وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ [٣٩ \ ٧] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ} “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz ki Allah size muhtaç değildir” [Zümer 39/7].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ [١٤ \ ٨] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Mûsâ dedi ki: 'Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz bile, şüphesiz ki Allah her şeyden müstağnidir, övülmeye lâyık olandır'” [İbrâhîm 14/8].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ [١٠ \ ٦٨] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir; O ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” [Yûnus 10/68].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ [٦٤ \ ٦] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Böylece inkâr edip yüz çevirdiler. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah Ganî'dir, Hamîd'dir” [Teğâbün 64/6].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [٣٥ \ ١٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız; Allah ise, O Ganî'dir, Hamîd'dir” [Fâtır 35/15] ve bunlara benzer diğer ayetlerdir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الثَّانِي وَهُوَ إِحْبَاطُ أَعْمَالِهِمْ بِالْكُفْرِ أَيْ إِبْطَالُهَا بِهِ - قَوْلُهُ
İkinciye, yani küfür sebebiyle amellerinin boşa gitmesine, yani geçersiz kılınmasına delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
تَعَالَى: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا [٢٥ \ ٢٣] .
{وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerresi kılıverdik” [Furkân 25/23].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ [١٤ \ ١٨] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin durumu, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer” [İbrâhîm 14/18].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا [٢٤ \ ٣٩] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöllerdeki serap gibidir ki, susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında bir şey bulamaz” [Nûr 24/39].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١١ \ ١٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve yapmakta oldukları da zaten batıldır” [Hûd 11/16] ve bunlara benzer diğer ayetlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ.
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا جِدًّا مِنَ الْآيَاتِ الْمُمَاثِلَةِ لَهُ قَرِيبًا فِي جُمْلَةِ كَلَامِنَا الطَّوِيلِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ الْآيَةَ [٤ \ ٨٢] ، [٤٧ \ ٢٤] .
Buna benzer pek çok ayeti, yakın bir yerde, Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ} “Onlar Kur'an'ı etraflıca düşünmezler mi?” [Nisâ 4/82], [Muhammed 47/24] ayetine dair uzun açıklamalarımız meyanında zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Şüphesiz inkâr eden, Allah yolundan alıkoyan, sonra da kâfir olarak ölenleri Allah asla bağışlamayacaktır” buyruğu.
مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ مَنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ، لِأَنَّ النَّارَ وَجَبَتْ لَهُ بِمَوْتِهِ عَلَى الْكُفْرِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [٣ \ ٩١] .
Bu kerim ayetin içerdiği; küfür üzere ölen kimseyi Allah'ın asla bağışlamayacağı, çünkü küfür üzere ölmesiyle cehennemin onun için kesinleştiği hususu, Allah'ın Kitabı'ndaki başka ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur” [Âl-i İmrân 3/91].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ [٢ \ ١٦١ - ١٦٢] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerinedir. Onlar ebedî olarak onun içinde kalacaklardır. Onlardan azap hafifletilmeyecek ve onlara mühlet de verilmeyecektir” [Bakara 2/161-162].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا [٤ \ ١٨] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “...ve kâfir olarak ölenlerin de [tövbeleri geçerli değildir]. İşte onlar için acı bir azap hazırlamışızdır” [Nisâ 4/18].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٢ \ ٢١٧] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. Ve işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [Bakara 2/217].
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “Artık gevşemeyin ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve O, amellerinizin karşılığını asla eksiltmeyecektir” buyruğu.
قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَمْزَةَ وَشُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ إِلَى السَّلْمِ بِفَتْحِ السِّينِ.
Bu kelimeyi, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Şu'be hariç Yedi kıraat imamının cumhuru, sîn harfinin fethasıyla {إِلَى السَّلْمِ} şeklinde okumuştur.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَشُعْبَةُ «إِلَى السِّلْمِ» بِكَسْرِ السِّينِ.
Hamza ve Şu'be ise sîn harfinin kesresiyle «إِلَى السِّلْمِ» şeklinde okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تَهِنُوا أَيْ لَا تَضْعُفُوا وَتَذِلُّوا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [٣ \ ١٤٦] .
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَهِنُوا} buyruğu, yani gevşemeyin ve zillet göstermeyin demektir. Allah Teâlâ'nın: {فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler” [Âl-i İmrân 3/146] buyruğu da bu köktendir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ [٨ \ ١٨] ، أَيْ مُضَعِّفٌ كَيْدَهُمْ، وَقَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى:
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ} “İşte bu böyledir; ve şüphesiz Allah kâfirlerin tuzağını boşa çıkarıcıdır (zayıflatıcıdır)” [Enfâl 8/18] buyruğu da yani onların tuzaklarını zayıflatıcıdır demektir. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu sözü de [bu köktendir]:
وَأَخْلَفَتْكَ ابْنَةُ الْبَكْرِيِّ مَا وَعَدَتْ ... فَأَصْبَحَ الْحَبْلُ مِنْهَا وَاهِنًا خَلِقَا
Bekrî'nin kızı sana verdiği sözü tutmadı... Böylece onunla olan bağ zayıflayıp eskidi.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: فَلَا تَضْعُفُوا عَنْ قِتَالِ الْكَفَّارِ وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ أَيْ تَبْدَءُوا بِطَلَبِ السَّلْمِ أَيِ الصُّلْحِ وَالْمُهَادَنَةِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ أَيْ وَالْحَالُ أَنَّكُمْ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ، أَيِ الْأَقْهَرُونَ وَالْأَغْلَبُونَ لِأَعْدَائِكُمْ، وَلِأَنَّكُمْ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مِنَ النَّصْرِ وَالثَّوَابِ مَا لَا يَرْجُونَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} buyruğu bir hal cümlesidir; yani: Kâfirlerle savaşma hususunda gevşemeyin ve barışa çağırmayın, yani sizler üstün durumda iken ilk olarak barışı, sulhu ve ateşkesi talep eden taraf olmayın. Zira sizler düşmanlarınıza üstün ve galipsiniz; ayrıca Allah'tan zafer ve sevap namına onların ummadığı şeyleri ummaktasınız.
وَهَذَا التَّفْسِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ هُوَ الصَّوَابُ.
{وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “Ve siz üstün durumda iken” buyruğuna dair doğru olan tefsir budur.
وَتَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ وَاللَّهُ مَعَكُمْ لِأَنَّ مَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ هُوَ الْأَعْلَى وَهُوَ الْغَالِبُ وَهُوَ الْقَاهِرُ الْمَنْصُورُ الْمَوْعُودُ بِالثَّوَابِ، فَهُوَ جَدِيرٌ بِأَنْ لَا يَضْعُفَ عَنْ مُقَاوَمَةِ الْكَفَّارِ وَلَا يَبْدَؤُهُمْ بِطَلَبِ الصُّلْحِ وَالْمُهَادَنَةِ.
Allah'ın Kitabı'ndan ayetler de buna delalet etmektedir; nitekim peşinden gelen Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ مَعَكُمْ} “Allah sizinle beraberdir” buyruğu gibi. Zira Allah kiminle beraberse, en üstün, galip, muzaffer ve sevap vaad edilmiş olan odur. Dolayısıyla o, kâfirlere karşı direnç göstermede gevşeklik göstermemeye, onlara sulh ve ateşkes talebinde ilk adımı atan olmamaya layıktır.
وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ [٣٧ \ ١٧٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [٤٠ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ [٣٠ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ [٩ \ ١٤] .
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Şüphesiz ordumuz, elbette onlar galip gelecek olanlardır” [Sâffât 37/173], {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında elbette yardım ederiz” [Mü'min 40/51], {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı” [Rûm 30/47] ve {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ} “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları azaplandırsın, onları rezil etsin ve onlara karşı size yardım etsin” [Tevbe 9/14].
وَمِمَّا يُوَضِّحُ مَعْنَى آيَةِ الْقِتَالِ هَذِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ [٤ \ ١٠٤] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ مِنَ النَّصْرِ الَّذِي وَعَدَكُمُ اللَّهُ بِهِ وَالْغَلَبَةِ وَجَزِيلِ الثَّوَابِ.
Bu savaş ayetinin manasını açıklayan hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “Düşman topluluğunu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız” [Nisâ 4/104]. Zira Allah Teâlâ'nın: {وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} buyruğu, Allah'ın size vadettiği zaferi, galebeyi ve bol mükâfatı [ummaktasınız demektir].
وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ هُنَا: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ مَعَكُمْ أَيْ بِالنَّصْرِ وَالْإِعَانَةِ وَالثَّوَابِ.
Bu da buradaki: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “Ve siz üstün durumda iken” ve {وَاللَّهُ مَعَكُمْ} “Allah sizinle beraberdir” yani yardım, destek ve mükâfat ile [beraberdir] buyrukları gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ آيَةَ الْقِتَالِ هَذِهِ لَا تَعَارُضَ بَيْنِهَا وَبَيْنَ آيَةِ الْأَنْفَالِ حَتَّى يُقَالَ إِنَّ إِحْدَاهُمَا نَاسِخَةٌ لِلْأُخْرَى، بَلْ هُمَا مُحْكَمَتَانِ، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مُنَزَّلَةٌ عَلَى حَالٍ غَيْرِ الْحَالِ الَّتِي نَزَلَتْ عَلَيْهِ الْأُخْرَى.
Bil ki, bu savaş ayeti ile Enfâl suresindeki ayet arasında, birinin diğerini nesh ettiği söylenecek şekilde bir çelişki yoktur; bilakis her ikisi de muhkemdir ve her biri diğerinin indiği durumdan farklı bir duruma binaen indirilmiştir.
فَالنَّهْيُ فِي آيَةِ الْقِتَالِ هَذِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ إِنَّمَا هُوَ عَنِ الِابْتِدَاءِ بِطَلَبِ السَّلْمِ.
Bu savaş ayetindeki: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} “Artık gevşemeyin ve barışa çağırmayın” buyruğunda yer alan nehiy (yasaklama), barış talebini ilk başlatan taraf olmaktan ibarettir.
وَالْأَمْرُ بِالْجُنُوحِ إِلَى السَّلْمِ فِي آيَةِ الْأَنْفَالِ مَحَلُّهُ فِيمَا إِذَا ابْتَدَأَ الْكَفَّارُ بِطَلَبِ السَّلْمِ وَالْجُنُوحِ لَهَا، كَمَا هُوَ صَرِيحُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ [٨ \ ٦١] .
Enfâl suresindeki ayette yer alan barışa meyletme emrinin yeri ise, Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “Eğer onlar barışa meylederlerse sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et...” [Enfâl 8/61] ayetinin açık ifadesi gereğince, kâfirlerin barış istemeye ve ona meyletmeye ilk başladıkları durumdur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَاللَّهُ مَعَكُمْ قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي آخِرِ سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ [١٦ \ ١٢٨] ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَوْلَى وَأَصْوَبُ مِمَّا فَسَّرَهَا بِهِ ابْنُ كَثِيرَ ﵀.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: {وَاللَّهُ مَعَكُمْ} “Allah sizinle beraberdir” buyruğunu açıklayan ayetleri, Nahl suresinin sonunda Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} “Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir” [Nahl 16/128] buyruğunu açıklarken zikretmiştik. Bu ayetin anlamı hakkında bizim zikrettiğimiz bu açıklama, İbn Kesîr rahimehullâh'ın yaptığı tefsirden daha evlâ ve daha doğrudur.
وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى: لَا تَدْعُوا إِلَى الصُّلْحِ وَالْمُهَادَنَةِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ أَيْ فِي حَالِ قُوَّتِكُمْ وَقُدْرَتِكُمْ عَلَى الْجِهَادِ، أَيْ: وَإِمَّا إِنْ كُنْتُمْ فِي ضَعْفٍ وَعَدَمِ قُوَّةٍ فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ أَيِ الصُّلْحِ وَالْمُهَادَنَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيِّ:
Onun [tefsirine göre] mana şöyledir: Sizler üstün durumda iken, yani güçlü olduğunuz ve cihada muktedir bulunduğunuz bir haldeyken sulha ve ateşkese çağırmayın; zayıf ve güçsüz olduğunuz durumda ise barışa, yani sulh ve ateşkese çağırmanızda bir sakınca yoktur. Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'nin şu sözü de bu manadadır:
السَّلْمُ تَأْخُذُ مِنْهَا مَا رَضِيتَ بِهِ ... وَالْحَرْبُ تَكْفِيكَ مِنْ أَنْفَاسِهَا جُرَعُ
Barıştan razı olduğun payı alırsın... Savaşın soluklarından ise sana birkaç yudum yeter.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ أَيْ لَنْ يُنْقِصَكُمْ شَيْئًا مِنْ ثَوَابِ أَعْمَالِكُمْ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} buyruğu, amellerinizin sevabından hiçbir şeyi eksiltmeyecektir demektir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ عَدَمِ نَقْصِهِ تَعَالَى شَيْئًا مِنْ ثَوَابِ الْأَعْمَالِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا [٤٩ \ ١٤] ، أَيْ لَا يُنْقِصُكُمْ مِنْ ثَوَابِهَا شَيْئًا.
Bu kerim ayetin içerdiği; Allah Teâlâ'nın amellerin mükâfatından hiçbir şeyi eksiltmeyeceği manası, diğer ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} “Eğer Allah'a ve Resulüne itaat ederseniz, O amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez” [Hucurât 49/14], yani sevaplarından hiçbir şey noksanlaştırmaz.
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ [٢١ \ ٤٧] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan iş] bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz. Hesap görücü olarak biz yeteriz” [Enbiyâ 21/47].
وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهَا مِرَارًا.
Bu manadaki ayetler çok ve malumdur; bunları defalarca zikretmiştik.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَصْلُهُ مِنَ الْوَتْرِ، وَهُوَ الْفَرْدُ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki {وَلَنْ يَتِرَكُمْ} buyruğunun aslı, 'tek' manasına gelen 'el-vetr' (الْوَتْر) kökündendir.
فَأَصْلُ قَوْلِهِ: «لَنْ يَتِرَكُمْ» لَنْ يُفْرِدَكُمْ وَيُجَرِّدَكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ بَلْ يُوَفِّيكُمْ إِيَّاهَا.
«لَنْ يَتِرَكُمْ» buyruğunun asıl manası: Sizi amellerinizden tecrit edip yalnız bırakmayacak, bilakis onların karşılığını size tastamam verecektir, demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ} “Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir” buyruğu.
هَذِهِ الْأُجُورُ الَّتِي وَعَدَ اللَّهُ بِهَا مَنْ آمَنَ وَاتَّقَى جَاءَتْ مُبَيَّنَةً فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [٥٧ \ ٢٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah'ın iman edip sakınanlara vadettiği bu mükâfatlar pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve Peygamberine iman edin ki, size rahmetinden iki pay versin, sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [Hadîd 57/28] ve benzeri diğer ayetlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ. فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَوْجُهٌ مَعْلُومَةٌ عِنْدَ أَهْلِ التَّفْسِيرِ مِنْهَا أَنَّ الْمَعْنَى: وَلَا يَسْأَلْكُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَمْوَالَكُمْ أَجْرًا عَلَى مَا بَلَّغَكُمْ مِنَ الْوَحْيِ الْمُتَضَمِّنِ لِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ} “Ve O sizden mallarınızı istemez” buyruğu. Bu kerim ayette tefsir ehli nezdinde bilinen vecihler vardır; bunlardan biri: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, size tebliğ ettiği ve dünya ile ahiretin hayrını içeren vahiy karşılığında bir ücret olarak sizden mallarınızı istemez, şeklindeki manadır.
وَهَذَا الْوَجْهُ تَشْهَدُ لَهُ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [٣٤ \ ٤٧] .
Bu veche Allah'ın Kitabı'ndan pek çok ayet şahitlik etmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ} “De ki: 'Sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir'” [Sebe' 34/47].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ [٣٨ \ ٨٦] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim'” [Sâd 38/86].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ [٥٢ \ ٤٠] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ} “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar?” [Tûr 52/40].
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا فِي سُورَةِ هُودٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [١١ \ ٢٩] ، وَذَكَرْنَا بَعْضَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الشُّورَى فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى [٤٢ \ ٢٣] .
Bunu açıklayan ayetleri Hûd suresinde Allah Teâlâ'nın: {وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ} “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir” [Hûd 11/29] buyruğunu açıklarken zikretmiştik; bunun bir kısmını da Şûrâ suresinde Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka hiçbir ücret istemiyorum'” [Şûrâ 42/23] buyruğunu açıklarken belirtmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ. قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ قَرِيبًا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الْآيَةَ [٤٧ \ ٣٢] .
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ} “Allah zengindir (her şeyden müstağnidir), siz ise fakirsiniz (muhtaçsınız)” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri yakın bir yerde, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra Peygamber'e muhalefet edenler...” [Muhammed 47/32] ayetini açıklarken zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا [٤ \ ١٣٣] .
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi de olmazlar” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Nisâ suresinde Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا} “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir” [Nisâ 4/133] buyruğunu tefsir ederken zikretmiştik.