Binûn

Ahkâf — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا: أَنَّ مَفْهُومَ الشَّرْطِ عِنْدَ الْقَائِلِ بِهِ، إِنَّمَا هُوَ فِي فِعْلِ الشَّرْطِ لَا فِي جَزَائِهِ، وَهُوَ مُعْتَبَرٌ هُنَا فِي فِعْلِ الشَّرْطِ عَلَى عَادَتِهِ، فَمَفْهُومُ أَنْ تُجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَتُؤْمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ، أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ ; لَمْ يَغْفِرْ لَهُمْ، وَهُوَ كَذَلِكَ.

Buna verilecek cevap şudur: Şart mefhumunu kabul edenlere göre mefhum, şartın cezasında (sonucunda) değil, ancak şart fiilindedir. Burada da her zamanki gibi şart fiilinde muteberdir. Dolayısıyla 'Allah'ın davetçisine icabet edip O'na iman ederseniz sizi bağışlar' ifadesinin mefhumu; Allah'ın davetçisine icabet etmez ve O'na iman etmezlerse onları bağışlamayacağıdır ki durum da böyledir.

أَمَّا جَزَاءُ الشَّرْطِ فَلَا مَفْهُومَ لَهُ ; لِاحْتِمَالِ أَنْ تَتَرَتَّبَ عَلَى الشَّرْطِ الْوَاحِدِ مَشْرُوطَاتٌ كَثِيرَةٌ، فَيُذْكَرُ بَعْضُهَا جَزَاءً لَهُ، فَلَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ غَيْرِهِ.

Şartın cezasına gelince, onun bir mefhumu yoktur; çünkü tek bir şarta bağlı birçok sonucun bulunması ve bunlardan bazısının ceza olarak zikredilmesi mümkündür, bu da diğerlerinin nefyine delalet etmez.

كَمَا لَوْ قُلْتَ لَشَخْصٍ مَثَلًا: إِنْ تَسْرِقْ يَجِبُ عَلَيْكَ غُرْمُ مَا سَرَقْتَ.

Nitekim bir kimseye mesela: 'Eğer hırsızlık yaparsan çaldığın şeyin bedelini tazmin etmen gerekir' demen gibidir.

فَهَذَا الْكَلَامُ حَقٌّ وَلَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ غَيْرِ الْغُرْمِ كَالْقَطْعِ ; لِأَنَّ قَطْعَ الْيَدِ مُرَتَّبٌ أَيْضًا عَلَى السَّرِقَةِ، كَالْغُرْمِ.

Bu söz haktır ve tazmin dışındaki [el] kesme gibi şeylerin nefyine delalet etmez; çünkü el kesme cezası da tıpkı tazmin gibi hırsızlığa bağlanmıştır.

وَكَذَلِكَ الْغُفْرَانُ وَالْإِجَارَةُ مِنَ الْعَذَابِ وَدُخُولُ الْجَنَّةِ - كُلُّهَا مُرَتَّبَةٌ عَلَى إِجَابَةِ دَاعِيَ اللَّهِ وَالْإِيمَانِ بِهِ.

Aynı şekilde bağışlanma, azaptan kurtulma ve cennete girme durumlarının hepsi Allah'ın davetçisine icabet etmeye ve O'na iman etmeye bağlanmıştır.

فَذَكَرَ فِي الْآيَةِ بَعْضَهَا وَسَكَتَ فِيهَا عَنْ بَعْضٍ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ.

Ayet bunlardan bir kısmını zikretmiş, bir kısmından ise söz etmemiştir; daha sonra başka bir yerde [onları da] açıklamıştır. Bunda hiçbir müşkillik yoktur.

وَأَمَّا وَجْهُ تَوَهُّمِ دُخُولِهِ فِي مَفْهُومِ اللَّقَبِ، فَلِأَنَّ اللَّقَبَ فِي اصْطِلَاحِ الْأُصُولِيِّينَ هُوَ مَا لَمْ يُمْكِنِ انْتِظَامُ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ دُونَهُ، أَعْنِي الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ، سَوَاءً كَانَ لَقَبًا أَوْ كُنْيَةً أَوِ اسْمًا أَوِ اسْمَ جِنْسٍ أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ.

Bunun mefhum-ı lakaba (özel isim mefhumu) dahil olduğunun sanılma gerekçesine gelince; çünkü usulcülerin ıstılahında lakap, kendisi olmadan Arapça kelamın intizam bulamayacağı şeydir; yani ister lakap, ister künye, ister isim, ister cins ismi veya bunlardan başkası olsun müsnedün ileyhtir (öznedir).

وَقَدْ أَوْضَحْنَا اللَّقَبَ غَايَةً فِي «الْمَائِدَةِ» .

Biz lakabı 'el-Mâide' [suresinde] en geniş şekilde açıkladık.

وَالْجَوَابُ عَنْ عَدَمِ دُخُولِهِ فِي مَفْهُومِ اللَّقَبِ، أَنَّ الْغُفْرَانَ وَالْإِجَارَةَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُدَّعَى بِالْفَرْضِ أَنَّهُمَا لَقَبَانِ لِجِنْسِ مَصْدَرَيْهِمَا، وَأَنَّ تَخْصِيصَهُمَا بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ غَيْرِهِمَا فِي الْآيَةِ سَنَدَانِ لَا مُسْنَدَ إِلَيْهِمَا، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمَصْدَرَ فِيهِمَا كَامِنٌ فِي الْفِعْلِ، وَلَا يَسْتَنِدُ إِلَى الْفِعْلِ

Onun mefhum-ı lakaba dahil olmadığına dair cevap şudur: Kendi mastarlarının cinsi için iki lakap olduğu ve ayette sadece bunların anılmasının diğerlerinin nefyine delalet ettiği farz yoluyla iddia edilen bağışlanma ve azaptan korunma, müsnedün ileyh (özne) değil, bilakis iki müsneddir (yüklemdir); bunun delili, her ikisindeki mastarın fiilin içinde gizli olması ve icma ile

إِجْمَاعًا، مَا لَمْ يَرِدْ مُجَرَّدُ لَفْظِهِ عَلَى سَبِيلِ الْحِكَايَةِ.

yalın lafzı hikaye yoluyla zikredilmediği müddetçe fiile dayandırılamamasıdır.

وَمَفْهُومُ اللَّقَبِ عِنْدَ الْقَائِلِ بِهِ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا إِذَا كَانَ اللَّقَبُ مُسْنَدًا إِلَيْهِ ; لِأَنَّ تَخْصِيصَهُ بِالذِّكْرِ عِنْدَ الْقَائِلِ بِهِ يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ الْحُكْمِ بِهِ دُونَ غَيْرِهِ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ لِلتَّخْصِيصِ بِالذِّكْرِ فَائِدَةٌ، كَمَا عَلَّلُوا بِهِ مَفْهُومَ الصِّفَةِ.

Lakap mefhumunu kabul edenlere göre bu mefhum, ancak lakabın müsnedün ileyh olması durumunda geçerlidir. Zira onu kabul edenlere göre lakabın zikre tahsis edilmesi, hükmün başkasına değil yalnızca ona ait olduğuna delalet eder; aksi takdirde tıpkı sıfat mefhumunda gerekçelendirdikleri gibi, zikre tahsis etmenin bir faydası olmazdı.

وَأُجِيبَ مِنْ جِهَةِ الْجُمْهُورِ: بِأَنَّ اللَّقَبَ ذُكِرَ لِيُمَكِّنَ الْحُكْمَ، لَا لِتَخْصِيصِهِ بِالْحُكْمِ; إِذْ لَا يُمْكِنُ الْإِسْنَادُ بِدُونِ مُسْنَدٍ إِلَيْهِ.

Cumhur tarafından şöyle cevap verilmiştir: Lakap, hükümle tahsis edilmek için değil, hükmü mümkün kılmak için zikredilmiştir; zira müsnedün ileyh olmaksızın isnat mümkün değildir.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّ مَفْهُومَ الصِّفَةِ الَّذِي حُمِلَ عَلَيْهِ اللَّقَبُ عِنْدَ الْقَائِلِ بِهِ - إِنَّمَا هُوَ فِي الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لَا فِي الْمُسْنَدِ ; لِأَنَّ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ هُوَ الَّذِي تُرَاعَى أَفْرَادُهُ وَصِفَاتُهَا، فَيُقْصَدُ بَعْضُهَا بِالذِّكْرِ دُونَ بَعْضٍ فَيَخْتَصُّ الْحُكْمُ بِالْمَذْكُورِ.

Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Lakabın kendisine hamledildiği sıfat mefhumu -onu kabul edenlere göre- müsnedde değil, yalnızca müsnedün ileyhtedir. Çünkü fertleri ve onların sıfatları gözetilen, böylece bazısı hariç tutularak bazısı kastedilen ve hükmün sadece zikredilene has kılındığı öge müsnedün ileyhtir.

أَمَّا الْمُسْنَدُ فَإِنَّهُ لَا يُرَاعَى فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَفْرَادِ وَالْأَوْصَافِ أَصْلًا، وَإِنَّمَا يُرَاعَى فِيهِ مُجَرَّدُ الْمَاهِيَةِ الَّتِي هِيَ الْحَقِيقَةُ الذِّهْنِيَّةُ.

Müsnede gelince, onda kesinlikle fertlerden ve vasıflardan hiçbir şey gözetilmez; onda yalnızca zihinsel hakikat olan mahiyetin kendisi gözetilir.

وَلَوْ حَكَمْتَ مَثَلًا عَلَى الْإِنْسَانِ بِأَنَّهُ حَيَوَانٌ - فَإِنَّ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ الَّذِي هُوَ الْإِنْسَانُ فِي هَذَا الْمِثَالِ يُقْصَدُ بِهِ جَمِيعُ أَفْرَادِهِ ; لِأَنَّ كُلَّ فَرْدٍ مِنْهَا حَيَوَانٌ بِخِلَافِ الْمُسْنَدِ الَّذِي هُوَ الْحَيَوَانُ فِي هَذَا الْمِثَالِ، فَلَا يُقْصَدُ بِهِ إِلَّا مُطْلَقُ مَاهِيَتِهِ وَحَقِيقَتِهِ الذِّهْنِيَّةِ مِنْ غَيْرِ مُرَاعَاةِ الْأَفْرَادِ; لِأَنَّهُ لَوْ رُوعِيَتْ أَفْرَادُهُ لَاسْتَلْزَمَ الْحُكْمُ عَلَى الْإِنْسَانِ بِأَنَّهُ فَرْدٌ آخَرُ مِنْ أَفْرَادِ الْحَيَوَانِ كَالْفَرْشِ مَثَلًا.

Mesela insanın hayvan olduğuna hükmetsen; bu misalde müsnedün ileyh olan insan ile onun bütün fertleri kastedilir, çünkü o fertlerin her biri hayvandır. Bu misalde müsned olan hayvan ise böyle değildir; çünkü fertler gözetilmeksizin onun sadece mutlak mahiyeti ve zihinsel hakikati kastedilir. Zira şayet fertleri gözetilseydi, bu durum insanın -mesela at gibi- hayvan fertlerinden başka bir fert olduğuna hükmetmeyi gerektirirdi.

وَالْحُكْمُ بِالْمُبَايِنِ عَلَى الْمُبَايِنِ بَاطِلٌ إِذَا كَانَ إِيجَابِيًّا بِاتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ.

Birbiriyle uyuşmayan iki şeyin olumlu biçimde birbiri üzerine hükmedilmesi ise akıl sahiplerinin ittifakıyla batıldır.

وَعَامَّةُ النُّظَّارِ عَلَى أَنَّ مَوْضُوعَ الْقَضِيَّةِ إِذَا كَانَتْ غَيْرَ طَبِيعِيَّةٍ يُرَاعَى فِيهِ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ عُنْوَانُهَا مِنَ الْأَفْرَادِ بِاعْتِبَارِ الْوُجُودِ الْخَارِجِيِّ إِنْ كَانَتْ خَارِجِيَّةً، أَوِ الذِّهْنِيِّ إِنْ كَانَتْ حَقِيقِيَّةً.

Nazar ehlinin (mantık ve usul âlimlerinin) çoğunluğuna göre, şayet önerme tabiiyye değilse, onun konusunun hariciye olması durumunda dış varlığı, hakikiye olması durumunda ise zihinsel varlığı itibarıyla başlığının doğru karşıladığı fertler gözetilir.

أَمَّا الْمَحْمُولُ مِنْ حَيْثُ هُوَ فَلَا تُرَاعَى فِيهِ الْأَفْرَادُ الْبَتَّةَ.

Olduğu haliyle mahmûle (yükleme) gelince, onda kesinlikle fertler gözetilmez.

وَإِنَّمَا يُرَاعَى فِيهِ مُطْلَقُ الْمَاهِيَةِ، وَلَوْ سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدْخُلُ فِي مَفْهُومِ اللَّقَبِ - فَجَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ مَفْهُومَ اللَّقَبِ لَا عِبْرَةَ بِهِ، وَرُبَّمَا كَانَ اعْتِبَارُهُ كُفْرًا، كَمَا لَوِ اعْتَبَرَ مُعْتَبِرٌ مَفْهُومَ اللَّقَبِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ) [٤٨ \ ٢٩] فَقَالَ: يُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ لَقَبِهِ أَنَّ غَيْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ لَمْ يَكُنْ رَسُولَ اللَّهِ، فَهَذَا كُفْرٌ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ.

Onda sadece mutlak mahiyet gözetilir. Böyle bir ayetin lakap mefhumuna girdiğini cedelî (varsayımsal) olarak kabul etsek bile, âlimlerin cumhuruna göre lakap mefhumuna itibar edilmez; hatta bazen buna itibar etmek küfür olabilir. Nitekim bir kimse Allah Teâlâ'nın: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } “Muhammed Allah'ın elçisidir” kavlindeki lakap mefhumunu dikkate alıp: 'Onun lakap mefhumundan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilerin Allah'ın elçisi olmadığı anlaşılır' dese, bu Müslümanların icmasıyla küfürdür.

فَالتَّحْقِيقُ أَنَّ اعْتِبَارَ مَفْهُومِ اللَّقَبِ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ شَرْعًا وَلَا لُغَةً وَلَا عَقْلًا، سَوَاءً كَانَ

Tahkik ehlinin vardığı neticeye göre, lakap mefhumuna itibar etmenin şer'an, lügaten ve aklen hiçbir delili yoktur; ister

اسْمَ جِنْسٍ، أَوِ اسْمَ عَيْنٍ، أَوِ اسَمَ جَمْعٍ أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ.

cins ismi, ister a‘yân (somut) ismi, isterse cem ismi veya bunlardan başkası olsun.

فَقَوْلُكَ: جَاءَ زَيْدٌ، لَا يُفْهَمُ مِنْهُ عَدَمُ مَجِيءِ عَمْرٍو.

Nitekim 'Zeyd geldi' sözünden Amr'ın gelmediği anlaşılmaz.

وَقَوْلُكَ: رَأَيْتُ أَسَدًا، لَا يُفْهَمُ مِنْهُ عَدَمُ رُؤْيَتِكَ لِغَيْرِ الْأَسَدِ.

'Bir aslan gördüm' sözünden de senin aslan dışında bir şey görmediğin anlaşılmaz.

وَالْقَوْلُ بِالْفَرْقِ بَيْنَ اسْمِ الْجِنْسِ فَيُعْتَبَرُ، وَاسْمِ الْعَيْنِ فَلَا يُعْتَبَرُ، لَا يَظْهَرُ.

Cins ismi ile a‘yân ismi arasında ayrım yaparak 'cins ismi muteberdir, a‘yân ismi muteber değildir' şeklindeki görüşün geçerliliği yoktur.

فَلَا عِبْرَةَ بِقَوْلِ الصَّيْرَفِيِّ وَأَبِي بَكْرٍ الدَّقَّاقِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الشَّافِعِيَّةِ.

Bu sebeple Sayrafî'nin, Ebû Bekir ed-Dakkâk'ın ve Şâfiîlerden diğerlerinin sözüne itibar edilmez.

وَلَا بِقَوْلِ ابْنِ خُوَيْزِ مَنْدَادَ وَابْنِ الْقَصَّارِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَلَا بِقَوْلِ بَعْضِ الْحَنَابِلَةِ بِاعْتِبَارِ مَفْهُومِ اللَّقَبِ ; لِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَى اعْتِبَارِهِ عِنْدَ الْقَائِلِ بِهِ، إِلَّا أَنَّهُ يَقُولُ: لَوْ لَمْ يَكُنِ اللَّقَبُ مُخْتَصًّا بِالْحُكْمِ لَمَا كَانَ لِتَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ فَائِدَةٌ، كَمَا عَلَّلَ بِهِ مَفْهُومَ الصِّفَةِ ; لِأَنَّ الْجُمْهُورَ يَقُولُونَ: ذُكِرَ اللَّقَبُ لِيُسْنَدَ إِلَيْهِ، وَهُوَ وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ.

Mâlikîlerden İbn Huveyzimendâd ile İbnu'l-Kassâr'ın ve bazı Hanbelîlerin lakap mefhumunu muteber sayan sözlerine de itibar edilmez; çünkü bunu savunan nezdinde, sıfat mefhumunu gerekçelendirdiği gibi: 'Şayet lakap hükme has kılınmasaydı onu zikre tahsis etmenin bir faydası olmazdı' demesinden başka muteber olduğuna dair hiçbir delili yoktur. Çünkü cumhur: 'Lakap, kendisine isnat yapılmak üzere zikredilmiştir' demektedir ve bu da gayet açık olup hiçbir müşkillik içermez.

وَأَشَارَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ إِلَى تَعْرِيفِ اللَّقَبِ بِالِاصْطِلَاحِ الْأُصُولِيِّ، وَأَنَّهُ أَضْعَفُ الْمَفَاهِيمِ - بِقَوْلِهِ:

Merâkı's-Suûd sahibi, lakabın usul ıstılahındaki tarifine ve onun mefhumların en zayıfı olduğuna şu sözüyle işaret etmiştir:

أَضْعَفُهَا اللَّقَبُ وَهُوَ مَا أُبِي مِنْ دُونِهِ نَظْمُ الْكَلَامِ الْعَرَبِ

'Onların en zayıfı lakaptır; o da kendisi olmadan Arap kelamının intizam bulamadığı şeydir.'

وَحَاصِلُ فِقْهِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْجِنَّ مُكَلَّفُونَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّنَا ﷺ بِدَلَالَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ كَافِرَهُمْ فِي النَّارِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ صَرِيحُ قَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [١١ \ ١١٩] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ [٢٦ \ ٩٤ - ٩٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ [٧ \ ٣٨] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu meselenin fıkhî özeti şudur: Cinler, Kitap, Sünnet ve Müslümanların icmasının delaletiyle Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in dili üzerinden mükelleftirler; onların kâfir olanları ise Müslümanların icmasıyla cehennemdedir. Bu husus, Allah Teâlâ'nın: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Elbette cehennemi cinlerden ve insanlardan bütünüyle dolduracağım”, { فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ } “Onlar, azgınlar ve İblis'in bütün orduları tepe taklak oraya atılırlar” ve { قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ } “[Allah] buyurur: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında ateşe girin!'” kavillerinde ve bunlardan başka diğer ayetlerde gayet açıktır.

وَأَنَّ مُؤْمِنِيهِمُ اخْتُلِفَ فِي دُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ، وَمَنْشَأُ الْخِلَافِ الِاخْتِلَافُ فِي فَهْمِ الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ.

Onların müminlerinin ise cennete girip girmeyeceği konusunda ihtilaf edilmiştir; bu ihtilafın kaynağı ise zikredilen iki ayetin farklı anlaşılmasıdır.

وَالظَّاهِرُ دُخُولُهُمُ الْجَنَّةَ كَمَا بَيَّنَّا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Açıkladığımız üzere zahir olan, onların cennete girecekleridir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır. —Müelliften lafzıyla aktarılan metin burada sona erdi.—

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.

Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmakla yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de güç yetireceğini görmediler mi? Evet, O her şeye güç yetirendir” kavli;

قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّهَا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْبَعْثِ فِي

Bu ayeti açıklayan ve onun ba's (yeniden diriliş) hakikatine delalet eden ayetlerden olduğunu belirten açıklamaları daha önce

«الْبَقَرَةِ» وَ «النَّحْلِ» وَ «الْجَاثِيَةِ» ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ، وَأَحَلْنَا عَلَى ذَلِكَ مِرَارًا، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِقَادِرٍ يُسَوِّغُهُ أَنَّ النَّفْيَ مُتَنَاوَلٌ لِ (أَنَّ) فَمَا بَعْدَهَا، فَهُوَ فِي مَعْنَى أَلَيْسَ اللَّهُ بِقَادِرٍ؟

'el-Bakara', 'en-Nahl' ve 'el-Câsiye' surelerinde ve başka yerlerde zikretmiş ve buna defalarca atıfta bulunmuştuk. { بِقَادِرٍ } “güç yetireceğini” kavlindeki 'bâ' harf-i cerini caiz kılan husus, nefyin (olumsuzluğun) { أَنَّ } “şüphesiz / olduğunu” edatı ve sonrasını kapsamasıdır; dolayısıyla mana 'Allah güç yetiren değil midir?' takdirindedir.

وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدُ: بَلَى. مُقَرِّرًا لِقُدْرَتِهِ عَلَى الْبَعْثِ وَغَيْرِهِ.

Bunu, devamında gelen ve O'nun ba's ve diğer hususlardaki kudretini teyit eden: { بَلَى } “Evet” kavli açıklamaktadır.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ. اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِأُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا.

Allah Teâlâ'nın: { فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret” kavli. Âlimler bu kerim ayette geçen 'ülü'l-azm' (azim sahibi) elçilerle kimlerin kastedildiği hususunda pek çok ihtilafa düşmüşlerdir.

وَأَشْهُرُ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ أَنَّهُمْ خَمْسَةٌ، وَهُمُ الَّذِينَ قَدَّمْنَا ذِكْرَهُمْ فِي «الْأَحْزَابِ» وَ «الشُّورَى» ، وَهُمْ نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَعِيسَى وَمُحَمَّدٌ - عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ -.

Bu husustaki en meşhur görüş onların beş kişi olduğudur; bunlar daha önce 'el-Ahzâb' ve 'eş-Şûrâ' surelerinde zikrettiğimiz Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed -aleyhimüssalâtü vesselâm-'dır.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالرُّسُلُ الَّذِينَ أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَصْبِرَ كَمَا صَبَرُوا - أَرْبَعَةٌ، فَصَارَ هُوَ ﷺ خَامِسَهُمْ.

Bu görüşe göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendileri gibi sabretmesi emredilen peygamberler dörttür; kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem ise onların beşincisi olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِأُولِي الْعَزْمِ جَمِيعُ الرُّسُلِ - عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - وَأَنَّ لَفْظَةَ مِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الرُّسُلِ بَيَانِيَّةٌ يَظْهَرُ أَنَّهُ خِلَافُ التَّحْقِيقِ، كَمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ بَعْضُ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ الْآيَةَ [٦٨ \ ٤٨] ، فَأَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ فِي آيَةِ «الْقَلَمِ» هَذِهِ بِالصَّبْرِ، وَنَهَاهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ يُونُسَ ; لِأَنَّهُ هُوَ صَاحِبُ الْحُوتِ، وَكَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا [٢٠ \ ١١٥] . فَآيَةُ «الْقَلَمِ» ، وَآيَةُ «طه» الْمَذْكُورَتَانِ كِلْتَاهُمَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ الَّذِينَ أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِأَنْ يَصْبِرَ كَصَبْرِهِمْ لَيْسُوا جَمِيعَ الرُّسُلِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.

Bilesin ki, ülü'l-azm ile bütün peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- kastedildiği ve { مِنَ الرُّسُلِ } “elçilerden” kavlindeki { مِنْ } “-den / -dan” edatının beyâniyye (açıklayıcı) olduğu yönündeki görüş, tahkike aykırı görünmektedir; nitekim bazı Kur'an ayetleri de buna delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ } “Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma” ayeti böyledir. Allah -celle ve alâ- bu 'el-Kalem' suresi ayetinde Peygamberine sabretmeyi emretmiş ve Yûnus gibi olmaktan nehyetmiştir; çünkü balık sahibi odur. Yine O'nun: { وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik, fakat unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” kavli de böyledir. Zikredilen 'el-Kalem' ve 'Tâhâ' ayetlerinin her ikisi de, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sabırları gibi sabretmesi emredilen ülü'l-azm elçilerin bütün peygamberler olmadığına delalet etmektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } “Onlar için acele etme” kavli;

نَهَى اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنْ يَسْتَعْجِلَ الْعَذَابَ لِقَوْمِهِ، أَيْ يَدْعُو اللَّهَ عَلَيْهِمْ بِتَعْجِيلِهِ لَهُمْ، فَمَفْعُولُ (تَسْتَعْجِلْ) مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ الْعَذَابُ، كَمَا قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَهُوَ الظَّاهِرُ.

Allah bu kerim ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i kavmi için azabın çabuk gelmesini istemekten, yani onun kendilerine aceleyle verilmesi için Allah'a dua etmekten nehyetmiştir. Kurtubî'nin de belirttiği gibi ve zahir olan üzere { تَسْتَعْجِلْ } “acele etme” fiilinin mefulü hazfedilmiştir; takdiri 'el-azâb' (azap) kelimesidir.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ النَّهْيِ عَنْ طَلَبِ تَعْجِيلِ الْعَذَابِ لَهُمْ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [٧٣ \ ١١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا [٨٦ \ ١٧] .

Bu kerim ayetin içerdiği, onlar için azabın acele gelmesini istemekten menedilme hususu diğer ayetlerde de açıklanarak gelmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } “Nimet içinde yüzen o yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet ver” ve { فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا } “O kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” kavilleri böyledir.

فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا، وَقَوْلَهُ: فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا مُوَضِّحٌ لِمَعْنَى قَوْلِهِ: وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ.

Zira O'nun: { وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } “Onlara biraz mühlet ver” ve { فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا } “O kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” buyrukları, { وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } “Onlar için acele etme” buyruğunun manasını açıklamaktadır.

وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ، نَهْيُهُ ﷺ عَنْ طَلَبِ تَعْجِيلِ الْعَذَابِ لَهُمْ ; لِأَنَّهُمْ مُعَذَّبُونَ لَا مَحَالَةَ، عِنْدَ انْتِهَاءِ الْمُدَّةِ الْمُحَدِّدَةِ لِلْإِمْهَالِ، كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا [١٩ \ ٨٤] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ [٣١ \ ٢٤] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ الْآيَةَ [٢ \ ١٢٦] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ [٣ \ ١٩٦ - ١٩٧] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ [١٠ \ ٦٩ - ٧٠] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Ayetlerden kastedilen; mühlet için belirlenen sürenin sonunda muhakkak azap edilecekleri için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar adına azabın çabuklaştırılmasını istemekten nehyedilmesidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Onlar hakkında acele etme; biz ancak onların günlerini saymaktayız”, { نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ } “Onları biraz yararlandırır, sonra da ağır bir azaba sürükleriz”, { قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ } “[Rabbi] buyurdu ki: 'Kim inkâr ederse onu biraz yararlandırır, sonra da cehennem azabına sürüklerim'”, { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ } “İnkâr edenlerin diyarlarda gezip dolaşması sakın seni aldatmasın. [Bu] az bir geçimliktir, sonra onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir yataktır!” ve { قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “De ki: 'Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler. Dünyada bir yararlanmadır; sonra dönüşleri bizedir, sonra da inkâr edip durmaları sebebiyle onlara şiddetli azabı tattıracağız'” ayetleri ve bunlardan başka ayetler de bunu açıklamaktadır.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ.

Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ } “Kendilerine vadedileni gördükleri gün, sanki gündüzün ancak bir saati kadar kalmış gibi olurlar” kavli;

قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «يُونُسَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ [١٠ \ ٤٥] . وَفِي سُورَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ [٢٣ \ ١١٣] .

Bunu açıklayan ayetleri, 'Yûnus' suresinde Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Onları bir araya toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanışacakları bir saati kadar kalmış gibi olurlar” kavlini incelerken; 'Kad Efleha'l-Mü'minûn' suresinde de Allah Teâlâ'nın: { قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ } “'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor' derler” kavlini incelerken daha önce zikretmiştik.

وَبَيَّنَّا فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» وَجْهَ إِزَالَةِ إِشْكَالٍ مَعْرُوفٍ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ.

'Kad Efleha'l-Mü'minûn' ayetinin tefsirinde, zikredilen ayetlerdeki maruf bir müşkilliğin giderilme şeklini de açıklamıştık.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: بَلَاغٌ.

Allah Teâlâ'nın: { بَلَاغٌ } “Bu bir tebliğdir” kavli;

التَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - أَنَّ أَصْوَبَ الْقَوْلَيْنِ فِي قَوْلِهِ: بَلَاغٌ أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَإٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هَذَا بَلَاغٌ، أَيْ هَذَا الْقُرْآنُ بَلَاغٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى خَلْقِهِ.

İnşallah tahkik ehlinin vardığı neticeye göre, O'nun: { بَلَاغٌ } “bir tebliğdir” kavlindeki iki görüşten en isabetli olanı; bunun takdiri 'bu bir tebliğdir' şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani bu Kur'an, Allah'tan mahlukatına bir tebliğdir.

وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» : هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ [١٤ \ ٥٢] . وَقَوْلُهُ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» : إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ [٢١ \ ١٠٦] . وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.

Buna Allah Teâlâ'nın 'İbrâhîm' suresindeki: { هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ } “Bu, insanlara bir tebliğdir ve kendisiyle uyarılsınlar diyedir” kavli ve 'el-Enbiyâ' suresindeki: { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ } “Şüphesiz bunda kulluk eden bir topluluk için kesin bir tebliğ vardır” kavli delalet etmektedir. Kur'an'ın tefsir edildiği en hayırlı kaynak ise bizzat Kur'an'dır.

وَالْبَلَاغُ اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى التَّبْلِيغِ، وَقَدْ عُلِمَ بِاسْتِقْرَاءِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ الْفِعَالَ يَأْتِي

el-Belâğ (الْبَلَاغُ), tebliğ (التَّبْلِيغ) anlamında bir ism-i masdardır. Arap dilinin istikrâıyla (taranmasıyla) bilinmektedir ki fiâl (فِعَال) vezni,

كَثِيرًا بِمَعْنَى التَّفْعِيلِ، كَبَلَّغَهُ بَلَاغًا، أَيْ تَبْلِيغًا، وَكَلَّمَهُ كَلَامًا، أَيْ تَكْلِيمًا، وَطَلَّقَهَا طَلَاقًا، وَسَرَّحَهَا سَرَاحًا، وَبَيَّنَهُ بَيَانًا.

çoğu zaman tef'îl (تَفْعِيل) anlamında gelir; nitekim بَلَّغَهُ بَلَاغًا (bunu ona tebliğ etti) yani تَبْلِيغًا (tebliğ ederek), كَلَّمَهُ كَلَامًا (onunla konuştu) yani تَكْلِيمًا (konuşarak), طَلَّقَهَا طَلَاقًا (onu boşadı), سَرَّحَهَا سَرَاحًا (onu serbest bıraktı) ve بَيَّنَهُ بَيَانًا (onu açıkladı) [örneklerinde olduğu gibi].

كُلُّ ذَلِكَ بِمَعْنَى التَّفْعِيلِ ; لِأَنَّ فَعَّلَ - مُضَعَّفَةَ الْعَيْنِ، غَيْرُ مُعْتَلَّةِ اللَّامِ وَلَا مَهْمُوزَتِهِ - قِيَاسُ مَصْدَرِهَا التَّفْعِيلُ.

Bütün bunlar tef'îl anlamındadır; çünkü ayn harfi şeddeli (muda'af), lâm harfi illetli veya hemzeli olmayan fe''ale (فَعَّلَ) fiilinin kıyâsî masdarı tef'îl (تَفْعِيل)dir.

وَمَا جَاءَ مِنْهُ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ - يُحْفَظُ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ.

Buna aykırı olarak gelenler ise [semâî olarak] ezberlenir ve ona kıyas yapılmaz; nitekim kendi yerinde (nahiv/sarf ilminde) bilindiği üzeredir.

أَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّ الْمَعْنَى: وَذَلِكَ اللَّبْثُ بِلَاغٌ، فَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.

Mananın: 'O kalış bir yetinmedir' şeklinde olduğuna dair görüşe gelince; gördüğün gibi bu, zâhire aykırıdır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.