فَقَالَ النَّضْرُ لِلْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ: أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ صَدَقَنِي؟
Bunun üzerine Nadr, Velîd b. el-Muğîre'ye: "Görmüyor musun, o beni doğruladı?" dedi.
فَقَالَ الْوَلِيدُ: لَا، مَا صَدَقَكَ، وَلَكِنَّهُ يَقُولُ: مَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ، أَيِ الْمُوَحِّدِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ الْمُنَزِّهِينَ لَهُ عَنِ الْوَلَدِ. فَمُحَاوَرَةُ هَذَيْنِ الْكَافِرَيْنِ، الْعَالِمَيْنِ بِالْعَرَبِيَّةِ مُطَابِقَةٌ لِمَا قَرَّرْنَا.
Velîd ise: "Hayır, seni doğrulamadı; bilakis o: 'Rahmân'ın hiçbir çocuğu olmadı, dolayısıyla ben Mekke ehlinden O'nu birleyen ve O'nu çocuktan tenzih edenlerin ilkiyim' demektedir" dedi. İşte Arapçayı iyi bilen bu iki kâfirin karşılıklı konuşması, ortaya koyduğumuz hususla tam bir uyum içindedir.
لِأَنَّ النَّضْرَ قَالَ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى أَنَّ (إِنْ) شَرْطِيَّةٌ مُطَابِقٌ لِمَا يَعْتَقِدُهُ الْكُفَّارُ مِنْ نِسْبَةِ الْوَلَدِ إِلَى اللَّهِ، وَهُوَ مَعْنًى مَحْذُورٌ وَأَنَّ الْوَلِيدَ قَالَ: إِنَّ (إنْ) نَافِيَةٌ، وَأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ هُوَ مُخَالَفَةُ الْكُفَّارِ وَتَنْزِيهُ اللَّهِ عَنِ الْوَلَدِ.
Çünkü Nadr, (in / إِنْ) lafzının şartiyye (şart edatı) olması durumunda ayetin manasının, kâfirlerin Allah'a çocuk isnat etme inancıyla örtüştüğünü ve bunun da mahzurlu bir mana olduğunu söylemiştir. Velîd ise (in / إِنْ) lafzının nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğunu, dolayısıyla ayetin manasının kâfirlere muhalefet etmek ve Allah'ı çocuktan tenzih etmek olduğunu ifade etmiştir.
وَبِجَمِيعِ مَا ذَكَرْنَا يَتَّضِحُ أَنَّ (إِنْ) فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ نَافِيَةٌ.
Zikrettiğimiz bütün bu hususlarla, yüce ayette geçen (in / إِنْ) edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olduğu açıklığa kavuşmaktadır.
وَذَلِكَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ وَقَتَادَةَ وَابْنِ زَيْدٍ وَزُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَغَيْرِهِمْ.
Bu görüş İbn Abbâs, el-Hasen, es-Süddî, Katâde, İbn Zeyd, Züheyr b. Muhammed ve başkalarından rivayet edilmiştir.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
اعْلَمْ أَنَّ مَا قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ (إِنْ) نَافِيَةٌ - يَلْزَمُهُ إِيهَامُ الْمَحْذُورِ الَّذِي لَا يَجُوزُ فِي حَقِّ اللَّهِ.
Bil ki, İbn Cerîr ve birçok kimsenin, (in / إِنْ) edatının nâfiye olduğu görüşünün Allah hakkında caiz olmayan mahzurlu bir vehmi gerektireceği yönündeki sözleri bulunmaktadır.
قَالُوا: لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمَعْنَى: مَا كَانَ لِلَّهِ وَلَدٌ ; فَإِنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْوَلَدِ إِلَّا فِي الْمَاضِي، فَلِلْكُفَّارِ أَنْ يَقُولُوا: إِذًا صَدَقْتَ، لَمْ يَكُنْ لَهُ فِي الْمَاضِي وَلَدٌ. وَلَكِنَّ الْوَلَدَ طَرَأَ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَّا صَاهَرَ الْجِنَّ، وَوَلَدَتْ لَهُ بَنَاتَهُ الَّتِي هِيَ الْمَلَائِكَةُ.
Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü mana "Allah'ın [geçmişte] bir çocuğu olmadı" şeklinde olursa, bu ancak geçmişteki çocuğun nefiyine (yokluğuna) delalet eder. Bu durumda kâfirler şöyle diyebilirler: "Öyleyse doğru söyledin, geçmişte O'nun çocuğu yoktu. Fakat daha sonra cinlerle hısımlık kurunca O'nun çocuğu meydana geldi ve melekler olan kızları O'na doğurdu."
وَإِنَّ هَذَا الْمَحْذُورَ يَمْنَعُ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى النَّفْيِ لَا شَكَّ فِي عَدَمِ صِحَّتِهِ ; لِدَلَالَةِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ بِكَثْرَةٍ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِيهَامَ لَا أَثَرَ لَهُ وَلَوْ كَانَ لَهُ أَثَرٌ لَمَا كَانَ اللَّهُ يَمْدَحُ نَفْسَهُ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ بِلَفْظَةِ (كَانَ) الدَّالَّةِ عَلَى خُصُوصِ الزَّمَنِ الْمَاضِي فِي نَحْوِ قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا [٤ \ ١٥٨] . وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا [٤ \ ١٧] . وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا [٤ \ ٩٦] . وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا [٣٣ \ ٢٧] . إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا [٤ \ ٣٤] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي يَصْعُبُ حَصْرُهَا.
Bu vehmin nefiy manasına hamledilmeye engel teşkil ettiği iddiasının sahih olmadığında şüphe yoktur. Zira pek çok Kur'an ayeti bu tür bir vehmin hiçbir geçerliliği olmadığına delalet etmektedir. Şayet bunun bir etkisi olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا } “Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [Nisâ 4/158], { وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” [Nisâ 4/17], { وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir” [Nisâ 4/96], { وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا } “Allah her şeye kadirdir” [Ahzâb 33/27], { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا } “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür” [Nisâ 4/34] gibi sayılması güç olan ayetlerinde, özellikle geçmiş zamana delalet eden (kâne / كَانَ) lafzıyla zâtını övüp sena etmesi söz konusu olmazdı.
فَإِنَّ مَعْنَى كُلِّ تِلْكَ الْآيَاتِ أَنَّهُ كَانَ وَلَمْ يَزَلْ.
Zira bütün bu ayetlerin manası, O'nun ezelden beri böyle olduğu ve ebediyen de böyle kalacağıdır.
فَلَوْ كَانَ الْكُفَّارُ يَقُولُونَ ذَلِكَ الَّذِي زَعَمُوهُ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُمْ: صَدَقْتَ، مَا كَانَ لَهُ وَلَدٌ فِي الْمَاضِي، وَلَكِنَّهُ طَرَأَ لَهُ - لَقَالُوا مِثْلَهُ فِي الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا.
Şayet kâfirler, onların iddia ettiği gibi: "Doğru söyledin, geçmişte O'nun çocuğu yoktu fakat sonradan meydana geldi" diyecek olsalardı, zikrettiğimiz ayetler hakkında da benzerini söylerlerdi.
كَأَنْ يَقُولُوا: كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا [٤ \ ١١] فِي الْمَاضِي، وَلَكِنَّهُ طَرَأَ عَلَيْهِ عَدَمُ ذَلِكَ. وَهَكَذَا فِي جَمِيعِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَنَحْوِهَا.
Mesela: "Geçmişte { عَلِيمًا حَكِيمًا } 'Alîm ve Hakîm' idi [Nisâ 4/11], ancak sonradan bu durum ortadan kalktı" derlerdi. Zikredilen bütün ayetlerde ve benzerlerinde durum böyledir.
وأَيْضًا فَإِنَّ الْمَحْذُورَ الَّذِي زَعَمُوهُ لَمْ يَمْنَعْ مِنْ إِطْلَاقِ نَفْيِ الْكَوْنِ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [١٩ \ ٦٤] . وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا [١٨ \ ٥١] . وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ [٢٨ \ ٥٩] . وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.
Ayrıca onların öne sürdüğü bu mahzur; Teâlâ'nın: { وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Senin Rabbin asla unutkan değildir” [Meryem 19/64], O'nun: { وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا } “Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim” [Kehf 18/51] ve O'nun: { وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ } “Biz, halkı zalim olmadıkça memleketleri helak ediciler olmadık” [Kasas 28/59] ayetlerinde geçmiş zaman bildiren olumsuzluğun mutlak olarak ifade edilmesine de engel olmamıştır. Bu kabilden ayetler pek çoktur.
وَمِنْ أَوْضَحِهَا فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ الْآيَةَ [٢٣ \ ٩١] .
İhtilaf konusu hususta en açık delillerden biri de Teâlâ'nın şu sözüdür: { وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ } “O'nunla birlikte hiçbir ilah da olmamıştır...” [Mü'minûn 23/91].
وَلَمْ يَمْنَعْ مِنْ نَفْيِ الْقُرْآنِ لِلْوَلَدِ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ [٢٣ \ ٩١]
Yine Teâlâ'nın: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir” [Mü'minûn 23/91] ayetinde Kur'an'ın geçmiş zamanda çocuğu nefyetmesine (reddetmesine) de engel olmamıştır.
فَإِنَّ الْكُفَّارَ لَمْ يَقُولُوا يَوْمًا مَا: صَدَقْتَ، مَا اتَّخَذَهُ فِي الْمَاضِي، وَلَكِنَّهُ طَرَأَ عَلَيْهِ اتِّخَاذُهُ.
Nitekim kâfirler hiçbir gün: "Doğru söyledin, geçmişte edinmedi fakat sonradan çocuk edinme durumu ortaya çıktı" dememişlerdir.
وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا [١٧ \ ١١١] . وَقَوْلِهِ: لَمْ يَلِدْ [١١٢ \ ٣] ; لِأَنَّ (لَمْ) تَنْقُلِ الْمُضَارِعَ إِلَى مَعْنَى الْمَاضِي.
Aynı şekilde O'nun: { وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا } “ve çocuk edinmemiştir” [İsrâ 17/111] ve O'nun: { لَمْ يَلِدْ } “Doğurmamıştır” [İhlâs 112/3] sözlerinde de durum böyledir; çünkü (lem / لَمْ) edatı muzari fiili geçmiş zaman manasına çevirir.
وَالْكُفَّارُ لَمْ يَقُولُوا يَوْمًا: صَدَقْتَ، لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا فِي الْمَاضِي، وَلَكِنَّهُ طَرَأَ عَلَيْهِ اتِّخَاذُهُ، وَلَمْ يَقُولُوا: لَمْ يَلِدْ فِي الْمَاضِي، وَلَكِنَّهُ وَلَدَ أَخِيرًا.
Kâfirler hiçbir zaman: "Doğru söyledin, geçmişte çocuk edinmedi fakat sonradan çocuk edindi" dememişler; "Geçmişte doğurmadı fakat sonradan doğurdu" da dememişlerdir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْوَلَدِ لَا فِي الْمَاضِي وَلَا فِي الْحَالِ، وَلَا فِي الِاسْتِقْبَالِ.
Özetle kâfirler, Allah'ın çocuktan münezzeh olduğunu ne geçmişte ne hâlde (şimdiki zamanda) ne de gelecekte kabul etmişlerdir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْوِلَادَةَ الْمَزْعُومَةَ حَدَثٌ مُتَحَدِّدٌ.
Bilindiği üzere iddia edilen doğurma olayı sonradan meydana gelen bir hadisedir.
وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ مَا زَعَمُوهُ مِنْ إِيهَامِ الْمَحْذُورِ فِي كَوْنِ (إِنْ) فِي الْآيَةِ نَافِيَةً - لَا أَسَاسَ لَهُ وَلَا مُعَوِّلَ عَلَيْهِ، وَأَنَّ مَا ادَّعَوْهُ مِنْ كَوْنِهَا شَرْطِيَّةً لَيْسَ لَهَا مَعْنًى فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، إِلَّا الْمَعْنَى الْمَحْذُورُ الَّذِي لَا يَجُوزُ فِي حَقِّ اللَّهِ بِحَالٍ.
Böylelikle anlarsın ki ayetteki (in / إِنْ) edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olmasında bir mahzur vehmetme iddialarının hiçbir temeli ve dayanağı yoktur. Onun şartiyye olduğunu iddia ettikleri takdirde ise Arap dilinde, Allah hakkında hiçbir surette caiz olmayan o mahzurlu manadan başka bir manası bulunmamaktadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ الْفَخْرِ الرَّازِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّذِي يَقْتَضِي إِمْكَانَ صِحَّةِ الرَّبْطِ بَيْنَ طَرَفَيْهَا عَلَى أَنَّهَا شَرْطِيَّةٌ لَا شَكَّ فِي غَلَطِهِ فِيهِ.
Bil ki, Fahrurrazi'nin bu yüce ayette şartiyye olması durumunda cümlenin iki tarafı arasındaki irtibatın sahih olabileceğine dair sözündeki hatası şüphesizdir.
وَأَمَّا إِبْطَالُهُ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَعْنَى: إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فِي زَعْمِكُمْ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لَهُ وَالْمُكَذِّبِينَ لَكُمْ فِي ذَلِكَ، فَهُوَ إِبْطَالٌ صَحِيحٌ، وَكَلَامُهُ فِيهِ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالدِّقَّةِ، وَهُوَ يَقْتَضِي إِبْطَالَهُ بِنَفْسِهِ، لِجَمِيعِ مَا كَانَ يُقَرِّرُهُ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Fakat onun: "Manası; 'Eğer Rahmân'ın sizin iddianıza göre bir çocuğu olsaydı, O'na [sadece Allah'a] kulluk edenlerin ve bu iddiada sizi yalanlayanların ilki ben olurdum' demektir" diyen kimsenin sözünü iptal etmesi (çürütmesi) ise sahih bir iptaldir. Onun bu konudaki sözü son derece güzel ve dakiktir ve bu durum, onun yüce ayette takrir ettiği diğer şeyleri bizzat kendisinin geçersiz kılmasını gerektirmektedir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ كَوْنَ مَعْنَى (إِنْ) فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هُوَ النَّفْيُ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَلَا مَحْذُورَ وَلَا إِيهَامَ، وَأَنَّ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ تَشْهَدُ لَهُ لِكَثْرَةِ الْآيَاتِ الْمُطَابِقَةِ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ.
Hülasa, yüce ayetteki (in / إِنْ) edatının nefiy (olumsuzluk) manasında olmasında hiçbir müşkillik, hiçbir mahzur ve hiçbir vehim bulunmamaktadır. Kur'an'da bu manaya mutabık pek çok ayetin bulunması sebebiyle Kur'an ayetleri de buna şahitlik etmektedir.
وَأَمَّا كَوْنُ مَعْنَى الْآيَةِ الشَّرْطَ وَالْجَزَاءَ فَلَا يَصِحُّ لَهُ مَعْنًى غَيْرُ مَحْذُورٍ فِي اللُّغَةِ، وَلَيْسَ لَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ نَظِيرٌ، لِإِجْمَاعِ أَهْلِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَعْنَى فِي التَّعْلِيقِ بِإِنْ وَالتَّعْلِيقِ بِلَوْ.
Ayetin manasının şart ve ceza olması durumuna gelince; Arap dilinde bunun için mahzursuz hiçbir mana sahih olmaz ve Allah'ın Kitabı'nda da bunun bir benzeri yoktur. Zira Arap lisanı ehli, (in / إِنْ) ile bağlama ile (lev / لَوْ) ile bağlamanın manalarının farklı olduğu hususunda icma etmiştir.
لِأَنَّ التَّعْلِيقَ بِـ (لَوْ) يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الشَّرْطِ، وَعَدَمُ الشَّرْطِ اسْتَلْزَمَ عَدَمَ الْمَشْرُوطِ بِخِلَافِ (إِنْ) .
Çünkü (lev / لَوْ) ile bağlamak şartın bulunmadığına delalet eder; şartın bulunmaması ise meşrutun (sonucun) da bulunmamasını gerektirir. (İn / إِنْ) ise böyle değildir.
فَالتَّعْلِيقُ بِهَا يَدُلُّ عَلَى الشَّكِّ فِي وُجُودِ الشَّرْطِ بِلَا نِزَاعٍ.
Zira onunla [in ile] bağlamak, ittifakla şartın varlığında şüphe olduğuna delalet eder.
وَمَا خَرَجَ عَنْ ذَلِكَ مِنَ التَّعْلِيقِ بِهَا مَعَ الْعِلْمِ بِوُجُودِ الشَّرْطِ أَوِ الْعِلْمِ بِنَفْيِهِ، فَلِأَسْبَابٍ أُخَرَ، وَأَدِلَّةٍ خَارِجَةٍ، وَلَا يَجُوزُ حَمْلُهَا عَلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Bunun dışına çıkılarak, şartın varlığı bilinmekle veya yokluğu bilinmekle birlikte onunla bağlama yapılması ise başka sebepler ve harici delillerden ötürüdür. Başka bir yerde açıkladığımız üzere, müstakil bir delil olmaksızın bunu mezkûr iki durumdan birine hamletmek caiz değildir.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
اعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ (لَوْ) تَقْتَضِي عَدَمَ وُجُودِ الشَّرْطِ، وَأَنَّ (إِنْ) تَقْتَضِي الشَّكَّ فِيهِ - لَا يَرُدُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْآيَةَ [١٠ \ ٩٤] . كَمَا أَشَرْنَا لَهُ قَرِيبًا.
Bil ki, (lev / لَوْ) lafzının şartın yokluğunu iktiza ettiği, (in / إِنْ) lafzının ise onda şüpheyi iktiza ettiği yönünde zikrettiğimiz kurala, az önce işaret ettiğimiz gibi Teâlâ'nın şu sözü bir itiraz teşkil etmez: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen...” [Yûnus 10/94].
لِأَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: (فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ) خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ بِهِ مَنْ يُمْكِنُ أَنْ يَشُكَّ فِي ذَلِكَ مِنْ أُمَّتِهِ.
Çünkü tahkike göre { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } “Eğer şüphede isen” ifadesindeki hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; fakat bununla murad edilen, ümmetinden bu konuda şüpheye düşmesi muhtemel olan kimsedir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ الْآيَةَ [١٧ \ ٢٢]- دَلَالَةَ الْقُرْآنِ الصَّرِيحَةَ عَلَى أَنَّهُ ﷺ يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ الْخِطَابُ مِنَ اللَّهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ التَّشْرِيعُ لِأُمَّتِهِ، وَلَا يُرَادُ هُوَ ﷺ الْبَتَّةَ بِذَلِكَ الْخِطَابِ.
Beni İsrâil [İsrâ] Suresi'nde Teâlâ'nın: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilah edinme...” [İsrâ 17/22] ayetinin izahında, Allah'tan gelen hitabın O'na sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilip bununla ümmetine teşri kılınmasının (hüküm koymanın) murad edildiğine, bizzat O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem bu hitapla kastedilmediğine dair Kur'an'ın sarih delaletini daha önce zikretmiştik.
وَقَدَّمْنَا هُنَاكَ أَنَّ مِنْ أَصْرَحِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي ذَلِكَ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ الْآيَةَ [١٧ \ ٢٣] . فَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْخِطَابَ لَهُ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ لَا هُوَ نَفْسُهُ ; لِأَنَّهُ هُوَ الْمُشَرِّعُ لَهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ.
Orada, bu husustaki en sarih Kur'an ayetlerinden birinin Teâlâ'nın şu sözü olduğunu zikretmiştik: { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “...ana babaya iyilik edin. Eğer onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse onlara 'öf' bile deme...” [İsrâ 17/23]. Tahkike göre hitap O'na sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir; fakat kastedilen bizzat kendisi değil, ümmetidir; zira Allah'ın emriyle onlara şeriatı koyan O'dur.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَوْ مَعْنَى: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَيْ إِنْ يَبْلُغْ عِنْدَكَ الْكِبَرَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَالِدَاكَ أَوْ أَحَدُهُمَا، فَلَا تَقُلْ لَهُمَا: أُفٍّ.
Bunun izahı şudur: { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ } ifadesinin manası; "Ey Allah'ın Peygamberi! Eğer ana-baban veya ikisinden biri senin yanında yaşlılığa erişirse onlara 'öf' deme" demektir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَبَاهُ مَاتَ وَهُوَ حَمْلٌ، وَأَمَّهُ مَاتَتْ وَهُوَ فِي صِبَاهُ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: إِنْ يَبْلُغِ الْكِبَرَ عِنْدَكَ هُمَا أَوْ أَحَدُهُمَا، وَالْوَاقِعُ أَنَّهُمَا قَدْ مَاتَا قَبْلَ ذَلِكَ بِأَزْمَانٍ.
Bilindiği üzere O'nun babası O henüz ana rahmindeyken, annesi ise O çocukken vefat etmiştir. Dolayısıyla fiili gerçeklik ikisinin de bundan çok önce vefat etmiş olduğu iken; muradın, ikisinin veya birinin O'nun yanında yaşlılığa erişmesi olması mümkün değildir.
وَبِذَلِكَ يَتَحَقَّقُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخِطَابِ غَيْرُهُ مِنْ أُمَّتِهِ الَّذِي يُمْكِنُ إِدْرَاكُ وَالِدَيْهِ أَوْ أَحَدِهِمَا الْكِبَرَ عِنْدَهُ.
Böylece tahakkuk etmektedir ki hitap ile murad edilen, ümmetinden ana babasının her ikisinin veya birinin kendi yanında yaşlılığa erişmesi mümkün olan başkasıdır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِثْلَ هَذَا أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَأَوْرَدْنَا شَاهِدًا لِذَلِكَ؛ رَجَزَ سَهْلِ بْنِ مَالِكٍ الْفَزَارِيِّ فِي قَوْلِهِ:
Bunun bilinen bir Arap üslubu olduğunu daha önce belirtmiş ve buna şahit olarak Sehl b. Mâlik el-Fezârî'nin recezinde söylediği şu beyitleri nakletmiştik:
يَا أُخْتَ خَيْرِ الْبَدْوِ وَالْحِضَارَهْ ... كَيْفَ تَرَيْنَ فِي فَتَى فَزَارَهْ
Ey bedevilerin ve şehirlilerin en hayırlısının bacısı! Fezâreli bu delikanlı hakkında ne dersin?
أَصْبَحَ يَهْوَى حُرَّةً مِعْطَارَهْ ... إِيَّاكِ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَهْ
O, güzel kokulu hür bir kadına gönül verdi; Sana söylüyorum [ey sevgili], sen dinle ey komşu!
وَقَدْ بَسَطْنَا الْقِصَّةَ هُنَاكَ، وَبَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا الْآيَةَ [١٧ \ ٢٣] لِكُلِّ مَنْ يَصِحُّ خِطَابُهُ مِنْ أُمَّتِهِ ﷺ لَا لَهُ هُوَ نَفْسُهُ - بَاطِلٌ ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ - تَعَالَى - بَعْدَهُ فِي سِيَاقِ الْآيَاتِ: ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ الْآيَةَ [١٧ \ ٣٩] .
Bu kıssayı orada ayrıntısıyla ele almış ve Teâlâ'nın: { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا } “Eğer onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...” [İsrâ 17/23] ayetindeki hitabın, bizzat O'na değil de O'nun ümmetinden kendisine hitap yöneltilmesi caiz olan herkese yönelik olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün batıl olduğunu açıklamıştık; zira bunun delili, Teâlâ'nın hemen ardından gelen ayetlerin siyakındaki: { ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir...” [İsrâ 17/39] sözüdür.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ آيَةَ: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْآيَةَ [١٠ \ ٩٤] لَا يُنْقَضُ بِهَا الضَّابِطُ الَّذِي ذَكَرْنَا ; لِأَنَّهَا كَقَوْلِهِ: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ [١٧ \ ٢٢] . لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [٣٩ \ ٦٥] . فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [١٠ \ ٩٤] . وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ [٣٣ \ ٤٨] . وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا [٧٦ \ ٢٤] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Hülasa şudur ki; { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen...” [Yûnus 10/94] ayeti, zikrettiğimiz kaideyi bozmaz. Zira bu ayet O'nun: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilah edinme” [İsrâ 17/22], { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” [Zümer 39/65], { فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüphe edenlerden olma” [Yûnus 10/94], { وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” [Ahzâb 33/48], { وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا } “Onlardan hiçbir günahkâra veya nanköre itaat etme” [İnsân 76/24] sözleri ve benzeri diğer ayetler gibidir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ هُوَ ﷺ لَا يَفْعَلُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ الْبَتَّةَ، وَلَكِنَّهُ يُؤْمَرُ وَيُنْهَى لِيُشَرِّعَ لِأُمَّتِهِ عَلَى لِسَانِهِ.
Malumdur ki bizzat O sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan hiçbirini asla yapmaz; fakat O'nun dili üzerinden ümmetine hüküm konulması için kendisine emredilmekte ve nehyedilmektedir.
وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ اطِّرَادَ الضَّابِطِ الَّذِي ذَكَرْنَا فِي لَفْظَةِ لَوْ، وَلَفْظَةِ إِنْ، وَأَنَّهُ لَا يُنْتَقَضُ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
Böylelikle (lev / لَوْ) lafzı ve (in / إِنْ) lafzı hakkında zikrettiğimiz kuralın istikrarlı bir şekilde geçerli olduğunu ve bu ayet sebebiyle bozulmadığını anlarsın.
هَذَا مَا ظَهَرَ لَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَا مَحْذُورَ فِيهِ وَلَا غَرَرَ وَلَا إِيهَامَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Bu yüce ayet hakkında bize zahir olan budur; bunda hiçbir mahzur, hiçbir aldanma ve hiçbir vehim bulunmadığında şüphe yoktur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ.
Teâlâ'nın: { سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir” sözü.
قَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى لَفْظَةِ سُبْحَانَ، وَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَإِعْرَابَ لَفْظَةِ سُبْحَانَ مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» .
(Sübhân / سُبْحَانَ) lafzının manasını, Allah'ı kemaline ve celaline yakışmayan her türlü şeyden tenzih etmeye delaletini ve bu lafzın irabını bazı Arapça şahitleriyle birlikte Beni İsrâil [İsrâ] Suresi'nin başında daha önce zikretmiştik.
وَلَمَّا قَالَ - تَعَالَى -: قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ الْآيَةَ - نَزَّهَ نَفْسَهُ تَنْزِيهًا تَامًّا عَمَّا يَصِفُونَهُ بِهِ مِنْ نِسْبَةِ الْوَلَدِ إِلَيْهِ، مُبَيِّنًا أَنَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَرَبَّ الْعَرْشِ - جَدِيرٌ بِالتَّنْزِيهِ عَنِ الْوَلَدِ، وَعَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ.
Teâlâ: { قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ } “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” buyurunca; göklerin ve yerin Rabbinin, Arş'ın Rabbinin çocuktan ve O'nun kemaline ve celaline yakışmayan her şeyden tenzih edilmeye layık olduğunu açıklayarak, Zâtını onların kendisine çocuk isnat etmek suretiyle yaptıkları nitelemelerden tam bir tenzih ile münezzeh kılmıştır.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ وَصْفَ الْكُفَّارِ لَهُ بِمَا لَا يَلِيقُ بِهِ، نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ ذَلِكَ مُعْلِمًا خَلْقَهُ فِي كِتَابِهِ أَنْ يُنَزِّهُوهُ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ - جَاءَ مِثْلُهُ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ إِلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٢٣ \ ٩١ - ٩٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا [١٧ \ ٤٢ - ٤٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ [٢١ \ ٢٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا [٤ \ ١٧١] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Kâfirlerin O'na yakışmayan vasıflandırmalarını zikrettiğinde Zâtını bundan tenzih etmesi ve Kitabı'nda yarattıklarına Kendisini layık olmayan her şeyden tenzih etmelerini bildirmesi şeklinde bu yüce ayetin içerdiği hususun bir benzeri, birçok ayette açıklanarak gelmiştir. Nitekim Teâlâ'nın: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir” ayetinden Teâlâ'nın: { سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah onların nitelemelerinden münezzehtir. O, gaybı da görünen âlemi de bilendir; koştukları ortaklardan son derece yücedir” [Mü'minûn 23/91-92] sözüne kadar olan ayetler; Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا } “De ki: Eğer dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman Arş'ın sahibine elbette bir yol ararlardı. O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir” [İsrâ 17/42-43] sözü; Teâlâ'nın: { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Eğer ikisinde [yerde ve gökte] Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı. Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” [Enbiyâ 21/22] sözü ve Teâlâ'nın: { سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir; göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Vekil olarak Allah yeter” [Nisâ 4/171] sözü ile bunlardan başka pek çok ayet böyledir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ.
Teâlâ'nın: { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Bırak onları; kendilerine vadedilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar” sözü.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ الْآيَةَ [١٥ \ ٣] .
Bunu açıklayan ayetleri Hicr Suresi'nde Teâlâ'nın: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve boş umut onları oyalayadursun...” [Hicr 15/3] ayetinin izahında daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ.
Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ } “Gökte de ilah olan, yerde de ilah olan O'dur” sözü.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ الْآيَةَ [٦ \ ٣] .
Bunu açıklayan ayetleri, En'âm Suresi'nin başında Teâlâ'nın: { وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ } “O, göklerde ve yerde tek Allah'tır; sizin gizlinizi de açığınızı da bilir...” [En'âm 6/3] ayetinin izahında daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ.
Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi O'nun katındadır” sözü.
قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ الْآيَةَ [٦ \ ٥٩] .
Bunu açıklayan ayetleri, En'âm Suresi'nde Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez...” [En'âm 6/59] ayetinin izahında açıklamıştık.
وَفِي «الْأَعْرَافِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ الْآيَةَ [٧ \ ١٧٨] وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
A'râf Suresi'nde de Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ } “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır; onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz...” [A'râf 7/187] ayetinin izahında ve bundan başka yerlerde [açıklamıştık].
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ.
Teâlâ'nın: { وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar” sözü.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ الْآيَةَ [٢ \ ٤٨] . وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bunu açıklayan ayetleri, Bakara Suresi'nde Teâlâ'nın: { وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ } “...ondan hiçbir şefaat kabul edilmez...” [Bakara 2/48] ayetinin izahında ve bundan başka yerlerde daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ.
Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler. O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorlar?” sözü.
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ بِكَثْرَةٍ فِي سُورَةِ «بَنِي» إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] .
Bunu açıklayan pek çok ayeti İsrâ Suresi'nde Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an, en doğru olana iletir” [İsrâ 17/9] ayetinin izahında daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ.
Teâlâ'nın: { وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Ve onun: 'Ey Rabbim! Gerçekten bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesi...” sözü.
قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ -: (وَقِيلَهُ) بِفَتْحِ اللَّامِ وَضَمِّ الْهَاءِ، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ: (وَقِيلِهِ) بِكَسْرِ اللَّامِ وَالْهَاءِ.
Bu kelimeyi Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Kisâî, lâmın fethası ve he harfinin dammesi ile (وَقِيلَهُ) şeklinde okumuşlardır. Âsım ve Hamza ise lâm ve he harfinin kesresi ile (وَقِيلِهِ) şeklinde okumuşlardır.
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِعْرَابُهُ بِأَنَّهُ عَطْفُ مَحَلٍّ عَلَى (السَّاعَةِ) لِأَنَّ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [٤٣ \ ٨٥]- مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bunun irabı, (السَّاعَةِ) kelimesinin mahalline atıf olmasıdır; çünkü Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi O'nun katındadır” [Zuhruf 43/85] ifadesi, mefulüne muzaf olmuş bir mastardır.
فَلَفْظُ السَّاعَةِ مَجْرُورٌ لَفْظًا بِالْإِضَافَةِ، مَنْصُوبٌ مَحَلًّا بِالْمَفْعُولِيَّةِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ جَازَ فِي تَابِعِهِ النَّصْبُ نَظَرًا إِلَى الْمَحَلِّ، وَالْخَفْضُ نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ، كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ: وَجُرَّ مَا يَتْبَعُ مَا جُرَّ وَمَنْ رَاعَى فِي الِاتِّبَاعِ الْمَحَلَّ فَحَسَنْ
Dolayısıyla es-Sâ'ati (السَّاعَةِ) lafzı lafzen izafet sebebiyle mecrur, mahallen ise mefuliyet sebebiyle mansuptur. Bu durumda olan bir kelimenin tabiinde mahalle bakılarak nasb, lafza bakılarak cer caizdir; nitekim el-Hulâsa'da (İbn Mâlik'in Elfiyye'sinde) şöyle denilmiştir: “Mecrur olana tabi kılınan cer edilir; tabi kılmada mahalli gözetenin yaptığı da güzeldir.”
وَقَالَ فِي نَظِيرِهِ فِي الْوَصْفِ: وَاخْفِضْ أَوِ انْصِبْ تَابِعَ الَّذِي انْخَفَضْ كَمُبْتَغِي جَاهٍ وَمَالًا مَنْ نَهَضْ
Sıfat konusundaki benzerinde de şöyle demiştir: “Cer olmuş kelimenin tabiini cer de et nasb da et; tıpkı 'Makam ve mal arzulayan kimse harekete geçti' örneğinde olduğu gibi.”
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى سِرَّهُمْ [٤٣ \ ٨٠] .
Bazıları da şöyle demiştir: Bu kelime { سِرَّهُمْ } [Zuhruf 43/80] ifadesine matuftur.
وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ [٤٣ \ ٨٠] . وَقِيلِهِ يَارَبِّ الْآيَةَ.
Buna göre mana: { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ } “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” [Zuhruf 43/80] ve onun: “Ey Rabbim!” sözünü [işitmediğimizi mi sanıyorlar?] şeklinde olur.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ.
Bazıları ise şöyle demiştir: O, meful-i mutlak olarak mansuptur.
أَيْ، وَقَالَ: قِيلَهُ، وَهُوَ بِمَعْنَى قَوْلِهِ، إِلَّا أَنَّ الْقَافَ لَمَّا كُسِرَتْ أُبْدِلَتِ الْوَاوُ يَاءً لِمُجَانِسَةِ الْكَسْرَةِ.
Yani: “ve sözünü söyledi (kîlehu)” demektir; bu kelime kavlihi (قَوْلِهِ) manasındadır; ancak kaf harfi kesreli kılınınca vav harfi, kesreye uygunluk sağlaması için ya harfine dönüştürülmüştür.
قَالُوا: وَنَظِيرُ هَذَا الْإِعْرَابِ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ
Şöyle demişlerdir: Bu irabın benzeri Ka'b b. Züheyr'in şu sözüdür:
: تَمْشِي الْوُشَاةُ جَنَابَيْهَا وَقَيْلَهُمُ ... إِنَّكَ يَا بْنَ أَبِي سَلْمَى لَمَقْتُولُ
: “Koğucular onun iki yanında yürür ve sözlerini söylerler: / Ey Ebû Selmâ'nın oğlu, sen muhakkak öldürüleceksin!”
أَيْ وَيَقُولُونَ قَيْلَهُمْ.
Yani: “ve sözlerini söylerler” demektir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِيَعْلَمُ مَحْذُوفَةً ; لِأَنَّ الْعَطْفَ الَّذِي ذَكَرْنَا عَلَى قَوْلِهِ: سَرَّهُمْ، وَالْعَطْفَ عَلَى (السَّاعَةِ) يُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُ يَقْتَضِي الْفَصْلَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِمَا لَا يَصْلُحُ لِكَوْنِهِ اعْتِرَاضًا، وَتَقْدِيرُ النَّاصِبِ إِذَا دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ: وَيُحْذَفُ النَّاصِبُهَا إِنْ عُلِمَا وَقَدْ يَكُونُ حَذْفُهُ مُلْتَزِمَا
Bazıları da şöyle demiştir: O, mahzuf bir ya'lemu (يَعْلَمُ) fiiliyle mansuptur; zira { سِرَّهُمْ } sözüne yaptığımız atıf ile (السَّاعَةِ) lafzına yapılan atıf hakkında, matuf ile matufun aleyh arasını itiraz cümlesi olmaya elverişli olmayan şeylerle ayırmayı gerektirdiği söylenir. Makam delalet ettiği takdirde nasb edenin takdir edilmesinde ise hiçbir problem yoktur. Nitekim el-Hulâsa'da şöyle denilmiştir: “Nasb eden bilindiğinde hazfedilir; bazen de hazfi zorunlu olur.”
وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْخَفْضِ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى السَّاعَةِ، أَيْ وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَعَلَمُ (قِيلِهِ يَا رَبِّ) .
Cer kıraatine gelince; bu durumda kelime es-Sâ'a lafzına matuftur; yani: “Kıyametin bilgisi de onun: 'Ey Rabbim!' sözünün bilgisi de O'nun katındadır” demektir.
وَاخْتَارَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّهُ مَخْفُوضٌ بِالْقِسْمِ، وَلَا يَخْفَى بُعْدُهُ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ.
Zemahşerî ise onun kasem (yemin) ile mecrur olduğunu tercih etmiştir; ancak Ebû Hayyân'ın da dikkat çektiği üzere bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي (قِيلِهِ) لِلنَّبِيِّ ﷺ.
Tahkik ehlinin görüşüne göre (قِيلِهِ) lafzındaki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ بَعْدُ: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ [٤٣ \ ٨٩]- خِطَابٌ لَهُ ﷺ بِلَا نِزَاعٍ، فَادِّعَاءُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي (قِيلِهِ) لِعِيسَى لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ وَلَا وَجْهَ لَهُ.
Bunun delili de bundan sonra gelen: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ } “Şimdilik sen onlardan yüz çevir ve 'Selam' de” [Zuhruf 43/89] ifadesinin ihtilafsız bir şekilde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olmasıdır. Dolayısıyla (قِيلِهِ) lafzındaki zamirin Îsâ'ya ait olduğu iddiasının hiçbir delili ve tutar yanı yoktur.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ شَكْوَاهُ ﷺ إِلَى رَبِّهِ عَدَمَ إِيمَانِ قَوْمِهِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالَ الرَّسُولُ يَارَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا [٢٥] . وَذُكِرَ مِثْلُهُ عَنْ مُوسَى فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الدُّخَانِ» : فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ [٤٤ \ ٢٢] . وَعَنْ نُوحٍ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا [٧١ \ ٥ - ٦] . إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ.
Bu yüce ayetin içerdiği, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin iman etmemesini Rabbine şikâyet etmesi hususu, bu yerin dışında da açıklanarak gelmiştir. Nitekim Teâlâ: { وَقَالَ الرَّسُولُ يَارَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا } “Peygamber dedi ki: Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bıraktı” [Furkân 25/30] buyurmuştur. Benzeri Hz. Mûsâ'dan naklen Duhân Suresi'nde Teâlâ'nın: { فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ } “Bunun üzerine Rabbine: 'Gerçekten bunlar suçlu bir kavimdir' diye dua etti” [Duhân 44/22] sözünde; Hz. Nûh'tan naklen de Teâlâ'nın: { قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا } “[Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben kavmimi gece gündüz davet ettim. Fakat benim davetim onların sadece kaçışını artırdı'” [Nûh 71/5-6] sözünden ayetlerin sonuna kadar zikredilmiştir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ.
Teâlâ'nın: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Şimdilik sen onlardan yüz çevir ve 'Selam' de; yakında bilecekler” sözü.
قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ -: (فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ) بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) بِتَاءِ الْخِطَابِ.
Bu kelimeyi İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî gâib ya'sı ile (فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ) şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ve İbn Âmir ise muhatap te'si ile (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) şeklinde okumuşlardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَضَمَّنَتْ ثَلَاثَةَ أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَمْرُهُ ﷺ بِالصَّفْحِ عَنِ الْكُفَّارِ.
Bu yüce ayet üç hususu içermektedir: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâfirlerden yüz çevirmesinin emredilmesidir.
وَالثَّانِي: أَنْ يَقُولَ لَهُمْ سَلَامٌ.
İkincisi: Onlara “Selam” demesidir.
وَالثَّالِثُ: تَهْدِيدُ الْكُفَّارِ بِأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ حَقِيقَةَ الْأَمْرِ وَصِحَّةَ مَا يُوعَدُ بِهِ الْكَافِرُ مِنْ عَذَابِ النَّارِ.
Üçüncüsü: Kâfirlerin işin hakikatini ve kâfire vadedilen cehennem azabının doğruluğunu yakında bileceklerine dair tehdit edilmesidir.
وَهَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ؛ كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي الْأَوَّلِ: وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ [١٥ \ ٨٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ [٢٢ \ ٤٨] .
Bu üç husus başka yerlerde açıklanarak gelmiştir. Nitekim birincisi hakkında Teâlâ: { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “Şüphesiz kıyamet mutlaka gelecektir; öyleyse güzel bir şekilde yüz çevir” [Hicr 15/85] ve Teâlâ: { وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ } “Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme, onların eziyetlerine aldırma” [Ahzâb 33/48] buyurmuştur.
وَالصَّفْحُ: الْإِعْرَاضُ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ.
Safh (الصَّفْحُ): Günahtan ötürü cezalandırmaktan vazgeçip yüz çevirmektir.
قَالَ بَعْضُهُمْ: وَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ الْعَفْوِ.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: O, afv (bağışlama) kavramından daha beliğdir.
قَالُوا: لِأَنَّ الصَّفْحَ أَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنْ صَفْحَةِ الْعُنُقِ، فَكَأَنَّهُ يُوَلِّي الْمُذْنِبَ بِصَفْحَةِ عُنُقِهِ مُعْرِضًا عَنْ عِتَابِهِ فَمَا فَوْقَهُ.
Şöyle demişlerdir: Çünkü safh kelimesinin aslı boyun kenarı/yüzeyi (safhatü'l-unuk) kökünden türetilmiştir; sanki kişi günahkâra boynunun kenarını dönmekte, onu azarlamaktan ve daha ötesinden yüz çevirmektedir.
وَأَمَّا الْأَمْرُ الثَّانِي: فَقَدْ بَيَّنَ - تَعَالَى - أَنَّهُ هُوَ شَأْنُ عِبَادِهِ الطَّيِّبِينَ.
İkinci hususa gelince: Teâlâ, bunun kendi iyi kullarının şiarı olduğunu açıklamıştır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ ﷺ سَيِّدُهُمْ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا [٢٥ \ ٦٣] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ [٢٨ \ ٥٥] . وَقَالَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ: إِنَّهُ قَالَ لَهُ أَبُوهُ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا [١٩ \ ٤٦] . قَالَ لَهُ: سَلَامٌ عَلَيْكَ [١٩ \ ٤٧] .
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onların efendisi olduğu malumdur. Nitekim Teâlâ: { وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde tevazu ile yürüyen kimselerdir. Cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selam' derler” [Furkân 25/63] buyurmuştur. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ } “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun; biz cahilleri aramayız' derler” [Kasas 28/55]. İbrâhim hakkında da babasının kendisine: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!” [Meryem 19/46] dediğini; onun da babasına: { سَلَامٌ عَلَيْكَ } “Sana selam olsun” [Meryem 19/47] dediğini bildirmiştir.
وَمَعْنَى السَّلَامِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ إِخْبَارُهُمْ بِسَلَامَةِ الْكُفَّارِ مِنْ أَذَاهُمْ، وَمِنْ مُجَازَاتِهِمْ لَهُمْ بِالسُّوءِ، أَيْ سَلِمْتُمْ مِنَّا لَا نُسَافِهُكُمْ، وَلَا نُعَامِلُكُمْ بِمِثْلِ مَا تُعَامِلُونَنَا.
Zikredilen ayetlerde selamın manası; kâfirlere kendi eziyetlerinden ve kendilerine kötülükle karşılık vermekten emin olduklarını bildirmektir; yani: “Bizden yana esenliktesiniz; size karşı cahillik etmeyiz ve bize davrandığınız gibi size davranmayız” demektir.
وَأَمَّا الْأَمْرُ الثَّالِثُ الَّذِي هُوَ تَهْدِيدُ الْكُفَّارِ بِأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ الْحَقِيقَةَ - قَدْ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتِ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ [٣٨ \ ٨٨] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [٦ \ ٦٧] . وَقَوْلِهِ: كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ [٧٨ \ ٤ - ٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [١٠٢ \ ٣ - ٤] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ [١٠٢ \ ٦ - ٧] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Üçüncü hususa gelince ki bu, kâfirlerin hakikati yakında bileceklerine dair tehdit edilmesidir; Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıklanarak gelmiştir. Nitekim Teâlâ: { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceksiniz” [Sâd 38/88], Teâlâ: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Her haberin gerçekleşeceği bir zaman vardır; yakında bileceksiniz” [En'âm 6/67], Teâlâ: { كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ } “Hayır! Yakında bilecekler. Sonra yine hayır! Yakında bilecekler” [Nebe 78/4-5], Teâlâ: { كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Hayır! Yakında bileceksiniz. Sonra yine hayır! Yakında bileceksiniz” [Tekâsür 102/3-4] ve Teâlâ: { لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ } “Andolsun ki o çılgın alevi mutlaka göreceksiniz. Sonra andolsun ki onu kesin bir gözle göreceksiniz” [Tekâsür 102/6-7] buyurmuş ve daha başka ayetlerde de [böyle geçmiştir].
وَكَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَمَا فِي مَعْنَاهُ - مَنْسُوخٌ بِآيَاتِ السَّيْفِ، وَجَمَاعَاتٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ يَقُولُونَ: هُوَ لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ.
İlim ehlinden pek çoğu Teâlâ'nın: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ } “Şimdilik sen onlardan yüz çevir” sözünün ve bu manadaki ayetlerin kılıç ayetleriyle mensuh olduğunu söylemektedir; muhakkiklerden bir grup ise mensuh olmadığını ifade etmektedir.
وَالْقِتَالُ فِي الْمَحَلِّ الَّذِي يَجِبُ فِيهِ الْقِتَالُ وَالصَّفْحُ عَنِ الْجَهَلَةِ وَالْإِعْرَاضُ عَنْهُمْ - وَصْفٌ كَرِيمٌ، وَأَدَبٌ سَمَاوِيٌّ، لَا يَتَعَارَضُ مَعَ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
Savaşın vacip olduğu yerde savaşmak; cahillerden yüz çevirip onlara aldırmamak ise şerefli bir vasıf ve ilahi bir edeptir, bununla çelişmez. İlim Teâlâ olan Allah'ın katındadır.