وَالْبَصَائِرُ جَمْعُ بَصِيرَةٍ، وَالْمُرَادُ بِهَا الْبُرْهَانُ الْقَاطِعُ الَّذِي لَا يَتْرُكُ فِي الْحَقِّ لَبْسًا، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ [١٢ \ ١٠٨] أَيْ عَلَى عِلْمٍ وَدَلِيلٍ وَاضِحٍ.
El-Basâir (الْبَصَائِرُ), basîret (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur. Bununla kastedilen, hak konusunda hiçbir şüphe bırakmayan kesin delildir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ } “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben basiret üzere (açık bir delil ve kesin bilgiyle) Allah'a davet ediyorum...” [Yûsuf 12/108], yani bir ilim ve apaçık bir delil üzere.
وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ بَرَاهِينُ قَاطِعَةٌ، وَأَدِلَّةٌ سَاطِعَةٌ، عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ، وَأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ حَقٌّ.
Anlamı şudur: Bu Kur'an, yalnızca Allah'ın ibadet edilen tek ilah olduğuna ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinin hak olduğuna dair kesin burhanlar ve apaçık delillerdir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْقُرْآنَ بَصَائِرُ لِلنَّاسِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي أُخْرَيَاتِ «الْأَعْرَافِ» :
Bu yüce ayetin Kur'an'ın insanlar için basiretler (deliller) olduğunu ihtiva etmesi hususu, Allah'ın Kitabı'nda başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın A'râf suresinin sonlarında şöyle buyurduğu gibi:
قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [٧ \ ٢٠٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْأَنْعَامِ» : قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ [٦ \ ١٠٤] .
{ قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “De ki: Ben sadece Rabbimden bana vahyolunana uyuyorum. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (deliller), iman eden bir topluluk için de bir hidayet ve bir rahmettir” [A'râf 7/203]. Ve Yüce Allah'ın En'âm suresindeki şu buyruğu gibi: { قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” [En'âm 6/104].
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ آيَةُ «الْجَاثِيَةِ» مِنْ أَنَّ الْقُرْآنَ بَصَائِرُ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ، ذَكَرَ - تَعَالَى - مِثْلَهُ فِي سُورَةِ «الْقَصَصِ» عَنْ كِتَابِ مُوسَى الَّذِي هُوَ التَّوْرَاةُ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [٢٨ \ ٤٣] .
Câsiye suresindeki ayetin Kur'an'ın basiretler, hidayet ve rahmet olduğunu ihtiva etmesi hususunun benzerini Yüce [Allah], Kasas suresinde Mûsâ'nın kitabı olan Tevrat hakkında şöyle buyurarak zikretmiştir: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya, insanlar düşünsünler diye basiretler (deliller), bir hidayet ve bir rahmet olarak Kitab'ı verdik” [Kasas 28/43].
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ آيَةُ «الْجَاثِيَةِ» هَذِهِ مِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ هُدًى وَرَحْمَةً - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Câsiye suresindeki bu ayetin Kur'an'ın hidayet ve rahmet olduğunu ihtiva etmesi hususu, buranın dışındaki yerlerde de açıklanmıştır.
أَمَّا كَوْنُهُ هُدًى فَقَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ قَرِيبًا.
Onun bir hidayet olmasına gelince, bunu açıklayan ayetleri az önce zikretmiştik.
وَأَمَّا كَوْنُهُ رَحْمَةً فَقَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا [١٨ \ ١] . وَفِي أَوَّلِهَا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ [١٨ \ ١] . وَفِي «فَاطِرٍ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا [٣٥ \ ٢] . وَفِي «الزُّخْرُفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٢] .
Onun bir rahmet olmasına gelince, bunu açıklayan ayetleri Kehf suresinde Yüce Allah'ın: { فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا } “Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik...” [Kehf 18/65] buyruğunun tefsirinde, o surenin başında Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ } “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren Allah'a mahsustur...” [Kehf 18/1] buyruğunun tefsirinde, Fâtır suresinde Yüce Allah'ın: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا } “Allah insanlar için rahmetinden her neyi açarsa artık onu tutacak yoktur...” [Fâtır 35/2] buyruğunun tefsirinde ve Zuhruf suresinde: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?...” [Zuhruf 43/32] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ أَيْ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ.
Bu yüce ayetteki { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “kesin olarak inanan bir topluluk için” buyruğu, yani ondan faydalananların sadece onlar olması sebebiyledir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنَّ الْمُبْتَدَأَ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ: هَذَا اسْمُ إِشَارَةٍ إِلَى مُذَكَّرٍ مُفْرَدٍ، وَالْخَبَرُ الَّذِي هُوَ بَصَائِرُ جَمْعٌ مُكَسَّرٌ مُؤَنَّثٌ.
Bu yüce ayette Arap dili açısından iyi bilinen bir soru bulunmaktadır: Şöyle ki mübteda (özne) olan { هَذَا } buyruğu tekil eril için işaret ismidir; haber (yüklem) olan { بَصَائِرُ } ise kuralsız çoğul ve dişildir.
فَيُقَالُ: كَيْفَ يُسْنَدُ الْجَمْعُ الْمُؤَنَّثُ الْمُكَسَّرُ إِلَى الْمُفْرَدِ الْمُذَكَّرِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَجْمُوعَ الْقُرْآنِ كِتَابٍ وَاحِدٍ، تَصِحُّ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِهَذَا، وَهَذَا الْكِتَابُ الْوَاحِدُ يَشْتَمِلُ عَلَى بَرَاهِينَ كَثِيرَةٍ، فَصَحَّ إِسْنَادُ الْبَصَائِرِ إِلَيْهِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَيْهَا كَمَا لَا يَخْفَى.
Bu durumda: 'Dişil kuralsız çoğul, tekil erile nasıl isnad edilir?' denilir. Cevap şudur: Kur'an'ın bütünü tek bir kitaptır; dolayısıyla ona { هَذَا } ile işaret edilmesi doğrudur. Bu tek kitap da pek çok delili içermektedir; böylece gizli kalmayacağı üzere bu delilleri içerdiğinden dolayı basiretlerin ona isnad edilmesi sahih olmuştur.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “Yoksa o kötülükleri işleyip duranlar, kendilerini iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar?”
قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ (ص) فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -:
Bunun tefsirini Sâd suresinde, Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirinde daha önce geçmiştik:
أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [٣٨ \ ٢٨] .
{ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde bozgunculuk yapanlar gibi mi kılacağız? Yoksa muttakileri yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız?” [Sâd 38/28].
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ } “Hevasını (arzularını) ilah edinen kimseyi gördün mü?”
قَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا [٢٥ \ ٤٣] .
Bunun anlamını Furkân suresinde, Yüce Allah'ın: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Hevasını (arzularını) ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?” [Furkân 25/43] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً } “...kulağını ve kalbini mühürlemiş, gözünün üzerine de bir perde çekmiştir.”
قَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ [٢ \ ٧] .
Bunun anlamını Bakara suresinde, Yüce Allah'ın: { خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır...” [Bakara 2/7] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا } “Ve dediler ki: Bu, dünya hayatımızdan başka bir şey değildir; ölürüz ve yaşarız...”
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ إِنْكَارِ الْكُفَّارِ لِلْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنْهُمْ: وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٣٥] . وَقَوْلِهِ: أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [٢٣ \ ٣٥ - ٣٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنْهُمْ: أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ [٥٠ \ ٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - عَنْهُمْ: أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ [٧٩ \ ١٠ - ١٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [٣٦ \ ٧٨] . وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ.
Bu yüce ayetin kâfirlerin ölümden sonra dirilmeyi inkâr etmelerini ihtiva etmesi hususu, birçok ayette açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın onlardan naklen: { وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “...ve biz yeniden diriltilecek de değiliz” [Duhân 44/35] buyruğu, { أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “O size, ölüp de toprak ve kemik haline geldiğinizde mutlaka [kabirlerinizden] çıkarılacağınızı mı vaad ediyor? Tehdit edildiğiniz o şey ne kadar uzak, hem de ne kadar uzak! O, ancak bizim dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, biz yeniden diriltilecek de değiliz” [Mü'minûn 23/35-37] buyruğu, Yüce Allah'ın onlardan naklen: { أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ } “Biz öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı [yeniden dirileceğiz]? Bu pek uzak bir dönüştür” [Kâf 50/3] buyruğu, Yüce Allah'ın onlardan naklen: { أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ } “Derler ki: 'Biz gerçekten önceki halimize mi döndürüleceğiz? Çürümüş kemikler haline geldiğimizde mi?' Dediler ki: 'Öyleyse bu, ziyanlı bir dönüştür!'” [Nâziât 79/10-12] buyruğu ve Yüce Allah'ın: { قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “...Çürümüşken bu kemikleri kim diriltecek? dedi” [Yâsîn 36/78] buyruğu böyledir. Buna benzer ayetler çoktur ve bilinmektedir.
وَقَدْ قَدَّمَنَا الْبَرَاهِينَ الْقَاطِعَةَ الْقُرْآنِيَّةَ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ، وَبَيَّنَّا دَلَالَتَهَا عَلَى أَنَّ الْبَعْثَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ - فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَسُورَةِ «النَّحْلِ» ، وَسُورَةِ «الْحَجِّ» ، وَأَوَّلِ سُورَةِ «الْجَاثِيَةِ» هَذِهِ، وَأَحَلْنَا عَلَى ذَلِكَ مِرَارًا.
Onların dirilişi inkâr etmelerini yalanlayan kesin Kur'anî burhanları ve bunların dirilişin muhakkak vuku bulacağına olan delaletini Bakara suresinde, Nahl suresinde, Hac suresinde ve bu Câsiye suresinin başında daha önce ortaya koymuş ve buna defalarca atıfta bulunmuştuk.
وَبَيَّنَّا فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ أَنَّ إِنْكَارَ الْبَعْثِ كُفْرٌ بِاللَّهِ، وَالْآيَاتِ الَّتِي
Ayrıca dirilişi inkâr etmenin Allah'ı inkâr olduğunu açıklayan ayetleri ve
فِيهَا وَعِيدُ مُنْكِرِي الْبَعْثِ بِالنَّارِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] .
dirilişi inkâr edenlerin cehennem ateşiyle tehdit edildiği ayetleri Furkân suresinde, Yüce Allah'ın: { بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Hayır, onlar kıyameti yalanladılar. Biz de kıyameti yalanlayanlara çılgın alevli bir ateş hazırladık” [Furkân 25/11] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ } “Kıyametin kopacağı gün; işte o gün batıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır.”
قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ [٤٠ \ ٧٨] .
Bunun tefsirini Mü'min suresinde, Yüce Allah'ın: { فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve batıla sapanlar orada hüsrana uğrar” [Mü'min 40/78] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا } “Her ümmet kendi kitabına çağrılır...”
قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ [١٨ \ ٤٩] .
Bunun açıklamasını Kehf suresinde, Yüce Allah'ın: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olandan korkup titrediklerini görürsün...” [Kehf 18/49] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّ كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّ كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte bu bizim kitabımızdır, sizin aleyhinize gerçeği konuşuyor. Şüphesiz biz sizin yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk.”
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا [١٩ \ ٧٩] . وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bunu açıklayan ayetleri Meryem suresinde, Yüce Allah'ın: { كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا } “Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız” [Meryem 19/79] buyruğunun tefsirinde ve başka yerlerde daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “Ve denilir ki: Bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuz gibi, bugün de biz sizi unuturuz (kendi halinize terk ederiz)...”
قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «طه» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا [٢٠ \ ١١٥] .
Bunu açıklayan ayetleri Tâhâ suresinde, Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “Andolsun ki biz daha önce Âdem'e ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ 20/115] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعَتَبُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعَتَبُونَ } “Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar ve onların özür dilemeleri (tövbeleri) de kabul edilmez.”
قَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى قَوْلِهِ: يُسْتَعْتَبُونَ، فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ [١٦ \ ٨٤] .
{ يُسْتَعْتَبُونَ } buyruğunun anlamını Nahl suresinde, Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere ne izin verilir ne de onların özür dilemeleri kabul edilir” [Nahl 16/84] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا - قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الزُّخْرُفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ [٤٣ \ ٧٧] .
Bu yüce ayetteki { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا } “Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar” buyruğunu açıklayan ayetleri Zuhruf suresinde, Yüce Allah'ın: { وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ } “Ve şöyle seslendiler: Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin! O da dedi ki: Siz muhakkak kalıcılarsınız!” [Zuhruf 43/77] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
أَتْبَعَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَمْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا - بِوَصْفِهِ بِأَنَّهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ
Allah -celle ve 'alâ- bu yüce ayette, Kendisine -celle ve 'alâ- olan hamdi, göklerin,
وَالْأَرْضِ وَرَبِّ الْعَالَمِينَ، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَرَبَّ الْعَالَمِينَ - مُسْتَحِقٌّ لِكُلِّ حَمْدٍ وَلِكُلِّ ثَنَاءٍ جَمِيلٍ.
yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olduğu vasfıyla peş peşe getirmiştir. Bunda, göklerin ve yerin Rabbi ile âlemlerin Rabbi olan zâtın her türlü hamde ve her güzel övgüye layık olduğuna delil vardır.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْفَاتِحَةِ» : الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [١ \ ٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي آخِرِ «الزُّمَرِ» : وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [٣٩ \ ٧٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [٦ \ ٤٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي أَوَّلِ «الْأَنْعَامِ» : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ [٦ \ ١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي أَوَّلِ «سَبَإٍ» : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ [٣٤ \ ١] . وَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ «فَاطِرٍ» : الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٣٥ \ ١] .
Bu yüce ayetin ihtiva ettiği husus, başka ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın Fâtiha suresindeki: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [Fâtiha 1/2], Zümer suresinin sonundaki: { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Aralarında hak ile hükmolunmuş ve 'Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur' denilmiştir” [Zümer 39/75], { فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Böylece zulmeden topluluğun arkası kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [En'âm 6/45], En'âm suresinin başındaki: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur...” [En'âm 6/1], Sebe' suresinin başındaki: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } “Hamd, göklerde olanlar ve yerde olanlar Kendisine ait olan Allah'a mahsustur. Ahirette de hamd O'nadır. O, Hakîm'dir, Habîr'dir” [Sebe' 34/1] ve Fâtır suresinin başındaki: { الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur...” [Fâtır 35/1] buyrukları böyledir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعِزِيزُ الْحَكِيمُ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعِزِيزُ الْحَكِيمُ } “Göklerde ve yerde büyüklük yalnız O'na aittir. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ لَهُ الْكِبْرِيَاءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، يَعْنِي أَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِالْعَظَمَةِ وَالْكَمَالِ وَالْجَلَالِ وَالسُّلْطَانِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ; لِأَنَّهُ هُوَ مَعْبُودُ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، الَّذِي يَلْزَمُهُمْ تَكْبِيرُهُ وَتَعْظِيمُهُ وَتَمْجِيدُهُ، وَالْخُضُوعُ وَالذُّلُّ لَهُ.
[Allah] -celle ve 'alâ- bu yüce ayette göklerde ve yerde büyüklüğün Kendisine ait olduğunu zikretmiştir; yani göklerde ve yerde azamet, kemal, celal ve hükümranlık sadece O'na mahsustur. Çünkü O, gökler ve yer ehlinin tek mabududur; onların O'nu tekbir etmeleri, yüceltmeleri, ta'zim etmeleri, O'na boyun eğip tezellül göstermeleri (itaatle teslim olmaları) gerekir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا [٤٣ \ ٨٤ - ٨٥] .
Bu yüce ayetin ihtiva ettiği husus başka ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا } “Gökte de ilah, yerde de ilah olan O'dur. O, Hakîm'dir, Alîm'dir. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Kendisine ait olan [Allah] ne yücedir!” [Zuhruf 43/84-85].
فَقَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ هُوَ وَحْدَهُ الَّذِي يُعَظَّمُ وَيُعْبَدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَيُكَبَّرُ وَيُخْضَعُ لَهُ وَيُذِلُّ.
{ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ } “Gökte de ilah, yerde de ilah olan O'dur” buyruğunun anlamı; göklerde ve yerde yalnızca O'nun yüceltileceği, O'na ibadet edileceği, O'nun tekbir edilip O'na boyun eğilerek tezellül gösterileceğidir.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [٣٠ \ ٢٧] .
Ve Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعِزِيزُ الْحَكِيمُ } “Göklerde ve yerde en yüce sıfat O'nundur. O, Azîz'dir, Hakîm'dir” [Rûm 30/27] buyruğu da böyledir.
فَقَوْلُهُ: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَعْنَاهُ أَنَّ لَهُ الْوَصْفَ الْأَكْمَلَ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْأَوْصَافِ وَأَكْمَلُهَا وَأَجَلُّهَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.
{ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde en yüce sıfat O'nundur” buyruğunun anlamı; göklerde ve yerde sıfatların en büyüğü, en mükemmeli ve en yücesi olan en eksiksiz vasfın O'na ait olduğudur.
وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: الْعَظَمَةُ إِزَارِي
Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettikleri hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şüphesiz Allah şöyle buyurur: 'Azamet benim izârım (alt elbisem),
وَالْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي، فَمَنْ نَازَعَنِي فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَسْكَنْتُهُ نَارِي» .
kibriyâ (büyüklük) ise ridâmdır (üst elbisem). Bu ikisinden birinde benimle çekişeni ateşime sokarım.'”