Binûn

Nisâ — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا، أَنْكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى مَنْ أَرَادَ أَنْ يَهْدِيَ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَصَرَّحَ فِيهَا بِأَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ لَا يُوجَدُ سَبِيلٌ إِلَى هُدَاهُ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ [٥ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ [٧ \ ١٨٦] ، وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ الْعَبْدَ يَنْبَغِي لَهُ كَثْرَةُ التَّضَرُّعِ وَالِابْتِهَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَهْدِيَهُ وَلَا يُضِلَّهُ ; فَإِنَّ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ لَا يَضِلُّ، وَمَنْ أَضَلَّهُ لَا هَادِيَ لَهُ، وَلِذَا ذَكَرَ عَنِ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا الْآيَةَ [٣ \ ٨] .

Allah Teâlâ'nın: “Allah'ın saptırdığını doğru yola iletmek mi istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın” kavli; Allah Teâlâ bu yüce ayette, Allah'ın saptırdığı kimseyi doğru yola iletmek isteyen kimseyi kınamış ve Allah'ın saptırdığı kimse için onun hidayetine [ulaştıracak] hiçbir yol bulunamayacağını açıkça belirtmiştir. Bu manayı birçok ayette açıklamıştır; nitekim: “Allah kimin fitneye düşmesini (sapmasını) dilerse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır” [el-Mâide 5/41] ve: “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur” [el-A'râf 7/186] kavilleri böyledir. Bu ayetlerden, kulun kendisini hidayete erdirmesi ve saptırmaması için Allah Teâlâ'ya çokça yalvarıp yakarması gerektiği anlaşılmaktadır; zira Allah'ın hidayet ettiği kimse sapmaz, saptırdığı kimse için de hiçbir yol gösterici yoktur. Bundan dolayı ilimde derinleşenler (râsihûn) hakkında onların şöyle dediklerini zikretmiştir: “Rabbimiz! Bizi doğru yola erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme...” [Âl-i İmrân 3/8].

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ فَضَّلَ الْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ، وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِتَفْضِيلِ بَعْضِ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى بَعْضٍ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى [٥٧ \ ١٠] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ، يُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَتِهِ أَنَّ مَنْ خَلَّفَهُ الْعُذْرُ إِذَا كَانَتْ نِيَّتُهُ صَالِحَةً يُحَصِّلُ ثَوَابَ الْمُجَاهِدِ.

Allah Teâlâ'nın: “Müminlerden özür sahibi olmaksızın [cihattan] geri kalanlar ile Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlardan üstün kılmıştır. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı (cenneti) vaad etmiştir. Allah, cihad edenleri oturanlara karşı büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır” kavli; bu yüce ayette mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenleri, [özürsüz olarak] oturanlardan derece ve büyük bir mükâfat bakımından üstün kıldığını zikretmiş, fakat mücahidlerin bazısının bazısına üstün kılınmasına değinmemiştir. Ancak bunu başka bir yerde açıklamıştır ki o da: “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşan kimse [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, daha sonra infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vaad etmiştir” [el-Hadîd 57/10] kavlidir. Bu yüce ayetteki: “özür sahibi olanlar müstesna” kavlinin mefhûm-ı muhalefetinden (zıt anlamından) anlaşılmaktadır ki, niyeti salih olduğu takdirde geçerli bir mazeretin alıkoyduğu kimse, mücahidin sevabını elde eder.

وَهَذَا الْمَفْهُومُ صَرَّحَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَدِيثِ أَنَسٍ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مِنْ مَسِيرٍ، وَلَا قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ» ، قَالُوا وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «نَعَمْ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ» ، وَفِي هَذَا الْمَعْنَى قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu mefhumu (anlamı), Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Sahih'te sabit olan Enes hadisinde açıkça ifade etmiştir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Medine'de öyle kimseler vardır ki, siz herhangi bir yürüyüşle yürümediğiniz ve hiçbir vadiyi aşmadığınız bir an yoktur ki, onlar da [ecirde] sizinle beraber olmasınlar”. “Onlar Medine'de oldukları halde mi ey Allah'ın Resûlü?” dediler. [Resûlullah]: “Evet, mazeret onları alıkoydu” buyurdu. Bu anlamda şair şöyle demiştir:

[الْبَسِيطِ]

[Basît Bahri]

يَا ظَاعِنِينَ إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ لَقَدْ سِرْتُمْ ... جُسُومًا وَسِرْنَا نَحْنُ أَرْوَاحًا

Ey Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) doğru göç edip gidenler! Siz bedenlerinizle yürüdünüz, biz ise ruhlarımızla yürüdük.

إِنَّا أَقَمْنَا عَلَى عُذْرٍ وَعَنْ قَدْرٍ ... وَمَنْ أَقَامَ عَلَى عُذْرٍ فَقَدْ رَاحَا

Biz bir mazeret sebebiyle ve [İlâhî] takdir neticesinde ikamet edip kaldık; geçerli bir mazeret sebebiyle ikamet edip kalan kimse ise [hükmen] yola çıkıp gitmiş gibidir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى، أَنَّ الْجِهَادَ فَرْضُ كِفَايَةٍ لَا فَرْضُ عَيْنٍ ; لِأَنَّ الْقَاعِدِينَ لَوْ كَانُوا تَارِكِينَ فَرْضًا لَمَا نَاسَبَ ذَلِكَ وَعْدَهُ لَهُمُ الصَّادِقَ بِالْحُسْنَى ; وَهِيَ الْجَنَّةُ وَالثَّوَابُ الْجَزِيلُ.

Bu yüce ayetteki: “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vaad etmiştir” kavlinden, cihadın farz-ı ayn değil, farz-ı kifâye olduğu anlaşılmaktadır; çünkü [cihada katılmayıp] oturanlar şayet bir farzı terk etmiş olsalardı, [Allah'ın] onlara hüsnâyı -ki o da cennet ve bol mükâfattır- sadık bir şekilde vaad etmesi uygun düşmezdi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا

Allah Teâlâ'nın: “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, kâfirlerin size kötülük etmelerinden (bir fenalık yapmalarından) korkarsanız, namazı kısaltmanızda üzerinize bir günah yoktur...”

الْآيَةَ.

ayeti.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَقْصُرُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَصْرُ كَيْفِيَّتِهَا لَا كَمِّيَّتِهَا، وَمَعْنَى قَصْرِ كَيْفِيَّتِهَا أَنْ يَجُوزَ فِيهَا مِنَ الْأُمُورِ مَا لَا يَجُوزُ فِي صَلَاةِ الْأَمْنِ، كَأَنْ يُصَلِّيَ بَعْضُهُمْ مَعَ الْإِمَامِ رَكْعَةً وَاحِدَةً، وَيَقِفُ الْإِمَامُ حَتَّى يَأْتِيَ الْبَعْضُ الْآخَرُ فَيُصَلِّي مَعَهُمُ الرَّكْعَةَ الْأُخْرَى، وَكَصَلَاتِهِمْ إِيمَاءً رِجَالًا وَرُكْبَانًا وَغَيْرَ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى الْقِبْلَةِ، فَكُلُّ هَذَا مِنْ قَصْرِ كَيْفِيَّتِهَا وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ هَذَا الْقَصْرُ مِنْ كَيْفِيَّتِهَا.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayette geçen: “kısaltmanızda” kavlindeki kasrdan (kısaltmaktan) kasıt, namazın kemiyetini (rekât sayısını) değil keyfiyetini (kılınış şeklini) kısaltmaktır. Keyfiyetinin kısaltılmasının anlamı ise, emniyet namazında caiz olmayan hususların onda caiz olmasıdır; örneğin bir kısmının imamla birlikte bir rekât kılması ve imamın diğer kısım gelinceye kadar ayakta beklemesi, sonra onlarla diğer rekâtı kılması gibi, veyahut yayalar veya binek üzerindekiler olarak kıbleye yönelmeksizin ima ile kılmaları gibi. Bunların tümü namazın keyfiyetinin kısaltılmasındandır ve kastedilenin keyfiyetin kısaltılması olduğuna delalet eden şey,

قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ يَلِيهِ مُبَيِّنًا لَهُ: وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ الْآيَةَ [٤ \ ١٠٢] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا [٢ \ ٢٣٩] ، وَيَزِيدُهُ إِيضَاحًا أَنَّهُ قَالَ هُنَا: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ [٤] ، وَقَالَ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ: فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ [٢ \ ٢٣٩] ; لِأَنَّ مَعْنَاهُ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَأَتِمُّوا كَيْفِيَّتَهَا بِرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا وَجَمِيعِ مَا يَلْزَمُ فِيهَا مِمَّا يَتَعَذَّرُ وَقْتَ الْخَوْفِ.

Allah Teâlâ'nın bundan hemen sonra gelen ve onu açıklayan: “Sen de onların aralarında bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar...” [en-Nisâ 4/102] kavli ve Allah Teâlâ'nın: “Eğer korkarsanız yürüyerek veya binek üzerinde [kılın]” [el-Bakara 2/239] kavlidir. Bunu daha da açıklayan husus, burada: “Güvene kavuştuğunuz zaman namazı dosdoğru kılın” [en-Nisâ 4/103] buyurması, Bakara Suresi'ndeki ayette ise: “Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın” [el-Bakara 2/239] buyurmuş olmasıdır; çünkü bunun anlamı: Güvene kavuştuğunuz zaman, korku anında yerine getirilmesi imkânsız olan rükûsuyla, secdesiyle ve içinde gerekli olan tüm hususlarıyla birlikte namazın keyfiyetini eksiksiz olarak tamamlayın, demektir.

وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الَّذِي دَلَّ لَهُ الْقُرْآنُ فَشَرْطُ الْخَوْفِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [٤ \ ١٠١] ، مُعْتَبَرٌ أَيْ: وَإِنْ لَمْ تَخَافُوا مِنْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكُمْ فَلَا تَقْصُرُوا مِنْ كَيْفِيَّتِهَا، بَلْ صَلُّوهَا عَلَى أَكْمَلِ الْهَيْئَاتِ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ [٤] ، وَصَرَّحَ بِاشْتِرَاطِ الْخَوْفِ أَيْضًا لِقَصْرِ كَيْفِيَّتِهَا بِأَنْ يُصَلِّيَهَا الْمَاشِي وَالرَّاكِبُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا، ثُمَّ قَالَ: فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ الْآيَةَ يَعْنِي: فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَأَقِيمُوا صَلَاتَكُمْ كَمَا أَمَرْتُكُمْ بِرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا، وَقِيَامِهَا وَقُعُودِهَا عَلَى أَكْمَلِ هَيْئَةٍ وَأَتَمِّهَا، وَخَيْرُ مَا يُبَيِّنُ الْقُرْآنَ الْقُرْآنُ،

Kur'an'ın delalet ettiği bu tefsire göre, Allah Teâlâ'nın: “kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız” [en-Nisâ 4/101] kavlindeki korku şartı muteberdir (bağlayıcıdır); yani şayet onların size fenalık yapmalarından korkmazsanız namazın keyfiyetini kısaltmayınız, bilakis: “Güvene kavuştuğunuz zaman namazı dosdoğru kılın” [en-Nisâ 4/103] kavlinde açıkça belirtildiği üzere onu en mükemmel şekliyle kılınız. Aynı şekilde namazın keyfiyetini kısaltıp yayanın ve bineklinin kılması için korku şartını: “Eğer korkarsanız yürüyerek veya binek üzerinde [kılın]” kavliyle de açıkça belirtmiş, ardından: “Güvene kavuştuğunuzda ise, size öğrettiği gibi Allah'ı anın...” ayetini buyurmuştur; yani: Güvene kavuştuğunuz zaman, namazınızı rükûsuyla, secdesiyle, kıyamıyla ve ka'desiyle (oturuşuyla) size emrettiğim gibi en mükemmel ve en tam şekliyle ikame edip kılın. Kur'an'ı en iyi açıklayan şey yine Kur'an'dır.

وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَصْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْقَصْرُ مِنْ كَيْفِيَّتِهَا كَمَا ذَكَرْنَا، أَنَّ الْبُخَارِيَّ صَدَّرَ بَابَ صَلَاةِ الْخَوْفِ بِقَوْلِهِ: بَابُ صَلَاةِ الْخَوْفِ، وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا [٤ \ ١٠١، ١٠٢] ، وَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ وَغَيْرُهُ مِنْ أَنَّ الْبُخَارِيَّ سَاقَ الْآيَتَيْنِ فِي التَّرْجَمَةِ ; لِيُشِيرَ إِلَى خُرُوجِ صَلَاةِ الْخَوْفِ عَنْ هَيْئَةِ بَقِيَّةِ الصَّلَوَاتِ بِالْكِتَابِ قَوْلًا، وَبِالسُّنَّةِ فِعْلًا، لَا يُنَافِي مَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ مِنْ أَنَّهُ سَاقَ الْآيَتَيْنِ فِي التَّرْجَمَةِ لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّ قَصْرَ الْكَيْفِيَّةِ الْوَارِدَ فِي أَحَادِيثِ الْبَابِ هُوَ الْمُرَادُ بِقَصْرِ الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا أَنَّ قَصْرَ عَدَدِهَا لَا يُشْتَرَطُ فِيهِ الْخَوْفُ، وَقَدْ كَانَ ﷺ يَقْصُرُ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فِي السَّفَرِ وَهُمْ فِي غَايَةِ الْأَمْنِ، كَمَا وَقَعَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَغَيْرُهَا، وَكَمَا قَالَ ﷺ لِأَهْلِ مَكَّةَ: " أَتِمُّوا فَإِنَّا قَوْمٌ سَفْرٌ ".

Bu ayetteki kasrdan (kısaltmadan) kastın zikrettiğimiz gibi keyfiyetin kısaltılması olduğuna delalet eden diğer bir husus da, Buhârî'nin korku namazı babını şu sözleriyle başlatmış olmasıdır: “Korku Namazı Babı ve Allah Teâlâ'nın: ‘Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız, namazı kısaltmanızda üzerinize bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık bir düşmanınızdır. Sen de onların aralarında bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Bunlar secdeye vardıklarında arkanızda olsunlar. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin ve seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler istediler ki, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olasınız da üzerinize birden baskın yapsalar. Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet olursa veya hasta bulunursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir vebal yoktur; fakat tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır’ [en-Nisâ 4/101-102] kavli”. İbn Hacer ve diğerlerinin, Buhârî'nin bu iki ayeti bab başlığında sevk etmesinin amacının korku namazının Kitap ile sözlü, Sünnet ile de fiilî olarak diğer namazların şeklinden çıktığına işaret etmek olduğunu zikretmeleri; bizim işaret ettiğimiz, bab başlığındaki hadislerde gelen keyfiyet kısaltmasının, Allah Teâlâ'nın: ‘kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız, namazı kısaltmanızda üzerinize bir günah yoktur’ kavlindeki namazı kısaltmaktan kastedilen mana olduğuna dikkat çekmek amacıyla bu iki ayeti zikrettiği hususuyla çelişmez. Ayrıca namazın sayısının kısaltılmasında korkunun şart koşulmaması da bunu desteklemektedir; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem, Veda Haccı'nda ve diğerlerinde vuku bulduğu üzere, son derece güven içinde bulundukları halde kendisi ve ashabı seferde namazı kısaltırlardı ve nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem Mekkelilere: “Siz tamamlayın, zira biz yolcu bir topluluğuz” buyurmuştur.

وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَصْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَصْرُ الْكَيْفِيَّةِ لَا الْكَمِّيَّةِ: مُجَاهِدٌ، وَالضَّحَّاكُ، وَالسُّدِّيُّ، نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الرَّازِيِّ الْحَنَفِيِّ. وَنَقَلَ ابْنُ جَرِيرٍ نَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَلَمَّا نَقَلَ ابْنُ كَثِيرٍ هَذَا الْقَوْلَ عَمَّنْ ذَكَرْنَا قَالَ: وَاعْتَضَدُوا بِمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ مَالِكٌ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: " فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ فِي السَّفْرِ وَالْحَضَرِ، فَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ، وَزِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ ".

Bu ayetteki kasrdan kastın kemiyet (rekât sayısı) değil keyfiyet kısaltması olduğunu söyleyenler arasında Mücâhid, Dahhâk ve Süddî yer almaktadır; bunu onlardan İbn Kesîr nakletmiştir ve bu aynı zamanda Ebû Bekir er-Râzî el-Cessâs el-Hanefî'nin kavlidir. İbn Cerîr de İbn Ömer'den buna benzer bir rivayet nakletmiştir. İbn Kesîr zikrettiğimiz kimselerden bu kavli nakledince şöyle demiştir: Onlar İmam Mâlik'in Sâlih b. Keysân'dan, onun Urve b. ez-Zübeyr'den, onun da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Âişe şöyle demiştir: “Namaz hem seferde hem de hazarda ikişer rekât olarak farz kılındı. Sonra sefer namazı [olduğu gibi] bırakıldı, hazar namazına ise ilave yapıldı.”

وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُوسُفَ التِّنِيسِيِّ، وَمُسْلِمٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى، وَأَبُو دَاوُدَ عَنِ الْقَعْنَبِيِّ، وَالنَّسَائِيِّ عَنْ قُتَيْبَةَ أَرْبَعَتُهُمْ عَنْ مَالِكٍ بِهِ قَالُوا: " فَإِذَا كَانَ أَصْلُ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ اثْنَتَيْنِ فَكَيْفَ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالْقَصْرِ هُنَا قَصْرَ الْكَمِّيَّةِ؟ لِأَنَّ مَا هُوَ الْأَصْلُ لَا يُقَالُ فِيهِ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ.

Bu hadisi Buhârî Abdullah b. Yûsuf et-Tinnîsî'den, Müslim Yahyâ b. Yahyâ'dan, Ebû Dâvûd el-Ka'nebî'den, Nesâî ise Kuteybe'den rivayet etmiştir; dördü de bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: “Seferde namazın aslı iki rekât olduğuna göre, burada kasrdan kastedilen şey nasıl kemiyetin (rekât sayısının) kısaltılması olabilir? Çünkü asıl olan bir şey hakkında: ‘namazı kısaltmanızda üzerinize bir günah yoktur’ denilmez.”

وَأَصْرَحُ مِنْ ذَلِكَ دَلَالَةً عَلَى هَذَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَسُفْيَانُ،

Buna delalet bakımından bundan daha açığı ise İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize Vekî' ve Süfyân,

وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنْ زُبَيْدٍ الْيَامِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عُمَرَ ﵁ قَالَ: " صَلَاةُ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ، وَصَلَاةُ الْأَضْحَى رَكْعَتَانِ، وَصَلَاةُ الْفِطْرِ رَكْعَتَانِ، وَصَلَاةُ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَانِ تَمَامٌ غَيْرُ قَصْرٍ، عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ ".

ve Abdurrahman, Zübeyd el-Yâmî'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Sefer namazı iki rekâttır, Kurban Bayramı namazı iki rekâttır, Ramazan Bayramı namazı iki rekâttır, Cuma namazı iki rekâttır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere [bunlar] kısaltma olmaksızın tamdır.”

وَهَكَذَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي " صَحِيحِهِ " مِنْ طُرُقٍ عَنْ زُبَيْدٍ الْيَامِيِّ بِهِ، وَهَذَا إِسْنَادٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، وَقَدْ حَكَمَ مُسْلِمٌ فِي مُقَدِّمَةِ كِتَابِهِ بِسَمَاعِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ عُمَرَ، وَقَدْ جَاءَ مُصَرَّحًا بِهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَغَيْرِهِ وَهُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ، وَالنَّسَائِيُّ قَدْ قَالُوا: إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ.

Bunu Nesâî, İbn Mâce ve İbn Hibbân "Sahîh"inde Zübeyd el-Yâmî yoluyla bu şekilde rivayet etmişlerdir. Bu isnad Müslim'in şartına uygundur. Müslim, kitabının mukaddimesinde İbn Ebî Leylâ'nın Ömer'den hadis işittiğine hükmetmiştir; nitekim bu hadiste ve diğerlerinde de bu açıkça belirtilmiştir ve inşâallahü Teâlâ doğru olan da budur. Her ne kadar Yahyâ b. Maîn, Ebû Hâtim ve Nesâî onun [Ömer'den] bizzat işitmediğini söylemiş olsalar da durum böyledir.

وَعَلَى هَذَا أَيْضًا فَقَالَ: فَقَدْ وَقَعَ فِي بَعْضِ طُرُقِ أَبِي يَعْلَى الْمَوْصِلِيِّ، مِنْ طَرِيقِ الثَّوْرِيِّ عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الثِّقَةِ عَنْ عُمَرَ فَذَكَرَهُ، وَعِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ مِنْ طَرِيقِ يَزِيدَ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عُمَرَ فَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bunun üzerine ayrıca şöyle demiştir: Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin bazı rivayet yollarında, Sevrî yoluyla Zübeyd'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o güvenilir bir kimseden (sika), o da Ömer'den rivayetle bu şekilde yer almıştır. İbn Mâce'de ise Yezîd b. Ziyâd b. Ebî'l-Ca'd yoluyla Zübeyd'den, o Abdurrahman'dan, o Kâ'b b. Ucre'den, o da Ömer'den nakledilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ "، وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ الْوَضَّاحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَشْكُرِيِّ زَادَ مُسْلِمٌ، وَالنَّسَائِيُّ، وَأَيُّوبُ بْنُ عَائِذٍ، كِلَاهُمَا عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الْأَخْنَسِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: " فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ، وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً فَكَمَا يُصَلَّى فِي الْحَضَرِ قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا فَكَذَلِكَ يُصَلَّى فِي السَّفَرِ ".

Müslim "Sahîh"inde, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Ebû Avâne el-Vaddâh b. Abdillâh el-Yeşkurî hadisinden rivayet etmişlerdir; Müslim ve Nesâî [bir ravi daha] eklemişlerdir ki o da Eyyûb b. Âiz'dir; her ikisi de Bükeyr b. el-Ahnes'ten, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah namazı Peygamberiniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekât olarak farz kılmıştır. Hazarda namazdan önce ve sonra nasıl [nafile] kılınıyorsa, seferde de öylece kılınır.”

وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ طَاوُسٍ نَفْسِهِ فَهَذَا ثَابِتٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَلَا يُنَافِي مَا تَقَدَّمَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ ; لِأَنَّهَا أَخْبَرَتْ " أَنَّ أَصْلَ الصَّلَاةِ رَكْعَتَانِ، وَلَكِنْ زِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ فَلَمَّا اسْتَقَرَّ ذَلِكَ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فَرْضَ صَلَاةِ الْحَضَرِ أَرْبَعٌ "، كَمَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bunu İbn Mâce de Üsâme b. Zeyd hadisinden, o da bizzat Tâvûs'tan rivayet etmiştir. Dolayısıyla bu, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan sabittir ve Âişe radıyallâhu anhâ'dan daha önce geçen rivayetle çelişmez; zira o, “Namazın aslı iki rekâttı, fakat hazar namazına ilave yapıldı; bu durum yerleşince de İbn Abbâs'ın dediği gibi: ‘Hazar namazının farzı dörttür’ denilmesi sahih oldu” şeklinde haber vermiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وَلَكِنِ اتَّفَقَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ، وَأَنَّهَا تَامَّةٌ غَيْرُ مَقْصُورَةٍ كَمَا هُوَ مُصَرَّحٌ بِهِ فِي حَدِيثِ عُمَرَ ﵁ وَاعْلَمْ أَنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ ثَمَانِ جِهَاتٍ:

Fakat İbn Abbâs ve Âişe hadisleri, sefer namazının iki rekât olduğu ve Ömer radıyallâhu anh'ın hadisinde açıkça belirtildiği üzere kısaltılmış değil tam bir namaz olduğu hususunda ittifak etmiştir. Bil ki zikredilen Âişe hadisine sekiz yönden itiraz edilmiştir:

الْأُولَى: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِالْإِجْمَاعِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى " بِالْقَبَسِ ". قَالَ عُلَمَاؤُنَا هَذَا الْحَدِيثُ مَرْدُودٌ بِالْإِجْمَاعِ.

Birincisi: İcma ile çeliştiğidir. Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî el-Mâlikî, "el-Kabes" adlı kitabında şöyle demiştir: “Âlimlerimiz bu hadisin icma ile merdut (reddedilmiş) olduğunu söylemişlerdir.”

الثَّانِيَةُ: أَنَّهَا هِيَ خَالَفَتْهُ، وَالرَّاوِي مِنْ أَعْلَمِ النَّاسِ بِمَا رَوَى فَهِيَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا

İkincisi: Bizzat kendisinin buna aykırı amel ettiğidir; oysa ravi rivayet ettiği şeyi insanların en iyi bilenidir. Kendisi radıyallâhu anhâ

كَانَتْ تُتِمُّ فِي السَّفَرِ، قَالُوا: وَمُخَالَفَتُهَا لِرِوَايَتِهَا تُوهِنُ الْحَدِيثَ.

seferde namazı tam kılardı. [İtiraz edenler] şöyle demişlerdir: Ravinin kendi rivayetine aykırı davranması hadisi zayıflatır.

الثَّالِثَةُ: إِجْمَاعُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِأَصْلٍ يُعْتَبَرُ فِي صَلَاةِ الْمُسَافِرِ خَلْفَ الْمُقِيمِ.

Üçüncüsü: Şehirlerin (İslam beldelerinin) fakihlerinin, mukime uyan yolcunun namazı hususunda bunun dikkate alınacak bir asıl olmadığına icma etmeleridir.

الرَّابِعَةُ: أَنَّ غَيْرَهَا مِنَ الصَّحَابَةِ خَالَفَهَا، كَعُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، فَقَالُوا: " إِنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا، وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ، وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً "، وَقَدْ قَدَّمْنَا رِوَايَةَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ لَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Dördüncüsü: Kendisi dışındaki sahâbîlerin ona muhalefet etmesidir; nitekim Ömer, İbn Abbâs ve Cübeyr b. Mut'ım: “Namaz hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekât olarak farz kılındı” demişlerdir. Biz Müslim ve diğerlerinin bunu İbn Abbâs'tan yaptıkları rivayeti daha önce nakletmiştik.

الْخَامِسَةُ: دَعْوَى أَنَّهُ مُضْطَرِبٌ ; لِأَنَّهُ رَوَاهُ ابْنُ عَجْلَانَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: " فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصَّلَاةَ رَكْعَتَيْنِ "، وَقَالَ فِيهِ الْأَوْزَاعِيُّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: " فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ " الْحَدِيثَ. قَالُوا: فَهَذَا اضْطِرَابٌ.

Beşincisi: Hadisin muztarip olduğu iddiasıdır; çünkü İbn Aclân bunu Sâlih b. Keysân'dan, o Urve'den, o da Âişe'den rivayet ederek Âişe'nin: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı iki rekât olarak farz kıldı” dediğini nakletmiştir; Evzâî ise İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe'den rivayetle onun: “Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı ikişer rekât olarak farz kıldı” dediğini nakletmiştir. [İtiraz edenler]: “İşte bu bir ızdıraptır (tutarsızlıktır)” demişlerdir.

السَّادِسَةُ: أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ ; لِأَنَّ الْمَغْرِبَ، وَالصُّبْحَ لَمْ يُزَدْ فِيهِمَا، وَلَمْ يُنْقَصْ.

Altıncısı: Hadisin zahiri üzere olmadığıdır; zira akşam ve sabah namazlarına ne ilave yapılmış ne de onlardan eksiltilmiştir.

السَّابِعَةُ: أَنَّهُ مِنْ قَوْلِ عَائِشَةَ لَا مَرْفُوعٍ.

Yedincisi: Hadisin merfû değil, Âişe'nin kendi sözü (mevkûf) olduğudur.

الثَّامِنَةُ: قَوْلُ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ: لَوْ صَحَّ لَنُقِلَ مُتَوَاتِرًا.

Sekizincisi: İmâmü'l-Harameyn'in: “Şayet sahih olsaydı mütevâtir olarak nakledilirdi” şeklindeki sözüdür.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَهَذِهِ الِاعْتِرَاضَاتُ الْمُورَدَةُ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورِ كُلُّهَا سَاقِطَةٌ، أَمَّا مُعَارَضَتُهُ بِالْإِجْمَاعِ فَلَا يَخْفَى سُقُوطُهَا ; لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ فِيهِ إِجْمَاعٌ وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ نَفْسُهُ الْخِلَافَ فِيهِ.

Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin- dedi ki: Zikredilen Âişe hadisine yöneltilen bu itirazların tümü geçersizdir (düşmüştür). İcma ile çeliştiği iddiasına gelince, bunun geçersizliği gizli değildir; çünkü bu konuda sahih bir icma yoktur ve bizzat İbnü'l-Arabî'nin kendisi bu konudaki ihtilafı zikretmiştir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ ذِكْرِ دَعْوَى ابْنِ الْعَرَبِيِّ الْإِجْمَاعَ الْمَذْكُورَ قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَصِحُّ، وَقَدْ ذَكَرَ هُوَ وَغَيْرُهُ الْخِلَافَ وَالنِّزَاعَ فَلَمْ يَصِحَّ مَا ادَّعَوْهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ.

Kurtubî, İbnü'l-Arabî'nin zikredilen icma iddiasını aktardıktan sonra şöyle demiştir: Ben derim ki, bu sahih değildir; nitekim bizzat kendisi ve başkaları ihtilaf ve çekişmeyi zikretmişlerdir, dolayısıyla iddia ettikleri icma sahih olmamıştır.

وَأَمَّا مُعَارَضَتُهُ بِمُخَالَفَةِ عَائِشَةَ لَهُ فَهِيَ أَيْضًا ظَاهِرَةُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِرِوَايَتِهَا لَا بِرَأْيِهَا كَمَا هُوَ التَّحْقِيقُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي سُورَةِ " الْبَقَرَةِ " فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمُتَقَدِّمِ فِي الطَّلَاقِ.

Âişe'nin bu rivayete aykırı davranmasıyla çeliştiği iddiasına gelince; bu da açıkça geçersizdir; çünkü cumhurun nezdindeki tahkike göre itibar [ravinin] görüşüne değil rivayetinedir; nitekim bunu Bakara Suresi'nde, talak konusunda geçen Tâvûs hadisi üzerine konuşurken açıklamıştık.

وَأَمَّا مُعَارَضَتُهُ بِإِجْمَاعِ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِأَصْلٍ يُعْتَبَرُ فِي صَلَاةِ الْمُسَافِرِ خَلْفَ الْمُقِيمِ، فَجَوَابُهُ أَنَّ فُقَهَاءَ الْأَمْصَارِ لَمْ يُجْمِعُوا عَلَى ذَلِكَ، فَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ لَا يَصِحُّ اقْتِدَاؤُهُ بِالْمُقِيمِ لِمُخَالَفَتِهِمَا فِي الْعَدَدِ، وَالنِّيَّةِ، وَاحْتَجُّوا

Şehirlerin fakihlerinin, mukime uyan yolcunun namazı hususunda bunun dikkate alınacak bir asıl olmadığına icma ettikleri iddiasına gelince; buna cevap şudur ki, fakihler bu hususta icma etmemişlerdir; nitekim bir grup âlim, rekât sayısı ve niyetteki farklılık sebebiyle yolcunun mukime uymasının sahih olmayacağı görüşüne varmış ve

بِحَدِيثِ: " لَا تَخْتَلِفُوا عَلَى إِمَامِكُمْ " وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ الشَّعْبِيُّ وَطَاوُسٌ وَدَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ وَغَيْرُهُمْ.

“İmamınıza muhalefet etmeyiniz” hadisiyle delil getirmişlerdir. Bu görüşe varanlar arasında Şa'bî, Tâvûs, Dâvûd ez-Zâhirî ve başkaları bulunmaktadır.

وَأَمَّا مُعَارَضَتُهُ بِمُخَالَفَةِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ لَهَا كَابْنِ عَبَّاسٍ، فَجَوَابُهُ مَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ مِنْ أَنَّ صَلَاةَ الْحَضَرِ لَمَّا زِيدَ فِيهَا وَاسْتَقَرَّ ذَلِكَ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فَرْضَ صَلَاةِ الْحَضَرِ أَرْبَعٌ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ.

İbn Abbâs gibi bazı sahâbîlerin ona muhalefet ettiği iddiasına gelince; buna cevap, az önce İbn Kesîr'den naklettiğimiz şu husustur: Hazar namazına ilave yapılıp bu durum yerleşince, İbn Abbâs'ın dediği gibi: “Hazar namazının farzı dörttür” denilmesi sahih olmuştur.

وَأَمَّا تَضْعِيفُهُ بِالِاضْطِرَابِ فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ اضْطِرَابٌ أَصْلًا، وَمَعْنَى فَرَضَ اللَّهُ وَفَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ وَاحِدٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الشَّارِعُ وَالرَّسُولُ هُوَ الْمُبِيِّنُ، فَإِذَا قِيلَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ كَذَا فَالْمُرَادُ أَنَّهُ مُبَلِّغٌ ذَلِكَ عَنِ اللَّهِ فَلَا يُنَافِي أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي فَرَضَ ذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ [٤ \ ٨٠] ، وَنَظِيرُهُ حَدِيثُ: " إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ " مَعَ حَدِيثِ: " إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ " الْحَدِيثَ.

Izdırapla zayıf sayılmasına gelince; bu da açıkça geçersizdir; çünkü bunda kesinlikle hiçbir ızdırap yoktur. “Allah farz kıldı” ifadesi ile “Resûlullah farz kıldı” ifadesinin anlamı birdir; zira kanun koyucu (Şâri') Allah'tır, Resûl ise açıklayıcıdır. Dolayısıyla “Resûlullah şöyle farz kıldı” dendiğinde kastedilen, bunu Allah'tan tebliğ etmiş olduğudur; nitekim Allah Teâlâ'nın: “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” [en-Nisâ 4/80] buyurduğu gibi, bu durum o şeyi farz kılanın Allah olmasına aykırı değildir. Bunun benzeri, “Şüphesiz Mekke'yi Allah haram kılmıştır” hadisiyle birlikte gelen “Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi haram kılmıştır” hadisidir.

وَأَمَّا رَدُّهُ بِأَنَّ الْمَغْرِبَ وَالصُّبْحَ لَمْ يُزَدْ فِيهِمَا فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَدِيثِ الصَّلَوَاتُ الَّتِي تُقْصَرُ خَاصَّةً كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، مَعَ أَنَّ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ عَنْ عَائِشَةَ عِنْدَ ابْنِ خُزَيْمَةَ، وَابْنِ حِبَّانَ، وَالْبَيْهَقِيِّ. قَالَتْ: " فُرِضَتْ صَلَاةُ السَّفَرِ وَالْحَضَرِ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ وَاطْمَأَنَّ زِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ رَكْعَتَانِ رَكْعَتَانِ، وَتُرِكَتْ صَلَاةُ الْفَجْرِ لِطُولِ الْقِرَاءَةِ وَصَلَاةُ الْمَغْرِبِ ; لِأَنَّهَا وَتْرُ النَّهَارِ " وَعِنْدَ أَحْمَدَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ كَيْسَانَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورِ " إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهَا كَانَتْ ثَلَاثًا ".

Akşam ve sabah namazlarına ilave yapılmadığı gerekçesiyle reddedilmesine gelince; bu da açıkça geçersizdir; çünkü hadisten kastedilen, açıkça görüldüğü üzere özellikle kısaltmaya konu olan namazlardır. Bununla birlikte Âişe'den gelen İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Beyhakî nezdindeki bazı rivayetlerde Âişe şöyle demiştir: “Sefer ve hazar namazı ikişer rekât olarak farz kılındı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip yerleştiğinde, hazar namazına ikişer rekât ilave edildi; sabah namazı kıraatinin uzunluğu sebebiyle, akşam namazı da gündüzün vitri olduğu için [olduğu gibi] bırakıldı.” Ahmed'in rivayetinde ise İbn Keysân yoluyla gelen zikredilen Âişe hadisinde: “Akşam namazı müstesna, zira o üç rekâttı” ifadesi yer almaktadır.

وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ تُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ خُصُوصُ الصَّلَوَاتِ الَّتِي تُقْصَرُ، وَأَمَّا رَدُّهُ بِأَنَّهُ غَيْرُ مَرْفُوعٍ فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّهُ مِمَّا لَا مَجَالَ فِيهِ لِلرَّأْيِ فَلَهُ حُكْمُ الْمَرْفُوعِ، وَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ عَائِشَةَ لَمْ تَحْضُرْ فَرْضَ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ سَمِعَتْ ذَلِكَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فِي زَمَنِهَا مَعَهُ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّهَا لَمْ تَسْمَعْهُ مِنْهُ فَهُوَ مُرْسَلُ صَحَابِيٍّ وَمَرَاسِيلُ الصَّحَابَةِ لَهَا حُكْمُ الْوَصْلِ.

Bu rivayetler kastedilenin özellikle kısaltılan namazlar olduğunu açıklamaktadır. Hadisin merfû olmadığı gerekçesiyle reddedilmesine gelince; bu da açıkça geçersizdir; çünkü bu konu içtihada ve şahsi görüşe yer olmayan bir husustur, dolayısıyla merfû hükmündedir. Âişe'nin namazın farz kılındığı anda hazır bulunmadığını kabul etsek bile, bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte geçirdiği zaman diliminde bizzat kendisinden işitmiş olması mümkündür. Ondan işitmediğini varsaysak dahi, bu bir sahâbî mürselidir ve sahâbî mürselleri mevsûl (kesintisiz) hükmündedir.

وَأَمَّا قَوْلُ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ إِنَّهُ لَوْ ثَبَتَ لَنُقِلَ مُتَوَاتِرًا فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يُرَدُّ بِعَدَمِ التَّوَاتُرِ، فَإِذَا عَرَفْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّ صَلَاةَ السَّفَرِ فُرِضَتْ رَكْعَتَيْنِ كَمَا صَحَّ بِهِ الْحَدِيثُ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُمَرَ ﵃ فَاعْلَمْ أَنَّ ابْنَ كَثِيرٍ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ قَالَ مَا نَصُّهُ:

İmâmü'l-Harameyn'in: “Şayet sabit olsaydı mütevâtir olarak nakledilirdi” şeklindeki sözüne gelince; bu da açıkça geçersizdir, zira böyle bir husus tevâtürün bulunmayışıyla reddedilemez. Önceki açıklamalardan sefer namazının -Âişe, İbn Abbâs ve Ömer radıyallâhu anhüm'den sahih hadisle sabit olduğu üzere- iki rekât olarak farz kılındığını anladığına göre, bil ki İbn Kesîr Ömer, İbn Abbâs ve Âişe'den gelen hadisi sevk ettikten sonra aynen şöyle demiştir:

وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ [٤ \ ١٠١] ، أَنْ

“Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın: ‘size bir günah yoktur...’ [en-Nisâ 4/101] kavlinden murad,

تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ قَصْرَ الْكَيْفِيَّةِ كَمَا فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ ; وَلِهَذَا قَالَ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ. وَلِهَذَا قَالَ بَعْدَهَا: وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ الْأَيَّةَ [٤ \ ١٠٢] . فَبَيَّنَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْقَصْرِ هَاهُنَا، وَذَكَرَ صِفَتَهُ وَكَيْفِيَّتَهُ. اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا فِيمَا ذَكَرْنَا وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ.

korku namazında olduğu gibi namazın keyfiyetini kısaltmak olur; bundan dolayı: ‘kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız...’ buyurmuştur. Yine bundan dolayı ardından: ‘Sen de onların aralarında bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...’ [en-Nisâ 4/102] ayetini buyurmuştur. Böylece buradaki kasrdan kastı açıklamış, onun niteliğini ve keyfiyetini zikretmiştir.” [İbn Kesîr'in sözü] maksadı ifade eden lafzıyla burada bitti. Bu, zikrettiğimiz hususta son derece açıktır ve İbn Cerîr'in de tercihi budur.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَالْآيَةُ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ وَقَصْرِ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ عَلَيْهِ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّنَّةِ لَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَفِي مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَقْوَالٌ أُخَرُ:

Bu kavle göre ayet korku namazı hakkındadır ve buna göre seferde namazın kısaltılması Kur'an'dan değil Sünnet'ten alınmıştır. Bu yüce ayetin manası hakkında başka görüşler de vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْنَى أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [٤ \ ١٠١] ، الِاقْتِصَارُ عَلَى رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ كَمَا قَدَّمْنَا آنِفًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَالنَّسَائِيِّ، وَأَبِي دَاوُدَ، وَابْنِ مَاجَهْ، وَقَدَّمْنَا أَنَّهُ رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ طَاوُسٍ.

Birincisi: “kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız namazı kısaltmanızda...” [en-Nisâ 4/101] kavlinin manası, Müslim, Nesâî, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce nezdindeki İbn Abbâs hadisinden az önce naklettiğimiz ve İbn Mâce'nin bizzat Tâvûs'tan rivayet ettiğini belirttiğimiz üzere, korku namazında sadece bir rekâtla yetinmektir.

وَقَدْ رَوَى نَحْوَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ قَالَ: «فَصَلَّى بِهَؤُلَاءِ رَكْعَةً، وَهَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَلَمْ يَقْضُوا» وَرَوَاهُ النَّسَائِيُّ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Buna benzer bir rivayeti Ebû Dâvûd ve Nesâî Huzeyfe hadisinden nakletmişlerdir; Huzeyfe şöyle demiştir: “Şunlara bir rekât, bunlara da bir rekât kıldırdı ve [kılmadıkları rekâtı] kaza etmediler.” Bunu Nesâî de Zeyd b. Sâbit'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den yaptığı rivayetle nakletmiştir.

وَمِمَّنْ قَالَ بِالِاقْتِصَارِ فِي الْخَوْفِ عَلَى رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ، الثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ وَمَنْ تَبِعَهُمَا. وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَعَطَاءٍ، وَجَابِرٍ، وَالْحَسَنِ، وَمُجَاهِدٍ، وَالْحَكَمِ، وَقَتَادَةَ، وَحَمَّادٍ، وَالضَّحَّاكِ.

Korku halinde bir rekâtla yetinileceğini söyleyenler arasında Sevrî, İshâk ve onlara tabi olanlar yer alır. Bu görüş Ahmed b. Hanbel, Atâ, Câbir, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid, Hakem, Katâde, Hammâd ve Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُصَلَّى الصُّبْحُ فِي الْخَوْفِ رَكْعَةً، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ حَزْمٍ، وَيُحْكَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ الْمَرْوَزِيِّ وَبِالِاقْتِصَارِ عَلَى رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الْخَوْفِ.

Bazıları ise şöyle demiştir: Sabah namazı korku halinde bir rekât olarak kılınır. İbn Hazm bu görüşe meyletmiştir; Muhammed b. Nasr el-Mervezî'den de korku halinde bir rekâtla yetinileceği nakledilmiştir.

قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَمِنْهُمْ مَنْ قَيَّدَهُ بِشِدَّةِ الْخَوْفِ.

Ebû Hüreyre, Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve tâbiînden pek çok kimse de bu görüşü belirtmiştir; onlardan bazıları ise bu durumu korkunun şiddetli olması haliyle kayıtlandırmışlardır.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ [٤ \ ١٠١] ، قَصْرُ كَمِّيَّةٍ.

Bu kavle göre Yüce Allah'ın { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “namazı kısaltmanızda...” [en-Nisâ 4/101] kavlindeki kasr, kemiyyet (rekât sayısı) kasrıdır.

وَقَالَ جَمَاعَةٌ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ، هُوَ قَصْرُ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ. قَالُوا: وَلَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لِلشَّرْطِ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ; لِأَنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ حَالَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ فِي مَبْدَأِ

Bir grup âlim ise şöyle demiştir: { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “namazı kısaltmanızda...” kavlindeki kasrdan maksat, seferde namazın kısaltılmasıdır. Onlar şöyle demişlerdir: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız” şartının mefhûm-ı muhalefeti (zıt anlamı) geçerli değildir; çünkü bu ayetin indiği dönemdeki galip duruma göre vârid olmuştur. Nitekim

الْإِسْلَامِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ كَانَ غَالِبُ أَسْفَارِهِمْ مَخُوفَةً.

Hicretten sonraki İslam'ın başlangıcında onların yolculuklarının çoğu korkulu idi.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، أَنَّ مِنَ الْمَوَانِعِ لِاعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ خُرُوجُ الْمَنْطُوقِ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، وَلِذَا لَمْ يَعْتَبِرِ الْجُمْهُورُ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ: اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ [٤ \ ٢٣] ; لِجَرَيَانِهِ عَلَى الْغَالِبِ.

Usul [ilminde] şu husus yerleşmiştir: Mantûkun (lafzın açık manasının) galip duruma göre vârid olması, mefhûm-ı muhalefetin muteber olmasına engel olan unsurlardandır. Bu sebepledir ki cumhur, { اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “yanınızda kalan üvey kızlarınız” [en-Nisâ 4/23] kavlindeki mefhûm-ı muhalefeti galip duruma binaen cereyan ettiği için muteber saymamıştır.

قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : فِي ذِكْرِ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ: [الرَّجَزُ]

Merâkı’s-Su‘ûd adlı eserde, mefhûm-ı muhalefetin muteber olmasına engel olan durumlar zikredilirken şöyle denmiştir: [Recez vezninde]

أَوْ جَهِلَ الْحُكْمَ أَوِ النُّطْقَ انْجَلَبْ ... لِلسُّؤْلِ أَوْ جَرَى عَلَى الَّذِي غَلَبْ

Yahut hüküm bilinmediğinde ya da söz bir soruya binaen geldiğinde veya galip olana göre cereyan ettiğinde...

وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ قَصْرُ الرُّبَاعِيَّةِ فِي السَّفَرِ بِمَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ، قَالَ: عَجِبْتُ مَا عَجِبْتَ مِنْهُ، فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ» .

Ayetten maksadın seferde dört rekâtlı namazların kısaltılması olduğunu söyleyenler, Müslim'in Sahîh'inde, İmam Ahmed'in ve dört Sünen sahibinin Ya‘lâ b. Ümeyye'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Ya‘lâ demiştir ki: Ömer b. el-Hattâb'a: “{ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } ‘kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız namazı kısaltmanızda bir günah yoktur’ [deniyor], oysa insanlar artık güvenliğe kavuştu?” dedim. O da şöyle dedi: “Senin hayret ettiğin şeye ben de hayret etmiştim de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum; şöyle buyurdu: ‘Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin.’”

فَهَذَا الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» ، وَغَيْرِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ يَعْلَى بْنَ أُمَيَّةَ، وَعُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵄ كَانَا يَعْتَقِدَانِ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ قَصْرُ الرُّبَاعِيَّةِ فِي السَّفَرِ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقَرَّ عُمَرَ عَلَى فَهْمِهِ لِذَلِكَ، وَهُوَ دَلِيلٌ قَوِيٌّ، وَلَكِنَّهُ مُعَارَضٌ بِمَا تَقَدَّمَ عَنْ عُمَرَ مِنْ أَنَّهُ قَالَ: «صَلَاةُ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ تَمَامٌ غَيْرُ قَصْرٍ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ» وَيُؤَيِّدُهُ حَدِيثُ عَائِشَةَ، وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمَانِ.

Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda sabit olan bu hadis, Ya‘lâ b. Ümeyye ile Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ'nın ayetin manasının seferde dört rekâtlı namazların kısaltılması olduğuna inandıklarına ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bu anlayışında Ömer'i onayladığına delalet etmektedir. Bu kuvvetli bir delildir; ancak daha önce Ömer'den geçen: “Sefer namazı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla kısaltma olmaksızın tam iki rekâttır” sözüyle çelişmektedir. Önce geçen Âişe hadisi ile İbn Abbâs hadisi de bunu desteklemektedir.

وَظَاهِرُ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ قَصْرَ الْكَيْفِيَّةِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ، كَمَا قَدَّمْنَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَهَيْئَاتُ صَلَاةِ الْخَوْفِ كَثِيرَةٌ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ تَارَةً يَكُونُ إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ، وَتَارَةً إِلَى غَيْرِهَا، وَالصَّلَاةُ قَدْ تَكُونُ رُبَاعِيَّةً، وَقَدْ تَكُونُ ثُلَاثِيَّةً، وَقَدْ تَكُونُ ثُنَائِيَّةً، ثُمَّ تَارَةً يُصَلُّونَ جَمَاعَةً، وَتَارَةً يَلْتَحِمُ الْقِتَالُ، فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْجَمَاعَةِ بَلْ يُصَلُّونَ فُرَادَى رِجَالًا، وَرُكْبَانًا مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَةِ، وَغَيْرَ مُسْتَقْبِلِيهَا، وَكُلُّ هَيْئَاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ الْوَارِدَةِ فِي الصَّحِيحِ جَائِزَةٌ، وَهَيْئَاتُهَا، وَكَيْفِيَّاتُهَا مُفَصَّلَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ وَالْفُرُوعِ، وَسَنَذْكُرُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ مِنْهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Daha önce zikrettiğimiz üzere geçen ayetlerin zahiri, { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “namazı kısaltmanızda...” kavlinden maksadın korku namazında keyfiyet kasrı olduğuna delalet etmektedir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Korku namazının kılınış şekilleri pek çoktur. Çünkü düşman bazen kıble tarafında olur, bazen de başka tarafta olur. Namaz bazen dört rekâtlı, bazen üç rekâtlı, bazen de iki rekâtlı olabilir. Sonra bazen cemaatle kılarlar, bazen de savaş kızışır ve cemaatle kılamazlar; bilakis yaya olarak, binek üstünde, kıbleye yönelerek ve yönelmeyerek tek başlarına kılarlar. Sahih rivayetlerde gelen korku namazının bütün kılınış şekilleri caizdir. Bunların heyetleri ve keyfiyetleri hadis ve füru-ı fıkıh kitaplarında tafsilatıyla yer almaktadır; inşallah bunlardan dört imamın benimsediği görüşleri zikredeceğiz.

أَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، فَالصُّورَةُ الَّتِي أَخَذَ بِهَا مِنْهَا هِيَ أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى تُصَلِّي مَعَ الْإِمَامِ رَكْعَةً فِي الثُّنَائِيَّةِ، وَرَكْعَتَيْنِ فِي الرُّبَاعِيَّةِ وَالثُّلَاثِيَّةِ، ثُمَّ تُتِمُّ بَاقِيَ الصَّلَاةِ، وَهُوَ اثْنَتَانِ فِي الرُّبَاعِيَّةِ، وَوَاحِدَةٌ فِي الثُّنَائِيَّةِ وَالثُّلَاثِيَّةِ، ثُمَّ يُسَلِّمُونَ وَيَقِفُونَ وِجَاهَ الْعَدُوِّ، وَتَأَتِي

Mâlik b. Enes'e gelince; onun bunlardan benimsediği şekil şudur: İlk grup iki rekâtlı namazda imamla bir rekât, dört ve üç rekâtlı namazlarda ise iki rekât kılar. Sonra namazın kalanını kendileri tamamlarlar; bu da dört rekâtlıda iki rekât, iki ve üç rekâtlıda ise bir rekâttır. Sonra selam verirler ve düşmanın karşısında dururlar. Ardından

الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى فَيَجِدُونَ الْإِمَامَ قَائِمًا يَنْتَظِرُهُمْ، وَهُوَ مُخَيَّرٌ فِي قِيَامِهِ بَيْنَ الْقِرَاءَةِ، وَالدُّعَاءِ، وَالسُّكُوتِ إِنْ كَانَتْ ثُنَائِيَّةً، وَبَيْنَ الدُّعَاءِ وَالسُّكُوتِ إِنْ كَانَتْ رُبَاعِيَّةً أَوْ ثُلَاثِيَّةً، وَقِيلَ: يَنْتَظِرُهُمْ فِي الرُّبَاعِيَّةِ وَالثُّلَاثِيَّةِ جَالِسًا فَيُصَلِّي بِهِمْ بَاقِيَ الصَّلَاةِ، وَهُوَ رَكْعَةٌ فِي الثُّنَائِيَّةِ، وَالثُّلَاثِيَّةِ، وَرَكْعَتَانِ فِي الرُّبَاعِيَّةِ، ثُمَّ يُسَلِّمُ وَيَقْضُونَ مَا فَاتَهُمْ بَعْدَ سَلَامِهِ، وَهُوَ رَكْعَةٌ فِي الثُّنَائِيَّةِ، وَرَكْعَتَانِ فِي الرُّبَاعِيَّةِ وَالثُّلَاثِيَّةِ. فَتَحَصَّلَ أَنَّ هَذِهِ الصُّورَةَ، أَنَّهُ يُصَلِّي بِالطَّائِفَةِ الْأُولَى رَكْعَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ، ثُمَّ يُتِمُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَيُسَلِّمُونَ، وَيَقِفُونَ فِي وَجْهِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ تَأْتِي الْأُخْرَى فَيُصَلِّي بِهِمُ الْبَاقِيَ، وَيُسَلِّمُ وَيُتِمُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ.

Diğer grup gelir ve imamı ayakta kendilerini bekler bulurlar. İmam iki rekâtlı ise kıyamında kıraat, dua ve sükût arasında serbesttir; dört veya üç rekâtlı ise dua ile sükût arasında serbesttir. Dört ve üç rekâtlıda onları oturarak bekler de denilmiştir. İmam onlara namazın kalan kısmını kıldırır; bu da iki ve üç rekâtlıda bir rekât, dört rekâtlıda ise iki rekâttır. Sonra imam selam verir; onlar ise onun selamından sonra kendilerine yetişemedikleri kısmı kaza ederler; bu da iki rekâtlıda bir rekât, dört ve üç rekâtlıda ise iki rekâttır. Özetle bu şekil şöyledir: İmam ilk gruba bir veya iki rekât kıldırır; sonra onlar kendi namazlarını tamamlayıp selam verirler ve düşmanın karşısında dururlar. Sonra diğer grup gelir; imam onlara kalanı kıldırıp selam verir, onlar da kendi başlarına tamamlarlar.

قَالَ ابْنُ يُونُسَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا: وَحَدِيثُ الْقَاسِمِ أَشْبَهُ بِالْقُرْآنِ، وَإِلَى الْأَخْذِ بِهِ رَجَعَ مَالِكٌ. اهـ.

İbn Yûnus zikrettiğimiz bu şekil hakkında şöyle demiştir: Kāsım'ın hadisi Kur'an'a daha uygundur ve Mâlik onu benimsemeye dönmüştür.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: مُرَادُ ابْنِ يُونُسَ، أَنَّ الْحَدِيثَ الَّذِي رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، بِالْكَيْفِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، هُوَ الَّذِي رَجَعَ إِلَيْهِ مَالِكٌ، وَرَجَّحَهُ أَخِيرًا عَلَى مَا رَوَاهُ، أَعْنِي مَالِكًا، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَمَّنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ ذَاتِ الرِّقَاعِ صَلَاةَ الْخَوْفِ. الْحَدِيثَ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ رِوَايَةِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَبَيْنَ رِوَايَةِ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، أَنَّ رِوَايَةَ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ فِيهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى الرَّكْعَةَ الَّتِي بَقِيَتْ مِنْ صَلَاتِهِ، ثُمَّ ثَبَتَ جَالِسًا وَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ رِوَايَةَ الْقَاسِمِ عِنْدَ مَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، أَنَّهُ يُصَلِّي بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى الرَّكْعَةَ الْبَاقِيَةَ ثُمَّ يُسَلِّمُ فَيُتِمُّونَ بَعْدَ سَلَامِهِ لِأَنْفُسِهِمْ.

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: İbn Yûnus'un maksadı şudur: Mâlik'in el-Muvatta’'da Yahyâ b. Saîd'den, onun el-Kāsım b. Muhammed b. Ebî Bekir'den, onun Sâlih b. Havvât'tan, onun Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet ettiği zikrettiğimiz keyfiyetteki hadis, Mâlik'in sonradan döndüğü ve kendisinin —yani Mâlik'in— Yezîd b. Rûmân'dan, onun Sâlih b. Havvât'tan, onun da Zâtü'r-Rikā‘ günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazı kılan kimseden rivayet ettiğine tercih ettiği hadistir. el-Kāsım b. Muhammed rivayeti ile Yezîd b. Rûmân rivayeti arasındaki fark şudur: Yezîd b. Rûmân rivayetinde, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer gruba namazından geriye kalan bir rekâtı kıldırdığı, sonra oturup beklediği, onların kendi kendilerine tamamladıkları, sonra da onlarla birlikte selam verdiği yer almaktadır. Bildiğin üzere Mâlik'in el-Muvatta’'daki Kāsım rivayetinde ise, diğer gruba kalan rekâtı kıldırıp selam verdiği, onların da onun selamından sonra kendi namazlarını tamamladıkları yer almaktadır.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مُشِيرًا إِلَى الْكَيْفِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَهِيَ رِوَايَةُ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عِنْدَ مَالِكٍ، وَهَذَا الَّذِي رَجَعَ إِلَيْهِ مَالِكٌ بَعْدَ أَنْ قَالَ بِحَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، وَإِنَّمَا اخْتَارَهُ وَرَجَعَ إِلَيْهِ لِلْقِيَاسِ عَلَى سَائِرِ الصَّلَوَاتِ: إِنَّ الْإِمَامَ لَا يَنْتَظِرُ الْمَأْمُومَ، وَإِنَّ الْمَأْمُومَ إِنَّمَا يَقْضِي بَعْدَ سَلَامِ الْإِمَامِ، وَحَدِيثُ الْقَاسِمِ هَذَا الَّذِي أَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي (الْمُوَطَّأِ) مَوْقُوفٌ عَلَى سَهْلٍ، إِلَّا أَنَّ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ ; لِأَنَّهُ لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ مُرْسَلُ صَحَابِيٍّ ; لِأَنَّ سَهْلًا كَانَ صَغِيرًا فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَجَزَمَ الطَّبَرَيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَابْنُ السَّكَنِ، وَغَيْرُهُمْ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تُوُفِّيَ وَسَهْلٌ الْمَذْكُورُ ابْنُ ثَمَانِ سِنِينَ، وَزَعَمَ ابْنُ حَزْمٍ أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ عَنْ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ الْقَوْلُ بِالْكَيْفِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا أَنَّهَا رَجَعَ إِلَيْهَا مَالِكٌ، وَرَوَاهَا فِي «مُوَطَّئِهِ» عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي كَيْفِيَّةِ صَلَاةِ الْخَوْفِ.

İbn Abdilberr zikrettiğimiz bu keyfiyete —ki bu Mâlik nezdindeki Kāsım b. Muhammed rivayetidir— işaret ederek şöyle demiştir: Mâlik'in Yezîd b. Rûmân hadisini benimsedikten sonra döndüğü görüş budur. Bunu seçmesi ve ona dönmesi, diğer namazlara kıyas edildiğinde imamın cemaati beklememesi ve cemaatin ancak imamın selamından sonra kaza etmesi nedeniyledir. Mâlik'in el-Muvatta’'da tahric ettiği bu Kāsım hadisi Sehl'e mevkuftur; ancak re'y ile bilinemeyecek bir husus olduğu için merfû hükmündedir. Tahkike göre bu mürsel-i sahâbîdir; çünkü Sehl, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında küçüktü. Taberî, İbn Hibbân, İbnu's-Seken ve başkaları, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde adı geçen Sehl'in sekiz yaşında olduğunu kesin bir dille belirtmişlerdir. İbn Hazm ise, Mâlik'in döndüğünü belirttiğimiz ve Muvatta’'ında el-Kāsım b. Muhammed'den rivayet ettiği bu keyfiyetin seleften hiçbir kimseden rivayet edilmediğini iddia etmiştir. İşte Mâlik'in korku namazının keyfiyeti hakkındaki mezhebinin özeti budur.

قَالَ أَوَّلًا: بِأَنَّ الْإِمَامَ يُصَلِّي بِالطَّائِفَةِ الْأُولَى، ثُمَّ تُتِمُّ لِأَنْفُسِهَا، ثُمَّ تُسَلِّمُ، ثُمَّ يُصَلِّي بَقِيَّةَ الصَّلَاةِ بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى وَيَنْتَظِرُهَا حَتَّى تُتِمَّ، ثُمَّ يُسَلِّمُ بِهَا وَرَجَعَ إِلَى أَنَّ الْإِمَامَ يُسَلِّمُ إِذَا صَلَّى بَقِيَّةَ صَلَاتِهِ مَعَ الطَّائِفَةِ الْأُخْرَى، وَلَا يَنْتَظِرُهُمْ حَتَّى يُسَلِّمَ بِهِمْ بَلْ يُتِمُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ بَعْدَ سَلَامِهِ، كَمَا بَيَّنَّا.

O ilk olarak; imamın birinci gruba kıldıracağını, sonra onların kendi namazlarını tamamlayıp selam vereceklerini, sonra imamın namazın kalanını diğer gruba kıldırıp onlar tamamlayıncaya kadar bekleyeceğini ve sonra onlarla birlikte selam vereceğini söylemişti; ardından açıkladığımız üzere imamın namazının kalanını diğer grupla birlikte kıldırdığında selam vereceği, onlarla birlikte selam vermek için onları beklemeyeceği, bilakis onların imamın selamından sonra kendi namazlarını tamamlayacakları görüşüne dönmüştür.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُبْهَمَ فِي رِوَايَةِ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ فِي قَوْلِ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَمَّنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْحَدِيثَ، أَنَّهُ أَبُوهُ خَوَّاتُ بْنُ جُبَيْرٍ الصَّحَابِيُّ، ﵁، لَا سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ، كَمَا قَالَهُ بَعْضُهُمْ.

Zahir olan şudur ki, Yezîd b. Rûmân rivayetinde Sâlih b. Havvât'ın “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kılan kimseden...” sözündeki mübhem şahıs, bazılarının dediği gibi Sehl b. Ebî Hasme değil, onun babası olan sahabi Havvât b. Cübeyr radıyallâhu anh'tır.

قَالَ الْحَافِظُ فِي «الْفَتْحِ» : وَلَكِنَّ الرَّاجِحَ أَنَّهُ أَبُوهُ خَوَّاتُ بْنُ جُبَيْرٍ ; لِأَنَّ أَبَا أُوَيْسٍ، رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ شَيْخِ مَالِكٍ فِيهِ فَقَالَ: عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَخْرَجَهُ ابْنُ مَنْدَهْ فِي «مَعْرِفَةِ الصَّحَابَةِ» مِنْ طَرِيقِهِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ، مِنْ طَرِيقِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ أَبِيهِ، وَجَزَمَ النَّوَوِيُّ فِي «تَهْذِيبِهِ» بِأَنَّهُ أَبَوْهُ خَوَّاتٌ، وَقَالَ: إِنَّهُ مُحَقَّقٌ مِنْ رِوَايَةِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، قُلْتُ: وَسَبَقَهُ إِلَى ذَلِكَ الْغَزَّالِيُّ، فَقَالَ إِنَّ صَلَاةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ فِي رِوَايَةِ خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرٍ. اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Hâfız [İbn Hacer] el-Feth'te şöyle demiştir: “Fakat racih olan, onun babası Havvât b. Cübeyr olduğudur. Çünkü Ebû Üveys bu hadisi Mâlik'in bu konudaki şeyhi olan Yezîd b. Rûmân'dan rivayet etmiş ve ‘Sâlih b. Havvât'tan, o da babasından’ demiştir; bunu İbn Mende Ma‘rifetü’s-Sahâbe'de onun tarikiyle tahric etmiştir. Aynı şekilde Beyhakī de Ubeydullah b. Ömer tarikiyle el-Kāsım b. Muhammed'den, o Sâlih b. Havvât'tan, o da babasından olmak üzere tahric etmiştir. Nevevî de Tehzîb'inde onun babası Havvât olduğunu kesin bir dille belirtmiş ve bunun Müslim ve diğerlerinin rivayetiyle sabit olduğunu söylemiştir. Ben derim ki: Gazzâlî bu konuda ondan önce davranmış ve Zâtü'r-Rikā‘ namazının Havvât b. Cübeyr rivayetinde olduğunu söylemiştir.” Maksadı ifade eden lafzıyla burası bitti.

وَلَمْ يُفَرِّقِ الْمَالِكِيَّةُ بَيْنَ كَوْنِ الْعَدُوِّ إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ وَبَيْنَ كَوْنِهِ إِلَى غَيْرِهَا، وَأَمَّا إِذَا اشْتَدَّ الْخَوْفُ وَالْتَحَمَ الْقِتَالُ، وَلَمْ يُمْكِنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ تَرَكُ الْقِتَالَ فَإِنَّهُمْ يُصَلُّونَهَا رِجَالًا وَرُكْبَانًا إِيمَاءً مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَةَ وَغَيْرَ مُسْتَقْبِلِيهَا، كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٩] .

Mâlikîler düşmanın kıble tarafında olması ile başka tarafta olması arasında bir fark gözetmemişlerdir. Korkunun şiddetlenip savaşın kızıştığı ve hiçbirinin savaşı bırakmasının mümkün olmadığı duruma gelince; Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا } “Eğer korkarsanız yaya yahut binek üzerinde...” [el-Bakara 2/239] ayetiyle açıkça belirttiği üzere, kıbleye yönelerek veya yönelmeyerek ima ile yaya ve binek üzerinde kılarlar.

وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵀ فَإِنَّهُ اخْتَارَ مِنْ هَيْئَاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ أَرْبَعًا:

Şâfiî rahimehullâh'a gelince; o korku namazının şekillerinden dördünü seçmiştir:

إِحْدَاهَا: هِيَ الَّتِي ذَكَرْنَا آنِفًا عِنْدَ اشْتِدَادِ الْخَوْفِ وَالْتِحَامِ الْقِتَالِ، حَتَّى لَا يُمْكِنَ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ تَرْكُ الْقِتَالِ، فَإِنَّهُمْ يُصَلُّونَ كَمَا ذَكَرْنَا رِجَالًا وَرُكْبَانًا إِلَخِ الْهَيْئَةَ.

Birincisi: Korkunun şiddetlenmesi ve savaşın kızışması neticesinde hiçbirinin savaşı bırakamayacağı durum için az önce zikrettiğimiz şekildir; zikrettiğimiz üzere yaya ve binek üzerinde kılarlar...

الثَّانِيَةُ: هِيَ الَّتِي صَلَّاهَا ﷺ بِبَطْنِ نَخْلٍ، وَهِيَ أَنْ يُصَلِّيَ بِالطَّائِفَةِ الْأُولَى صَلَاتَهُمْ كَامِلَةً ثُمَّ يُسَلِّمُونَ جَمِيعُهُمْ: الْإِمَامُ وَالْمَأْمُومُونَ ثُمَّ تَأْتِي الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى الَّتِي كَانَتْ فِي وَجْهِ الْعَدُوِّ فَيُصَلِّي بِهِمْ مَرَّةً أُخْرَى هِيَ لَهُمْ فَرِيضَةٌ وَلَهُ نَافِلَةٌ، وَصَلَاةُ بَطْنِ نَخْلٍ هَذِهِ رَوَاهَا جَابِرٌ وَأَبُو بَكْرَةَ، فَأَمَّا حَدِيثُ جَابِرٍ فَرَوَاهُ مُسْلِمٌ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى رَكْعَتَيْنِ، فَصَلَّى

İkincisi: Sallallâhu aleyhi ve sellem'in Batn-ı Nahl'de kıldığı şekildir. Bu, ilk gruba namazlarını tam olarak kıldırması, sonra hepsinin —imam ve cemaatin— birlikte selam vermesi, ardından düşman karşısında bulunan diğer grubun gelmesi ve imamın onlara bir kez daha kıldırmasıdır; bu namaz onlar için farz, imam için ise nafiledir. Bu Batn-ı Nahl namazını Câbir ve Ebû Bekre rivayet etmiştir. Câbir'in hadisine gelince; Müslim onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazı kıldığını rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki gruptan birine iki rekât kıldırdı, sonra diğer gruba iki rekât kıldırdı. Böylece

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ وَصَلَّى بِكُلِّ طَائِفَةٍ رَكْعَتَيْنِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dört rekât kılmış, her gruba da ikişer rekât kıldırmış oldu.

وَذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ مُخْتَصَرًا وَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ خُزَيْمَةَ مِنْ طَرِيقِ الْحَسَنِ عَنْ جَابِرٍ وَفِيهِ أَنَّهُ سَلَّمَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ أَوَّلًا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ بِالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى.

Buhârî bunu muhtasar olarak zikretmiştir; Şâfiî, Nesâî ve İbn Huzeyme de Hasan tarikiyle Câbir'den rivayet etmişlerdir ve bu rivayette önce iki rekâttan selam verdiği, sonra diğer gruba iki rekât kıldırdığı yer almaktadır.

وَأَمَّا حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَفِي رِوَايَةِ بَعْضِهِمْ أَنَّهَا الظُّهْرُ، وَفِي رِوَايَةِ بَعْضِهِمْ أَنَّهَا الْمَغْرِبُ، وَإِعْلَالُ ابْنِ الْقَطَّانِ لِحَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ هَذَا بِأَنَّهُ أَسْلَمَ بَعْدَ وُقُوعِ صَلَاةِ الْخَوْفِ بِمُدَّةٍ، مَرْدُودٌ بِأَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَحْضُرْ صَلَاةَ الْخَوْفِ فَحَدِيثُهُ مُرْسَلُ صَحَابِيٍّ وَمَرَاسِيلُ الصَّحَابَةِ لَهُمْ حُكْمُ الْوَصْلِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي بَكْرَةَ لَيْسَ فِيهِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِبَطْنِ نَخْلٍ.

Ebû Bekre'nin hadisine gelince; bunu Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Hibbân, Hâkim ve Dârekutnî rivayet etmişlerdir. Bazılarının rivayetinde bunun öğle namazı olduğu, bazılarının rivayetinde ise akşam namazı olduğu geçmektedir. İbnu'l-Kattân'ın, Ebû Bekre'nin bu hadisini onun korku namazı vuku bulduktan bir müddet sonra Müslüman olduğu gerekçesiyle illetli sayması reddedilmiştir; zira onun korku namazında bulunmadığını kabul etsek bile hadisi mürsel-i sahâbîdir ve bilindiği üzere sahâbe mürselleri mevsul hükmündedir. Bil ki Ebû Bekre hadisinde bunun Batn-ı Nahl'de olduğuna dair bir kayıt yoktur.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيَّةُ بِصَلَاةِ بَطْنِ نَخْلٍ هَذِهِ عَلَى جَوَازِ صَلَاةِ الْمُفْتَرِضِ خَلْفَ الْمُتَنَفِّلِ.

Şâfiîler, bu Batn-ı Nahl namazını farz kılan kimsenin nafile kılan kimseye uymasının caiz olduğuna delil getirmişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَا أَنَّهَا هِيَ كَيْفِيَّةُ صَلَاةِ بَطْنِ نَخْلٍ كَمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ وَابْنُ حَجَرٍ وَغَيْرُهُمَا، قَدْ دَلَّ بَعْضُ الرِّوَايَاتِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَالْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِمَا، عَلَى أَنَّهَا هِيَ صَلَاةُ ذَاتِ الرِّقَاعِ، وَجَزَمَ ابْنُ حَجَرٍ بِأَنَّهُمَا صَلَاتَانِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bil ki Nevevî, İbn Hacer ve başkalarının zikrettiği üzere Batn-ı Nahl namazının keyfiyeti olarak zikrettiğimiz bu şeklin Zâtü'r-Rikā‘ namazı olduğuna Müslim, Buhârî ve diğerleri nezdindeki bazı rivayetler delalet etmiştir. İbn Hacer ise bunların iki ayrı namaz olduğunu kesin bir dille belirtmiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَدْ دَلَّ بَعْضُ الرِّوَايَاتِ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ نَخْلٍ هِيَ صَلَاةُ عُسْفَانَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bazı rivayetler de Batn-ı Nahl namazının Usfân namazı olduğuna delalet etmiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْهَيْئَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ الْهَيْئَاتِ الَّتِي اخْتَارَهَا الشَّافِعِيُّ: صَلَاةُ عُسْفَانَ، وَكَيْفِيَّتُهَا كَمَا قَالَ جَابِرٌ ﵁ قَالَ: «شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ، فَصَفَّنَا صَفَّيْنِ، صَفٌّ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْعَدُوُّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ، فَكَبَّرَ النَّبِيُّ ﷺ وَكَبَّرْنَا جَمِيعًا ثُمَّ رَكَعَ وَرَكَعْنَا جَمِيعًا، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ وَرَفَعْنَا جَمِيعًا، ثُمَّ انْحَدَرَ بِالسُّجُودِ وَالصَّفِّ الَّذِي يَلِيهِ، وَقَامَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ فِي نَحْرِ الْعَدُوِّ، فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ ﷺ السُّجُودَ وَقَامَ الصَّفُّ الَّذِي يَلِيهِ انْحَدَرَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ بِالسُّجُودِ وَقَامُوا، ثُمَّ تَقَدَّمَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ وَتَأَخَّرَ الصَّفُّ الْمُتَقَدِّمُ، ثُمَّ رَكَعَ النَّبِيُّ ﷺ وَرَكَعْنَا جَمِيعًا، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ وَرَفَعْنَا جَمِيعًا، ثُمَّ انْحَدَرَ بِالسُّجُودِ وَالصَّفِّ الَّذِي يَلِيهِ الَّذِي كَانَ مُؤَخَّرًا فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى، وَقَامَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ فِي نُحُورِ الْعَدُوِّ فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ ﷺ السُّجُودَ وَالصَّفَّ الَّذِي يَلِيهِ، انْحَدَرَ الصَّفُّ الْمُؤَخَّرُ بِالسُّجُودِ فَسَجَدُوا، ثُمَّ سَلَّمَ النَّبِيُّ ﷺ وَسَلَّمْنَا جَمِيعًا» ، هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي «صَحِيحِهِ» ، وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنُ الصَّامِتِ وَهُوَ صَحَابِيٌّ.

Üçüncü şekil: Şâfiî'nin seçtiği şekillerden biri de Usfân namazıdır. Bunun keyfiyeti, Câbir radıyallâhu anh'ın dediği gibidir; o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazında bulundum. Bizi iki saf yaptı; bir saf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasındaydı, düşman ise bizimle kıble arasındaydı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir aldı, hepimiz birden tekbir aldık. Sonra rükûa vardı, hepimiz birden rükûa vardık. Sonra rükûdan başını kaldırdı, hepimiz birden kaldırdık. Sonra o ve hemen arkasındaki saf secdeye indi, arkadaki saf ise düşmanın karşısında ayakta durdu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem secdeyi bitirip hemen arkasındaki saf ayağa kalkınca, arkadaki saf secdeye indi ve kalktılar. Sonra arkadaki saf öne geçti, öndeki saf arkaya geçti. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem rükûa vardı, hepimiz birden rükûa vardık. Sonra rükûdan başını kaldırdı, hepimiz birden kaldırdık. Sonra o ve birinci rekâtta arkada olup bu kez hemen arkasında bulunan saf secdeye indi, arkadaki saf ise düşmanların karşısında ayakta durdu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile hemen arkasındaki saf secdeyi bitirince, arkadaki saf secdeye indi ve secde ettiler. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdi ve hep birlikte selam verdik.” Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır. Nesâî ve Beyhakī bunu İbn Abbâs rivayetinden tahric etmiş; Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Hibbân ve Hâkim de adı Zeyd b. Sâmit olup sahabi olan Ebû Ayyâş ez-Zürakī rivayetinden nakletmişlerdir.

وَقَوْلُ ابْنِ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» فِي الْكُنَى: إِنَّهُ تَابِعِيٌّ، الظَّاهِرُ أَنَّهُ سَهْوٌ مِنْهُ ﵀، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ مِنَ الْكَيْفِيَّاتِ الَّتِي اخْتَارَهَا الشَّافِعِيُّ مَعَ أَنَّهَا مُخَالِفَةٌ لِلصُّورَةِ الَّتِي صَحَّتْ عَنْهُ فِي صَلَاةِ عُسْفَانَ ; لِأَنَّهُ أَوْصَى عَلَى الْعَمَلِ بِالْحَدِيثِ إِذَا صَحَّ، وَأَنَّهُ مَذْهَبُهُ، وَالصُّورَةُ الَّتِي صَحَّتْ عَنِ الشَّافِعِيِّ ﵀ فِي «مُخْتَصَرِ الْمُزَنِيِّ» «وَالْأُمِّ» أَنَّهُ قَالَ: صَلَّى بِهِمُ الْإِمَامُ وَرَكَعَ وَسَجَدَ بِهِمْ جَمِيعًا إِلَّا صَفًّا يَلِيهِ أَوْ بَعْضَ صَفٍّ يَنْتَظِرُونَ الْعَدُوَّ، فَإِذَا قَامُوا بَعْدَ السَّجْدَتَيْنِ سَجَدَ الصَّفُّ الَّذِي حَرَسَهُمْ، فَإِذَا رَكَعَ رَكَعَ بِهِمْ جَمِيعًا وَإِذَا سَجَدَ سَجَدَ مَعَهُ الَّذِينَ حَرَسُوا أَوَّلًا إِلَّا صَفًّا أَوْ بَعْضَ صَفٍّ يَحْرُسُهُ مِنْهُمْ، فَإِذَا سَجَدُوا سَجْدَتَيْنِ وَجَلَسُوا سَجَدَ الَّذِينَ حَرَسُوا ثُمَّ يَتَشَهَّدُونَ ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ جَمِيعًا مَعًا، وَهَذَا نَحْوُ صَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ بِعُسْفَانَ، قَالَ: وَلَوْ تَأَخَّرَ الصَّفُّ الَّذِي حَرَسَ إِلَى الصَّفِّ الثَّانِي وَتَقَدَّمَ الثَّانِي فَحَرَسَ فَلَا بَأْسَ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ.

İbn Hacer'in et-Takrîb'in künyeler bölümünde onun bir tâbiî olduğunu söylemesi, zahir olan odur ki kendisinin —Allah ona rahmet etsin— bir zellesidir. Bu keyfiyetin Şâfiî'den Usfân namazı hakkında sahih olarak gelen şekle aykırı olmasına rağmen Şâfiî'nin benimsediği keyfiyetlerden biri olduğunu söylememizin sebebi, onun hadis sahih olduğunda onunla amel edilmesini ve mezhebinin o olduğunu vasiyet etmiş olmasıdır. Şâfiî rahimehullâh'tan Muhtasaru'l-Müzenî ve el-Ümm'de sahih olarak gelen şekil ise onun şöyle demesidir: “İmam onlara namaz kıldırdı; hemen arkasındaki bir saf veya bir safın bir kısmı düşmanı gözetlemek üzere [ayakta] bekleyenler müstesna, hepsiyle birlikte rükû ve secde etti. İki secdeden sonra onlar ayağa kalkınca onları koruyan saf secde etti. İmam rükûa varınca hepsiyle birlikte rükûa vardı. Secdeye vardığında ise, onlardan kendisini koruyan bir saf veya bir safın bir kısmı müstesna, ilk başta koruma yapanlar onunla birlikte secde etti. İki secde yapıp oturduklarında koruma yapanlar secde ettiler, sonra teşehhüt okudular, sonra imam hepsiyle birlikte aynı anda selam verdi. Bu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Usfân'daki namazı gibidir. Şöyle dedi: Koruma yapan saf ikinci safa gerilese ve ikinci saf öne geçip koruma yapsa bunda bir beis yoktur.” Nevevî'nin nakli vasıtasıyla sona erdi.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ يَرَى أَنَّ الصُّورَتَيْنِ أَعْنِي: الَّتِي ذَكَرْنَا فِي حَدِيثِ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَالَّتِي نَقَلْنَاهَا عَنِ الشَّافِعِيِّ كِلْتَاهُمَا جَائِزَةٌ وَاتِّبَاعُ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَحَقُّ مِنْ غَيْرِهِ، وَصَلَاةُ عُسْفَانَ الْمَذْكُورَةُ صَلَاةُ الْعَصْرِ.

Zahir olan şudur ki Şâfiî rahimehullâh her iki şeklin de —yani Câbir, İbn Abbâs ve Ebû Ayyâş ez-Zürakī hadisinde zikrettiğimiz şekil ile Şâfiî'den naklettiğimiz şeklin— caiz olduğunu düşünmektedir; sahih kaynaklarda sabit olanın takip edilmesi ise diğerlerinden daha evladır. Bahsi geçen Usfân namazı ikindi namazıdır.

وَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ أَنَّ مِثْلَ صَلَاةِ عُسْفَانَ الَّتِي ذَكَرْنَا صَلَّاهَا أَيْضًا ﷺ يَوْمَ بَنِي سُلَيْمٍ.

Ebû Dâvûd ve diğerleri nezdindeki bazı rivayetlerde, zikrettiğimiz Usfân namazının bir benzerini sallallâhu aleyhi ve sellem'in Benî Süleym gününde de kıldığı vârid olmuştur.

الرَّابِعَةُ: مِنَ الْهَيْئَاتِ الَّتِي اخْتَارَهَا الشَّافِعِيُّ ﵀ هِيَ: صَلَاةُ ذَاتِ الرِّقَاعِ، وَالْكَيْفِيَّةُ الَّتِي اخْتَارَهَا الشَّافِعِيُّ مِنْهَا هِيَ الَّتِي قَدَّمْنَا رِوَايَةَ مَالِكٍ لَهَا عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، وَهِيَ أَنْ يُصَلِّيَ بِالطَّائِفَةِ الْأُولَى رَكْعَةً ثُمَّ يُفَارِقُونَهُ وَيُتِمُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَيُسَلِّمُونَ، وَيَذْهَبُونَ إِلَى وُجُوهِ الْعَدُوِّ وَهُوَ قَائِمٌ فِي الثَّانِيَةِ يُطِيلُ الْقِرَاءَةَ حَتَّى يَأْتِيَ الْآخَرُونَ فَيُصَلِّي بِهِمُ الرَّكْعَةَ الْبَاقِيَةَ وَيَجْلِسُ يَنْتَظِرُهُمْ حَتَّى يُصَلُّوا رَكْعَتَهُمُ الْبَاقِيَةَ، ثُمَّ يُسَلِّمُ بِهِمْ، وَهَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَالِكًا رَوَاهَا عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرٍ عَمَّنْ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ يَوْمَ ذَاتِ الرِّقَاعِ، وَأَخْرَجَهَا الشَّيْخَانِ مِنْ طَرِيقِهِ، فَقَدْ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ قُتَيْبَةَ عَنْ مَالِكٍ وَمُسْلِمٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ نَحْوَ مَا ذَكَرْنَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَالِكًا قَالَ بِهَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ أَوَّلًا ثُمَّ رَجَعَ عَنْهَا إِلَى أَنَّ الْإِمَامَ يُسَلِّمُ وَلَا يَنْتَظِرُ إِتْمَامَ الطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ صَلَاتَهُمْ حَتَّى يُسَلِّمَ بِهِمْ. وَصَلَاةُ ذَاتِ الرِّقَاعِ لَهَا كَيْفِيَّةٌ أُخْرَى غَيْرُ هَذِهِ الَّتِي اخْتَارَ الشَّافِعِيُّ وَهِيَ ثَابِتَةٌ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً، وَالطَّائِفَةُ الْأُخْرَى مُوَاجَهَةَ الْعَدُوِّ،

Dördüncüsü: Şâfiî rahimehullâh'ın seçtiği şekillerden biri Zâtü'r-Rikā‘ namazıdır. Şâfiî'nin bundan benimsediği keyfiyet, daha önce Mâlik'in Yezîd b. Rûmân'dan naklettiğini belirttiğimiz rivayettir. Bu da, imamın birinci gruba bir rekât kıldırması, sonra onların imamdan ayrılıp kendi kendilerine tamamlamaları, selam verip düşmanın karşısına gitmeleri; imamın ise ikinci rekâtta kıyamda durup diğerleri gelinceye kadar kıraati uzatması, ardından onlara kalan rekâtı kıldırması ve onlar kalan rekâtlarını kılıncaya kadar oturup onları beklemesi, sonra da onlarla birlikte selam vermesidir. Daha önce Mâlik'in bunu Yezîd b. Rûmân'dan, onun Sâlih b. Havvât b. Cübeyr'den, onun da Zâtü'r-Rikā‘ günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazı kılan kimseden rivayet ettiğini ve Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] onun tarikiyle tahric ettiğini belirtmiştik. Nitekim Buhârî bunu Kuteybe'den, o Mâlik'ten; Müslim de Yahyâ b. Yahyâ'dan, o Mâlik'ten zikrettiğimize benzer şekilde rivayet etmiştir. Daha önce Mâlik'in ilk olarak bu keyfiyeti benimsediğini, sonra bundan dönerek imamın selam vereceğini ve ikinci grubun namazlarını tamamlamasını onlarla birlikte selam vermek için beklemeyeceğini söylediğini belirtmiştik. Zâtü'r-Rikā‘ namazının Şâfiî'nin seçtiği bu şekilden başka bir keyfiyeti daha vardır ki, o da Sahîhayn'da İbn Ömer hadisinden sabittir; İbn Ömer şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem korku namazını iki gruptan birine bir rekât kıldırdı, diğer grup ise düşmanın karşısındaydı.

ثُمَّ انْصَرَفُوا وَقَامُوا فِي مَقَامِ أَصْحَابِهِمْ، مُقْبِلِينَ عَلَى الْعَدُوِّ، وَجَاءَ أُولَئِكَ ثُمَّ صَلَّى بِهِمُ النَّبِيُّ ﷺ رَكْعَةً، ثُمَّ سَلَّمَ النَّبِيُّ ﷺ ثُمَّ قَضَى هَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَهَؤُلَاءِ رَكْعَةً.

Sonra çekildiler ve düşmana karşı durarak arkadaşlarının yerinde durdular. Diğerleri geldi, sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir rekât kıldırdı, sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdi, sonra şunlar bir rekât, bunlar da bir rekât kaza ettiler.

وَهَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ بِمَعْنَاهُ، وَلَمْ تَخْتَلِفِ الطُّرُقُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذَا، وَظَاهِرُهُ أَنَّهُمْ أَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَتَمُّوا عَلَى التَّعَاقُبِ، وَهُوَ الرَّاجِحُ مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى ; لِأَنَّ إِتْمَامَهُمْ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ يَسْتَلْزِمُ تَضْيِيعَ الْحِرَاسَةِ الْمَطْلُوبَةِ وَإِفْرَادَ الْإِمَامِ وَحْدَهُ، وَيُرَجِّحُهُ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَلَفْظُهُ: ثُمَّ سَلَّمَ فَقَامَ هَؤُلَاءِ أَيْ: الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ فَصَلَّوْا لِأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً، ثُمَّ سَلَّمُوا ثُمَّ ذَهَبُوا وَرَجَعَ أُولَئِكَ إِلَى مَقَامِهِمْ فَصَلَّوْا لِأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمُوا. وَظَاهِرُهُ أَنَّ الطَّائِفَةَ الثَّانِيَةَ وَالَتْ بَيْنَ رَكْعَتَيْهَا ثُمَّ أَتَمَّتِ الطَّائِفَةُ الْأُولَى بَعْدَهَا، وَاعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الرَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ كُتُبِ الْفِقْهِ مِنْ أَنَّ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ هَذَا أَنَّ الطَّائِفَةَ الثَّانِيَةَ تَأَخَّرَتْ وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الْأُولَى فَأَتَمُّوا رَكْعَةً ثُمَّ تَأَخَّرُوا وَعَادَتِ الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ فَأَتَمُّوا - مُخَالِفٌ لِلرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا.

Bu, Müslim'in lafzıdır; Buhârî'nin lafzı da aynı anlamdadır. İbn Ömer'den gelen rivayet yolları bu hususta ihtilaf etmemiştir. Hadisin zahiri, onların aynı anda kendi kendilerine namazı tamamladıkları yönündedir; sırayla tamamlamış olmaları da muhtemeldir ki mana bakımından racih olan da budur. Zira aynı anda tamamlamaları, istenen korumanın zayi edilmesini ve imamın tek başına bırakılmasını gerektirir. Ebû Dâvûd'un İbn Mes‘ûd hadisinden rivayet ettiği şu lafız da bunu tercih ettirmektedir: “Sonra selam verdi. Şunlar —yani ikinci grup— kalkıp kendi kendilerine bir rekât kıldılar, sonra selam verdiler, sonra gittiler. Diğerleri yerlerine döndüler, kendi kendilerine bir rekât kıldılar ve sonra selam verdiler.” Bunun zahiri, ikinci grubun iki rekâtını peş peşe kıldığı, sonra da birinci grubun onlardan sonra tamamladığı şeklindedir. Bil ki Râfiî ve diğerlerinin fıkıh kitaplarında İbn Ömer'in bu hadisinde ikinci grubun geriye çekildiği, birinci grubun gelip bir rekât tamamladığı, sonra onların geriye çekilip ikinci grubun dönerek tamamladığı şeklinde zikrettikleri husus, Sahîhayn ve diğer kaynaklardaki sabit rivayetlere aykırıdır.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي (الْفَتْحِ) : إِنَّهُ لَمْ يَقِفْ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الطُّرُقِ، وَأَمَّا الْإِمَامُ أَحْمَدُ ﵀ فَإِنَّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ صَلَاةِ الْخَوْفِ الثَّابِتَةِ عَنْهُ ﷺ جَائِزَةٌ عِنْدَهُ، وَالْمُخْتَارُ مِنْهَا عِنْدَهُ صَلَاةُ ذَاتِ الرِّقَاعِ الَّتِي قَدَّمْنَا اخْتِيَارَ الشَّافِعِيِّ لَهَا أَيْضًا، وَهِيَ أَنْ يُصَلِّيَ الْإِمَامُ بِالطَّائِفَةِ الْأُولَى رَكْعَةً ثُمَّ يُتِمُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَيُسَلِّمُونَ وَيَذْهَبُونَ إِلَى وُجُوهِ الْعَدُوِّ ; ثُمَّ تَأْتِي الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى فَيُصَلِّي بِهِمُ الرَّكْعَةَ الْأُخْرَى ثُمَّ يُصَلُّونَ رَكْعَةً فَإِذَا أَتَمُّوهَا وَتَشَهَّدُوا سَلَّمَ بِهِمْ.

İbn Hacer el-Feth'te, rivayet yollarının hiçbirinde buna rastlamadığını söylemiştir. İmam Ahmed rahimehullâh'a gelince; sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan korku namazının bütün çeşitleri ona göre caizdir. Bunlar arasından onun tercih ettiği şekil ise daha önce Şâfiî'nin de tercih ettiğini belirttiğimiz Zâtü'r-Rikā‘ namazıdır. Bu da imamın birinci gruba bir rekât kıldırması, sonra onların kendi başlarına tamamlayıp selam vermeleri ve düşmanın karşısına gitmeleri; sonra diğer grubun gelmesi, imamın onlara diğer rekâtı kıldırması, sonra onların bir rekât kılmaları, bunu tamamlayıp teşehhüt okuduklarında imamın onlarla birlikte selam vermesidir.

وَأَمَّا الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَالْمُخْتَارُ مِنْهَا عِنْدَهُ، أَنَّ الْإِمَامَ يُصَلِّي بِالطَّائِفَةِ الْأُولَى رَكْعَةً إِنْ كَانَ مُسَافِرًا، أَوْ كَانَتْ صُبْحًا مَثَلًا، وَاثْنَتَيْنِ إِنْ كَانَ مُقِيمًا، ثُمَّ تَذْهَبُ هَذِهِ الطَّائِفَةُ الْأُولَى إِلَى وُجُوهِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ تَجِيءُ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى وَيُصَلِّي بِهِمْ مَا بَقِيَ مِنَ الصَّلَاةِ وَيُسَلِّمُ، وَتَذْهَبُ هَذِهِ الطَّائِفَةُ الْأَخِيرَةُ إِلَى وُجُوهِ الْعَدُوِّ، وَتَجِيءُ الطَّائِفَةُ الْأُولَى، وَتُتِمُّ بَقِيَّةَ صَلَاتِهَا بِلَا قِرَاءَةٍ ; لِأَنَّهُمْ لَاحِقُونَ، ثُمَّ يَذْهَبُونَ إِلَى وُجُوهِ الْعَدُوِّ، وَتَجِيءُ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى فَيُتِمُّونَ بَقِيَّةَ صَلَاتِهِمْ بِقِرَاءَةٍ ; لِأَنَّهُمْ مَسْبُوقُونَ، وَاحْتَجُّوا لِهَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَقَدِّمِ وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ لَيْسَتْ فِي رِوَايَةِ «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ.

İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh'a gelince; bu konuda onun benimsediği şekil şudur: İmam seferi ise veya namaz mesela sabah namazı ise birinci gruba bir rekât, mukim ise iki rekât kıldırır. Sonra bu birinci grup düşmanın karşısına gider. Sonra diğer grup gelir, imam onlara namazın kalanını kıldırıp selam verir. Bu son grup düşmanın karşısına gider, birinci grup gelir ve namazlarının kalan kısmını kıraatsiz olarak tamamlarlar; çünkü onlar lâhiktirler. Sonra düşmanın karşısına giderler ve diğer grup gelir, namazlarının kalan kısmını kıraatle tamamlarlar; çünkü onlar mesbûkturlar. Bu keyfiyete daha önce geçen İbn Ömer hadisini delil getirmişlerdir. Oysa biz bu keyfiyetin Sahîhayn ve diğer kaynaklardaki İbn Ömer hadisi rivayetinde bulunmadığını daha önce belirtmiştik.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُخْرَى لَمَّا صَلَّوْا

Yine Ebû Dâvûd nezdindeki İbn Mes‘ûd hadisinden nakletmiştik ki, diğer grup

مَعَ النَّبِيِّ ﷺ الرَّكْعَةَ الْأُخْرَى أَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ فَوَالَوْا بَيْنَ الرَّكْعَتَيْنِ، ثُمَّ ذَهَبُوا إِلَى وُجُوهِ الْعَدُوِّ فَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الْأُولَى فَصَلَّوْا رَكْعَتَهُمُ الْبَاقِيَةَ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte diğer rekâtı kıldıklarında kendi kendilerine tamamlamış ve iki rekâtı peş peşe kılmışlar, sonra düşmanın karşısına gitmişler, birinci grup gelip kalan rekâtlarını kılmıştır. İşte korku namazı hakkında dört mezhebin vardığı netice budur.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» صَلَاةُ ذَاتِ الرِّقَاعِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ بَطْنِ نَخْلٍ عَلَى أَصَحِّ الْوَجْهَيْنِ ; لِأَنَّهَا أَعْدَلُ بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ ; وَلِأَنَّهَا صَحِيحَةٌ بِالْإِجْمَاعِ وَتِلْكَ صَلَاةُ مُفْتَرِضٍ خَلْفَ مُتَنَفِّلٍ وَفِيهَا خِلَافٌ لِلْعُلَمَاءِ. وَالثَّانِي، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي إِسْحَاقَ صَلَاةُ بَطْنِ نَخْلٍ أَفْضَلُ لِتَحَصُّلِ كُلِّ طَائِفَةٍ فَضِيلَةَ جَمَاعَةٍ تَامَّةٍ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِمَامَ فِي الْحَضَرِيَّةِ يُصَلِّي بِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، وَفِي السَّفَرِيَّةِ رَكْعَةً رَكْعَةً، وَيُصَلِّي فِي الْمَغْرِبِ بِالْأُولَى رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ الْأَكْثَرِ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Zâtü'r-Rikā‘ namazı, iki görüşten daha sahih olanına göre Batn-ı Nahl namazından daha faziletlidir; çünkü iki grup arasında daha adildir ve icma ile sahihtir; diğeri ise farz kılanın nafile kılana uymasıdır ve bunda âlimler arasında ihtilaf vardır. İkinci görüş —ki bu Ebû İshak'ın kavlidir— ise her grubun tam bir cemaat faziletini elde etmesi sebebiyle Batn-ı Nahl namazının daha faziletli olduğu yönündedir. Bil ki imam hazarda iki gruptan her birine ikişer rekât, seferde ise birer rekât kıldırır; akşam namazında ise çoğunluğa göre birinci gruba iki rekât kıldırır.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُصَلِّي بِالْأُولَى فِي الْمَغْرِبِ رَكْعَةً، وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ بَعْدَ خَيْبَرَ، وَإِنْ جَزَمَ جَمَاعَةٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْمُؤَرِّخِينَ بِأَنَّ غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ قَبْلَ خَيْبَرَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ أَنَّ قُدُومَ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ حِينَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ مَعَ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ أَبَا مُوسَى شَهِدَ غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ.

Bazıları ise akşam namazında birinci gruba bir rekât kıldıracağını söylemiştir. Bil ki tarihçilerden pek çok grup Zâtü'r-Rikā‘ Gazvesi'nin Hayber'den önce olduğunu kesin bir dille belirtseler de, tahkik ehlinin görüşüne göre Zâtü'r-Rikā‘ Gazvesi Hayber'den sonradır. Buna delil, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'nin Hayber fethedildiği sırada Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğine dair sahih hadis ile Ebû Mûsâ'nın Zâtü'r-Rikā‘ Gazvesi'nde bulunduğuna dair sahih hadistir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» : حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ ; عَنْ أَبِي مُوسَى ﵁ قَالَ: «بَلَغَنَا مَخْرَجُ النَّبِيِّ ﷺ وَنَحْنُ بِالْيَمَنِ، فَخَرَجْنَا مُهَاجِرِينَ إِلَيْهِ أَنَا وَأَخَوَانِ لِي أَنَا أَصْغَرُهُمْ، أَحَدُهُمَا أَبُو بُرْدَةَ، وَالْآخَرُ أَبُو رُهْمٍ، إِمَّا قَالَ فِي بِضْعٍ، وَإِمَّا قَالَ فِي ثَلَاثَةٍ وَخَمْسِينَ، أَوِ اثْنَيْنِ وَخَمْسِينَ رَجُلًا مِنْ قَوْمِي، فَرَكِبْنَا سَفِينَةً فَأَلْقَتْنَا سَفِينَتُنَا إِلَى النَّجَاشِيِّ بِالْحَبَشَةِ، فَوَافَقْنَا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَأَقَمْنَا مَعَهُ حَتَّى قَدِمْنَا جَمِيعًا، فَوَافَقْنَا النَّبِيَّ ﷺ حِينَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ» الْحَدِيثَ. . .، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ قُدُومَ أَبِي مُوسَى حِينَ افْتِتَاحِ خَيْبَرَ.

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Ebû Üsâme anlattı, bize Büreyd b. Abdillâh, Ebû Bürde'den anlattı; o da Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'tan rivayet etti: “Biz Yemen'deyken Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in [Medine'ye] çıktığı haberi bize ulaştı. Ben ve iki kardeşim —ben onların en küçüğüydüm; biri Ebû Bürde, diğeri Ebû Ruhm idi—, kavmimden ya birkaç ya elli üç ya da elli iki kişiyle birlikte ona hicret etmek üzere yola çıktık. Bir gemiye bindik, gemimiz bizi Habeşistan'daki Necâşî'ye götürdü. Ca‘fer b. Ebî Tâlib ile karşılaştık ve hep birlikte gelinceye kadar onun yanında kaldık. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile tam Hayber'i fethettiği sırada karşılaştık...” Hadis devam eder... Ve bu hadiste Ebû Mûsâ'nın gelişinin Hayber'in fethi sırasında olduğu açıkça belirtilmektedir.

وَقَدْ قَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ﵁ قَالَ: «خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَزَاةٍ وَنَحْنُ فِي سِتَّةِ نَفَرٍ بَيْنَنَا بَعِيرٌ نَعْتَقِبُهُ فَنَقِبَتْ أَقْدَامُنَا وَنَقِبَتْ قَدَمَايَ وَسَقَطَتْ أَظْفَارِي، وَكُنَّا نَلُفُّ عَلَى أَرْجُلِنَا الْخِرَقَ فَسُمِّيَتْ غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ» الْحَدِيثَ. فَهَذَانَ الْحَدِيثَانِ الصَّحِيحَانِ فِيهِمَا الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى تَأَخُّرِ ذَاتِ الرِّقَاعِ عَنْ خَيْبَرَ، وَقَدْ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀: بَابُ غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ وَهِيَ غَزْوَةُ مُحَارِبِ خَصَفَةَ مِنْ بَنِي ثَعْلَبَةَ مِنْ غَطْفَانَ فَنَزَلَ نَخْلًا وَهِيَ بَعْدَ خَيْبَرَ ; لِأَنَّ أَبَا مُوسَى جَاءَ بَعْدَ خَيْبَرَ الَخْ. وَإِنَّمَا بَيَّنَّا هَذَا لِيُعْلَمَ بِهِ أَنَّهُ

Buhârî yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Ebû Üsâme, Büreyd b. Ebî Bürde'den, o Ebû Bürde'den, o da Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'tan anlattı: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir gazveye çıktık. Altı kişiydik, aramızda sırayla bindiğimiz bir devemiz vardı. Ayaklarımız delindi, benim de iki ayağım delindi ve tırnaklarım düştü. Ayaklarımıza bez parçaları sarıyorduk, bu yüzden bu gazveye Zâtü'r-Rikā‘ adı verildi.” Hadis böyle devam eder. Bu iki sahih hadiste, Zâtü'r-Rikā‘ın Hayber'den sonra olduğuna dair apaçık bir delil vardır. Buhârî rahimehullâh da şöyle demiştir: “Zâtü'r-Rikā‘ Gazvesi Babı: Bu gazve, Gatafân'ın kollarından Sa‘lebe oğullarından Muhârib Hasfe gazvesidir. Nahl'e inmiştir ve Hayber'den sonradır; çünkü Ebû Mûsâ Hayber'den sonra gelmiştir...” ilah. Bunu açıklamamıza gelince; şunun bilinmesi içindir ki:

لَا حُجَّةَ فِي عَدَمِ صَلَاةِ الْخَوْفِ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ عَلَى أَنْهَا مَشْرُوعَةٌ فِي الْحَضَرِ بِدَعْوَى أَنَّ ذَاتَ الرِّقَاعِ قَبْلَ الْخَنْدَقِ وَأَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ كَانَتْ مَشْرُوعَةً قَبْلَ غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ الَّتِي هِيَ غَزْوَةُ الْخَنْدَقِ، وَأَنَّهُ ﷺ مَا تَرَكَهَا مَعَ أَنَّهُمْ شَغَلُوهُ وَأَصْحَابَهُ عَنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ إِلَى اللَّيْلِ إِلَّا لِأَنَّهَا لَمْ تُشْرَعْ فِي الْحَضَرِ، بَلِ التَّحْقِيقُ أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ مَا شُرِعَتْ إِلَّا بَعْدَ الْخَنْدَقِ وَأَشَارَ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ لِلْمَغَازِي إِلَى غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Hendek Gazvesi'nde korku namazının kılınmamış olması, Zâtü'r-Rikā‘ın Hendek'ten önce olduğu ve korku namazının Hendek Gazvesi olan Ahzâb Gazvesi'nden önce meşru kılındığı; düşmanların onu ve ashabını öğle ve ikindi namazlarından geceye kadar alıkoymalarına rağmen sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu namazı kılmamasının sadece hazarda meşru kılınmamış olmasından kaynaklandığı iddiasıyla, korku namazının hazarda meşru olmadığına dair bir delil teşkil etmez. Bilakis tahkik şudur ki, korku namazı ancak Hendek'ten sonra meşru kılınmıştır. Ahmed el-Bedevî eş-Şinkītî megāzî manzumesinde Zâtü'r-Rikā‘ Gazvesi'ne şu sözüyle işaret etmiştir: [Recez vezninde]

ثُمَّ إِلَى مُحَارِبٍ وَثَعْلَبَهْ ... ذَاتِ الرِّقَاعِ نَاهَزُوا الْمُضَارِبَهْ

Sonra Muhârib ve Sa‘lebe'ye doğru... Zâtü'r-Rikā‘ [gazvesinde] savaşmaya yaklaştılar.

وَلَمْ يَكُنْ حَرْبٌ وَغَوْرَثٌ جَرَى ... بِهَا لَهُ الَّذِي لِدَعْثَوْرٍ جَرَى

Savaş olmadı; Gavres'in başına gelen de Da‘sûr'un başına gelen gibi cereyan etti,

مَعَ النَّبِيِّ وَعَلَى الْمُعْتَمَدِ ... جَرَتْ لِوَاحِدٍ بِلَا تَعَدُّدِ

Nebî ile birlikte. Muteber olan görüşe göre, bu olay tek bir kişiye ait olup tekerrür etmemiştir.

وَالنَّاظِمُ هَذَا يَرَى أَنَّهَا قَبْلَ خَيْبَرَ تَبَعًا لِابْنِ سَيِّدِ النَّاسِ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَمِمَّا اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ مِنْ كَيْفِيَّاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ صَلَاةُ ذِي قَرَدٍ، وَهِيَ أَنْ تُصَلِّيَ كُلُّ وَاحِدَةٍ مَعَ الْإِمَامِ رَكْعَةً وَاحِدَةً وَتَقْتَصِرَ عَلَيْهَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَأَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ، وَابْنِ مَاجَهْ. وَمِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ، وَهَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ هِيَ الَّتِي صَلَّاهَا حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ لَمَّا قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْعَاصِ بَطَبَرِسْتَانَ: أَيُّكُمْ صَلَّى صَلَاةَ الْخَوْفِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ حُذَيْفَةُ: أَنَا، وَصَلَّى بِهِمْ مِثْلَ مَا ذَكَرْنَا كَمَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْهُ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ وَهُوَ الَّذِي رَوَاهُ مِنْ طَرِيقِهِ النَّسَائِيُّ، وَلَفْظُ أَبِي دَاوُدَ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ، قَالَ: كُنَّا مَعَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ بِطَبَرِسْتَانَ فَقَامَ فَقَالَ: أَيُّكُمْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ؟ فَقَالَ حُذَيْفَةُ: أَنَا. فَصَلَّى بِهَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَبِهَؤُلَاءِ رَكْعَةً وَلَمْ يَقْضُوا.

Bu nâzım, İbn Seyyidinnâs ve ona muvafakat edenlere uyarak bu gazvenin Hayber'den önce olduğu görüşündedir. Âlimlerin korku namazının kılınış şekilleri hususunda ihtilaf ettikleri konulardan biri de Zî Kared namazıdır. Bu, her bir grubun imamla sadece bir rekât kılması ve bununla yetinmesidir. Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce nezdindeki İbn Abbâs hadisinden; keza Ebû Dâvûd ve Nesâî nezdindeki Huzeyfe hadisinden bunu daha önce aktarmıştık. Bu keyfiyet, Saîd b. el-Âs Taberistan'da: “Hanginiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazı kıldı?” dediğinde Huzeyfe b. el-Yemân'ın kıldırdığı namazdır. Huzeyfe: “Ben kıldım” demiş ve Nesâî'nin kendisinden ve Zeyd b. Sâbit'ten tahric ettiği üzere onlara zikrettiğimiz şekilde kıldırmıştır. Bunu Ebû Dâvûd Sa‘lebe b. Zahdem'den rivayet etmiştir ki Nesâî de onun tarikiyle rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un Sa‘lebe b. Zahdem'den lafzı şöyledir: “Taberistan'da Saîd b. el-Âs ile beraberdik. Ayağa kalktı ve: ‘Hanginiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazı kıldı?’ dedi. Huzeyfe: ‘Ben’ dedi. Şunlara bir rekât, bunlara da bir rekât kıldırdı ve kaza etmediler.”

قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَكَذَا رَوَاهُ عَبِيدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَمُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَيَزِيدُ الْفَقِيرُ، وَأَبُو مُوسَى.

Ebû Dâvûd demiştir ki: Ubeydullah b. Abdillâh ile Mücâhid İbn Abbâs'tan, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den; Abdullah b. Şakīk Ebû Hüreyre'den, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den; Yezîd el-Fakīr ve Ebû Mûsâ da böyle rivayet etmişlerdir.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رَجُلٌ مِنَ التَّابِعِينَ لَيْسَ بِالْأَشْعَرِيِّ جَمِيعًا عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ عَنْ شُعْبَةَ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ الْفَقِيرِ إِنَّهُمْ قَضَوْا رَكْعَةً أُخْرَى، وَكَذَلِكَ رَوَاهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: فَكَانَتْ لِلْقَوْمِ رَكْعَةً رَكْعَةً، وَلِلنَّبِيِّ ﷺ رَكْعَتَيْنِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Ebû Dâvûd demiştir ki: Tâbiînden bir adam —Eş‘arî olmayan bir kimse—, hepsi Câbir'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Bazıları Şu‘be'den Yezîd el-Fakīr hadisinde onların bir rekât daha kaza ettiklerini söylemiştir. Aynı şekilde Simâk el-Hanefî bunu İbn Ömer'den, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den; Zeyd b. Sâbit de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: “Cemaate birer rekât, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise iki rekât oldu.” Lafzıyla buradan bitti.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» مَا نَصُّهُ: قَالَ السُّدِّيُّ إِذَا صَلَّيْتَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ

Kurtubî Tefsîr'inde aynen şöyle demiştir: Süddî demiştir ki: “Seferde iki rekât kıldığın zaman