
فَإِنَّ ابْنَ أُخْتِ الْقَوْمِ مُصْغِي إِنَاؤُهُ ... إِذَا لَمْ يُزَاحِمْ خَالَهُ بِأَبٍ جَلْدِ
Çünkü bir kavmin kız kardeşinin oğlunun kabı eğiktir (payı azdır)... şayet dayısıyla güçlü kuvvetli bir babaya dayanarak boy ölçüşemezse.
فَقَوْلُهُ: مُصْغِي إِنَاؤُهُ مِنَ الْإِصْغَاءِ وَهُوَ الْإِمَالَةُ ; لِأَنَّ الْإِنَاءَ إِذَا أُمِيلَ وَلَمْ يُتْرَكْ مُعْتَدِلًا لَمْ يَتَّسِعْ إِلَّا لِلْقَلِيلِ، فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ نَقْصِ نَصِيبِهِ فِيهِمْ وَقِلَّتِهِ.
Onun: "kabı eğiktir" (مُصْغِي إِنَاؤُهُ) sözü, eğmek anlamına gelen ısğâ (الْإِصْغَاء) kökünden gelir. Zira kap eğilip düz bırakılmadığında ancak az bir şeyi alabilir; dolayısıyla bu, onun onlar arasındaki payının noksan ve az olmasından kinayedir.
وَعَلَى الْجِهَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ يَتَنَزَّلُ اخْتِلَافُ الصَّحَابَةِ فِي مِيرَاثِ الْجَدِّ وَالْإِخْوَةِ.
Sahabenin dede ve kardeşlerin mirası konusundaki ihtilafı da zikredilen bu iki yöne dayanır.
فَمَنْ رَأَى مِنْهُمْ أَنَّهُ أَبٌ يَحْجُبُ الْإِخْوَةَ، فَقَدْ رَاعَى فِي الْجَدِّ إِحْدَى الْجِهَتَيْنِ.
Onlardan dedenin kardeşleri hacbeden (mirastan düşüren) bir baba olduğunu düşünenler, dede hakkında iki yönden birini gözetmişlerdir.
وَمَنْ رَأَى مِنْهُمْ أَنَّهُ لَيْسَ بِأَبٍ وَأَنَّهُ لَا يَحْجُبُ الْإِخْوَةَ، فَقَدْ لَاحَظَ الْجِهَةَ الْأُخْرَى.
Dedenin baba olmadığını ve kardeşleri hacbetmeyeceğini düşünenler ise diğer yönü dikkate almışlardır.
وَلَمْ نُطِلِ الْكَلَامَ هُنَا فِي جَمِيعِ الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ الَّتِي هِيَ أَحَدَ عَشَرَ لَفْظًا خَوْفَ الْإِطَالَةِ، وَلِأَنَّنَا لَمْ نَجِدْ نُصُوصًا مِنَ الْوَحْيِ تُحَدِّدُ شَيْئًا مِنْهَا تَحْدِيدًا دَقِيقًا.
Sözü uzatma endişesiyle ve vahiyle gelen naslar arasında bunları dakik bir şekilde belirleyen deliller bulamadığımız için burada zikredilen on bir lafzın tamamı üzerinde sözü uzatmadık.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ لَفْظَ الْقَوْمِ مِنْهَا قَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّهُ يَخْتَصُّ بِالذُّكُورِ دُونَ الْإِنَاثِ.
Bunlardan kavim (الْقَوْم) lafzının kadınlara değil, sadece erkeklere has olduğuna Kur'an'ın delalet ettiği bilinmektedir.
وَأَنَّ الْإِنَاثَ قَدْ يَدْخُلْنَ فِيهِ بِحُكْمِ التَّبَعِ إِذَا اقْتَرَنَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.
Buna delalet eden bir karine bulunduğunda kadınların da tâbi olma hükmüyle bu lafza dâhil olabileceği [malumdur].
لِأَنَّ اللَّهَ - تَعَالَى - قَالَ: لَا يَسْخَرْ قَومٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ الْآيَةَ [٤٩ \ ١١] . فَعَطْفُهُ النِّسَاءَ عَلَى الْقَوْمِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ دُخُولِهِنَّ فِي لَفْظِ الْقَوْمِ.
Çünkü Yüce Allah: { لَا يَسْخَرْ قَومٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da diğer kadınlarla [alay etmesin]...” [Hucurât, 49/11] buyurmuştur. Kadınların kavim kelimesine atfedilmesi, onların kavim lafzına dâhil olmadıklarına delalet eder.
وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Arapların kelamından bunun benzeri Züheyr'in şu sözüdür:
وَمَا أَدْرِي وَسَوْفَ إِخَالُ أَدْرِي ... أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِسَاءُ
Bilmiyorum, fakat yakında bileceğimi sanıyorum... Hısn ailesi bir kavim (erkekler topluluğu) mudur, yoksa kadınlar mıdır?
وَأَمَّا دُخُولُ النِّسَاءِ فِي الْقَوْمِ بِحُكْمِ التَّبَعِ عِنْدَ الِاقْتِرَانِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ - فَقَدْ بَيَّنَهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي مَلِكَةِ سَبَإٍ: وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ [٢٧ \ ٤٣] .
Kadınların, buna delalet eden bir karine bulunduğunda tâbi olma hükmüyle kavim [lafzı] içine girmesine gelince; bunu Yüce Allah'ın Sebe melikesi hakkındaki şu buyruğu açıklamıştır: { وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ } “Allah’tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi.” [Neml, 27/43].
وَأَمَّا الْمَوَالِي فَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ وَاللُّغَةُ عَلَى أَنَّ الْمَوْلَى يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ مَنْ لَهُ سَبَبٌ يُوَالِي وَيَوَالَى بِهِ.
Mevâlî (mevlâlar) kelimesine gelince; Kur'an ve lügat, mevlâ lafzının dostluk/bağlılık kurmaya ve kurulmaya vesile olan bir sebebi bulunan herkese ıtlak edildiğine delalet etmiştir.
وَلِذَا أَطْلَقَ عَلَى اللَّهِ أَنَّهُ مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ ; لِأَنَّهُمْ يُوَالُونَهُ بِالطَّاعَةِ وَيُوَالِيهِمْ بِالْجَزَاءِ.
Bu sebeple Allah hakkında müminlerin mevlâsı olduğu ıtlak edilmiştir; zira müminler itaatle O'na bağlanırlar, O da mükâfat ile onlara velâyet eder.
وَنَفَى وِلَايَةَ الطَّاعَةِ عَنِ الْكَافِرِينَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ [٤٧ \ ١١] .ُُ
Yüce Allah: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ } “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlâsı olması, inkârcıların ise hiçbir mevlâsının bulunmaması sebebiyledir.” [Muhammed, 47/11] buyruğunda kâfirlerden itaat velâyetini nefyetmiştir.
وَأَثْبَتَ لَهُ عَلَيْهِمْ وِلَايَةَ الْمُلْكِ وَالْقَهْرِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [١٠] . كَمَا أَثْبَتَ لَهُمْ وِلَايَةَ النَّارِ فِي قَوْلِهِ: مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ الْآيَةَ [٥٧ \ ١٥] .
{ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler; uydurageldikleri şeyler de onlardan kaybolup gitmiştir.” [Yûnus, 10/30] buyruğunda ise kâfirler üzerinde mülk ve kahır velâyetini O'nun için sabit kılmıştır. Nitekim: { مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ } “Barınağınız ateştir; o sizin mevlânızdır...” [Hadîd, 57/15] buyruğunda da onlar için ateşin velâyetini sabit kılmıştır.
وَأَطْلَقَ - تَعَالَى - اسْمَ الْمَوَالِي عَلَى الْعُصَبَةِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ [٤ \ ٣٣] .
Yüce Allah: { وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık...” [Nisâ, 4/33] buyruğunda mevâlî ismini asabe (baba tarafından akrabalar) için ıtlak etmiştir.
وَأَطْلَقَ اسْمَ الْمَوْلَى عَلَى الْأَقَارِبِ وَنَحْوِهِمْ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا [٤٤ \ ٤١] .
{ يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا } “O gün bir dostun bir dosta hiçbir faydası olmaz...” [Duhân, 44/41] buyruğunda da mevlâ ismini akrabalar ve benzerleri için ıtlak etmiştir.
وَيَكْثُرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ الْمَوَالِي عَلَى الْعَصَبَةِ وَابْنِ الْعَمِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ: مَهْلًا بَنِي عَمِّنَا مَهْلًا مَوَالِينَا لَا تُظْهِرَنَّ لَنَا مَا كَانَ مَدْفُونًا
Arap kelamında mevâlî lafzının asabe ve amcaoğlu için ıtlak edilmesi pek çoktur. Fazl b. el-Abbâs b. Utbe b. Ebî Leheb'in şu sözü de bundandır: "Ağır olun ey amcaoğullarımız, ağır olun ey mevlâlarımız! Gömülü olanı sakın bize açığa vurmayın."
وَقَوْلُ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ:
Ve Tarafe b. el-Abd'ın şu sözü de [öyledir]:
وَأَعْلَمُ عِلْمًا لَيْسَ بِالظَّنِّ أَنَّهُ ... إِذَا ذَلَّ مَوْلَى الْمَرْءِ فَهُوَ ذَلِيلٌ
"Ve zanna dayanmayan kesin bir bilgiyle biliyorum ki... Kişinin mevlâsı (yakını) zelil olduğunda, kendisi de zelil olur."
وَالْحَاصِلُ أَنَّ مَنْ قَالَ: هَذَا وَقْفٌ، أَوْ صَدَقَةٌ عَلَى قَوْمِي، أَوْ مَوَالِيَّ - أَنَّهُ إِنْ كَانَ هُنَاكَ عُرْفٌ خَاصٌّ، وَجَبَ اتِّبَاعُهُ فِي ذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ عُرْفٌ فَلَا نَعْلَمُ نَصًّا مِنْ كِتَابِ وَلَا سُنَّةٍ يُحَدِّدُ ذَلِكَ تَحْدِيدًا دَقِيقًا.
Özetle; kim: "Bu kavmime yahut mevlâlarıma bir vakıftır veya sadakadır" derse, şayet bu konuda özel bir örf varsa ona uyulması vaciptir; şayet böyle bir örf yoksa, bunu dakik bir şekilde belirleyen Kitap ve Sünnet'ten bir nas bilmiyoruz.
وَكَلَامُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ مَعْرُوفٌ فِي مَحَالِّهِ.
İlim ehlinin bu husustaki sözleri kendi yerlerinde bilinmektedir.
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Ve dediler ki: «Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?» Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık; birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.”
(وَقَالُوا) أَيْ قَالَ كُفَّارُ مَكَّةَ: (لَوْلَا) أَيْ هَلَّا (نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ) أَيْ مِنْ إِحْدَى الْقَرْيَتَيْنِ، وَهُمَا مَكَّةُ وَالطَّائِفُ (عَظِيمٍ) يَعْنُونَ بِعِظَمِهِ كَثْرَةَ مَالِهِ وَعِظَمَ جَاهِهِ، وَعُلُوَّ مَنْزِلَتِهِ فِي قَوْمِهِ، وَعَظِيمُ مَكَّةَ الَّذِي يُرِيدُونَ هُوَ الْوَلِيدُ بْنُُُ
(وَقَالُوا) Yani Mekke kâfirleri dediler ki: (لَوْلَا) Yani indirilmeli değil miydi: (نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ) yani iki şehirden birinden -ki onlar Mekke ve Tâif'tir- (عَظِيمٍ) büyüklüğüyle malının çokluğunu, makamının büyüklüğünü ve kavmi arasındaki mertebesinin yüceliğini kastetmektedirler. Mekke'den kastettikleri büyük adam Velîd b.
الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ مَخْزُومِ بْنِ يَقَظَةَ بْنِ مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ، وَفِي مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ يَجْتَمِعُ نَسَبُهُ بِالنَّبِيِّ ﷺ.
el-Muğîre b. Abdillâh b. Ömer b. Mahzûm b. Yakaza b. Mürre b. Ka'b'dır. Onun nesebi Mürre b. Ka'b'da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birleşir.
وَقِيلَ: هُوَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ.
Bir rivayete göre ise o, Utbe b. Rebîa b. Abdişems b. Abdimenâf'tır.
وَعَظِيمُ الطَّائِفِ هُوَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ، وَقِيلَ: حَبِيبُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عُمَيْرٍ، وَقِيلَ: هُوَ كِنَانَةُ بْنُ عَبْدِ يَالِيلَ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ.
Tâif'in büyüğü ise Urve b. Mes'ûd'dur. Bir rivayete göre Habîb b. Amr b. Umeyr, bir rivayete göre Kinâne b. Abdiyâlîl, başka bir rivayete göre ise başkasıdır.
وَإِيضَاحُ الْآيَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ أَنْكَرُوا أَوَّلًا أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ رَسْولًا مِنَ الْبَشَرِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ مِرَارًا.
Ayetin açıklaması şudur: Kâfirler, defalarca açıkladığımız üzere, ilk başta Allah'ın insanlardan bir elçi göndermesini inkâr ettiler.
ثُمَّ لَمَّا سَمِعُوا الْأَدِلَّةَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ إِلَى الْبَشَرِ رَسُولًا إِلَّا مِنَ الْبَشَرِ تَنَازَلُوا عَنِ اقْتِرَاحِهِمْ إِرْسَالَ رُسُلٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى اقْتِرَاحٍ آخَرَ، وَهُوَ اقْتِرَاحُ تَنْزِيلِ هَذَا الْقُرْآنِ عَلَى أَحَدِ الرَّجُلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ.
Sonra Allah'ın insanlara ancak insanlardan bir elçi gönderdiğine dair delilleri duyunca, meleklerden elçiler gönderilmesi tekliflerinden vazgeçip başka bir teklife, yani bu Kur'an'ın zikredilen iki adamdan birine indirilmesi teklifine indiler.
وَهَذَا الِاقْتِرَاحُ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ جَهْلِهِمْ، وَسَخَافَةِ عُقُولِهِمْ ; حَيْثُ يَجْعَلُونَ كَثْرَةَ الْمَالِ وَالْجَاهِ فِي الدُّنْيَا مُوجِبًا لِاسْتِحْقَاقِ النُّبُوَّةِ وَتَنْزِيلِ الْوَحْيِ.
Bu teklif, onların koyu cehaletine ve akıllarının kıtlığına delalet etmektedir; zira onlar dünyadaki mal ve makam çokluğunu peygamberliği hak etmenin ve vahyin indirilmesinin gerekçesi kılmaktadırlar.
وَلِذَا زَعَمُوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَيْسَ أَهْلًا لِإِنْزَالِ هَذَا الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، لِقِلَّةِ مَالِهِ، وَأَنَّ أَحَدَ الرَّجُلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ أَحَقُّ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنْهُ ﷺ.
Bu sebeple Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in malının azlığından ötürü bu Kur'an'ın kendisine indirilmesine layık olmadığını, zikredilen iki adamdan birinin Kur'an'ın kendisine indirilmesine ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem] daha layık olduğunu iddia ettiler.
وَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ شِدَّةَ جَهْلِهِمْ، وَسَخَافَةَ عُقُولِهِمْ، بِقَوْلِهِ: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ. وَالظَّاهِرُ الْمُتَبَادَرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِرَحْمَةِ رَبِّكَ النُّبُوَّةُ وَإِنْزَالُ الْوَحْيِ.
Yüce Allah bu kerim ayette: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” buyruğuyla onların cehaletlerinin şiddetini ve akıllarının kıtlığını beyan etmiştir. Açık ve ilk akla gelen anlama göre "Rabbinin rahmeti"nden maksat peygamberlik ve vahyin indirilmesidir.
وَإِطْلَاقُ الرَّحْمَةِ عَلَى ذَلِكَ مُتَعَدِّدٌ فِي الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الدُّخَانِ» : إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ [٤٤ \ ٥ - ٦] . وَقَوْلِهِ فِي آخِرِ «الْقَصَصِ» : وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٨٦] . وَقَوْلِهِ فِي آخِرِ «الْأَنْبِيَاءِ» : وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ١٠٧] .
Rahmet lafzının buna ıtlak edilmesi Kur'an'da pek çok yerde geçer; nitekim Yüce Allah Duhân Suresi'nde: { إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “...Rabbinden bir rahmet olarak biz [peygamberler] göndermekteyiz...” [Duhân, 44/5-6], Kasas Suresi'nin sonunda: { وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Sen, Kitab'ın sana vahyedileceğini ummazdın; ancak Rabbinden bir rahmet olarak [verildi]...” [Kasas, 28/86] ve Enbiyâ Suresi'nin sonunda: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ, 21/107] buyurmuştur.
وَقَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى إِطْلَاقِ الرَّحْمَةِ وَالْعِلْمِ عَلَى النُّبُوَّةِ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا الْآيَةَ [١٨ \ ٦٥] .
Kehf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا } “Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik...” [Kehf, 18/65] buyruğunu incelerken rahmet ve ilim lafızlarının peygamberlik için kullanıldığına delalet eden ayetleri daha önce zikretmiştik.
وَقَدَّمْنَا مَعَانِيَ إِطْلَاقِ الرَّحْمَةِ فِي الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «فَاطِرٍ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا الْآيَةَ [٣٥ \ ٢] .
Kur'an'da rahmet lafzının kullanım anlamlarını ise Fâtır Suresi'nde Yüce Allah'ın: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا } “Allah insanlar için her ne rahmet açarsa, artık onu tutacak yoktur...” [Fâtır, 35/2] buyruğu bahsinde açıklamıştık.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ يَعْنِي أَنَّهُ - تَعَالَى - لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ أَمْرَ مَعَايِشِهِمْ وَحُظُوظَهُمْ فِي الدُّنْيَا، بَلْ تَوَلَّى هُوَ - جَلَّ وَعَلَا - قِسْمَةَ ذَلِكَ بَيْنَهُمْ، فَجَعَلَ هَذَا غَنِيًّا وَهَذَا فَقِيرًا، وَهَذَا رَفِيعًا وَهَذَا وَضِيعًا، وَهَذَا خَادِمًا وَهَذَا مَخْدُومًا، وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَإِذَا لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ حُظُوظَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَمْ يُحَكِّمْهُمْ فِيهَا، بَلْ كَانَ - تَعَالَى - هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِيهَا بِمَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ، فَكَيْفَ يُفَوِّضُ إِلَيْهِمْ أَمْرَ إِنْزَالِ الْوَحْيِ حَتَّى يَتَحَكَّمُوا فِيمَنْ يَنْزِلُ إِلَيْهِ الْوَحْيُ؟
Yüce Allah'ın bu ayetteki: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık; [birbirlerine iş gördürsünler diye] kimini kimine derecelerle üstün kıldık” buyruğu şu anlama gelir: Yüce Allah onların dünya hayatındaki geçimlerini ve nasiplerini onların yetkisine bırakmamış, bilakis bunu aralarında bizzat Kendisi taksim etmiştir. Böylece kimini zengin, kimini fakir; kimini yüksek mertebeli, kimini sıradan; kimini hizmet eden, kimini de hizmet edilen vb. kılmıştır. Durum böyle olunca, yani Allah dünyadaki nasiplerini onların yetkisine bırakmayıp bu hususta onlara hüküm hakkı tanımadığı, aksine dilediği şekilde dilediği gibi tasarruf eden bizzat Kendisi olduğu halde, vahyin kime indirileceğine karar versinler diye vahiy indirme işini onların yetkisine nasıl bırakır?
فَهَذَا مِمَّا لَا يُعْقَلُ وَلَا يَظُنُّهُ إِلَّا غَبِيٌّ جَاهِلٌ كَالْكُفَّارِ الْمَذْكُورِينَ.
Bu, akla sığmayacak ve zikredilen kâfirler gibi ahmak ve cahil kimseden başkasının zannetmeyeceği bir durumdur.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا [٤٣ \ ٣٢] التَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - أَنَّهُ مِنَ التَّسْخِيرِ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا } “...birbirlerine iş gördürsünler diye...” [Zuhruf, 43/32] buyruğundaki [suhriyyen kelimesi], inşallah tahkik ehlinin tercih ettiği görüşe göre "teshir" (boyun eğdirip hizmetinde çalıştırma) kökündendir.
وَمَعْنَى تَسْخِيرِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ - خِدْمَةُ بَعْضِهِمُ الْبَعْضَ، وَعَمَلُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ ; لِأَنَّ نِظَامَ الْعَالَمِ فِي الدُّنْيَا يَتَوَقَّفُ قِيَامُهُ عَلَى ذَلِكَ، فَمِنْ حِكْمَتِهِ - جَلَّ وَعَلَا - أَنْ يَجْعَلَ هَذَا فَقِيرًا مَعَ كَوْنِهِ قَوِيًّا قَادِرًا عَلَى الْعَمَلِ، وَيَجْعَلَ هَذَا ضَعِيفًا لَا يَقْدِرُ عَلَى الْعَمَلِ بِنَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُ - تَعَالَى - يُهَيِّئُ لَهُ دَرَاهِمَ يُؤَجِّرُ بِهَا ذَلِكَ الْفَقِيرَ الْقَوِيَّ، فَيَنْتَفِعُ الْقَوِيُّ بِدَرَاهِمِ الضَّعِيفِ، وَالضَّعِيفُ بِعَمَلِ الْقَوِيِّ ; فَتَنْتَظِمُ الْمَعِيشَةُ لِكُلٍّ مِنْهُمَا، وَهَكَذَا.
Birbirlerinin teshirinde olmalarının anlamı; bir kısmının diğerine hizmet etmesi ve bir kısmının diğeri için çalışmasıdır. Çünkü dünya düzeninin ayakta kalması buna bağlıdır. Yüce Allah'ın hikmetindendir ki; kimini güçlü ve çalışmaya kadir olduğu halde fakir kılar, kimini de bizzat çalışmaya güç yetiremeyen zayıf biri kılar; ancak Yüce Allah ona, o güçlü fakiri ücretle tutabileceği paralar lütfeder. Böylece güçlü olan zayıfın parasından, zayıf olan da güçlünün emeğinden istifade eder; neticede her ikisinin de geçimi düzene girer, diğer durumlar da böyledir.
وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ - جَاءَتْ كُلُّهَا مُوَضَّحَةً فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın bu kerim surede zikrettiği bu meselelerin tamamı, Allah'ın Kitabı'ndaki diğer ayetlerde açıklanmış olarak gelmiştir.
أَمَّا زَعْمُهُمْ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْقَصُ شَرَفًا وَقَدْرًا مِنْ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، فَقَدْ ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي «ص» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي الْآيَةَ [٣٨ \ ٨] .
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine vahiy indirilemeyecek kadar şeref ve itibar bakımından noksan olduğu yönündeki iddialarına gelince; Yüce Allah bunu Sâd Suresi'nde onların ağzından şöyle nakletmiştir: { أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي } “Aramızdan zikir (Kur'an) ona mı indirildi? Doğrusu onlar zikrimden şüphe içindedirler...” [Sâd, 38/8].
فَقَوْلُ كُفَّارِ مَكَّةَ: أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا مَعْنَاهُ إِنْكَارُهُمْ أَنْ يَخُصَّهُ اللَّهُ بِإِنْزَالِ الْوَحْيِ مِنْ بَيْنِهِمْ، لِزَعْمِهِمْ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْوَحْي مِنْهُ، لِكَثْرَةِ مَالِهِ وَجَاهِهِ وَشَرَفِهِ فِيهِمْ.
Mekke kâfirlerinin: { أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا } “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” sözünün anlamı; aralarında malının, makamının ve şerefinin çokluğu sebebiyle vahye ondan daha layık kimselerin bulunduğu zannıyla, Allah'ın aralarından vahiy indirmeyi ona tahsis etmesini inkâr etmeleridir.
وَقَدْ قَالَ قَوْمُ صَالِحٍ مِثْلَ ذَلِكَ لِصَالِحٍ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى - عَنْهُمْ: أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ [٥٤ \ ٢٥] .
Sâlih'in kavmi de Sâlih'e buna benzer bir şey söylemişti; nitekim Yüce Allah onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ } “Aramızdan zikir ona mı bırakıldı? Hayır, o şımarık bir yalancıdır!” [Kamer, 54/25].
فَقُلُوبُ الْكُفَّارِ مُتَشَابِهَةٌ، فَكَانَتْ أَعْمَالُهُمْ مُتَشَابِهَةً.
Kâfirlerin kalpleri birbirine benzediği için amelleri de birbirine benzemiştir.
كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ [٢ \ ١١٨] . وَقَالَ - تَعَالَى -: أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ [٥١ \ ٥٣] .
Nitekim Yüce Allah: { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi” [Bakara, 2/118] ve { أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ } “Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur!” [Zâriyât, 51/53] buyurmuştur.
وَأَمَّا اقْتِرَاحُهُمْ إِنْزَالَ الْوَحْيِ عَلَى غَيْرِهِ مِنْهُمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَرْضَوْنَ خُصُوصِيَّتَهُ بِذَلِكَ دُونَهُمْ - فَقَدْ ذَكَرَهُ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ [٦ \ ١٢٤] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي «الْمُدَّثِّرِ» : بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً [٧٤ \ ٥٢] . أَيْ تَنْزِلُ عَلَيْهِ صُحُفٌ بِالْوَحْيِ مِنَ السَّمَاءِ، كَمَا قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ.
Vahyin kendilerinden başkasına indirilmesini teklif etmelerine ve vahyin onlara değil de sadece Peygamber'e tahsis edilmesine razı olmadıklarına gelince; Yüce Allah bunu En'âm Suresi'nde: { وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “Onlara bir ayet geldiğinde: «Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz» dediler...” [En'âm, 6/124] ve Müddessir Suresi'nde: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً } “Aksine onlardan her biri, [kendisine] açılmış sayfalar verilmesini ister” [Müddessir, 74/52] buyruğunda zikretmiştir. Yani Mücâhid ve birçok müfessirin söylediği gibi -ki Kur'an'ın zahiri de budur- gökten kendisine vahiyle sayfaların inmesini ister.