وَذَكَرَ شَارِحُهُ أَنَّ الَّذِي ضَعَّفَ ذَلِكَ هُوَ السُّهَيْلِيُّ نَفْسُهُ، خِلَافًا لِظَاهِرِ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ وَمَعْنَى الْأَبْيَاتِ أَنَّ هِنْدَ بِنْتَ مُرٍّ أُخْتَ تَمِيمِ بْنِ مُرِّ بْنِ أَدْبَنَ طَابِخَةَ بْنِ إِلْيَاسَ هِيَ أَمُّ ثَلَاثَةٍ
Şarihi, İbn Kesîr'in sözünün zahirinin aksine, bunu zayıf sayanın bizzat es-Süheylî olduğunu zikretmiştir. Beyitlerin anlamı şudur: Temîm b. Mürr b. Üdd b. Tâbiha b. İlyâs'ın kız kardeşi olan Hind bint Mürr, üç [kişinin] annesidir;
مِنْ أَوْلَادِ وَائِلِ بْنِ قَاسِطٍ وَهُمُ الْحَارِثُ وَشَخِيصٌ وَعَنْزٌ، وَأَنَّ أُخْتَهَا بَرَّةَ بِنْتَ مُرٍّ كَانَتْ زَوْجَةَ خُزَيْمَةَ بْنِ مُدْرِكَةَ، فَتَزَوَّجَهَا بَعْدَ ابْنِهِ كِنَانَةَ، وَأَنَّ ذَلِكَ مُضَعَّفٌ، وَأَنَّ أُخْتَهُمَا عَاتِكَةَ بِنْتَ مُرٍّ هِيَ أَمُّ عُذْرَةَ أَبِي الْقَبِيلَةِ الْمَشْهُورَةِ بِأَنَّ الْهَوَى يَقْتُلُهَا، وَقَدْ كَانَ مِنْ مُخْتَلَقَاتِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِرْثُ الْأَقَارِبِ أَزْوَاجَ أَقَارِبِهِمْ، كَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ إِذَا مَاتَ وَأَلْقَى ابْنُهُ أَوْ أَخُوهُ مَثَلًا ثَوْبًا عَلَى زَوْجَتِهِ وَرِثَهَا وَصَارَ أَحَقَّ بِهَا مِنْ نَفْسِهَا، إِنْ شَاءَ نَكَحَهَا بِلَا مَهْرٍ وَإِنْ شَاءَ أَنْكَحَهَا غَيْرَهُ وَأَخَذَ مَهْرَهَا، وَإِنْ شَاءَ عَضَلَهَا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ، إِلَى أَنْ نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا الْآيَةَ [٤ \ ١٩] ، وَأَشَارَ إِلَى هَذَا نَاظِمُ عَمُودِ النَّسَبِ بِقَوْلِهِ:
Vâil b. Kâsıt'ın oğullarından [üç kişinin]: Hâris, Şahîs ve Anz. Kız kardeşi Berre bint Mürr ise Huzeyme b. Müdrike'nin eşi idi, ondan sonra [Huzeyme'nin] oğlu Kinâne onunla evlendi; ancak bu [rivayet] zayıf sayılmıştır. Kız kardeşleri Âtike bint Mürr ise aşkın kendilerini helak etmesiyle meşhur kabilenin atası Uzre'nin annesidir. Câhiliye döneminde Arapların uydurduğu âdetlerden biri de akrabaların, akrabalarının eşlerine vâris olmasıydı. Onlardan bir adam öldüğünde, oğlu veya örneğin erkek kardeşi kadının üzerine bir elbise attığında ona vâris olur ve onun üzerinde kendisinden daha çok hak sahibi sayılırdı; dilerse mehir vermeksizin onunla evlenir, dilerse başkasıyla evlendirip mehrini alır, dilerse kadın kendisinden fidye verip kurtuluncaya kadar ona baskı yapardı (evlenmesine engel olurdu). Nihayet Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” [en-Nisâ 4/19] ayetiyle onları bundan nehyetti. Amûdü'n-Neseb şairi de şu sözleriyle buna işaret etmiştir:
[الرَّجَزِ]
[Recez]
الْقَوْلُ فِيمَا اخْتَلَفُوا وَاخْتَرَقُوا ... وَلَمْ يَقُدْ إِلَيْهِ إِلَّا النَّزَقُ
İhtilaf edip uydurdukları şeylere dair söz... Ki onları buna ancak hafiflik ve taşkınlık sevk etmiştir.
ثُمَّ شَرَعَ يُعَدِّدُ مُخْتَلَقَاتِهِمْ، إِلَى أَنْ قَالَ:
Sonra onların uydurmalarını saymaya başladı, nihayet şöyle dedi:
[الرَّجَزِ]
[Recez]
وَأَنَّ مَنْ أَلْقَى عَلَى زَوْجِ أَبِيهِ وَنَحْوَهُ ... بَعْدَ الْتَوَى ثَوْبًا يُرِيهِ
Ve babasının veya benzerinin hanımının üzerine... [Ölümle gelen] helakten sonra elbise atıp gösteren kimse,
أَوْلَى بِهَا مِنْ نَفْسِهَا إِنْ شَاءَ ... نَكَحَ أَوْ أَنْكَحَ أَوْ أَسَاءَ
Kadının üzerinde kendisinden daha hak sahibidir; dilerse... [Kendisi] nikâhlar, dilerse [başkasıyla] evlendirir veya kötülük eder.
بِالْعَضْلِ كَيْ يَرِثَهَا أَوْ تُفْتَدَى ... وَمَهْرُهَا فِي النَّكْحَتَيْنِ لِلرَّدَى
Ona vâris olmak veya kadın fidye verip kurtulsun diye baskı yaparak... İki nikâhta da mehrini bu kötü kimse alır.
وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ [٤ \ ٢٣] ، أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنْ مَا مَضَى مِنَ ارْتِكَابِ هَذَا الْفِعْلِ قَبْلَ التَّحْرِيمِ فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” [en-Nisâ 4/23] kavli hakkındaki görüşlerin en zahir olanı, istisnanın munkatı olduğudur; yani: "Fakat haram kılınmadan önce bu fiilin işlenmiş olan kısmı daha önce geçtiği üzere affedilmiştir." En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ الْآيَةَ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ حَلِيلَةَ دَعِيِّهِ الَّذِي تَبَنَّاهُ لَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ، وَهَذَا الْمَفْهُومُ صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا [٣٣ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ [٣٣ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ الْآيَةَ [٣٣ \ ٤٠] .
Allah Teâlâ'nın: { وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ } “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” ayetinden, kişinin evlat edindiği evlatlığının eşinin kendisine haram olmadığı anlaşılır. Bu mefhumu Allah Teâlâ şu kavlinde açıkça belirtmiştir: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Zeyd o kadından ilişiğini kestiğinde, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere bir güçlük olmasın diye seni onunla evlendirdik. Allah'ın emri yerine getirilmiştir” [el-Ahzâb 33/37], ayrıca: { وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ } “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır. Bu, sizin ağızlarınızla söylediğiniz sözünüzdür” [el-Ahzâb 33/4] ve { مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” [el-Ahzâb 33/40] kavillerinde de [bu mefhum açıkça ifade edilmiştir].
أَمَّا تَحْرِيمُ مَنْكُوحَةِ الِابْنِ مِنَ الرِّضَاعِ فَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ دَلِيلِ خَارِجٍ وَهُوَ تَصْرِيحُهُ ﷺ بِأَنَّهُ يَحْرُمُ مِنَ الرِّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Süt oğlunun nikâhlısının haram olmasına gelince, bu harici bir delilden alınmıştır; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesepten haram olanların sütten de haram olacağını açıkça bildirmesidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ لَفْظَ الْمُحْصَنَاتِ أُطْلِقَ فِي الْقُرْآنِ ثَلَاثَةَ إِطْلَاقَاتٍ:
Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli. Öncelikle bil ki "el-muhsanât" lafzı Kur'an'da üç farklı anlamda kullanılmıştır:
الْأَوَّلُ: الْمُحْصَنَاتُ الْعَفَائِفُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ [٤ \ ٢٥] أَيْ: عَفَائِفَ غَيْرَ زَانِيَاتِ.
Birincisi: İffetli kadınlar (el-afâif). Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: { مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ } “İffetli ve zina etmeyen kadınlar olarak” [en-Nisâ 4/25], yani iffetli, zina etmeyen [kadınlar].
الثَّانِي: الْمُحْصَنَاتُ الْحَرَائِرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ، أَيْ: عَلَى الْإِمَاءِ نِصْفُ مَا عَلَى الْحَرَائِرِ مِنَ الْجَلْدِ.
İkincisi: Hür kadınlar (el-harâir). Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “O takdirde hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı onlara uygulanır”; yani cariyeler üzerine, hür kadınlara uygulanan celde cezasının yarısı [vardır].
الثَّالِثُ: أَنْ يُرَادَ بِالْإِحْصَانِ التَّزَوُّجُ، وَمِنْهُ عَلَى التَّحْقِيقِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ الْآيَةَ، أَيْ: فَإِذَا تَزَوَّجْنَ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَانِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا أُحْصِنَّ الْإِسْلَامُ خِلَافَ الظَّاهِرِ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ ; لِأَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ فِي الْفَتَيَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ حَيْثُ قَالَ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا الْآيَةَ.
Üçüncüsü: İhsan ile evliliğin kastedilmesidir. Tahkike göre Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: { فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ } “Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa...”; yani: "Evlendiklerinde." Âlimlerden: "{ فَإِذَا أُحْصِنَّ } kavlindeki ihsandan maksat İslam'dır" diyenlerin sözü ayetin bağlamının zahirine aykırıdır; çünkü ayetin bağlamı: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } “İçinizden kimin gücü yetmezse...” buyurduğu üzere mümin cariyeler hakkındadır.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا نَصُّهُ: وَالْأَظْهَرُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَانِ هَاهُنَا التَّزْوِيجُ ; لِأَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَيْهِ حَيْثُ يَقُولُ ﷾: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ، وَاللَّهِ أَعْلَمُ. وَالْآيَةُ الْكَرِيمَةُ سِيَاقُهَا فِي الْفَتَيَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: فَإِذَا أُحْصِنَّ أَيْ: تَزَوَّجْنَ كَمَا فَسَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: "En zahir olan -Allah en iyisini bilir ya- burada ihsandan maksadın evlilik olduğudur; zira Allah Azze ve Celle'nin: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } “İçinizden hür ve mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz mümin cariyelerinizden [alsın]” -Allah en iyisini bilir- buyurduğu üzere ayetin bağlamı buna delalet etmektedir. Yüce ayetin bağlamı mümin cariyeler hakkındadır. Dolayısıyla { فَإِذَا أُحْصِنَّ } kavlinden maksadın, İbn Abbâs ve başkalarının tefsir ettiği gibi, 'evlendiklerinde' olduğu kesinleşmiştir." Maksat olan kısım kendi lafzıyla burada bitti.
فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ الْآيَةَ، أَوْجُهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ هِيَ أَقْوَالٌ لِلْعُلَمَاءِ، وَالْقُرْآنُ يُفْهَمُ مِنْهُ تَرْجِيحُ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ مِنْهَا.
Bunu bildiğinde bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ } “Kadınlardan evli olanlar da [size haram kılındı]” ayeti hakkında âlimlere ait tefsir vecihleri/görüşleri vardır ve Kur'an'dan bunlardan belirli birinin tercihe şayan olduğu anlaşılmaktadır.
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ هُنَا أَعَمُّ مِنَ الْعَفَائِفِ وَالْحَرَائِرِ وَالْمُتَزَوِّجَاتِ أَيْ: حَرُمَتْ عَلَيْكُمْ جَمِيعُ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ بِعَقْدٍ صَحِيحٍ أَوْ مِلْكٍ شَرْعِيٍّ بِالرِّقِّ، فَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَحْرِيمُ النِّسَاءِ كُلُّهُنَّ إِلَّا بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ أَوْ تَسَرٍّ شَرْعِيٍّ، وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٌ، وَالسُّدِّيُّ، وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ وَاخْتَارَهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» .
Bazı âlimler şöyle demiştir: Burada "el-muhsanât"tan maksat; iffetli kadınlar, hür kadınlar ve evli kadınlardan daha geneldir. Yani: Sahih bir akitle veya kölelik yoluyla şer'i bir mülkiyetle sağ ellerinizin sahip oldukları (mülk-i yemîn) müstesna, bütün kadınlar size haram kılınmıştır. Bu görüşe göre ayetin anlamı; sahih bir nikâh veya şer'i bir câriye edinme (teserrî) olmaksızın kadınların tamamının haram kılındığıdır. Saîd b. Cübeyr, Atâ ve es-Süddî bu görüşe gitmiştir, bazı sahâbîlerden de nakledilmiştir ve Mâlik «el-Muvatta»da bunu tercih etmiştir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ فِي الْآيَةِ الْحَرَائِرُ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى وَحُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْحَرَائِرُ غَيْرُ الْأَرْبَعِ، وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنَ الْإِمَاءِ، وَعَلَيْهِ فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ.
Bazı âlimler de şöyle demiştir: Ayetteki "el-muhsanât"tan maksat hür kadınlardır. Buna göre anlam: "Dörtten fazla hür kadın size haram kılındı; sahip olduğunuz cariyeler ise size helal kılındı" şeklindedir ve bu takdirde istisna munkatıdır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ: الْمُتَزَوِّجَاتُ، وَعَلَيْهِ فَمَعْنَى الْآيَةِ
Bazı âlimler de şöyle demiştir: "el-Muhsanât"tan maksat evli kadınlardır. Buna göre ayetin anlamı:
وَحُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمُتَزَوِّجَاتُ ; لِأَنَّ ذَاتَ الزَّوْجِ لَا تَحِلُّ لِغَيْرِهِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ بِالسَّبْيِ مِنَ الْكُفَّارِ، فَإِنَّ السَّبْيَ يَرْفَعُ حُكْمَ الزَّوْجِيَّةِ الْأُولَى فِي الْكُفْرِ وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ، وَهُوَ الَّذِي يَدُلُّ الْقُرْآنُ لِصِحَّتِهِ ; لِأَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ فِيهِ حَمْلُ مِلْكِ الْيَمِينِ عَلَى مَا يَشْمَلُ مِلْكَ النِّكَاحِ، وَمِلْكُ الْيَمِينِ لَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا بِمَعْنَى الْمِلْكِ بِالرِّقِّ، كَقَوْلِهِ: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ، وَقَوْلِهِ: وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ [٣٣ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ [٢٣ \ ٥، ٦] ، فِي الْمَوْضِعَيْنِ، فَجَعَلَ مِلْكَ الْيَمِينِ قِسْمًا آخَرَ غَيْرَ الزَّوْجِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٢٤ \ ٣٣] ، فَهَذِهِ الْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمُ الْإِمَاءُ دُونَ الْمَنْكُوحَاتِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَكَذَلِكَ الْوَجْهُ الثَّانِي غَيْرُ ظَاهِرٍ ; لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَيْهِ: وَحُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْحَرَائِرُ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، وَهَذَا خِلَافُ الظَّاهِرِ مِنْ مَعْنَى لَفْظِ الْآيَةِ كَمَا تَرَى.
"Evli kadınlar size haram kılındı; zira evli bir kadın başkasına helal olmaz; ancak kâfirlerden esir alınarak sağ ellerinizin malik oldukları (cariyeler) müstesnadır. Çünkü esaret, küfür diyarındaki önceki evlilik hükmünü kaldırır." Doğru olan görüş de budur ve Kur'an da bunun sıhhatine delalet etmektedir. Zira birinci görüşte milk-i yemin, nikâh mülkiyetini de kapsayacak şekilde yorumlanmaktadır; oysa mülk-i yemîn Kur'an'da sadece kölelik mülkiyeti anlamında gelmiştir; nitekim: { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } “Sahip olduğunuz mümin cariyelerinizden [alsın]”, { وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunanlar” [el-Ahzâb 33/50], { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve ellerinizin altında bulunanlara...” [en-Nisâ 4/36] ve her iki yerdeki { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri yahut sahip oldukları cariyeler müstesna” [el-Mü'minûn 23/5-6; el-Meâric 70/29-30] kavillerinde [böyledir]. Burada mülk-i yemini zevciyetten ayrı bir kısım kılmıştır. Yine: { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduklarından mükâtebe isteyenler...” [en-Nûr 24/33] kavli de [böyledir]. Bu ayetler, { مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } ifadesinden maksadın nikâhlı kadınlar değil, zahir olduğu üzere cariyeler olduğuna delalet eder. Aynı şekilde ikinci vecih de zahir değildir; çünkü ona göre anlam: "Hür kadınlar size haram kılındı, ancak sahip olduğunuz cariyeler müstesna" şeklinde olur ki gördüğün gibi bu da ayetin lafzının zahirine aykırıdır.
وَصَرَّحَ ابْنُ الْقَيِّمِ بِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَرْدُودٌ لَفْظًا وَمَعْنًى، فَظَهَرَ أَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي اخْتَرْنَا، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْأُخَرُ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَيُؤَيِّدُهُ سَبَبُ النُّزُولِ ; لِأَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا كَمَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: أَصَبْنَا سَبْيًا مِنْ سَبْيِ أُوطَاسٍ وَلَهُنَّ أَزْوَاجٌ فَكَرِهْنَا أَنْ نَقَعَ عَلَيْهِنَّ وَلَهُنَّ أَزْوَاجٌ، فَسَأَلْنَا النَّبِيَّ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٢٤] ، فَاسْتَحْلَلْنَا فُرُوجَهُنَّ.
İbnü'l-Kayyim de bu görüşün lafız ve mana bakımından reddedilmiş olduğunu açıkça belirtmiştir. Böylece zikrettiğimiz diğer ayetlerin delalet ettiği gibi ayetin bağlamının da bizim tercih ettiğimiz manaya delalet ettiği ortaya çıkmıştır. Nüzul sebebi de bunu teyit etmektedir; zira Müslim'in «Sahîh»inde, İmam Ahmed'in, Ebû Dâvûd'un, Tirmizî'nin, Nesâî'nin, İbn Mâce'nin ve Abdürrezzâk'ın Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiklerine göre nüzul sebebi şudur: "Evtâs esirlerinden kadınlar ele geçirdik; onların kocaları vardı. Kocaları varken onlarla beraber olmayı hoş görmedik. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduk ve şu ayet nazil oldu: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” [en-Nisâ 4/24]. Böylece onların ferclerini kendimize helal saydık."
وَرَوَى الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي سَبَايَا خَيْبَرَ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّفْسِيرِ الصَّحِيحِ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Taberânî ise İbn Abbâs'tan bu ayetin Hayber esirleri hakkında indiğini rivayet etmiştir. Bu sahih tefsirin benzeri Ferezdak'ın şu sözüdür:
[الطَّوِيلِ]
[Tavîl]
وَذَاتُ حَلِيلٍ أَنْكَحَتْهَا رِمَاحُنَا ... حَلَالٌ لِمَنْ يَبْنِي بِهَا لَمْ تُطَلَّقْ
Mızraklarımızın [bize] nikâhladığı bir kocası olan kadın... Boşanmadığı halde onunla gerdeğe giren kimseye helaldir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
فَإِنْ قِيلَ: عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، لَا يَخْتَصُّ بِالْمَسْبِيَّاتِ، بَلْ ظَاهِرُ هَذَا الْعُمُومِ أَنَّ كُلَّ أَمَةٍ مُتَزَوِّجَةٍ إِذَا مَلَكَهَا رَجُلٌ آخَرُ فَهِيَ تَحِلُّ لَهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَيَرْتَفِعُ حُكْمُ الزَّوْجِيَّةِ بِذَلِكَ الْمِلْكِ، وَالْآيَةُ وَإِنْ نَزَلَتْ فِي خُصُوصِ الْمَسْبِيَّاتِ كَمَا ذَكَرْنَا،
Eğer denilirse ki: Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna” kavlinin umumiliği esir kadınlara has değildir; aksine bu umumun zahiri şudur: Evli olan her cariye, başka bir adamın mülkiyetine geçtiğinde o adama mülk-i yemin ile helal olur ve bu mülkiyetle evlilik hükmü kalkar. Ayet zikrettiğimiz üzere esir kadınlar hakkında hususi olarak inmiş olsa da,
فَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، فَالْجَوَابُ: أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ السَّلَفِ قَالُوا بِظَاهِرِ هَذَا الْعُمُومِ، فَحَكَمُوا بِأَنَّ بَيْعَ الْأَمَةِ مَثَلًا يَكُونُ طَلَاقًا لَهَا مِنْ زَوْجِهَا أَخْذًا بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، وَالْحَسَنِ وَمَعْمَرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَلَكِنَّ التَّحْقِيقَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنِ اخْتِصَاصِ هَذَا الْحُكْمِ بِالْمَسْبِيَّاتِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْمَمْلُوكَاتِ بِسَبَبٍ آخَرَ غَيْرِ السَّبْيِ، كَالْبَيْعِ مَثَلًا وَلَيْسَ مِنْ تَخْصِيصِ الْعَامِّ بِصُورَةِ سَبَبِهِ. وَأَوْضَحُ دَلِيلٍ فِي ذَلِكَ قِصَّةُ بِرَيْرَةَ الْمَشْهُورَةُ مَعَ زَوْجِهَا مُغِيثٌ.
itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Cevap şudur: Seleften bir topluluk bu umumun zahirini benimsemiş ve bu ayetin umumunu esas alarak, örneğin cariyenin satılmasının kocası açısından bir talak (boşanma) olduğuna hükmetmişlerdir. Bu görüş İbn Kesîr ve başkalarının naklettiği üzere İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Übey b. Ka'b, Câbir b. Abdillâh, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan[-ı Basrî] ve Ma'mer'den rivayet edilmiştir. Fakat bu meselede tahkik edilen görüş, zikrettiğimiz gibi, bu hükmün esir kadınlara has olduğu; satış gibi esirlik dışındaki başka bir sebeple mülk edinilen diğer cariyeleri kapsamadığıdır. Bu da genel lafzın kendi sebebinin sûretiyle tahsis edilmesi türünden değildir. Bu konudaki en açık delil, Berîre'nin kocası Mugîs ile olan meşhur kıssasıdır.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ ذِكْرِهِ أَقْوَالَ الْجَمَاعَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا فِي أَنَّ الْبَيْعَ طَلَاقٌ، مَا نَصُّهُ: وَقَدْ خَالَفَهُمُ الْجُمْهُورُ قَدِيمًا وَحَدِيثًا، فَرَأَوْا أَنَّ بَيْعَ الْأَمَةِ لَيْسَ طَلَاقًا لَهَا ; لِأَنَّ الْمُشْتَرِيَ نَائِبٌ عَنِ الْبَائِعِ، وَالْبَائِعُ كَانَ قَدْ أَخْرَجَ عَنْ مِلْكِهِ هَذِهِ الْمَنْفَعَةَ، وَبَاعِهَا مَسْلُوبَةً عَنْهُ، وَاعْتَمَدُوا فِي ذَلِكَ عَلَى حَدِيثِ بِرَيْرَةَ الْمُخَرَّجِ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا، فَإِنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ اشْتَرَتْهَا، وَأَعْتَقَتْهَا وَلَمْ يَنْفَسِخْ نِكَاحُهَا مِنْ زَوْجِهَا مُغِيثٍ، بَلْ خَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ الْفَسْخِ وَالْبَقَاءِ، فَاخْتَارَتِ الْفَسْخَ وَقِصَّتُهَا مَشْهُورَةٌ، فَلَوْ كَانَ بَيْعُ الْأَمَةِ طَلَاقَهَا كَمَا قَالَ هَؤُلَاءِ مَا خَيَّرَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَلَمَّا خَيَّرَهَا دَلَّ عَلَى بَقَاءِ النِّكَاحِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الْمَسْبِيَّاتُ فَقَطْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ مِنْهُ لَفْظُهُ.
İbn Kesîr, bu ayetin tefsirinde satışın talak olduğuna dair zikrettiğimiz topluluğun görüşlerini naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: "Cumhur ise geçmişte ve günümüzde onlara muhalefet etmiş ve cariyenin satılmasının onun için talak olmadığı görüşüne varmıştır; çünkü satın alan kimse satıcının halefidir ve satıcı bu [cinsi] menfaati mülkiyetinden çıkarmıştı ve onu bundan soyutlanmış olarak satmıştır. Bu hususta «Sahîhayn»da ve diğer kaynaklarda geçen Berîre hadisine dayanmışlardır. Zira Müminlerin annesi Âişe onu satın alıp azat etmiş, fakat kocası Mugîs ile olan nikâhı kendiliğinden fesholmamış, bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu nikâhı feshetmek veya evliliği sürdürmek arasında serbest bırakmış, o da feshi seçmiştir. Onun kıssası meşhurdur. Şayet cariyenin satılması bu kimselerin dediği gibi onun talakı olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu muhayyer bırakmazdı. Onu muhayyer bırakması nikâhın devam ettiğine ve ayetten maksadın sadece esir kadınlar olduğuna delalet etmiştir. Allah en iyisini bilir." Ondan nakledilen lafız burada bitti.
فَإِنْ قِيلَ: إِنْ كَانَ الْمُشْتَرِي امْرَأَةً لَمْ يَنْفَسِخِ النِّكَاحُ ; لِأَنَّهَا لَا تَمْلِكُ الِاسْتِمْتَاعَ بِبُضْعِ الْأَمَةِ، بِخِلَافِ الرَّجُلِ، وَمِلْكُ الْيَمِينِ أَقْوَى مِنْ مِلْكِ النِّكَاحِ، كَمَا قَالَ بِهَذَا جَمَاعَةٌ، وَلَا يَرُدُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ حَدِيثُ بِرَيْرَةَ، فَالْجَوَابُ هُوَ مَا حَرَّرَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ، وَهُوَ أَنَّهَا إِنْ لَمْ تَمْلِكِ الِاسْتِمْتَاعَ بِبُضْعِ أَمَتِهَا، فَهِيَ تَمْلِكُ الْمُعَاوَضَةَ عَلَيْهِ وَتَزْوِيجَهَا وَأَخْذَ مَهْرِهَا، وَذَلِكَ كَمِلْكِ الرَّجُلِ وَإِنْ لَمْ تَسْتَمْتِعْ بِالْبُضْعِ، فَإِذَا حَقَّقْتَ ذَلِكَ عَلِمْتَ أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَحُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمُحْصَنَاتُ أَيْ: الْمُتَزَوِّجَاتُ، إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ بِالسَّبْيِ مِنَ الْكَفَّارِ، فَلَا مَنْعَ فِي وَطْئِهِنَّ بِمِلْكِ الْيَمِينِ بَعْدَ الِاسْتِبْرَاءِ ; لِانْهِدَامِ الزَّوْجِيَّةِ الْأُولَى بِالسَّبْيِ كَمَا قَرَّرْنَا، وَكَانَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ جُوَيْرِيَّةُ بِنْتُ الْحَارِثِ ﵂ مُتَزَوِّجَةً بِرَجُلٍ اسْمُهُ مُسَافِعٌ، فَسُبِيَتْ فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَقِصَّتُهَا مَعْرُوفَةٌ. قَالَ نَاظِمُ قُرَّةِ الْأَبْصَارِ فِي جُوَيْرِيَّةَ ﵂:
Eğer denilirse ki: Bir topluluğun dediği gibi, alıcı kadın olduğunda nikâh fesholmaz; çünkü kadın cariyenin cinselliğinden istifadeye mâlik değildir, oysa erkek öyle değildir ve mülk-i yemin nikâh mülkiyetinden daha güçlüdür; dolayısıyla Berîre hadisi bu görüşü çürütmez. Buna cevap, İbnü'l-Kayyim'in tahkik ettiği şu husustur: Kadın kendi cariyesinin cinselliğinden bizzat yararlanmaya mâlik olmasa da onun üzerinde ivazlı muamele yapmaya (bedel karşılığı evlendirmeye), onu evlendirip mehrini almaya mâliktir ve cinselliğinden yararlanmasa bile bu hak bakımından tıpkı erkeğin mülkiyeti gibidir. Bunu tahkik ettiğinde anlarsın ki ayetin manasındaki tahkik şudur: "Muhsanât yani evli kadınlar size haram kılındı; ancak kâfirlerden esir alınarak sağ ellerinizin malik oldukları müstesnadır." Dolayısıyla istibrâdan (rahmin boş olduğunun anlaşılmasından) sonra mülk-i yemin sebebiyle onlarla cinsel birliktelikte bulunmaya hiçbir engel yoktur; zira açıkladığımız üzere esaretle önceki evlilik yıkılmıştır. Müminlerin annesi Cüveyriye bint el-Hâris radıyallâhu anhâ da Müsâfi' adında bir adamla evliydi; Benî Mustalik Gazvesi'nde esir edildi ve onun kıssası bilinmektedir. Kurretü'l-Ebsâr şairi, Cüveyriye radıyallâhu anhâ hakkında şöyle demiştir:
[الرَّجَزِ]
[Recez]
وَقَدْ سَبَاهَا فِي غُزَاةِ الْمُصْطَلِقِ ... مِنْ بَعْلِهَا مُسَافِعٌ بِالْمُنْزَلَقِ
Mustalik Gazvesi'nde onu esir almıştı... Kocası Müsâfi'den kılıçla.
وَمُرَادُهُ بِالْمُنْزَلَقِ السَّيْفُ، ثُمَّ إِنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي السَّبْيِ، هَلْ يُبْطِلُ حُكْمَ الزَّوْجِيَّةِ
Şairin "el-münzelek"ten muradı kılıçtır. Sonra âlimler esaretin önceki evlilik hükmünü;
الْأُولَى مُطْلَقًا وَلَوْ سُبِيَ الزَّوْجُ مَعَهَا، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ أَوْ لَا يُبْطِلُهُ إِلَّا إِذَا سُبِيَتْ وَحْدَهَا دُونَهُ؟ فَإِنْ سُبِيَ مَعَهَا فَحُكْمُ الزَّوْجِيَّةِ بَاقٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَبَعْضِ أَصْحَابِ أَحْمَدَ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
kocası da kendisiyle birlikte esir alınsa dahi mutlak olarak geçersiz kılıp kılmayacağı -ki ayetin zahiri budur- yoksa sadece kocasından ayrı olarak tek başına esir edildiğinde mi geçersiz kılacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. [İkinci görüşe göre] şayet kocası da onunla birlikte esir edilmişse evlilik hükmü devam eder; bu da Ebû Hanîfe'nin ve Ahmed'in bazı ashabının kavlidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ الْآيَةَ، يَعْنِي: كَمَا أَنَّكُمْ تَسْتَمْتِعُونَ بِالْمَنْكُوحَاتِ فَأَعْطُوهُنَّ مُهُورَهُنَّ فِي مُقَابَلَةِ ذَلِكَ، وَهَذَا الْمَعْنَى تَدُلُّ لَهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ الْآيَةَ [٤ \ ٢١] ، فَإِفْضَاءُ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ الْمُصَرَّحُ بِأَنَّهُ سَبَبٌ لِاسْتِحْقَاقِ الصَّدَاقِ كَامِلًا، هُوَ بِعَيْنِهِ الِاسْتِمْتَاعُ الْمَذْكُورُ هُنَا فِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ الْآيَةَ [٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً [٤ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٩] . فَالْآيَةُ فِي عَقْدِ النِّكَاحِ، لَا فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ كَمَا قَالَ بِهِ مَنْ لَا يَعْلَمُ مَعْنَاهَا، فَإِنْ قِيلَ: التَّعْبِيرُ بِلَفْظِ الْأُجُورِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأُجْرَةُ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ ; لِأَنَّ الصَّدَاقَ لَا يُسَمَّى أَجْرًا، فَالْجَوَابُ أَنَّ الْقُرْآنَ جَاءَ فِي تَسْمِيَةِ الصَّدَاقِ أَجْرًا فِي مَوْضِعٍ لَا نِزَاعَ فِيهِ ; لِأَنَّ الصَّدَاقَ لِمَا كَانَ فِي مُقَابَلَةِ الِاسْتِمْتَاعِ بِالزَّوْجَةِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ الْآيَةَ، صَارَ لَهُ شَبَهٌ قَوِيٌّ بِأَثْمَانِ الْمَنَافِعِ فَسُمِّيَ أَجْرًا، وَذَلِكَ الْمَوْضِعُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ الْآيَةَ [٤ \ ٢٥] ، أَيْ: مُهُورَهُنَّ بِلَا نِزَاعٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ الْآيَةَ [٥ \ ٥] . أَيْ: مُهُورَهُنَّ فَاتَّضَحَ أَنَّ الْآيَةَ فِي النِّكَاحِ لَا فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، فَإِنْ قِيلَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالسُّدِّيُّ يَقْرَءُونَ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Allah Teâlâ'nın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız (zevciyet kurduysanız), ücretlerini (mehirlerini) kendilerine verin” kavli; yani: Nikâhladığınız kadınlardan faydalandığınız gibi bunun karşılığında onlara mehirlerini verin demektir. Bu manaya Allah'ın Kitabı'ndan ayetler delalet etmektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ } “Birbirinizle baş başa kalıp içli dışlı olmuşken onu nasıl alırsınız?” [en-Nisâ 4/21] kavli böyledir. Mehirin tamamını hak etme sebebi olduğu açıkça belirtilen eşlerin birbirine kavuşup baş başa kalması (ifdâ), burada: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız” [en-Nisâ 4/24] kavlinde zikredilen faydalanmanın (istimtâ) aynısıdır. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً } “Kadınlara mehirlerini gönül hoşluğuyla verin” [en-Nisâ 4/4] ve { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا } “Onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz” [el-Bakara 2/229] kavilleri de böyledir. Dolayısıyla bu ayet, manasını bilmeyen kimselerin iddia ettiği gibi mut'a nikâhı hakkında değil, [sahih] nikâh akdi hakkındadır. Eğer denilirse ki: "Ücretler (el-ücûr) lafzıyla ifade edilmesi, maksadın mut'a nikâhındaki ücret olduğuna delalet eder; zira mehir ücret olarak isimlendirilmez." Cevap şudur: Kur'an'da mehirin ücret olarak isimlendirilmesi üzerinde hiçbir ihtilaf bulunmayan bir yerde geçmiştir; çünkü mehir, Allah Teâlâ'nın: { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ } “Onu nasıl alırsınız?” ayetinde açıkça belirttiği gibi eşten faydalanmanın karşılığı olunca, menfaat bedellerine güçlü bir benzerliği olmuş ve bu sebeple "ecir/ücret" diye isimlendirilmiştir. Bu yer de Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve ücretlerini (mehirlerini) kendilerine verin” [en-Nisâ 4/25] kavlidir; yani ihtilafsız olarak mehirlerini [verin] demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Müminlerden hür ve iffetli kadınlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da, ücretlerini (mehirlerini) verdiğiniz takdirde [size helaldir]” [el-Mâide 5/5] kavlidir; yani mehirlerini [verdiğinizde]. Böylece ayetin mut'a nikâhı hakkında değil [sahih] nikâh hakkında olduğu açıklığa kavuşmuştur. Eğer denilirse ki: İbn Abbâs, Übey b. Ka'b, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî ayeti: "فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى" (Onlardan belirli bir süreye kadar faydalandığınızda) şeklinde okuyorlardı ve bu da ayetin mut'a nikâhı hakkında olduğuna delalet eder. Buna üç yönden cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى لَمْ يَثْبُتْ قُرْآنًا ; لِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ عَلَى عَدَمِ كَتْبِهِ فِي الْمَصَاحِفِ الْعُثْمَانِيَّةِ، وَأَكْثَرُ الْأُصُولِيِّينَ عَلَى أَنَّ مَا قَرَأَهُ الصَّحَابِيُّ عَلَى أَنَّهُ قُرْآنٌ، وَلَمْ يَثْبُتْ كَوْنُهُ قُرْآنًا لَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى شَيْءٍ ; لِأَنَّهُ بَاطِلٌ مِنْ أَصْلِهِ ; لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَنْقُلْهُ إِلَّا عَلَى أَنَّهُ قُرْآنٌ فَبَطَلَ كَوْنُهُ قُرْآنًا ظَهَرَ بُطْلَانُهُ مِنْ أَصْلِهِ.
Birincisi: Onların "belirli bir süreye kadar" (ilâ ecelin müsemmâ) sözü, sahâbenin bunu Osmânî mushaflara yazmama hususundaki icmâı sebebiyle Kur'an olarak sabit olmamıştır. Fıkıh usulcülerinin çoğunluğuna göre, bir sahâbînin Kur'an olarak okuduğu ancak Kur'an olduğu sabit olmayan bir şeyle hiçbir hususta istidlal edilemez; çünkü o aslı itibarıyla batıldır; zira o kimse bunu ancak Kur'an olarak nakletmiştir, onun Kur'an oluşu iptal olunca da aslından batıl olduğu ortaya çıkmıştır.
الثَّانِي: أَنَّا لَوْ مَشَيْنَا عَلَى أَنَّهُ يُحْتَجُّ بِهِ كَالِاحْتِجَاجِ بِخَبَرِ الْآحَادِ كَمَا قَالَ بِهِ قَوْمٌ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ تَفْسِيرٌ مِنْهُمْ لِلْآيَةِ بِذَلِكَ، فَهُوَ مُعَارَضٌ بِأَقْوَى مِنْهُ ; لِأَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ عَلَى
İkincisi: Bir topluluğun dediği gibi bunun âhâd haberle ihticac edilir gibi hüccet sayıldığı ya da bunun onların ayete getirdiği bir tefsir olduğu kabul edilerek hareket edilse dahi, bundan daha güçlüsüyle tearuz etmektedir; zira âlimlerin cumhuru
خِلَافِهِ ; وَلِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الصَّرِيحَةَ قَاطِعَةٌ بِكَثْرَةٍ بِتَحْرِيمِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَصَرَّحَ ﷺ بِأَنَّ ذَلِكَ التَّحْرِيمَ دَائِمٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، كَمَا ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» مِنْ حَدِيثِ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ ﵁ أَنَّهُ غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ. فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْتَاعِ فِي النِّسَاءِ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ شَيْءٌ فَلْيُخَلِّ سَبِيلَهُ، وَلَا تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا» .
bunun aksinedir; ayrıca sahih ve sarih hadisler pek çok tarikle mut'a nikâhının haram kılındığını kesin olarak belirtmektedir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu haram kılınışın kıyamet gününe kadar daimi olduğunu açıkça bildirmiştir. Müslim'in «Sahîh»inde Sebre b. Ma'bed el-Cühenî radıyallâhu anh'ın Mekke'nin fethi günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaştığına dair geçen hadiste sabit olduğu üzere Resûlullah şöyle buyurmuştur: «Ey insanlar! Kadınlarla mut'a yapmanız (istimtâ') hususunda size izin vermiştim; muhakkak ki Allah bunu kıyamet gününe kadar haram kılmıştır. Kimin yanında bunlardan [mut'a nikâhlı bir kadın] varsa onun yolunu serbest bıraksın (bıraksın gitsin) ve onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almayın.»
وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: وَلَا تَعَارُضَ فِي ذَلِكَ ; لِإِمْكَانِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ ذَلِكَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَفِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَيْضًا وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ وَعُلُومِ الْحَدِيثِ.
Müslim'in bir rivayetinde ise bunun Vedâ Haccı'nda [olduğu zikredilmiştir]. Bunda bir çelişki yoktur; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu hem Mekke'nin fethi günü hem de Vedâ Haccı'nda söylemiş olması mümkündür; fıkıh usulü ve hadis ilimlerinde yerleştiği üzere mümkün olduğunda [rivayetleri] cem etmek (bağdaştırmak) vaciptir.
الثَّالِثُ: أَنَا لَوْ سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى إِبَاحَةِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ فَإِنَّ إِبَاحَتَهَا مَنْسُوخَةٌ كَمَا صَحَّ نَسْخُ ذَلِكَ فِي الْأَحَادِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا عَنْهُ ﷺ وَقَدْ نُسِخَ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ الْأُولَى يَوْمَ خَيْبَرَ كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، وَالْآخِرَةُ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا.
Üçüncüsü: Ayetin mut'a nikâhının mubahlığına delalet ettiğini tartışma gereği kabul etsek dahi, bunun mubahlığı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen müttefekun aleyh hadislerde sahih olarak sabit olduğu üzere neshedilmiştir. Bu hüküm iki defa neshedilmiştir: Birincisi Sahîh'te sabit olduğu üzere Hayber günü, sonuncusu ise yine Sahîh'te sabit olduğu üzere Mekke'nin fethi günüdür.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: نُسِخَتْ مَرَّةً وَاحِدَةً يَوْمَ الْفَتْحِ، وَالَّذِي وَقَعَ فِي خَيْبَرَ تَحْرِيمُ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ فَقَطْ، فَظَنَّ بَعْضُ الرُّوَاةِ أَنَّ يَوْمَ خَيْبَرَ ظَرْفٌ أَيْضًا لِتَحْرِيمِ الْمُتْعَةِ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Sadece bir defa, Fetih günü neshedilmiştir. Hayber'de vuku bulan ise yalnızca ehil eşek etlerinin haram kılınmasıdır; dolayısıyla bazı râviler Hayber gününün mut'anın haram kılınması için de bir zaman zarfı olduğunu zannetmişlerdir.
وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ الْقَيِّمِ، وَلَكِنْ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، صَرِيحَةٌ فِي تَحْرِيمِ الْمُتْعَةِ يَوْمَ خَيْبَرَ أَيْضًا، فَالظَّاهِرُ أَنَّهَا حُرِّمَتْ مَرَّتَيْنِ كَمَا جَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَصَحَّتِ الرِّوَايَةُ بِهِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu görüşü İbnü'l-Kayyim tercih etmiştir; fakat bazı sahih rivayetler Hayber günü de mut'anın haram kılındığı hususunda açıktır. Dolayısıyla pek çok âlimin kesin bir dille belirttiği ve rivayetin sahih olduğu üzere onun iki defa haram kılınmış olması zahir olandır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِأَنَّهُ يَجِبُ حِفْظُ الْفَرْجِ عَنْ غَيْرِ الزَّوْجَةِ وَالسَّرِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ [٢٣ \ ٦] ، فِي الْمَوْضِعَيْنِ، ثُمَّ صَرَّحَ بِأَنَّ الْمُبْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ مِنَ الْعَادِينَ بِقَوْلِهِ: فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ الْآيَةَ [٢٣ \ ٧] .
Dördüncüsü: Allah Teâlâ her iki yerde geçen: { إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Ancak eşleri yahut sahip oldukları cariyeler müstesna” [el-Mü'minûn 23/6; el-Meâric 70/30] kavlinde zevce ve cariyeden başkasına karşı ırzı korumanın vacip olduğunu açıkça belirtmiş, sonra da: { فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ } “Artık kim bundan ötesini ararsa...” [el-Mü'minûn 23/7; el-Meâric 70/31] kavliyle bunun ötesini arayanların haddi aşanlardan olduğunu açıkça ifade etmiştir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُسْتَمْتِعَ بِهَا لَيْسَتْ مَمْلُوكَةً وَلَا زَوْجَةً، فَمُبْتَغِيهَا إِذَنْ مِنَ الْعَادِينَ بِنَصِّ الْقُرْآنِ، أَمَّا كَوْنُهَا غَيْرَ مَمْلُوكَةٍ فَوَاضِحٌ، وَأَمَّا كَوْنُهَا غَيْرَ زَوْجَةٍ فَلِانْتِفَاءِ لَوَازِمِ الزَّوْجِيَّةِ عَنْهَا كَالْمِيرَاثِ، وَالْعِدَّةِ، وَالطَّلَاقِ، وَالنَّفَقَةِ، وَلَوْ كَانَتْ زَوْجَةً لَوَرِثَتْ وَاعْتَدَّتْ وَوَقَعَ عَلَيْهَا الطَّلَاقُ وَوَجَبَتْ لَهَا النَّفَقَةُ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، فَهَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي هِيَ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ
Bilinmektedir ki mut'a ile faydalanılan kadın ne bir cariyedir ne de zevcedir; dolayısıyla onu arzulayan kimse Kur'an'ın nassıyla haddi aşanlardandır. Onun cariye olmadığı açıktır. Zevce olmadığına gelince; miras, iddet, talak ve nafaka gibi zevciyetin gereklerinin onda bulunmaması sebebiyledir. Şayet zevce olsaydı, zahir olduğu üzere mirasçı olur, iddet bekler, ona talak vaki olur ve lehine nafaka vacip olurdu. Dolayısıyla: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ } “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri yahut sahip oldukları cariyeler müstesna, bundan dolayı kınanmazlar. Artık kim bundan ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir” ayeti
[٢٣ \ ٧٥ - ٢٩، ٣١] ، صَرِيحَةٌ فِي مَنْعِ الِاسْتِمْتَاعِ بِالنِّسَاءِ الَّذِي نُسِخَ. وَسِيَاقُ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ الْآيَةَ فِي عَقْدِ النِّكَاحِ كَمَا بَيَّنَّا لَا فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْمُحَرَّمَاتِ الَّتِي لَا يَجُوزُ نِكَاحُهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ [٤ \ ٢٣] الْخَ. . .
[el-Mü'minûn 23/5-7; el-Meâric 70/29-31], neshedilen kadınlarla mut'a yapmanın yasaklığında gayet açıktır. Ele aldığımız ayetin bağlamı da açıkladığımız üzere ayetin mut'a nikâhı hakkında değil nikâh akdi hakkında olduğuna açık bir şekilde delalet etmektedir; zira Allah Teâlâ: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ } “Size analarınız, kızlarınız... haram kılındı” [en-Nisâ 4/23] ilâ âhir kavliyle nikâhlanması caiz olmayan haramları zikretmiş,
ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ غَيْرَ تِلْكَ الْمُحَرَّمَاتِ حَلَالٌ بِالنِّكَاحِ بِقَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ [٤ \ ٢٤] ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ نَكَحْتُمْ مِنْهُنَّ وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهَا يَلْزَمُكُمْ أَنْ تُعْطُوهَا مَهْرَهَا، مُرَتَّبًا لِذَلِكَ بِالْفَاءِ عَلَى النِّكَاحِ بِقَوْلِهِ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ الْآيَةَ [٤ \ ٢٤] ، كَمَا بَيَّنَاهُ وَاضِحًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
sonra: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ } “Bunların dışındakiler ise, iffetli yaşamak ve zina etmemek şartıyla mallarınızla istemeniz için size helal kılındı” [en-Nisâ 4/24] kavliyle bu haramların dışındakilerin nikâh ile helal olduğunu beyan etmiş, ardından da: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız...” [en-Nisâ 4/24] kavliyle fâ harfi ile nikâha bağlayarak onlardan kiminle evlenip faydalandıysanız mehrini vermenizin gerekeceğini beyan etmiştir; nitekim bunu açıkça ortaya koyduk. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْأَمَةَ لَا يَجُوزُ نِكَاحُهَا، وَلَوْ عِنْدَ الضَّرُورَةِ إِلَّا إِذَا كَانَتْ مُؤْمِنَةً بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ [٤ \ ٢٥] ، فَمَفْهُومُ مُخَالَفَتِهِ أَنَّ غَيْرَ الْمُؤْمِنَاتِ مِنَ الْإِمَاءِ لَا يَجُوزُ نِكَاحُهُنَّ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَهَذَا الْمَفْهُومُ يُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ آيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ [٥ \ ٥] ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بِالْمُحْصَنَاتِ فِيهَا الْحَرَائِرُ عَلَى أَحَدِ الْأَقْوَالِ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْإِمَاءَ الْكَوَافِرَ لَا يَحِلُّ نِكَاحُهُنَّ وَلَوْ كُنَّ كِتَابِيَّاتٍ، وَخَالَفَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَأَجَازَ نِكَاحَ الْأَمَةِ الْكَافِرَةِ، وَأَجَازَ نِكَاحَ الْإِمَاءِ لِمَنْ عِنْدَهُ طَوْلٌ يَنْكِحُ بِهِ الْحَرَائِرَ ; لِأَنَّهُ لَا يُعْتَبَرُ مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ كَمَا عُرِفَ فِي أُصُولِهِ ﵀.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } “İçinizden hür ve mümin kadınlarla evlenmeye mali gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz mümin cariyelerinizden [alsın]” kavli. Bu yüce ayetin zahirine göre, { مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } “mümin cariyelerinizden” [en-Nisâ 4/25] kavlinin delaletiyle, zaruret halinde dahi olsa cariye ile ancak mümin olduğu takdirde evlenmek caizdir. Mefhûm-i muhalifine göre cariyelerden mümin olmayanlarla hiçbir surette nikâhlanmak caiz değildir. Bu mefhum, diğer bir ayetin mefhumundan da anlaşılmaktadır ki o da Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar...” [el-Mâide 5/5] kavlidir; zira görüşlerden birine göre buradaki "el-muhsanât"tan maksat hür kadınlardır ve bundan ehl-i kitap dahi olsalar kâfir cariyelerle evlenmenin helal olmadığı anlaşılır. İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh ise buna muhalefet ederek kâfir cariye ile nikâhlanmayı caiz görmüş ve hür kadınlarla evlenecek mali gücü (tavl) bulunan kimse için de cariyelerle evlenmeyi caiz saymıştır; çünkü onun usulünde bilindiği üzere mefhûm-i muhalefet itibar edilmez.
أَمَّا وَطْءُ الْأَمَةِ الْكَافِرَةِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، فَإِنَّهَا إِنْ كَانَتْ كِتَابِيَّةٌ فَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى إِبَاحَةِ وَطْئِهَا بِالْمِلْكِ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ الْآيَةَ [٢٣ \ ٦] ، وَلِجَوَازِ نِكَاحِ حَرَائِرِهِمْ فَيَحِلُّ التَّسَرِّي بِالْإِمَاءِ مِنْهُمْ. وَأَمَّا إِنْ كَانَتِ الْأَمَةُ الْمَمْلُوكَةُ لَهُ مَجُوسِيَّةً أَوْ عَابِدَةَ وَثَنٍ مِمَّنْ لَا يَحِلُّ نِكَاحُ حَرَائِرِهِمْ ; فَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَنْعِ وَطْئِهَا بِمِلْكِ الْيَمِينِ.
Kâfir cariyeyle mülk-i yemin yoluyla cinsel ilişkide bulunmaya gelince; şayet ehl-i kitap ise, âlimlerin cumhuru Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Ancak eşleri yahut sahip oldukları cariyeler müstesna” [el-Mü'minûn 23/6] kavlinin umumiliği sebebiyle ve onların hür kadınlarıyla nikâhlanmanın caiz olmasından ötürü onlardan cariye edinmenin (teserrî) helal olduğu gerekçesiyle mülkiyet yoluyla onunla birlikte olmanın mubah olduğu görüşündedir. Şayet kişinin mülkiyetindeki cariye, hür kadınlarıyla evlenilmesi helal olmayan Mecûsî veya putperest bir kadın ise; âlimlerin cumhuru mülk-i yemin ile onunla cinsel ilişkide bulunmanın yasak olduğu görüşündedir.
قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَعَلَيْهِ جَمَاعَةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَمَا خَالَفَهُ فَهُوَ شُذُوذٌ لَا يُعَدُّ خِلَافًا، وَلَمْ يَبْلُغْنَا إِبَاحَةُ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ طَاوُسٍ.
İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Şehirlerin fukaha cemaati ve âlimlerin cumhuru bu görüştedir. Buna muhalif olan görüş ise şâz olup dikkate alınacak bir ihtilaf sayılmaz; bize bunun mubah olduğuna dair görüş Tâvûs haricinde kimseden ulaşmamıştır."
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ مِنْ جِهَةِ الدَّلِيلِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ جَوَازُ وَطْءِ الْأَمَةِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَإِنْ كَانَتْ عَابِدَةَ وَثَنٍ أَوْ مَجُوسِيَّةً ; لِأَنَّ أَكْثَرَ السَّبَايَا فِي عَصْرِهِ ﷺ مِنْ
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Delil yönünden zahir olan -Allah Teâlâ en iyisini bilir- putperest veya Mecûsî de olsa mülk-i yemin yoluyla cariye ile cinsel ilişkide bulunmanın caiz olduğudur; çünkü onun [Resûlullah'ın] sallallâhu aleyhi ve sellem asrındaki esir kadınların çoğu
كُفَّارِ الْعَرَبِ وَهُمْ عَبَدَةُ أَوْثَانٍ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ حَرَّمَ وَطْأَهُنَّ بِالْمِلْكِ لِكُفْرِهِنَّ وَلَوْ كَانَ حَرَامًا لَبَيَّنَهُ، بَلْ قَالَ ﷺ: «لَا تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ، وَلَا غَيْرُ ذَاتِ حَمْلٍ حَتَّى تَحِيضَ حَيْضَةً» ، وَلَمْ يَقُلْ حَتَّى يُسْلِمْنَ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ شَرْطًا لَقَالَهُ وَقَدْ أَخَذَ الصَّحَابَةُ سَبَايَا فَارِسَ وَهُنَّ مَجُوسٌ، وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُمُ اجْتَنَبُوهُنَّ حَتَّى أَسْلَمْنَ.
putperest olan Arap kâfirlerindendi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, küfürleri sebebiyle mülkiyet yoluyla onlarla cinsel ilişkide bulunmayı haram kıldığı nakledilmemiştir. Şayet haram olsaydı bunu açıklardı; bilakis [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Hamile kadınla doğuruncaya kadar, hamile olmayanla da bir hayız görünceye kadar cinsel ilişkide bulunulmaz.” Oysa “müslüman oluncaya kadar” dememiştir; şayet bu bir şart olsaydı onu mutlaka söylerdi. Nitekim sahabe Fars esir kadınlarını aldıklarında onlar Mecûsî idiler ve müslüman oluncaya kadar onlardan sakındıkları nakledilmemiştir.
قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» مَا نَصُّهُ: وَدَلَّ هَذَا الْقَضَاءُ النَّبَوِيُّ عَلَى جَوَازِ وَطْءِ الْإِمَاءِ الْوَثَنِيَّاتِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، فَإِنَّ سَبَايَا أُوطَاسٍ لَمْ يَكُنْ كِتَابِيَّاتٍ، وَلَمْ يَشْتَرِطْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي وَطْئِهِنَّ إِسْلَامَهُنَّ، وَلَمْ يَجْعَلِ الْمَانِعَ مِنْهُ إِلَّا الِاسْتِبْرَاءَ فَقَطْ، وَتَأْخِيرُ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ مُمْتَنِعٌ مَعَ أَنَّهُمْ حَدِيثُو عَهْدٍ بِالْإِسْلَامِ وَيَخْفَى عَلَيْهِمْ حُكْمُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَحُصُولُ الْإِسْلَامِ مِنْ جَمِيعِ السَّبَايَا، وَكُنَّ عِدَّةَ آلَافٍ بِحَيْثُ لَمْ يَتَخَلَّفْ مِنْهُنَّ عَنِ الْإِسْلَامِ جَارِيَةٌ وَاحِدَةٌ مِمَّا يُعْلَمُ أَنَّهُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، فَإِنَّهُنَّ لَمْ يُكْرَهْنَ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُنَّ مِنَ الْبَصِيرَةِ وَالرَّغْبَةِ وَالْمَحَبَّةِ فِي الْإِسْلَامِ مَا يَقْتَضِي مُبَادَرَتَهُنَّ إِلَيْهِ جَمِيعًا، فَمُقْتَضَى السُّنَّةِ وَعَمَلِ الصَّحَابَةِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَعْدَهُ جَوَازُ وَطْءِ الْمَمْلُوكَاتِ عَلَى أَيِّ دِينٍ كُنَّ، وَهَذَا مَذْهَبُ طَاوُسٍ وَغَيْرِهِ، وَقَوَّاهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» فِيهِ وَرَجَّحَ أَدِلَّتَهُ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. اهـ كَلَامُ ابْنِ الْقَيِّمِ بِلَفْظِهِ وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا.
İbnü'l-Kayyim, Zâdü'l-Me‘âd adlı eserinde lafzıyla şöyle demiştir: “Bu nebevî hüküm, putperest cariyelerle mülk-i yemin yoluyla cinsel ilişkide bulunmanın caiz olduğuna delalet etmiştir. Zira Evtâs esirleri ehl-i kitap değildi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla ilişkide bulunmak için müslüman olmalarını şart koşmamış ve buna mâni olarak sadece istibrâyı (rahmin temizliğini beklemeyi) kılmıştır. İhtiyaç vaktinden sonraya açıklamanın geciktirilmesi ise imkânsızdır; üstelik onların İslam ile ahitleri yeniydi ve bu meselenin hükmü onlara kapalıydı. Sayıları binleri bulan esir kadınların hepsinin İslam'a girmesi ve içlerinden tek bir cariyenin bile İslam'dan geri kalmamış olması ise bilinmektedir ki son derece uzaktır. Çünkü onlar İslam'a zorlanmamışlardı ve hepsinin birden İslam'a koşmasını gerektirecek bir basiret, arzu ve sevgiye sahip değillerdi. Dolayısıyla sünnetin ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki ve sonrasındaki sahabe uygulamasının gereği, hangi dinden olurlarsa olsunlar mülk edinilen kadınlarla cinsel ilişkide bulunmanın caiz olduğudur. Bu, Tâvûs ve başkalarının mezhebidir; el-Muğnî sahibi de bu görüşü orada kuvvetlendirmiş ve delillerini tercih etmiştir. Muvaffakiyet Allah'tandır.” İbnü'l-Kayyim'in sözü lafzıyla burada bitti ve son derece açıktır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الْعَذَابَ الَّذِي عَلَى الْمُحْصَنَاتِ وَهُنَّ الْحَرَائِرُ الَّذِي نِصْفُهُ عَلَى الْإِمَاءِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ جِلْدٌ مِائَةٍ بِقَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ [٢٤ \ ٢] ، فَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ عَلَى الْأَمَةِ الزَّانِيَةِ خَمْسِينَ جَلْدَةً وَيَلْحَقُ بِهَا الْعَبْدُ الزَّانِي فَيُجْلَدُ خَمْسِينَ، فَعُمُومُ الزَّانِيَةِ مَخْصُوصٌ بِنَصِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] ، وَعُمُومُ الزَّانِي مَخْصُوصٌ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْمَنْصُوصِ ; لِأَنَّهُ لَا فَارِقَ الْبَتَّةَ بَيْنَ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ إِلَّا الرِّقَّ، فَعُلِمَ أَنَّهُ سَبَبُ تَشْطِيرِ الْجَلْدِ فَأَجْرَى فِي الْعَبْدِ لِاتِّصَافِهِ بِالرِّقِّ الَّذِي هُوَ مَنَاطُ تَشْطِيرِ الْجَلْدِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ مِنْ أَمْثِلَةِ تَخْصِيصِ عُمُومِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ نَوْعَ تَنْقِيحِ الْمَنَاطِ الْمَعْرُوفِ بِإِلْغَاءِ الْفَارِقِ يُسَمَّى قِيَاسًا، وَالْخِلَافُ فِي كَوْنِهِ قِيَاسًا مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ. أَمَّا الرَّجْمُ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَتَشَطَّرُ، فَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْمُرَادِ بِالْآيَةِ.
Allah Teâlâ'nın: “Evlendiklerinde bir fuhuş yaparlarsa, hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı onlara uygulanır” kavli; burada hür kadınlar olan muhsanâta uygulanan ve yarısı cariyelerin üzerinde olan bu azabın ne olduğunu açıklamamıştır. Fakat başka bir yerde: “Zina eden kadın ve zina eden erkek; her birine yüz değnek vurun” [en-Nûr 24/2] kavliyle bunun yüz celde (kırbaç) olduğunu açıklamıştır. Bundan da zina eden cariyenin cezasının elli değnek olduğu anlaşılır; erkek köle de ona ilhak edilerek elli değnek vurulur. Dolayısıyla zina eden kadın hakkındaki umumi hüküm, Allah Teâlâ'nın: “Hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı onlara uygulanır” [en-Nisâ 4/25] kavlinin nassı ile tahsis edilmiştir. Zina eden erkek hakkındaki umumi hüküm ise nassa kıyas yoluyla tahsis edilmiştir; çünkü hür kadın ile cariye arasında kölelikten başka hiçbir fark yoktur. Böylece celdenin yarıya indirilme sebebinin kölelik olduğu anlaşılmış ve celdenin yarıya indirilmesinin menâtı (illeti) olan kölelik vasfını taşıdığı için köle hakkında da bu hüküm uygulanmıştır. Bu ayet fıkıh usulü âlimleri katında, nassın umumunun kıyasla tahsis edilmesinin örneklerindendir; bu da tenkîhu'l-menât türlerinden farkın ilga edilmesi (ilğâu'l-fârık) olarak bilinen yöntemin kıyas olarak isimlendirilmesine dayanır. Bunun kıyas sayılıp sayılmayacağı konusundaki ihtilaf ise usul ilminde bilinmektedir. Recme gelince; onun yarıya bölünemeyeceği malumdur, dolayısıyla ayette kastedilen anlama dâhil olmamıştır.
تَنْبِيهٌ
UYARI
قَدْ عَلِمْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي مَعْنَى أُحْصِنَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ تَزَوَّجْنَ، وَذَلِكَ هُوَ
Geçen açıklamalardan öğrenmiş bulunmaktasın ki, “uhsinne” kelimesinin anlamında tahkik edilen husus, bununla “evlendiler” manasının kastedildiğidir. İşte bu,
مَعْنَاهُ عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ قِرَاءَتُهُ بِالْبِنَاةِ لِلْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ، خِلَافًا لِمَا اخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ أَنَّ مَعْنَى قِرَاءَةِ أَحْصَنَّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَالصَّادِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ أَسْلَمْنَ، وَأَنَّ مَعْنَى أُحْصِنَّ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ الصَّادِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ زُوِّجْنَ، وَعَلَيْهِ فَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا أُحْصِنَّ [٤ \ ٢٥] أَنَّ الْأَمَةَ الَّتِي لَمْ تَتَزَوَّجْ لَا حَدَّ عَلَيْهَا إِذَا زَنَتْ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ حَدَّهَا فِي الْآيَةِ بِالْإِحْصَانِ، وَتَمَسَّكَ بِمَفْهُومِ هَذِهِ الْآيَةِ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَطَاوُسٌ، وَعَطَاءٌ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ، وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ فِي رِوَايَةٍ فَقَالُوا: لَا حَدَّ عَلَى مَمْلُوكَةٍ حَتَّى تَتَزَوَّجَ، وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا - وَاللَّهُ أَعْلَمُ - أَنَّ مَفْهُومَ هَذِهِ الْآيَةِ فِيهِ إِجْمَالٌ وَقَدْ بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ، وَإِيضَاحُهُ أَنَّ تَعْلِيقَ جَلْدِ الْخَمْسِينَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ عَلَى إِحْصَانِ الْأَمَةِ، يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْأَمَةَ الَّتِي لَمْ تُحْصَنْ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَقَطْ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا لَا تُجْلَدُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا تُجْلَدُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ أَوْ أَقَلَّ أَوْ تُرْجَمُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمُحْتَمَلَاتِ، وَلَكِنَّ السُّنَّةَ الصَّحِيحَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْمُحْصَنَةِ مِنَ الْإِمَاءِ كَذَلِكَ، لَا فَرْقَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمُحْصَنَةِ، وَالْحِكْمَةُ فِي التَّعْبِيرِ بِخُصُوصِ الْمُحْصَنَةِ دَفْعُ تَوَهُّمِ أَنَّهَا تُرْجَمُ كَالْحُرَّةِ، فَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ﵄ قَالَا: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْأَمَةِ إِذَا زَنَتْ، وَلَمْ تُحْصَنْ قَالَ: «إِنْ زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا ثُمَّ بِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ» .
İbn Cerîr'in tercih ettiği; etken (mâlûm) olarak hemzenin ve sâdın fethasıyla okunan “ahsanne” kıraatinin manasının “müslüman oldular”, edilgen (mechûl) olarak hemzenin dammesi ve sâdın kesresiyle okunan “uhsinne” kıraatinin manasının ise “evlendirildiler” olduğu şeklindeki görüşünün aksine, kelimenin hem etken hem de edilgen olarak okunan iki kıraatindeki manasıdır. Buna göre, “Evlendiklerinde...” [en-Nisâ 4/25] kavlindeki şartın mefhumundan, evlenmemiş olan cariyenin zina ettiği takdirde ona had cezası uygulanmayacağı anlaşılır; zira [Allah] Teâlâ ayette cariyenin had cezasını ihsâna (evlenmeye) bağlamıştır. Bu ayetin mefhumuna İbn Abbâs, Tâvûs, Atâ, İbn Cüreyc, Saîd b. Cübeyr, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm ve bir rivayette Dâvûd b. Alî tutunmuş ve şöyle demişlerdir: “Evlenmedikçe mülk altındaki kadına had cezası yoktur.” Buna verilecek cevap ise -Allah en iyisini bilir- şudur: Bu ayetin mefhumunda bir kapalılık (icmâl) vardır ve bunu sahih sünnet açıklamıştır. Bunun izahı şöyledir: Ayette zikredilen elli değneğin cariyenin evlenmesine bağlanmasından, evlenmemiş olan cariyenin sadece böyle olmadığı anlaşılır; dolayısıyla değnek vurulmayacağı ihtimali olduğu gibi, bundan daha fazla veya daha az değnek vurulacağı veya recmedileceği gibi başka ihtimaller de taşır. Fakat sahih sünnet, evlenmemiş cariyelerin de aynı şekilde olduğunu, onunla evli olan arasında fark bulunmadığını göstermiştir. Ayette özellikle evli olanın zikredilmesindeki hikmet ise, hür kadın gibi recmedileceği vehmini defetmektir. Nitekim iki Şeyh [Buhârî ve Müslim] Sahîh'lerinde Ebû Hüreyre ve Zeyd b. Hâlid el-Cühenî radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e henüz evlenmemiş olan cariye zina ettiği zaman [hükmünün ne olduğu] soruldu; şöyle buyurdu: “Eğer zina ederse ona değnek vurun, sonra yine zina ederse ona değnek vurun, sonra yine zina ederse ona değnek vurun, sonra da kıldan bir ip karşılığında olsa bile onu satın.”
قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: لَا أَدْرِي أَبْعَدَ الثَّالِثَةِ، أَوِ الرَّابِعَةِ، وَحَمْلُ الْجَلْدِ فِي الْحَدِيثِ عَلَى التَّأْدِيبِ غَيْرُ ظَاهِرٍ، لَا سِيَّمَا وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ التَّصْرِيحُ بِالْحَدِّ، فَمَفْهُومُ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ بِعَيْنِهِ الَّذِي سُئِلَ عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَجَابَ فِيهِ بِالْأَمْرِ بِالْجَلْدِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ السَّائِلَ مَا سَأَلَهُ إِلَّا لِأَنَّهُ أُشْكِلَ عَلَيْهِ مَفْهُومُ هَذِهِ الْآيَةِ فَالْحَدِيثُ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَلَوْ كَانَ جَلْدُ غَيْرِ الْمُحْصَنَةِ أَكْثَرَ أَوْ أَقَلَّ مِنْ جَلْدِ الْمُحْصَنَةِ لَبَيَّنَهُ ﷺ.
İbn Şihâb şöyle demiştir: “Üçüncüden sonra mı yoksa dördüncüden sonra mı [satın buyurdu] bilmiyorum.” Hadisteki celdeyi (değneği) te'dib (terbiye etme) cezasına hamletmek zahir değildir; bilhassa bazı rivayetlerde açıkça “had” ifadesi geçmektedir. Dolayısıyla bu ayetin mefhumu, bu müttefekun aleyh olan hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bizzat sorulan ve onun da değnek vurulmasını emrederek cevap verdiği hususun ta kendisidir. Zahir olan odur ki soran kimse bunu ancak bu ayetin mefhumu kendisine müşkül geldiği için sormuştur. Böylece hadis, ihtilaflı konunun tam metni olmuştur; şayet evli olmayan cariyenin celdesi evli olanın celdesinden daha fazla veya daha az olsaydı, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bunu mutlaka açıklardı.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ الْأَقْوَالَ الْمُخَالِفَةَ لِهَذَا لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهَا، كَقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَنْ وَافَقَهُ الْمُتَقَدِّمُ آنِفًا، وَكَالْقَوْلِ بِأَنَّ غَيْرَ الْمُحْصَنَةِ تُجْلَدُ مِائَةً، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ الظَّاهِرِيِّ، وَلَا يَخْفَى بَعْدَهُ وَكَالْقَوْلِ بِأَنَّ الْأَمَةَ الْمُحْصَنَةَ تُرْجَمُ وَغَيْرُ الْمُحْصَنَةِ تُجْلَدُ خَمْسِينَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ، وَلَا يَخْفَى شِدَّةُ بُعْدِهِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bununla öğrenmiş oldun ki buna muhalif olan görüşlere itibar edilmez; tıpkı az önce geçen İbn Abbâs ve ona muvafakat edenlerin görüşü gibi, evli olmayan cariyeye yüz değnek vurulacağı görüşü gibi -ki bu Dâvûd b. Alî ez-Zâhirî'den meşhur olan görüştür ve [haktan] uzaklığı gizli değildir- ve evli cariyenin recmedileceği, evli olmayanın ise elli değnek vurulacağı görüşü gibi -ki bu Ebû Sevr'in görüşüdür ve [haktan] son derece uzak olduğu gizli değildir-. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ النُّشُوزَ قَدْ يَحْصُلُ مِنَ النِّسَاءِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هَلْ يَحْصُلُ مِنَ الرِّجَالِ نُشُوزٌ أَوْ لَا؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ
Allah Teâlâ'nın: “Geçimsizliklerinden korktuğunuz kadınlara...” ayet-i kerimesinde, nüşûzun (geçimsizliğin) kadınlardan meydana gelebileceğini zikretmiş, fakat erkeklerden nüşûzun meydana gelip gelmeyeceğini açıklamamıştır. Ancak başka bir yerde,
أَنَّ النُّشُوزَ أَيْضًا قَدْ يَحْصُلُ مِنَ الرِّجَالِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا الْآيَةَ [٤ \ ١٢٨] ، وَأَصْلُ النُّشُوزِ فِي اللُّغَةِ الِارْتِفَاعُ، فَالْمَرْأَةُ النَّاشِزُ كَأَنَّهَا تَرْتَفِعُ عَنِ الْمَكَانِ الَّذِي يُضَاجِعُهَا فِيهِ زَوْجُهَا، وَهُوَ فِي اصْطِلَاحِ الْفُقَهَاءِ الْخُرُوجُ عَنْ طَاعَةِ الزَّوْجِ، وَكَأَنَّ نُشُوزَ الرَّجُلِ ارْتِفَاعُهُ أَيْضًا عَنِ الْمَحَلِّ الَّذِي فِيهِ الزَّوْجَةُ وَتَرْكُهُ مُضَاجَعَتَهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
nüşûzun erkeklerden de meydana gelebileceğini açıklamıştır; o da Allah Teâlâ'nın: “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden korkarsa...” [en-Nisâ 4/128] kavlidir. Nüşûzun lügatteki asıl anlamı yükselmektir; itaatsizlik eden kadın (nâşize), sanki kocasının kendisiyle aynı yatağı paylaştığı yerden yukarı çıkıp uzaklaşmaktadır. Fukaha ıstılahında ise kocanın itaatinden çıkmaktır. Erkeğin nüşûzu da sanki karısının bulunduğu yerden uzaklaşması ve onunla yatağı paylaşmayı terk etmesidir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَقَلَّ مَا تُضَاعَفُ بِهِ الْحَسَنَةُ وَلَا أَكْثَرَهُ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ أَقَلَّ مَا تُضَاعَفُ بِهِ عَشْرُ أَمْثَالِهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا [٦ \ ١٦٠] .
Allah Teâlâ'nın: “Eğer bir iyilik olursa onu kat kat artırır...” ayet-i kerimesinde, bir iyiliğin en az ne kadar ve en çok ne kadar katlanacağını açıklamamıştır; fakat başka bir yerde en az katlanmanın on misli olduğunu açıklamıştır ki o da: “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” [el-En‘âm 6/160] kavlidir.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ الْمُضَاعَفَةَ رُبَّمَا بَلَغَتْ سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَى مَا شَاءَ اللَّهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ الْآيَةَ [٢ \ ٢٦١] كَمَا تَقَدَّمَ.
Başka bir yerde de kat kat artırmanın yedi yüz kata ve Allah'ın dilediği miktara kadar ulaşabileceğini açıklamıştır; o da daha önce geçtiği üzere: “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir...” [el-Bakara 2/261] kavlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ الْآيَةَ، عَلَى الْقِرَاءَاتِ الثَّلَاثِ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ أَنَّ يَسْتُوُوا بِالْأَرْضِ، فَيَكُونُوا تُرَابًا مِثْلَهَا عَلَى أَظْهَرِ الْأَقْوَالِ، وَيُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا [٧٨ \ ٤٠] .
Allah Teâlâ'nın: “O gün inkâr edip Peygambere isyan edenler, yerle bir edilmeyi temenni ederler...” kavli, üç kıraate göre de en zahir görüşe göre anlamı, yerle bir olup onun gibi toprak olmayı temenni edecekleridir. Bu manayı Allah Teâlâ'nın şu kavli açıklamaktadır: “O gün kişi ellerinin önden gönderdiğine bakar ve kâfir: ‘Keşke toprak olsaydım!’ der” [en-Nebe' 78/40].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا بَيِّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ عَدَمَ الْكَتْمِ الْمَذْكُورِ هُنَا، إِنَّمَا هُوَ بِاعْتِبَارِ إِخْبَارِ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلِهِمْ بِكُلِّ مَا عَمِلُوا عِنْدَ الْخَتْمِ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ إِذَا أَنْكَرُوا شِرْكَهُمْ وَمَعَاصِيَهُمْ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٣٦ \ ٦٥] ، فَلَا يَتَنَافَى قَوْلُهُ: وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا [٤ \ ٤٢] ، مَعَ قَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ أَيْضًا: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا [٤٠] ، لِلْبَيَانِ الَّذِي ذَكَرْنَا وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” kavli; başka bir yerde burada zikredilen gizleyememenin, onların şirklerini ve günahlarını inkâr ettiklerinde ağızları mühürlenip ellerinin ve ayaklarının yaptıkları her şeyi haber vermesi bakımından olduğunu açıklamıştır ki o da Allah Teâlâ'nın: “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; elleri bize konuşur, ayakları da kazandıklarına şahitlik eder” [Yâsîn 36/65] kavlidir. Dolayısıyla zikrettiğimiz açıklama sebebiyle [Allah'ın]: “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” [en-Nisâ 4/42] kavli ile onların dilinden aktardığı: “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” [el-En‘âm 6/23] kavli, yine onlar hakkındaki: “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” [en-Nahl 16/28] kavli ve yine onlar hakkındaki: “Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz!” [el-Mü'min 40/74] kavli arasında bir çelişki yoktur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ بَيِّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ زَوَالَ السُّكْرِ بِأَنَّهُ هُوَ أَنْ يَثُوبَ لِلسَّكْرَانِ عَقْلُهُ، حَتَّى يَعْلَمَ مَعْنَى الْكَلَامِ الَّذِي يَصْدُرُ مِنْهُ بِقَوْلِهِ: حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ [٤ \ ٤٣] .
Allah Teâlâ'nın: “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” kavli; [Allah] Teâlâ bu ayette sarhoşluğun geçmesini: “ne söylediğinizi bilinceye kadar” [en-Nisâ 4/43] buyurarak sarhoşun aklının başına gelip kendisinden çıkan sözün anlamını bilmesi olarak açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ الْآيَةَ. ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ مَعَ اشْتِرَائِهِمُ الضَّلَالَةَ يُرِيدُونَ إِضْلَالَ الْمُسْلِمِينَ أَيْضًا.
Allah Teâlâ'nın: “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” ayet-i kerimesinde, kendilerine kitaptan bir pay verilenlerin sapıklığı satın almalarının yanı sıra Müslümanları da saptırmak istediklerini zikretmiştir.
وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ كَثِيرٌ، وَأَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ رِدَّةَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ السَّبَبَ الْحَامِلَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ الْحَسَدُ وَأَنَّهُمْ مَا صَدَرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَتِهِمُ الْحَقَّ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ [٢ \ ١٠٩] .
Başka bir yerde de onların çok olduğunu, Müslümanların dinden dönmesini temenni ettiklerini, onları buna sevk eden sebebin sırf kıskançlık olduğunu ve bunu ancak hakkı tanıdıktan sonra yaptıklarını zikretmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın: “Ehl-i kitaptan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirlere döndürmek istedi” [el-Bakara 2/109] kavlidir.
وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَذَا الْإِضْلَالَ الَّذِي يَتَمَنَّوْنَهُ لِلْمُسْلِمِينَ لَا يَقَعُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّمَا يَقَعُ مِنْهُمْ أَعْنِي الْمُتَمَنِّينَ الضَّلَالَ لِلْمُسْلِمِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ [٣] .
Başka bir yerde de Müslümanlar için temenni ettikleri bu sapıklığın Müslümanlarda gerçekleşmeyeceğini, bilakis Müslümanlar için sapıklık dileyen o kimselerin bizzat kendi başlarına geleceğini zikretmiştir ki o da: “Ehl-i kitaptan bir zümre sizi saptırmak istedi; oysa onlar yalnızca kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar” [Âl-i İmrân 3/69] kavlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ لَعْنِهِ لِأَصْحَابِ السَّبْتِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ لَعْنَهُ لَهُمْ هُوَ مَسْخُهُمْ قِرَدَةً وَمَنْ مَسَخَهُ اللَّهُ قِرْدًا غَضَبًا عَلَيْهِ مَلْعُونٌ بِلَا شَكٍّ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ [٢ \ ٦٥] ، وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ [٧ \ ١٦٦] ، وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى مُغَايَرَةِ اللَّعْنِ لِلْمَسْخِ بِعَطْفِهِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ [٥ \ ٦٠] ، لَا يُفِيدُ أَكْثَرَ مِنْ مُغَايَرَتِهِ لِلْمَسْخِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ، كَمَا قَالَهُ الْأَلُوسِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» وَهُوَ ظَاهِرٌ وَاللَّعْنَةُ فِي اللُّغَةِ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ، وَالرَّجُلُ الَّذِي طَرَدَهُ قَوْمُهُ وَأَبْعَدُوهُ لِجِنَايَاتِهِ تَقُولُ لَهُ الْعَرَبَ رَجُلٌ لَعِينٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Allah Teâlâ'nın: “Yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce...” kavli; burada cumartesi ehline nasıl lanet ettiğini açıklamamıştır, fakat bundan başka bir yerde onlara lanet etmesinin onları maymuna çevirmek (mesh) olduğunu açıklamıştır. Allah'ın kendisine gazap ederek maymuna çevirdiği kimse ise şüphesiz lanetlenmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın: “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz; onlara: ‘Aşağılık maymunlar olun!’ dedik” [el-Bakara 2/65] kavli ile: “Yasaklandıkları şeylerden dolayı kibre kapıldıklarında onlara: ‘Aşağılık maymunlar olun!’ dedik” [el-A‘râf 7/166] kavlidir. [Allah'ın]: “De ki: ‘Allah katında ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanet ettiği, gazabına uğrattığı ve içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı kimseler...’” [el-Mâide 5/60] kavlinde lanetin meshe (maymuna çevirmeye) atfedilmesinden ötürü lanetin meshten başka bir şey olduğuna dair getirilen delil, Âlûsî'nin Tefsîr'inde belirttiği gibi bu ayette sadece onun meshten başka olmasına delalet eder ve bu da açıktır. Lanet (la‘net) kelimesi lügatte: Kovmak ve uzaklaştırmaktır. Kavminin işlediği suçlar sebebiyle kovup uzaklaştırdığı kimseye Araplar “racülün laîn” (kovulmuş/lanetlenmiş adam) derler; şairin şu sözü de bundandır:
[الْوَافِرِ]
[Vâfir bahrinden]
ذَعَرْتُ بِهِ الْقَطَا وَنَفَيْتُ عَنْهُ ... مَقَامَ الذِئْبِ كَالرَجُلِ اللَّعِينِ
Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve kovulmuş adam gibi / Kurdun mekânından onu uzaklaştırdım.
وَفِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ: اللَّعْنَةُ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَسْخَ مِنْ أَكْبَرِ أَنْوَاعِ الطَّرْدِ وَالْإِبْعَادِ.
Şeriat ıstılahında ise lanet: Allah'ın rahmetinden kovulmak ve uzaklaştırılmaktır. Maymuna çevrilmenin (meshin) de kovulma ve uzaklaştırılmanın en büyük türlerinden olduğu malumdur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا
Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa muhakkak büyük bir günahla iftira etmiş olur”
ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَغْفِرُ الْإِشْرَاكَ بِهِ وَأَنَّهُ يَغْفِرُ غَيْرَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَأَنَّ مَنْ أَشْرَكَ بِهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا.
ayet-i kerimesinde, [Allah] Teâlâ'nın kendisine ortak koşulmasını bağışlamayacağını, bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlayacağını ve O'na ortak koşan kimsenin büyük bir günahla iftira etmiş olduğunu zikretmiştir.
وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ مَحَلَّ كَوْنِهِ لَا يَغْفِرُ الْإِشْرَاكَ بِهِ إِذَا لَمْ يَتُبِ الْمُشْرِكُ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنْ تَابَ غَفَرَ لَهُ كَقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا الْآيَةَ [٢٥ \ ٧٠] ، فَإِنَّ الْاسْتِثِّنَاءَ رَاجِعٌ لِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ [٢٥ \ ٦٨] ، وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ مَعْنَى الْكُلِّ جُمِعَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٨] وَقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [٨ \ ٣٨] . وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ قَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا عَنِ الْحَقِّ، وَهُوَ قَوْلُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ أَيْضًا: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا [٤ \ ١١٦] ، وَصَرَّحَ بِأَنَّ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ فَالْجَنَّةُ عَلَيْهِ حَرَامٌ وَمَأْوَاهُ النَّارُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ [٥] ، وَقَوْلِهِ: وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ [٧ \ ٥٠] .
Başka yerlerde ise, O'nun kendisine şirk koşulmasını bağışlamamasının, müşrikin bundan tövbe etmediği durum için geçerli olduğunu, şayet tövbe ederse onu bağışlayacağını zikretmiştir; tıpkı: “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır...” [el-Furkân 25/70] kavlinde olduğu gibi; çünkü istisna: “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” [el-Furkân 25/68] kavline ve ona atfedilenlere dönüktür; zira hepsinin manası: “Kim de bunu yaparsa cezaya çarptırılır...” [el-Furkân 25/68] kavlinde toplanmıştır ve [yine]: “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki [günahları] bağışlanır” [el-Enfâl 8/38] kavli böyledir. Başka bir yerde de Allah'a ortak koşan kimsenin haktan pek uzak bir sapıklığa düştüğünü zikretmiştir ki o da yine bu yüce suredeki: “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa muhakkak derin bir sapıklığa düşmüştür” [en-Nisâ 4/116] kavlidir. Ayrıca Allah'a ortak koşan kimseye cennetin haram kılındığını ve onun barınağının cehennem olduğunu açıkça bildirmiştir: “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir” [el-Mâide 5/72] ve: “Cehennem ehli, cennet ehline: ‘Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!’ diye seslenirler. Onlar da: ‘Şüphesiz Allah o ikisini kâfirlere haram kılmıştır’ derler” [el-A‘râf 7/50] kavilleri böyledir.
وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ الْمُشْرِكَ لَا يُرْجَى لَهُ خَلَاصٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ [٢٢ \ ٣١] ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: بِأَنَّ الْإِشْرَاكَ ظُلْمٌ عَظِيمٌ بِقَوْلِهِ عَنْ لُقْمَانَ مُقَرِّرًا لَهُ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] .
Başka bir yerde müşrik için bir kurtuluş umulmayacağını zikretmiştir ki o da: “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere sürükleyip atmış gibidir” [el-Hac 22/31] kavlidir. Başka bir yerde de şirkin pek büyük bir zulüm olduğunu açıkça ifade etmiştir; Lokmân'dan bunu tasdik edici olarak: “Şüphesiz şirk, gerçekten büyük bir zulümdür” [Lokmân 31/13] buyurmuştur.
وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ الْأَمْنَ التَّامَّ وَالِاهْتِدَاءَ، إِنَّمَا هُمَا لِمَنْ لَمْ يَلْبِسْ إِيمَانَهُ بِشِرْكٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ [٦ \ ٨٢] ، وَقَدْ صَحَّ عَنْهُ ﷺ أَنَّ مَعْنَى بِظُلْمٍ بِشِرْكٍ.
Başka bir yerde ise tam güvenliğin ve hidayetin ancak imanına şirk bulaştırmayan kimseye ait olduğunu zikretmiştir; o da: “İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır” [el-En‘âm 6/82] kavlidir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'den zulüm kelimesinin şirk manasına geldiği sahih olarak rivayet edilmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ، أَنْكَرَ تَعَالَى عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَزْكِيَتَهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ [٤ \ ٤٩] ، وَبِقَوْلِهِ: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا [٤ \ ٥٠] ، وَصَرَّحَ بِالنَّهْيِ الْعَامِّ عَنْ تَزْكِيَةِ النَّفْسِ وَأَحْرَى نَفْسَ الْكَافِرِ الَّتِي هِيَ أَخَسُّ شَيْءٍ وَأَنْجَسُهُ بِقَوْلِهِ: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى [٥٣] ،
Allah Teâlâ'nın: “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır...” kavli; [Allah] Teâlâ bu ayette: “Görmedin mi o kimseleri...” [en-Nisâ 4/49] buyurarak ve: “Bak, Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter” [en-Nisâ 4/50] buyurarak onların kendilerini temize çıkarmalarını kınamıştır. Ayrıca: “O, sizi daha topraktan yarattığı zaman ve siz annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken sizi en iyi bilendir. Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı en iyi bilendir” [en-Necm 53/32] kavliyle kişinin nefsini temize çıkarmasını genel olarak, en aşağılık ve en necis olan kâfirin nefsini temize çıkarmasını ise evleviyetle yasaklamış,
وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ تَزْكِيَتِهِمْ أَنْفُسَهُمْ.
fakat burada kendilerini nasıl temize çıkardıklarını açıklamamıştır.
وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [٥ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى [٢ \ ١١١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Lakin bunu başka yerlerde açıklamıştır; onların sözlerinden aktardığı: “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide 5/18] kavli ve: “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez dediler” [el-Bakara 2/111] kavli ile benzeri diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا، وَصَفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ظِلَّ الْجَنَّةِ بِأَنَّهُ ظَلِيلٌ، وَوَصَفَهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى بِأَنَّهُ دَائِمٌ، وَهِيَ قَوْلُهُ: أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا [١٣ \ ٣٥] ، وَوَصَفَهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى بِأَنَّهُ مَمْدُودٌ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ [٥٦] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا ظِلَالٌ مُتَعَدِّدَةٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ الْآيَةَ [٧٧ \ ٤١] .
Allah Teâlâ'nın: “Ve onları koyu bir gölgeye koyacağız” kavli; bu yüce ayette cennetin gölgesini “zalîl” (koyu ve kesintisiz) olarak nitelemiş, diğer bir ayette ise onu “dâim” (sürekli) olarak nitelemiştir ki o da: “Yemişleri de gölgesi de süreklidir” [er-Ra‘d 13/35] kavlidir. Diğer bir ayette onu “memdûd” (uzamış/yayılmış) olarak nitelemiştir ki o da: “Ve uzamış gölgeler altındadırlar” [el-Vâkı‘a 56/30] kavlidir. Başka bir yerde de bunların birden çok gölgeler olduğunu açıklamıştır ki o da: “Şüphesiz muttakiler gölgeler altında ve pınar başlarındadır” [el-Mürselât 77/41] kavlidir.
وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ فِي تِلْكَ الظِّلَالِ مُتَّكِئُونَ مَعَ أَزْوَاجِهِمْ عَلَى الْأَرَائِكِ وَهُوَ قَوْلُهُ: هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ [٣٦ \ ٥٦] ، وَالْأَرَائِكُ: جَمْعُ أَرِيكَةٍ وَهِيَ السَّرِيرُ فِي الْحَجَلَةِ، وَالْحَجَلَةُ بَيْتٌ يُزَيَّنُ لِلْعَرُوسِ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الزِّينَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ظِلَّ أَهْلِ النَّارِ لَيْسَ كَذَلِكَ بِقَوْلِهِ: انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ [٧٧ ٢٩، ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ [٥٦ \ ٤١، ٤٤] .
Başka bir yerde de onların o gölgelerde eşleriyle birlikte koltuklar üzerinde yaslanmış olduklarını zikretmiştir ki o da: “Onlar ve eşleri gölgeler altında, tahtlar üzerine yaslanmışlardır” [Yâsîn 36/56] kavlidir. El-Erâik (tahtlar), erîkenin çoğuludur; o da süslü gelin çadırındaki/odasındaki koltuktur; hacele ise gelin için her türlü süsle bezenmiş odadır. Cehennem ehlinin gölgesinin ise böyle olmadığını şu kavliyle açıklamıştır: “Yalanlayıp durduğunuz şeye gidin! Üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin ki o, ne gölgelendirir ne de alevden korur” [el-Mürselât 77/29-30] ve: “Sol ehli ise, ne acıdır o sol ehlinin hali! İliklere işleyen bir ateş, kaynar su ve kapkara dumandan bir gölge içindedirler; ne serindir ne de faydalı!” [el-Vâkı‘a 56/41-44] kavilleri böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ الْآيَةَ أَمَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ تَنَازَعَ فِيهِ النَّاسُ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ، وَفُرُوعِهِ أَنْ يُرَدَّ التَّنَازُعُ فِي ذَلِكَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ [٤ \ ٨٠] ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَأْمُورَ بِهِ هُنَا بِقَوْلِهِ: وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ [٤٢ \ ١٠] ، وَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّحَاكُمُ إِلَى غَيْرِ كِتَابِ اللَّهِ، وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ وَقَدْ أَوْضَحَ تَعَالَى هَذَا الْمَفْهُومَ مُوَبِّخًا لِلْمُتَحَاكِمِينَ إِلَى غَيْرِ كِتَابِ اللَّهِ، وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ مُبَيِّنًا أَنَّ الشَّيْطَانَ أَضَلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا عَنِ الْحَقِّ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا [٤ \ ٦٠] ، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ أَحَدٌ حَتَّى يَكْفُرَ بِالطَّاغُوتِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى [٢ \ ٢٥٦] .
Allah Teâlâ'nın: “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a döndürün...” kavli; Allah bu yüce ayette dinin usul ve füruuna dair insanların ihtilaf ettiği her hususta, bu anlaşmazlığın Allah'ın Kitabı'na ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine döndürülmesini emretmiştir; çünkü O Teâlâ: “Kim Peygambere itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur” [en-Nisâ 4/80] buyurmuştur. Burada emredilen bu hususu: “Hakkında ihtilafa düştüğünüz herhangi bir şeyin hükmü Allah'a aittir” [eş-Şûrâ 42/10] kavliyle açıklamıştır. Bu yüce ayetten Allah'ın Kitabı ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti dışındaki şeylere muhakeme olmanın caiz olmadığı anlaşılır. [Allah] Teâlâ, Allah'ın Kitabı ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinden başkasına muhakeme olanları azarlayarak ve şeytanın onları haktan uzak bir sapıklıkla saptırdığını açıklayarak bu mefhumu şu kavliyle beyan etmiştir: “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? İnkâr etmekle emrolundukları halde tâğûta muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla büsbütün saptırmak ister” [en-Nisâ 4/60]. Tâğûtu inkâr etmedikçe hiç kimsenin iman etmiş olmayacağına da şu kavliyle işaret etmiştir: “Kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz kopmayan sapasağlam bir kulpa yapışmıştır” [el-Bakara 2/256].
وَمَفْهُومُ الشَّرْطِ أَنَّ مَنْ لَمْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ لَمْ يَسْتَمْسِكْ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَهُوَ كَذَلِكَ، وَمَنْ لَمْ يَسْتَمْسِكْ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى فَهُوَ بِمَعْزِلٍ عَنِ الْإِيمَانِ ; لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ هُوَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى، وَالْإِيمَانُ بِالطَّاغُوتِ يَسْتَحِيلُ اجْتِمَاعُهُ مَعَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ ; لِأَنَّ الْكُفْرَ بِالطَّاغُوتِ شَرْطٌ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ أَوْ رُكْنٌ مِنْهُ، كَمَا هُوَ صَرِيحُ قَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٥٦] .
Şartın mefhumu şudur: Kim tâğûtu inkâr etmezse sapasağlam kulpa yapışmamış olur; gerçek de böyledir. Sapasağlam kulpa yapışmayan kimse ise imandan uzaktır; zira Allah'a iman sapasağlam kulpun ta kendisidir ve tâğûta iman ile Allah'a imanın bir arada bulunması imkânsızdır. Çünkü [Allah'ın]: “Kim tâğûtu inkâr ederse...” [el-Bakara 2/256] kavlinin açıkça gösterdiği üzere tâğûtu inkâr etmek, Allah'a imanın bir şartı veya onun bir rüknüdür.
تَنْبِيهٌ
UYARI
اسْتَدَلَّ مُنَكِرُو الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ الْآيَةَ، عَلَى بُطْلَانِ الْقِيَاسِ قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الرَّدَّ إِلَى خُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ دُونَ الْقِيَاسِ، وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ بِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ لَهُمْ فِي الْآيَةِ ; لِأَنَّ إِلْحَاقَ غَيْرِ الْمَنْصُوصِ بِالْمَنْصُوصِ لِوُجُودِ مَعْنَى النَّصِّ فِيهِ لَا يَخْرَجُ عَنِ الرَّدِّ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، بَلْ قَالَ بَعْضُهُمْ: الْآيَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِجَمِيعِ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ، فَالْمُرَادُ بِإِطَاعَةِ اللَّهِ الْعَمَلُ بِالْكِتَابِ، وَبِإِطَاعَةِ الرَّسُولِ الْعَمَلُ بِالسُّنَّةِ، وَبِالرَّدِّ إِلَيْهِمَا الْقِيَاسُ ; لِأَنَّ رَدَّ الْمُخْتَلَفِ فِيهِ غَيْرِ الْمَعْلُومِ مِنَ النَّصِّ إِلَى الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ، إِنَّمَا يَكُونُ بِالتَّمْثِيلِ وَالْبِنَاءِ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ الْقِيَاسُ شَيْئًا وَرَاءَ ذَلِكَ.
Kıyası inkâr edenler bu yüce ayetle, yani Allah Teâlâ'nın: “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a döndürün...” kavliyle kıyasın batıl olduğuna delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: “Çünkü [Allah] Teâlâ kıyasa değil, bilhassa Kitap ve Sünnet'e döndürmeyi vacip kılmıştır.” Cumhur ise ayette onlar için bir delil olmadığını belirterek şöyle cevap vermiştir: Hakkında nass bulunmayan bir meseleyi, nassın manasını taşıması sebebiyle hakkında nass bulunana ilhak etmek, Kitap ve Sünnet'e döndürmenin dışına çıkmaz. Hatta bazısı şöyle demiştir: Ayet bütün şer'î delilleri içermektedir; zira Allah'a itaatten maksat Kitap ile amel etmek, Resûl'e itaatten maksat Sünnet ile amel etmek, bu ikisine döndürmekten maksat ise kıyastır; çünkü hakkında ihtilaf edilen ve nasstan açıkça bilinmeyen bir şeyi nassa dayalı hükme döndürmek, ancak benzerlik kurmak ve onun üzerine bina etmekle olur; kıyas da bundan başka bir şey değildir.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ أَنَّهُ عِنْدَ عَدَمِ النِّزَاعِ يُعْمَلُ بِالْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَهُوَ الْإِجْمَاعُ قَالَهُ الْأَلُوسِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» .
Allah Teâlâ'nın: “Eğer anlaşmazlığa düşerseniz...” kavlinden anlaşılmıştır ki, anlaşmazlık bulunmadığı durumlarda üzerinde ittifak edilen şeyle amel edilir; bu da icmadır. Bunu Âlûsî Tefsîr'inde söylemiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَإِلَى الرَّسُولِ ﷺ يَصُدُّونَ عَنْ ذَلِكَ صُدُودًا أَيْ: يُعْرِضُونَ إِعْرَاضًا.
Allah Teâlâ'nın: “Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine ve Peygambere gelin’ denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün” kavli; bu yüce ayette münafıkların Allah'ın indirdiğine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrıldıklarında bundan büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını zikretmiştir.
وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ إِذَا دُعُوا إِلَيْهِ ﷺ ; لِيَسْتَغْفِرَ لَهُمْ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ، وَصَدُّوا وَاسْتَكْبَرُوا، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ [٦٣ \ ٥] .
Başka bir yerde de kendileri için istiğfar etmesi maksadıyla ona [Peygambere] sallallâhu aleyhi ve sellem çağrıldıklarında başlarını çevirdiklerini, yüz çevirip büyüklük tasladıklarını zikretmiştir ki o da: “Onlara: ‘Gelin, Allah'ın Resûlü sizin için mağfiret dilesin’ denildiği zaman başlarını çevirirler ve sen onların büyüklük taslayarak yüz çevirdiklerini görürsün” [el-Münâfikûn 63/5] kavlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا أَقْسَمَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِنَفْسِهِ
Allah Teâlâ'nın: “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar” kavli; [Allah] Teâlâ bu yüce ayette kendi yüce
الْكَرِيمَةِ الْمُقَدِّسَةِ، أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ أَحَدٌ حَتَّى يُحَكِّمَ رَسُولَهُ ﷺ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، ثُمَّ يَنْقَادَ لِمَا حَكَمَ بِهِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا وَيُسَلِّمَهُ تَسْلِيمًا كُلِّيًّا مِنْ غَيْرِ مُمَانَعَةٍ وَلَا مُدَافَعَةٍ وَلَا مُنَازَعَةٍ، وَبَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ مَحْصُورٌ فِي هَذَا التَّسْلِيمِ الْكُلِّيِّ، وَالِانْقِيَادِ التَّامِّ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا لِمَا حَكَمَ بِهِ ﷺ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا الْآيَةَ [٢٤ \ ٥١] .
ve mukaddes zatına yemin etmiştir ki, hiç kimse bütün işlerde Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem tayin etmedikçe, ardından onun verdiği hükme zahiren ve bâtınen boyun eğip hiçbir engelleme, karşı koyma ve itiraz olmaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmaz. Başka bir ayette de müminlerin sözünün bu tam teslimiyet ve [Peygamberin] sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği hükme zahiren ve bâtınen tam boyun eğişle sınırlı olduğunu açıklamıştır ki o da Allah Teâlâ'nın: “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak: ‘İşittik ve itaat ettik’ demeleridir...” [en-Nûr 24/51] kavlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا سَمِعُوا بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ أَيْ: مِنْ قَتْلِ الْأَعْدَاءِ لَهُمْ، أَوْ جِرَاحٍ أَصَابَتْهُمْ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ يَقُولُونَ: إِنَّ عَدَمَ حُضُورِهِمْ مَعَهُمْ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: “Eğer başınıza bir musibet gelirse: ‘Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım’ der” kavli; bu yüce ayette münafıkların Müslümanların başına düşman tarafından öldürülme, yaralanma veya benzeri bir musibetin geldiğini işittiklerinde, onlarla beraber bulunmayışlarının kendilerine Allah'ın bir nimeti olduğunu söylediklerini zikretmiştir.
وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِالسُّوءِ الَّذِي أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا [٣ \ ١٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ [٩ \ ٥٠] .
Başka yerlerde ise Müslümanların başına gelen kötülüğe sevindiklerini zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: “Eğer başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler” [Âl-i İmrân 3/120] ve: “Eğer sana bir musibet isabet ederse: ‘Biz tedbirimizi önceden almıştık’ derler ve sevinerek dönüp giderler” [et-Tevbe 9/50] kavilleri böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا سَمِعُوا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَصَابَهُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ أَيْ: نَصْرٌ وَظَفَرٌ وَغَنِيمَةٌ تَمَنَّوْا أَنْ يَكُونُوا مَعَهُمْ ; لِيَفُوزُوا بِسِهَامِهِمْ مِنَ الْغَنِيمَةِ.
Allah Teâlâ'nın: “Eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir dostluk yokmuş gibi mutlaka şöyle der: ‘Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!’” kavli; bu yüce ayette münafıkların Müslümanlara Allah'tan bir lütuf, yani bir zafer, fetih ve ganimet ulaştığını işittiklerinde ganimetten paylarını almak için onlarla beraber olmayı temenni ettiklerini zikretmiştir.
وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ ذَلِكَ الْفَضْلَ الَّذِي يُصِيبُ الْمُؤْمِنِينَ يَسُوءُهُمْ لِشِدَّةِ عَدَاوَتِهِمُ الْبَاطِنَةِ لَهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ [٣ \ ١٢٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ [٩ \ ٥٠] .
Başka yerlerde ise müminlere ulaşan o lütfun, münafıkların içlerindeki şiddetli düşmanlık sebebiyle canlarını sıktığını zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer” [Âl-i İmrân 3/120] ve: “Sana bir iyilik isabet ederse bu onları üzer” [et-Tevbe 9/50] kavilleri böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ سَوْفَ يُؤْتِي الْمُجَاهِدَ فِي سَبِيلِهِ أَجْرًا عَظِيمًا سَوَاءٌ أَقُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَمْ غَلَبَ عَدُوَّهُ، وَظَفِرَ بِهِ.
Allah Teâlâ'nın: “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse...” kavli; bu yüce ayette ister Allah yolunda öldürülsün, ister düşmanına galip gelip zafere ulaşsın, kendi yolunda cihad edene büyük bir mükâfat vereceğini zikretmiştir.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ حُسْنَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ [٩ \ ٥٢] ، وَالْحُسْنَى صِيغَةُ تَفْضِيلٍ ; لِأَنَّهَا تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ.
Başka bir yerde de her iki durumun da en güzel sonuç (hüsnâ) olduğunu açıklamıştır ki o da: “De ki: ‘Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?’” [et-Tevbe 9/52] kavlidir. Hüsnâ ismi tafdil kalıbıdır; çünkü “ahsen” kelimesinin müennesidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ الْآيَةَ [٤ \ ٨٤] ، لَمْ يُصَرِّحْ هُنَا بِالَّذِي يُحَرِّضُ عَلَيْهِ
Allah Teâlâ'nın: “Müminleri teşvik et...” [en-Nisâ 4/84] kavli; burada müminlerin neye teşvik edileceğini açıkça belirtmemiş,
الْمُؤْمِنِينَ مَا هُوَ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِأَنَّهُ الْقِتَالُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ هُنَا بِقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَقَوْلِهِ فِي آخِرِهَا: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ.
fakat başka bir yerde bunun savaş olduğunu: “Müminleri savaşa teşvik et” buyurarak açıkça ifade etmiştir. Burada da ayetin başında: “Artık Allah yolunda savaş” buyurarak ve sonunda da: “Umulur ki Allah kâfirlerin baskısını defeder...” buyurarak buna işaret etmiştir.