Binûn

Nisâ — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَهُوَ تَمَامٌ، وَالْقَصْرُ لَا يَحِلُّ إِلَّا أَنْ تَخَافَ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مُبِيحَةٌ أَنْ تُصَلِيَ كُلُّ طَائِفَةٍ رَكْعَةً لَا تَزِيدُ عَلَيْهَا شَيْئًا ; وَيَكُونُ لِلْإِمَامِ رَكْعَتَانِ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَكَعْبٍ وَفَعَلَهُ حُذَيْفَةُ بِطَبَرِسْتَانَ، وَقَدْ سَأَلَهُ الْأَمِيرُ سَعِيدُ بْنُ الْعَاصِ عَنْ ذَلِكَ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كَذَلِكَ فِي غَزْوَةِ ذِي قَرَدٍ رَكْعَةً لِكُلِّ طَائِفَةٍ وَلَمْ يَقْضُوا، وَرُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِأَصْحَابِهِ كَذَلِكَ يَوْمَ غَزْوَةِ مُحَارِبِ خَصْفَةَ وَبَنِي ثَعْلَبَةَ، وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى كَذَلِكَ بَيْنَ ضَجْنَانَ وَعُسْفَانَ، وَبِكَوْنِ كُلٍّ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ تَقْتَصِرُ عَلَى رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ.

o tam [namaz]dır. Kısaltmak ise ancak korktuğun takdirde helal olur. Bu ayet, her grubun bir rekât kılıp üzerine bir şey eklememesini; imamın ise iki rekât kılmasını mubah kılmaktadır. Bunun bir benzeri İbn Ömer, Câbir b. Abdillâh ve Kâ‘b'dan rivayet edilmiş olup Huzeyfe de Taberistan'da bunu uygulamıştır; nitekim Emîr Saîd b. el-Âs kendisine bunu sormuştu. İbn Abbâs'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zî Kared Gazvesi'nde böyle kıldırdığı, her bir gruba bir rekât kıldırdığı ve [namazı] kaza etmedikleri rivayet edilmiştir. Câbir b. Abdillâh'tan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muhârib-Hasfe ve Benî Sa‘lebe Gazvesi gününde ashabına böyle kıldırdığı rivayet edilmiştir. Ebû Hüreyre de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dacnân ile Usfân arasında böyle kıldırdığını ve iki gruptan her birinin sadece bir rekâtla yetindiğini rivayet etmiştir.

قَالَ أَيْضًا إِسْحَاقُ: وَرُوِيَ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ وَجُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى رَكْعَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الْخَوْفِ لَا يَجُوزُ، وَأَجَابُوا عَنِ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:

İshâk da şöyle demiştir: İmam Ahmed'den ve ulemanın cumhurundan korku halinde tek bir rekâtla yetinmenin caiz olmadığı rivayet edilmiştir. Bu hususta varit olan hadislere iki açıdan cevap vermişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ رَوَوْا ذَلِكَ وَلَمْ يَقْضُوا أَنَّهُمْ بَعْدَمَا أَمِنُوا وَزَالَ الْخَوْفُ، لَمْ يَقْضُوا تِلْكَ الصَّلَاةَ الَّتِي صَلُّوهَا فِي حَالَةِ الْخَوْفِ وَتَكُونُ فِيهِ فَائِدَةٌ أَنَّ الْخَائِفَ إِذَا أَمِنَ لَا يَقْضِي مَا صَلَّى عَلَى تِلْكَ الْهَيْئَةِ الْمُخَالِفَةِ لِهَيْئَةِ صَلَاةِ الْأَمْنِ وَلِهَذَا الْقَوْلِ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ.

Birincisi: Bunu rivayet eden sahâbîlerin “kaza etmediler” sözünden maksat; onlar güvende olduktan ve korku ortadan kalktıktan sonra, korku halinde kıldıkları o namazı kaza etmemiş olmalarıdır. Bunda, korku içindeki kimsenin güvene kavuştuğunda, güvenlik hali namazının şekline aykırı olan o şekil üzere kıldığı namazı kaza etmeyeceğine dair bir fayda [hüküm] vardır. Bu görüşün de tutarlı bir yönü vardır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُمْ فِي الْحَدِيثِ وَلَمْ يَقْضُوا، أَيْ فِي عِلْمِ مَنْ رَوَى ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ قَدْ رَوَى أَنَّهُمْ قَضَوْا رَكْعَةً فِي تِلْكَ الصَّلَاةِ بِعَيْنِهَا، وَرِوَايَةُ مَنْ زَادَ أَوْلَى قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَيَدُلُّ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ رِوَايَةِ يَزِيدَ الْفَقِيرِ عَنْ جَابِرٍ مِنْ طَرِيقِ شُعْبَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، أَنَّهُمْ قَضَوْا رَكْعَةً أُخْرَى وَالْمُثْبِتُ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي وَيُؤَيِّدُ هَذِهِ الرِّوَايَةَ كَثْرَةُ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ بِعَدَمِ الِاقْتِصَارِ عَلَى وَاحِدَةٍ فِي كَيْفِيَّاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İkinci yön: Hadisteki “kaza etmediler” sözleri, yani bunu rivayet edenin bilgisi dahilinde böyledir; zira bizzat o namazda bir rekât daha kaza ettikleri rivayet edilmiştir. Ziyadede bulunanın rivayeti ise önceliklidir; bunu Kurtubî ve İbn Abdilberr söylemiştir. Buna, daha önce geçen Ebû Dâvûd nezdindeki Şu‘be tarikiyle Yezîd el-Fakīr'in Câbir'den rivayet ettiği, bir rekât daha kaza ettikleri rivayeti delalet eder. İspat eden, nefyedene takdim edilir. Bu rivayeti, korku namazının keyfiyetlerinde tek bir rekâtla yetinilmediğine dair sahih rivayetlerin çokluğu da desteklemektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَحَاصِلُ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مِنْ كَيْفِيَّاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ خَمْسٌ، وَهِيَ صَلَاةُ الْمُسَايَفَةِ الثَّابِتَةُ فِي صَرِيحِ الْقُرْآنِ، وَصَلَاةُ بَطْنِ نَخْلٍ، وَصَلَاةُ عُسْفَانَ، وَصَلَاةُ ذَاتِ الرِّقَاعِ، وَصَلَاةُ ذِي قَرَدٍ. وَقَدْ أَشَارَ الشَّيْخُ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ لِلْمَغَازِي إِلَى غَزْوَةِ ذَاتِ قَرَدٍ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Korku namazının daha önce açıklaması geçen keyfiyetlerinin hasılı beştir. Bunlar: Kur'an'ın açık metninde sabit olan müsâyefe (çarpışma) namazı, Batn-ı Nahle namazı, Usfân namazı, Zâtü'r-Rikâ‘ namazı ve Zî Kared namazıdır. Şeyh Ahmed el-Bedevî eş-Şinkītî, megaziye dair manzumesinde Zâtü Kared Gazvesi'ne şu sözleriyle işaret etmiştir: [Recez]

فَغَزْوَةُ الْغَابَةِ وَهْيَ ذُو قَرَدْ ... خَرَجَ فِي إِثْرِ لِقَاحِهِ وَجَدْ

Gâbe Gazvesi ki o Zû Kared'dir / [Resûlullah] sağılan develerinin peşinden ciddi bir gayretle çıktı.

وَنَاشَهَا سَلَمَةُ بْنُ الْأَكْوَعِ ... وَهْوَ يَقُولُ الْيَوْمُ يَوْمُ الرُّضَّعِ

Seleme b. el-Ekva‘ ise: “Bugün alçakların helak günüdür!” diyerek onlara [oklarıyla] hücum etti.

وَفَرَضَ الْهَادِي لَهُ سَهْمَيْنِ ... لِسَبْقِهِ الْخَيْلَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ

Hâdî [olan Peygamber], yaya olarak atları geçtiği için ona iki pay ayırdı.

وَاسْتَنْقَذُوا مِنِ ابْنِ حِصْنٍ ... عَشْرًا وَقَسَمَ النَّبِيُّ فِيهِمْ جُزْرًا

Ve İbn Hısn'dan on [deve] kurtardılar; Nebî de aralarında kesimlik deve paylaştırdı.

وَقَدْ جَزَمَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» بِأَنَّ غَزْوَةَ ذَاتِ قَرَدٍ قَبْلَ خَيْبَرَ بِثَلَاثَةِ لَيَالٍ، وَأَخْرَجَ نَحْوَ ذَلِكَ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ إِيَاسِ بْنِ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: فَرَجَعْنَا مِنَ الْغَزْوَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَوَاللَّهِ مَا لَبِثْنَا بِالْمَدِينَةِ إِلَّا ثَلَاثَ لَيَالٍ حَتَّى خَرَجْنَا إِلَى خَيْبَرَ، فَمَا فِي الصَّحِيحِ أَثْبَتُ مِمَّا يَذْكُرُهُ أَهْلُ السِّيَرِ مِمَّا يُخَالِفُ ذَلِكَ، كَقَوْلِ ابْنِ سَعْدٍ: إِنَّهَا كَانَتْ فِي رَبِيعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ سِتٍّ قَبْلَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَكَقَوْلِ ابْنِ إِسْحَاقَ: إِنَّهَا كَانَتْ فِي شَعْبَانَ مِنْ سَنَةِ سِتٍّ بَعْدَ غَزْوَةِ لَحْيَانَ بِأَيَّامٍ.

Buhârî Sahîh'inde Zâtü Kared Gazvesi'nin Hayber'den üç gece önce olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir. Müslim de Sahîh'inde benzer bir rivayeti İyâs b. Seleme b. el-Ekva‘ tarikiyle babasından tahric etmiştir; babası şöyle demiştir: “Gazveden Medine'ye döndük. Vallahi Medine'de Hayber'e çıkıncaya kadar ancak üç gece kaldık.” Dolayısıyla Sahîh'te yer alan [rivayet], siyer ehlinin buna aykırı olarak zikrettiği görüşlerden daha sağlamdır; örneğin İbn Sa‘d'ın: “O, Hudeybiye'den önce altıncı yılın Rebîülevvel ayındaydı” sözü ve İbn İshâk'ın: “O, Lihyân Gazvesi'nden birkaç gün sonra altıncı yılın Şaban ayındaydı” sözü gibi.

وَمَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ مَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ وَبَيْنَ مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ السِّيَرِ بِتَكَرُّرِ الْخُرُوجِ إِلَى ذِي قَرَدٍ، وَقَرَدٌ بِفَتْحَتَيْنِ فِي رِوَايَةِ الْحَدِيثِ، وَأَهْلُ اللُّغَةِ يَذْكُرُونَ أَنَّهُ بِضَمٍّ فَفَتْحٍ أَوْ بِضَمَّتَيْنِ، وَقَدْ وَرَدَتْ صَلَاةُ الْخَوْفِ عَلَى كَيْفِيَّاتٍ أُخَرَ غَيْرِ مَا ذَكَرْنَا.

İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de, Zî Kared'e çıkışın birden fazla tekrarlandığını söyleyerek sahih hadisteki bilgi ile siyer ehlinin zikrettiği bilgiyi uzlaştırma yoluna meyletmiştir. Hadis rivayetinde Kared (قَرَدٌ) iki fetha iledir. Dil âlimleri ise onun bir damme bir fetha veya iki damme ile olduğunu zikrederler. Korku namazı, zikrettiğimizin dışında başka keyfiyetlerle de varit olmuştur.

قَالَ ابْنُ الْقَصَّارِ الْمَالِكِيُّ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّاهَا فِي عَشَرَةِ مَوَاضِعَ.

Mâlikî [âlimlerinden] İbnü'l-Kassâr: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu on yerde kıldırdı” demiştir.

وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ صَلَّى صَلَاةَ الْخَوْفِ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ مَرَّةً.

Mâlikî [âlimlerinden] İbnü'l-Arabî ise: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in korku namazını yirmi dört defa kıldırdığı rivayet edilmiştir” demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، إِنَّ أَفْضَلَ الْكَيْفِيَّاتِ الثَّابِتَةِ عَنْهُ ﷺ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ، مَا كَانَ أَبْلَغُ فِي الِاحْتِيَاطِ لِلصَّلَاةِ وَالتَّحَفُّظِ مِنَ الْعَدُوِّ.

Bu satırları kaleme alan [Şinkītî] —Allah onu affetsin— der ki: Görünen o ki —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— korku namazı hususunda kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan en faziletli keyfiyet; namazı korumak ve düşmandan sakınmak bakımından en ihtiyatlı olanıdır.

تَنْبِيهَانِ

İki Uyarı

الْأَوَّلُ: آيَةُ صَلَاةِ الْخَوْفِ هَذِهِ مِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْجَمَاعَةِ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ بِهَا فِي هَذَا الْوَقْتِ الْحَرِجِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهَا أَمْرٌ لَازِمٌ ; إِذْ لَوْ كَانَتْ غَيْرَ لَازِمَةٍ لَمَا أَمَرَ بِهَا فِي وَقْتِ الْخَوْفِ ; لِأَنَّهُ عُذْرٌ ظَاهِرٌ.

Birincisi: Bu korku namazı ayeti, cemaatin farz olduğuna dair en açık delillerdendir. Çünkü bu sıkıntılı vakitte cemaatin emredilmesi, onun bağlayıcı bir emir olduğuna açık bir delildir. Zira şayet bağlayıcı olmasaydı, açık bir mazeret teşkil eden korku vaktinde emredilmezdi.

الثَّانِي: لَا تَخْتَصُّ صَلَاةُ الْخَوْفِ بِالنَّبِيِّ ﷺ بَلْ مَشْرُوعِيَّتُهَا بَاقِيَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى خُصُوصِهَا بِهِ ﷺ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ الْآيَةَ [٤ \ ١٠٢] ، اسْتِدْلَالٌ سَاقِطٌ، وَقَدْ أَجْمَعَ الصَّحَابَةُ وَجَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى رَدِّ مِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ الْآيَةَ [٩ \ ١٠٣] ، وَاشْتِرَاطُ كَوْنِهِ ﷺ فِيهِمْ، إِنَّمَا وَرَدَ لِبَيَانِ الْحُكْمِ لَا لِوُجُودِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: بَيِّنْ لَهُمْ بِفِعْلِكَ لِكَوْنِهِ أَوْضَحَ مِنَ الْقَوْلِ كَمَا قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرُهُ، وَشَذَّ عَنِ الْجُمْهُورِ أَبُو يُوسُفَ وَالْمُزَنِيُّ وَقَالَ بِقَوْلِهِمَا الْحَسَنُ بْنُ زِيَادٍ

İkincisi: Korku namazı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e has değildir; aksine meşruiyeti kıyamet gününe kadar bakidir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ } “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...” [Nisâ 4/102] ayetiyle onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğuna delil getirmek geçersiz bir istidlaldir. Sahâbe ve bütün Müslümanlar, { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin bir sadaka al...” [Tevbe 9/103] ayetinde böylesi bir yaklaşımı reddetmekte icma etmişlerdir. Kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunmasının şart koşulması, hükmün varlığı için değil, sadece beyanı için varit olmuştur. Takdiri ise şöyledir: Sözden daha açık olması hasebiyle fiilinle onlara açıkla; nitekim İbnü'l-Arabî ve başkaları bunu söylemiştir. Ebû Yûsuf ile el-Müzenî cumhurun görüşünden ayrılmış, Hasan b. Ziyâd,

وَالُلُؤْلُؤِيُّ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عُلَيَّةَ فَقَالُوا: إِنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ لَمْ تُشْرَعْ بَعْدَهُ ﷺ وَاحْتَجُّوا بِمَفْهُومِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ، وَرُدَّ عَلَيْهِمْ بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ عَلَيْهَا بَعْدَهُ ﷺ وَبِقَوْلِهِ ﷺ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ، وَعُمُومُ مَنْطُوقِ هَذَا الْحَدِيثِ مُقَدَّمٌ عَلَى ذَلِكَ الْمَفْهُومِ.

el-Lü’lüî ve İbrâhim b. Uleyye de onların görüşünü benimseyerek şöyle demişlerdir: “Korku namazı ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra meşru kılınmamıştır.” Onlar: { وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ } “Sen de içlerinde bulunduğun zaman...” kavlindeki şartın mefhumuyla delil getirmişlerdir. Ancak kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sonra sahâbenin bu namaz üzerindeki icmasıyla ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem: “Namazı beni nasıl kılarken gördüyseniz öyle kılın” hadisiyle kendilerine reddiye yapılmıştır. Zira bu hadisin umum ifade eden mantuku, söz konusu mefhumun önüne geçer.

تَنْبِيهٌ

Uyarı

قَدْ قَرَّرْتُمْ تَرْجِيحَ أَنَّ آيَةَ: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ [٤ \ ١١٠] فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ لَا صَلَاةِ السَّفَرِ، وَإِذَنْ فَمَفْهُومُ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ لَا تُشْرَعُ فِي الْحَضَرِ.

Eğer siz, { وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” [Nisâ 4/101] ayetinin sefer namazı hakkında değil korku namazı hakkında olduğunu tercih ettiğinizi ortaya koydunuzsa, bu durumda { وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman...” ifadesindeki şartın mefhumundan, korku namazının hazerde meşru olmadığı anlaşılır, [denilirse].

فَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا الْمَفْهُومَ قَالَ بِهِ ابْنُ الْمَاجِشُونِ، فَمَنَعَ صَلَاةَ الْخَوْفِ فِي الْحَضَرِ، وَاسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ أَيْضًا لِمَنْعِهَا فِيهِ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُصَلِّهَا يَوْمَ الْخَنْدَقِ، وَفَاتَ عَلَيْهِ الْعَصْرَانِ وَقَضَاهُمَا بَعْدَ الْمَغْرِبِ، وَبِأَنَّهُ ﷺ لَمْ يُصَلِّهَا إِلَّا فِي سَفَرٍ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهَا تُصَلَّى فِي الْحَضَرِ أَيْضًا، وَأَجَابُوا بِأَنَّ الشَّرْطَ لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ أَيْضًا لِجَرْيِهِ عَلَى الْغَالِبِ كَمَا تَقَدَّمَ، أَوْ لِأَنَّهُ نَزَلَ فِي حَادِثَةٍ وَاقِعَةٍ مُبَيِّنًا حُكْمَهَا.

Cevap şudur: Bu mefhumu İbnü'l-Mâcişûn ileri sürmüş ve hazerde korku namazını menetmiştir. Bazıları da hazerde kılınamayacağına dair Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hendek gününde onu kılmadığını, iki vaktin (öğle ve ikindinin) kendisinden geçtiğini ve bunları akşamdan sonra kaza ettiğini ve keza kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem onu sadece seferde kıldırmış olduğunu delil getirmişlerdir. Ulemanın cumhuru ise onun hazerde de kılınacağı görüşündedir. Onlar şöyle cevap vermişlerdir: Daha önce geçtiği üzere galip duruma binaen varit olması sebebiyle şartın mefhum-ı muhalefeti (zıt anlamı) yoktur; yahut da vuku bulan somut bir hadise hakkında onun hükmünü beyan etmek üzere inmiştir.

كَمَا رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ بِعُسْفَانَ وَالْمُشْرِكُونَ بِضَجْنَانَ، فَتَوَافَقُوا، فَصَلَّى النَّبِيُّ ﷺ بِأَصْحَابِهِ صَلَاةً تَامَّةً بِرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا، فَهَمَّ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ أَنْ يُغِيرُوا عَلَى أَمْتِعَتِهِمْ وَأَثْقَالِهِمْ فَنَزَلَتْ، وَهَذِهِ الْحَادِثَةُ وَقَعَتْ وَهُمْ مُسَافِرُونَ ضَارِبُونَ فِي الْأَرْضِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ مِنْ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ كَوْنُ الْمَنْطُوقِ نَازِلًا عَلَى حَادِثَةٍ وَاقِعَةٍ، وَلِذَا لَمْ يُعْتَبَرْ مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا [٣٤ \ ٣٣] ، وَلَا فِي قَوْلِهِ: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [٣ \ ٢٨] ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا نَزَلَ عَلَى حَادِثَةٍ وَاقِعَةٍ:

Nitekim Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Usfân'da, müşrikler de Dacnân'da bulunuyorlardı ve karşı karşıya geldiler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına rükûsu ve secdesiyle tam bir namaz kıldırdı. Bunun üzerine müşrikler onların eşyalarına ve ağırlıklarına baskın yapmaya niyetlendiler; bunun üzerine [ayet] indi. Bu hadise, onlar yolcu iken ve yeryüzünde sefere çıkmışken meydana gelmiştir. Usûl ilminde karara bağlanmıştır ki, mefhum-ı muhalefetin geçerli sayılmasına engel teşkil eden durumlardan biri de mantukun (açık lafzın) vuku bulan somut bir hadise üzerine inmiş olmasıdır. Bu sebeple { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا } “...iffetli kalmak isterlerse...” [Nûr 24/33] kavlinde ve keza { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” [Âl-i İmrân 3/28] kavlinde mefhum-ı muhalefet muteber sayılmamıştır; zira her ikisi de somut bir hadise üzerine inmiştir:

فَالْأَوَّلُ: نَزَلَ فِي إِكْرَاهِ ابْنِ أُبَيٍّ جَوَارِيَهُ عَلَى الزِّنَا، وَهُنَّ يُرِدْنَ التَّحَصُّنَ مِنْ ذَلِكَ.

Birincisi: İbn Übeyy'in, iffetli kalmak istemelerine rağmen cariyelerini zinaya zorlaması hakkında inmiştir.

وَالثَّانِي: نَزَلَ فِي قَوْمٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَالَوُا الْيَهُودَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ، فَنَزَلَ الْقُرْآنُ فِي كُلٍّ مِنْهُمَا نَاهِيًا عَنِ الصُّورَةِ الْوَاقِعَةِ مِنْ غَيْرِ إِرَادَةِ التَّخْصِيصِ بِهَا، وَأَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْمَرَاقِي» بِقَوْلِهِ فِي تَعْدَادِ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ: [الرَّجَزُ]

İkincisi ise Ensâr'dan bir topluluğun müminleri bırakıp Yahudileri dost edinmesi hakkında inmiştir. Dolayısıyla Kur'an, her ikisinde de hükmü o somut duruma has kılma kastı olmaksızın, vuku bulan durumu nehyedici olarak inmiştir. el-Merâkī müellifi, mefhum-ı muhalefetin itibar edilmesine engel olan durumları sayarken buna şu sözüyle işaret etmiştir: [Recez]

أَوِ امْتِنَانٌ أَوْ وِفَاقُ الْوَاقِعِ ... وَالْجَهْلُ وَالتَّأْكِيدُ عِنْدَ السَّامِعِ

Yahut minnet hatırlatması veya vakıaya uygunluk / Muhataptaki cehalet ve tekit [gibi durumlar].

وَأَجَابُوا عَنْ كَوْنِهِ ﷺ لَمْ يُصَلِّهَا يَوْمَ الْخَنْدَقِ بِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ صَلَاةِ الْخَوْفِ، كَمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ وَالشَّافِعِيُّ، وَبِهِ تَعْلَمُ عَدَمَ صِحَّةِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ الَّتِي صَلَّى فِيهَا النَّبِيُّ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ كَانَتْ قَبْلَ الْخَنْدَقِ، وَأَجَابُوا عَنْ كَوْنِهِ لَمْ يُصَلِّهَا إِلَّا فِي السَّفَرِ بِأَنَّ السَّفَرَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى صَلَاةِ الْخَوْفِ وَصْفٌ طَرْدِيٌّ، وَعِلَّتُهَا هِيَ الْخَوْفُ لَا السَّفَرُ، فَمَتَى وُجِدَ الْخَوْفُ وُجِدَ حُكْمُهَا، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hendek günü korku namazı kılmamış olmasına ise; Nesâî, İbn Hibbân ve Şâfiî'nin rivayet ettiği gibi bunun korku namazı [ayeti] inmeden önce gerçekleştiğini söyleyerek cevap vermişlerdir. Buradan da, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in korku namazı kıldırdığı Zâtü'r-Rikâ‘ Gazvesi'nin Hendek'ten önce olduğunu iddia eden kimsenin sözünün geçersizliği anlaşılır. Onun bunu sadece seferde kıldığına dair hususa ise şöyle cevap vermişlerdir: Korku namazına nispetle sefer tardî (bağlayıcı olmayan arızî) bir vasıftır; onun illeti ise sefer değil, korkudur. Dolayısıyla açıkça görüldüğü üzere korku mevcut olduğunda onun hükmü de mevcut olur.

نُكْتَةٌ

İnce Bir Mesele

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا تَكُونُ كُلُّ هَيْئَةٍ مِنْ هَيْئَاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ نَاسِخَةٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا ; لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ بِالْأَحْدَثِ فَالْأَحْدَثِ، فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Eğer şöyle denilirse: Sahâbe en yeni olan [uygulamayı] esas aldığına göre korku namazının her bir şekli kendisinden öncekini neshetmiş olamaz mı? Cevap iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ الْعَدُوَّ تَارَةً يَكُونُونَ إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ وَتَارَةً إِلَى غَيْرِ جِهَتِهَا إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ، وَكُلُّ حَالَةٍ تُفْعَلُ فِيهَا الْهَيْئَةُ الْمُنَاسِبَةُ لَهَا كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

Birincisi: Daha önce geçtiği üzere düşmanın bazen kıble yönünde, bazen de kıbleden başka yönde olması gibi hususlardır. Açıkça görüldüğü gibi her duruma uygun olan şekil uygulanır.

الثَّانِي: هُوَ مَا حَقَّقَهُ بَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ كَابْنِ الْحَاجِبِ وَالرَّهُونِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَنَّ الْأَفْعَالَ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهَا أَصْلًا، إِذِ الْفِعْلُ لَا يَقَعُ فِي الْخَارِجِ إِلَّا شَخْصِيًّا لَا كُلِّيًّا حَتَّى يُنَافِيَ فِعْلًا آخَرَ، فَلَيْسَ لِلْفِعْلِ الْوَاقِعِ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَقَعَ الْفِعْلُ وَاجِبًا فِي وَقْتٍ، وَفِي وَقْتٍ آخَرَ بِخِلَافِهِ، وَإِذَنْ فَلَا مَانِعَ مِنْ جَوَازِ الْفِعْلَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ فِي الْهَيْئَةِ لِعِبَادَةٍ وَاحِدَةٍ وَعَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:

İkincisi: İbnü'l-Hâcib, er-Rahûnî ve başkaları gibi bazı usûlcülerin ortaya koyduğu şu tahkiktir: Fiiller arasında asla bir tearuz (çelişki) bulunmaz. Zira fiil dış dünyada başka bir fiille çelişecek şekilde tümel olarak değil, ancak tikel/bireysel olarak vuku bulur. Dolayısıyla vuku bulan fiilin kendisi ile başkası arasında ortak bir payda yoktur; bu sebeple bir fiilin bir vakitte vacip, başka bir vakitte ise aksine vuku bulması caizdir. Öyleyse aynı ibadet için şekil bakımından farklı iki fiilin caiz olmasına hiçbir engel yoktur. Merâkı’s-Suûd müellifi bu hususu şu beytiyle nazmetmiştir:

وَلَمْ يَكُنْ تَعَارُضُ الْأَفْعَالِ ... فِي كُلِّ حَالَةٍ مِنَ الْأَحْوَالِ

Hiçbir hal ve şartta / Fiillerin tearuzu söz konusu olmaz.

وَمَا ذَكَرَهُ الْمَحَلِّيُّ مِنْ دَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَى الْجَوَازِ الْمُسْتَمِرِّ دُونَ الْقَوْلِ بَحَثَ فِيهِ صَاحِبُ (نَشْرِ الْبُنُودِ) فِي شَرْحِ الْبَيْتِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

el-Mahallî'nin, fiilin sözün aksine sürekli bir cevaza delalet ettiğine dair zikrettiği hususu, Neşrü'l-Bunûd sahibi az önce geçen beytin şerhinde tartışıp incelemiştir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مَعْنَاهُ: يَنَالُونَكُمْ بِسُوءٍ. فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا فِي قَصْرِ الرُّبَاعِيَّةِ كَمَا يُفْهَمُ مِنْ حَدِيثِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَأَحْمَدَ وَأَصْحَابِ السُّنَنِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “...kâfirlerin size bir kötülük yapmasından...” kavlinin anlamı: Size kötülük ulaştırmalarıdır. Daha önce geçtiği üzere Müslim, Ahmed ve Sünen sahipleri nezdinde Ya‘lâ b. Ümeyye'nin Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ'dan, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadisten anlaşıldığı üzere, bu kerim ayetin dört rekâtlı namazların kısaltılması hakkında olduğu görüşüne dayanan fer‘î meseleler şunlardır:

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ قَصْرِ الرُّبَاعِيَّةِ فِي السَّفَرِ خِلَافًا لِمَنْ شَذَّ وَقَالَ: لَا قَصْرَ إِلَّا فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ، وَمَنْ قَالَ: لَا قَصْرَ إِلَّا فِي خَوْفٍ، وَمَنْ قَالَ: لَا قَصْرَ إِلَّا فِي سَفَرِ طَاعَةٍ خَاصَّةً، فَإِنَّهَا أَقْوَالٌ لَا مُعَوَّلَ عَلَيْهَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَاخْتَلَفَ

Birinci Mesele: Ulema, seferde dört rekâtlı namazların kısaltılmasının meşruiyeti hususunda icma etmiştir. “Kısaltma ancak hacda veya umrede olur”, “Kısaltma ancak korku halinde olur” ya da “Kısaltma sadece taat yolculuğunda olur” diyen şaz görüş sahipleri müstesnadır; zira bunlar ilim ehli katında itibar edilmeyen görüşlerdir. İhtilaf ettiler...

الْعُلَمَاءُ فِي الْإِتْمَامِ فِي السَّفَرِ، هَلْ يَجُوزُ أَوْ لَا؟ فَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْقَصْرَ فِي السَّفَرِ وَاجِبٌ.

Ulema seferde [namazı] tam kılmanın caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiştir. Bazı âlimler, seferde kısaltmanın vacip olduğu görüşüne varmışlardır.

وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ، وَعُمَرَ، وَابْنِ عُمَرَ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَعَزَاهُ الْخَطَّابِيُّ فِي الْمَعَالِمِ لِأَكْثَرِ عُلَمَاءِ السَّلَفِ وَفُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، وَنَسَبَهُ إِلَى عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ قَالَ: وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ: يُعِيدُ مَنْ صَلَّى فِي السَّفَرِ أَرْبَعًا. اهـ. مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الشَّوْكَانِيِّ ﵀ وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ الَّذِي هُوَ وُجُوبُ الْقَصْرِ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعُمَرَ ﵃ بِأَنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ رَكْعَتَيْنِ، فَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ وَزِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ، وَدَلِيلُ هَؤُلَاءِ وَاضِحٌ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى جَوَازِ الْإِتْمَامِ وَالْقَصْرِ، كَمَا يَجُوزُ الصَّوْمُ وَالْإِفْطَارُ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا هَلِ الْقَصْرُ أَوِ الْإِتْمَامُ أَفْضَلُ؟ وَبِهَذَا قَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَعَائِشَةُ ﵃.

Bu görüşü savunanlardan biri Ebû Hanîfe rahimehullâh'tır; bu aynı zamanda Ali, Ömer ve İbn Ömer'in de görüşüdür; keza İbn Abbâs ve Câbir'den de rivayet edilmiştir. Sevrî de bu görüşü benimsemiş olup Hattâbî el-Meâlim'de bunu selef âlimlerinin ve şehirlerin fakihlerinin çoğuna nispet etmiş; keza Ali, Ömer, İbn Ömer, İbn Abbâs, Ömer b. Abdilazîz, Katâde ve el-Hasan'a izafe etmiştir. [Hattâbî] der ki: Hammâd b. Ebî Süleymân: “Seferde dört rekât kılan kişi [namazını] iade eder” demiştir. Şevkânî rahimehullâh'ın nakli vasıtasıyla buradan bitti. Kısaltmanın vacip olduğu şeklindeki bu görüşün delili; Âişe, İbn Abbâs ve Ömer radıyallâhu anhüm'den daha önce aktardığımız namazın ikişer rekât farz kılındığı, sonra sefer namazının aynen bırakılıp hazar namazının artırıldığına dair hadislerdir. Bunların delili açıktır. İlim ehlinden bir grup ise oruç tutmak ve tutmamak caiz olduğu gibi, tam kılmanın ve kısaltmanın da caiz olduğu görüşüne varmışlar; ancak kısaltmanın mı yoksa tam kılmanın mı daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Osmân b. Affân, Sa‘d b. Ebî Vakkâs ve Âişe radıyallâhu anhüm bu görüştedir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» وَحَكَاهُ الْعَبْدَرِيُّ عَنْ هَؤُلَاءِ يَعْنِي مَنْ ذَكَرْنَا وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَمَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَأَبِي ثَوْرٍ وَدَاوُدَ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ فِي اثْنَيْ عَشَرَ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَعَنْ أَنَسٍ وَالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ وَابْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي قِلَابَةَ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأُمُورٍ:

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: el-Abderî bunu onlardan —yani zikrettiğimiz kimselerden—, keza İbn Mes‘ûd, İbn Ömer, İbn Abbâs, el-Hasan el-Basrî, Mâlik, Ahmed, Ebû Sevr ve Dâvûd'dan nakletmiştir ki ulemanın çoğunun mezhebi budur. Beyhakī bunu Selmân el-Fârisî'den sahâbeden on iki kişi içinde rivayet etmiştir; keza Enes, el-Misver b. Mahreme, Abdurrahman b. el-Esved, İbnü'l-Müseyyeb ve Ebû Kılâbe'den de rivayet etmiştir. Bu görüş sahipleri birkaç hususla delil getirmişlerdir:

الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ الْآيَةَ [٤ \ ١٠١] ; لِأَنَّ التَّعْبِيرَ بِرَفْعِ الْجُنَاحِ دَلِيلٌ لِعَدَمِ اللُّزُومِ.

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “...namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur...” [Nisâ 4/101] kavlidir; zira günahın kaldırılması ifadesi bağlayıcı olmadığına delildir.

الْأَمْرُ الثَّانِي: هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ: «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ» . الْحَدِيثَ، فَكَوْنُهُ صَدَقَةً وَتَخْفِيفًا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ اللُّزُومِ.

İkinci husus: Ya‘lâ b. Ümeyye'nin Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği hadiste daha önce aktardığımız üzere, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in seferde kısaltma hakkında: “Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır” buyurmasıdır. Onun bir sadaka ve hafifletme olması bağlayıcı olmadığına delalet eder.

الْأَمْرُ الثَّالِثُ: هُوَ مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا اعْتَمَرَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَفْطَرَ هُوَ ﷺ وَقَصَرَ الصَّلَاةَ وَصَامَتْ هِيَ وَأَتَمَّتِ الصَّلَاةَ، فَأَخْبَرَتْهُ بِذَلِكَ، فَقَالَ لَهَا: «أَحْسَنْتِ» .

Üçüncü husus: Nesâî, Beyhakī ve Dârekutnî'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: Âişe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte umre yaptı; o sallallâhu aleyhi ve sellem oruç tutmadı ve namazı kısalttı, Âişe ise oruç tuttu ve namazı tam kıldı. Durumu ona haber verince kendisine: “İyi yapmışsın” buyurdu.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : هَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Bu hadisi Nesâî, Dârekutnî ve Beyhakī

بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ أَوْ صَحِيحٍ، قَالَ: وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» : قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ إِسْنَادُهُ حَسَنٌ، وَقَالَ فِي «مَعْرِفَةِ السُّنَنِ وَالْآثَارِ» : هُوَ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ.

hasen veya sahih bir senetle rivayet etmişlerdir. [Nevevî] der ki: Beyhakī es-Sünenü'l-Kübrâ'da şöyle demiştir: “Dârekutnî, senedi hasendir dedi.” Ma‘rifetü's-Sünen ve'l-Âsâr'da ise: “O sahih bir senettir” demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ مَا جَاءَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ أَنَّ عُمْرَةَ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي رَمَضَانَ لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ الْمَحْفُوظَ الثَّابِتَ بِالرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَعْتَمِرْ فِي رَمَضَانَ قَطُّ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَعْتَمِرْ إِلَّا أَرْبَعَ عُمَرٍ:

Bu satırları kaleme alan [Şinkītî] —Allah onu affetsin— der ki: Görünen o ki, bu hadiste Âişe'nin söz konusu umresinin ramazanda olduğuna dair geçen bilgi sahih değildir; çünkü sahih rivayetlerle sabit olan ve korunan bilgi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ramazanda hiçbir zaman umre yapmadığıdır. Zira o ancak dört umre yapmıştır:

الْأُولَى: عُمْرَةُ الْحُدَيْبِيَةِ الَّتِي صَدَّهُ فِيهَا الْمُشْرِكُونَ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، عَامَ سِتٍّ.

Birincisi: Altıncı yılda müşriklerin kendisini Mescid-i Harâm'dan alıkoydukları Hudeybiye Umresi'dir.

الثَّانِيَةُ: عُمْرَةُ الْقَضَاءِ الَّتِي وَقَعَ عَلَيْهَا عَقْدُ الصُّلْحِ فِي الْحُدَيْبِيَةِ، وَهِيَ عَامُ سَبْعٍ.

İkincisi: Yedinci yılda gerçekleşen ve Hudeybiye'deki barış antlaşmasında karara bağlanan Kazâ Umresi'dir.

الثَّالِثَةُ: عُمْرَةُ الْجِعْرَانَةِ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، عَامَ ثَمَانٍ وَكُلُّ هَذِهِ الْعُمَرِ الثَّلَاثِ فِي شَهْرِ ذِي الْقِعْدَةِ بِالْإِجْمَاعِ وَبِالرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ.

Üçüncüsü: Sekizinci yılda Mekke'nin fethinden sonraki Ci‘râne Umresi'dir. Bu üç umrenin tamamı icma ile ve sahih rivayetlerle Zilkade ayında olmuştur.

الرَّابِعَةُ: عُمْرَتُهُ مَعَ حَجِّهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَرِوَايَةُ النَّسَائِيِّ لَيْسَ فِيهَا أَنَّ الْعُمْرَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي رَمَضَانَ وَلَفْظُهُ: أَخْبَرَنِي أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى الصُّوفِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْعَلَاءُ بْنُ زُهَيْرٍ الْأَزْدِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِمَنِ بْنُ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ: «أَنَّهَا اعْتَمَرَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى إِذَا قَدِمَتْ مَكَّةَ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي قَصَرْتَ وَأَتْمَمْتُ وَأَفْطَرْتَ وَصُمْتُ. قَالَ:» أَحْسَنْتِ يَا عَائِشَةَ «، وَمَا عَابَ عَلَيَّ» . اهـ.

Dördüncüsü: Veda Haccı'nda haccıyla birlikte yaptığı umresidir. Nesâî'nin rivayetinde söz konusu umrenin ramazanda olduğuna dair bir ifade yoktur. Onun lafzı şöyledir: Bana Ahmed b. Yahyâ es-Sûfî haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ b. Züheyr el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Esved, Âişe'den anlattı: “Âişe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'den Mekke'ye doğru umreye çıktı. Mekke'ye vardığında: ‘Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun, sen [namazı] kısalttın ben tam kıldım, sen oruç tutmadın ben tuttum’ dedi. Resûlullah: ‘İyi yapmışsın ey Âişe’ buyurdu ve beni ayıplamadı.” Buradan bitti.

الْأَمْرُ الرَّابِعُ: مَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْصُرُ فِي السَّفَرِ وَيُتِمُّ، وَيُفْطِرُ وَيَصُومُ.

Dördüncü husus: Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem seferde hem kısaltır hem tam kılar, hem oruç tutmaz hem oruç tutardı.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُمَا.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de: “Bunu Dârekutnî, Beyhakī ve başkaları rivayet etmiştir” demiştir.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ وَضَبَطَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» بِلَفْظِ يَقْصُرُ بِالْيَاءِ، وَفَاعِلُهُ ضَمِيرُ النَّبِيِّ ﷺ وَتُتِمُّ بِتَائَيْنِ وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى عَائِشَةَ فَيَكُونُ بِمَعْنَى الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ، وَلَكِنْ جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ التَّصْرِيحُ بِإِسْنَادِ الْإِتْمَامِ الْمَذْكُورِ لِلنَّبِيِّ ﷺ.

Beyhakī: “Dârekutnî, senedi sahihtir dedi” demiştir. İbn Hacer et-Telhîs'te bunu, fâili Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamiri olacak şekilde ya harfiyle “yakseru” (kısaltırdı), fâili Âişe'ye dönen bir zamir olacak şekilde iki te harfiyle “tütimmü” (tamamlardı) şeklinde zabt etmiştir; böylece ilk hadisin anlamında olur. Ancak hadisin bazı rivayetlerinde söz konusu tam kılmanın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnat edildiği açıkça yer almıştır.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ الْفَقِيهُ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ، حَدَّثَنَا الْمَحَامِلِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ ثَوَابٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدٍ وَعَنْ

Beyhakī şöyle dedi: Bize Fakih Ebû Bekr b. el-Hâris haber verdi, bize Hâfız Ali b. Ömer bildirdi, bize el-Mehâmilî anlattı, bize Saîd b. Muhammed b. Sevâb anlattı, bize Ebû Âsım anlattı, bize Ömer b. Saîd ve...

عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْصُرُ فِي الصَّلَاةِ وَيُتِمُّ وَيُفْطِرُ وَيَصُومُ. قَالَ عَلِيٌّ: هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. اهـ.

Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan [naklettiğine göre]: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem namazı hem kısaltır hem tam kılar, hem oruç tutmaz hem oruç tutardı.” Ali: “Bu sahih bir senettir” dedi. [Burada] bitti.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَلَهُ شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ دَلْهَمِ بْنِ صَالِحٍ، وَالْمُغِيرَةِ بْنِ زِيَادٍ، وَطَلْحَةَ بْنِ عَمْرٍو وَكُلُّهُمْ ضَعِيفٌ.

Beyhakī şöyle dedi: Bunun Delhem b. Sâlih, el-Mugīre b. Ziyâd ve Talha b. Amr'ın hadisinden şahidi vardır; bunların hepsi zayıftır.

الْخَامِسُ: إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا اقْتَدَى بِمُقِيمٍ لَزِمَهُ الْإِتْمَامُ، وَلَوْ كَانَ الْقَصْرُ وَاجِبًا حَتْمًا لَمَا جَازَ صَلَاةُ أَرْبَعٍ خَلْفَ الْإِمَامِ.

Beşincisi: Âlimlerin, yolcunun mukim bir imama uyduğunda namazı tam kılmasının gerektiği hususundaki icmaıdır. Eğer kısaltmak kesin bir farz olsaydı, imamın arkasında dört rekât kılmak caiz olmazdı.

وَأَجَابَ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ عَنْ حَدِيثِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِ صَلَاةِ السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ أَيْ: لِمَنْ أَرَادَ ذَلِكَ، وَعَنْ قَوْلِ عَمَرَ فِي الْحَدِيثِ: تَمَامٌ غَيْرُ قَصْرٍ بِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهَا تَامَّةٌ فِي الْأَجْرِ قَالَهُ النَّوَوِيُّ، وَلَا يَخْلُو مِنْ تَعَسُّفٍ وَأَجَابَ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ عَنْ حُجَجِ هَؤُلَاءِ قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ [٤ \ ١٠١] فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ كَمَا قَدَّمْنَا، فَلَا دَلِيلَ فِيهِ لِقَصْرِ الرُّبَاعِيَّةِ، قَالُوا: وَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّهُ فِي قَصْرِ الرُّبَاعِيَّةِ فَالتَّعْبِيرُ بِلَفْظِ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ [٤ \ ١٠٢] ، لَا يُنَافِي الْوُجُوبَ كَمَا اعْتَرَفْتُمْ بِنَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا [٢ \ ١٥٨] لِأَنَّ السَّعْيَ فَرْضٌ عِنْدَ الْجُمْهُورِ. وَعَنْ قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ: «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ» بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِقَبُولِهَا فِي قَوْلِهِ: «فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ» ، وَالْأَمْرُ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ فَلَيْسَ لَنَا عَدَمُ قَبُولِهَا مَعَ قَوْلِهِ ﷺ: «فَاقْبَلُوهَا» ، وَأَجَابُوا عَنِ الثَّالِثِ وَالرَّابِعِ بِأَنَّ حَدِيثَيْ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَيْنِ لَا يَصِحُّ وَاحِدٌ مِنْهَا وَاسْتَدَلُّوا عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ بِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّهَا تَأَوَّلَتْ فِي إِتْمَامِهَا مَا تَأَوَّلَ عُثْمَانُ، فَلَوْ كَانَ عِنْدَهَا فِي ذَلِكَ رِوَايَةٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لَمْ يَقُلْ عَنْهَا عُرْوَةُ أَنَّهَا تَأَوَّلَتْ.

Bu görüşün sahipleri, Ömer, Âişe ve İbn Abbâs'ın hadisine; sefer namazının iki rekât olmasından kastın, bunu dileyen kimse için olduğu şeklinde cevap vermişlerdir. Ömer'in hadisteki: “Kısaltma olmaksızın tamdır” sözüne ise bunun anlamının “sevap bakımından tamdır” olduğu şeklinde cevap vermişlerdir; bunu Nevevî söylemiştir ve bu zorlama bir yorumdan uzak değildir. Birinci görüşün sahipleri ise bunların delillerine şöyle cevap vermişlerdir: Yüce Allah'ın: “Namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” [en-Nisâ 4/101] buyruğu, daha önce belirttiğimiz gibi korku namazı hakkındadır; dolayısıyla onda dört rekâtlı namazların kısaltılmasına dair bir delil yoktur. Şayet bunun dört rekâtlı namazların kısaltılması hakkında olduğunu kabul etsek bile, “size bir günah yoktur” [en-Nisâ 4/102] ifadesiyle dile getirilmesi, Yüce Allah'ın: “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, onları tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” [el-Bakara 2/158] buyruğundaki benzerinde kabul ettiğiniz gibi vücûba engel değildir; zira sa‘y cumhura göre farzdır. Hadisteki: “Allah'ın size verdiği bir sadakadır” buyruğuna ise, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “O hâlde O'nun sadakasını kabul edin” buyruğuyla onu kabul etmeyi emrettiği, emrin ise vücûb ifade ettiği, dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onu kabul edin” buyruğu varken bizim onu kabul etmeme durumumuzun olamayacağı şeklinde cevap vermişlerdir. Üçüncü ve dördüncü delillere ise Âişe'nin zikredilen iki hadisinden hiçbirinin sahih olmadığı şeklinde cevap vermişler ve bunun sahih olmadığına, Sahîh'te Urve'den sabit olan Âişe'nin namazı tam kılma konusunda Osman'ın tevil ettiği gibi tevil yaptığı rivayetiyle delil getirmişlerdir. Şayet bu konuda Âişe'nin yanında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir rivayet bulunsaydı, Urve onun hakkında “tevil etti” demezdi.

وَقَالَ ابْنُ الْقَيَّمِ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» مَا نَصُّهُ: وَسَمِعْتُ ابْنُ تَيْمِيَّةَ يَقُولُ: هَذَا الْحَدِيثُ كَذِبٌ عَلَى عَائِشَةَ، وَلَمْ تَكُنْ عَائِشَةُ لِتُصَلِّيَ بِخِلَافِ صَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ وَسَائِرِ الصَّحَابَةِ، وَهِيَ تُشَاهِدُهُمْ يَقْصُرُونَ ثُمَّ تُتِمُّ هِيَ وَحْدَهَا بِلَا مُوجِبٍ، كَيْفَ وَهِيَ الْقَائِلَةُ: فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ فَزِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ، وَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ فَكَيْفَ يُظَنُّ أَنَّهَا تَزِيدُ عَلَى مَا فَرَضَ اللَّهُ وَتُخَالِفُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ.

İbnü'l-Kayyim Zâdü'l-Me‘âd'da aynen şöyle demiştir: İbn Teymiyye'nin şöyle dediğini işittim: Bu hadis Âişe'ye yönelik bir yalandır. Âişe, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve diğer sahâbîlerin namazına aykırı kılacak, onların kısalttıklarını görüp dururken geçerli bir sebep olmaksızın tek başına tam kılacak biri değildi. Nasıl olsun ki, “Namaz ikişer rekât olarak farz kılındı; sonra hazar namazı artırıldı, sefer namazı ise olduğu gibi bırakıldı” diyen kendisidir. Böyleyken onun Allah'ın farz kıldığından fazlasını yapacağı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbına muhalefet edeceği nasıl düşünülebilir?

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ لِهِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ لَمَّا حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْهَا بِذَلِكَ، فَمَا شَأْنُهَا كَانَتْ تُتِمُّ

Zührî, Hişâm b. Urve'ye babasından Âişe'nin bu durumunu anlattığında: “Âişe'nin durumu neydi ki namazı tam kılıyordu?” diye sordu. O da:

الصَّلَاةَ فَقَالَ: تَأَوَّلَتْ كَمَا تَأَوَّلَ عُثْمَانُ فَإِذَا كَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَدْ حَسَّنَ فِعْلَهَا وَأَقَرَّهَا عَلَيْهِ، فَمَا لِلتَّأْوِيلِ حِينَئِذٍ وَجْهٌ، وَلَا يَصِحُّ أَنَّ يُضَافَ إِتْمَامُهَا إِلَى التَّأْوِيلِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، وَقَدْ أَخْبَرَ ابْنُ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَكُنْ يَزِيدُ فِي السَّفَرِ عَلَى رَكْعَتَيْنِ وَلَا أَبُو بَكْرٍ وَلَا عُمَرُ، أَفَيُظَنُّ بِعَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ مُخَالَفَتُهُمْ وَهِيَ تَرَاهُمْ يَقْصُرُونَ. وَأَمَّا بَعْدَ مَوْتِهِ ﷺ فَإِنَّهَا أَتَمَّتْ كَمَا أَتَمَّ عُثْمَانُ، وَكِلَاهُمَا تَأَوَّلَ تَأْوِيلًا. وَالْحُجَّةُ فِي رِوَايَتِهِمْ لَا فِي تَأْوِيلِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ مَعَ مُخَالَفَةِ غَيْرِهِ لَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

“Osman'ın tevil ettiği gibi tevil etti” dedi. Eğer Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun bu yaptığını güzel bulup onayladıysa, o zaman tevilin bir anlamı kalmaz ve bu varsayıma göre onun tam kılması tevile nispet edilemez. Nitekim İbn Ömer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seferde iki rekâttan fazla kılmadığını, Ebû Bekir ve Ömer'in de öyle yaptığını haber vermiştir. Müminlerin annesi Âişe'nin, onların kısalttıklarını göre göre kendilerine muhalefet edeceği mi sanılır? Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra ise Osman'ın tam kıldığı gibi tam kılmıştır ve her ikisi de birer tevilde bulunmuştur. Hüccet, başkası ona muhalefet etmişken içlerinden birinin tevilinde değil, rivayetlerindedir; en doğrusunu Allah bilir. [Metinden] maksat olan kısım lafzıyla burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَمَّا اسْتِبْعَادُ مُخَالَفَةِ عَائِشَةَ ﵂ لِلنَّبِيِّ ﷺ فِي حَيَاتِهِ مَعَ الِاعْتِرَافِ بِمُخَالَفَتِهَا لَهُ ﷺ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَإِنَّهُ يُوهِمُ أَنَّ مُخَالَفَتَهُ بَعْدَ وَفَاتِهِ سَائِغَةٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَنْعَ مِنْ مُخَالَفَتِهِ فِي حَيَاتِهِ بَاقٍ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ الْبَتَّةَ مُخَالَفَةُ مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْهُدَى إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ: فِعْلًا كَانَ أَوْ قَوْلًا أَوْ تَقْرِيرًا، وَلَا يَظْهَرُ كُلَّ الظُّهُورِ أَنَّ عَائِشَةَ تُخَالِفُ هَدْيَ الرَّسُولِ ﷺ بِاجْتِهَادٍ وَرِوَايَةُ مَنْ رَوَى أَنَّهَا تَأَوَّلَتْ تَقْتَضِي نَفْيَ رِوَايَتِهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ شَيْئًا فِي ذَلِكَ، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ فِيهِ إِثْبَاتُ أَنَّهَا رَوَتْ عَنْهُ ذَلِكَ، وَالْمُثْبِتُ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي، فَبِهَذَا يَعْتَضِدُ الْحَدِيثَ الَّذِي صَحَّحَهُ بَعْضُهُمْ وَحَسَّنَهُ بَعْضُهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Âişe radıyallâhu anhâ'nın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra ona muhalefet ettiği kabul edilirken hayattayken muhalefet etmesinin uzak görülmesi, vefatından sonra ona muhalefet etmenin caiz olduğu vehmini doğurur. Şüphe yok ki hayattayken ona muhalefet etme yasağı, vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra da geçerlidir; kıyamet gününe kadar fiilî, kavlî veya takrîrî olsun, getirdiği hidayete muhalefet etmek kesinlikle hiç kimseye helal değildir. Âişe'nin bir ictihad ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayetine muhalefet etmiş olacağı pek açık görünmemektedir. Onun tevil ettiğini rivayet edenin rivayeti, onun bu konuda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey rivayet etmediği nefyini gerektirir. Söz konusu hadiste ise onun bunu kendisinden rivayet ettiği ispatı vardır; ispat eden nefyedene takdim edilir. İşte bu sebeple, daha önce geçtiği üzere bazılarının sahih, bazılarının da hasen saydığı hadis güç kazanmaktadır.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ سَنَدَ النَّسَائِيِّ الْمُتَقَدِّمَ الَّذِي رَوَى بِهِ هَذَا الْحَدِيثَ صَحِيحٌ، وَإِعْلَالَ ابْنِ حِبَّانَ لَهُ بِأَنَّ فِيهِ الْعَلَاءَ بْنَ زُهَيْرٍ الْأَزْدِيَّ، وَقَالَ فِيهِ: إِنَّهُ يَرْوِي عَنِ الثِّقَاتِ مَا لَا يُشْبِهُ حَدِيثَ الْإِثْبَاتِ فَبَطَلَ الِاحْتِجَاجُ بِهِ، مَرْدُودٌ بِأَنَّ الْعَلَاءَ الْمَذْكُورَ ثِقَةٌ كَمَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» وَغَيْرِهِ وَإِعْلَالُ بَعْضِهِمْ لَهُ بِأَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْأَسْوَدِ لَمْ يُدْرِكْ عَائِشَةَ مَرْدُودٌ بِأَنَّهُ أَدْرَكَهَا.

Doğrusu şudur ki, Nesâî'nin bu hadisi rivayet ettiği daha önce geçen senet sahihtir. İbn Hibbân'ın, içinde el-Alâ b. Züheyr el-Ezdî bulunduğu ve onun hakkında “Sikalardan, sika râvilerin hadisine benzemeyen rivayetlerde bulunur; bu yüzden onunla delil getirmek hükümsüzdür” diyerek hadisi illetli sayması reddedilmiştir; zira adı geçen el-Alâ, İbn Hacer'in et-Takrîb'de ve başka eserlerde belirttiği gibi sikadır. Bazılarının Abdurrahman b. el-Esved'in Âişe'ye yetişmediği gerekçesiyle hadisi illetli sayması da onun Âişe'ye yetişmiş olduğu gerçeğiyle reddedilmiştir.

قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ أَدْرَكَ عَائِشَةَ فَدَخَلَ عَلَيْهَا وَهُوَ مُرَاهِقٌ وَذَكَرَ الطَّحَاوِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ بِالِاسْتِئْذَانِ بَعْدَ احْتِلَامِهِ، وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَمَالِ» أَنَّهُ سَمِعَ مِنْهَا، وَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ فِي «تَارِيخِهِ» وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مَا يَشْهَدُ لِذَلِكَ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ وَإِعْلَالُ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بِأَنَّهُ مُضْطَرِبٌ ; لِأَنَّ بَعْضَ الرُّوَاةِ يَقُولُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ، وَبَعْضَهُمْ يَقُولُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَائِشَةَ مَرْدُودٌ أَيْضًا، بِأَنَّ رِوَايَةَ مَنْ قَالَ عَنْ أَبِيهِ خَطَأٌ وَالصَّوَابُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ.

Dârekutnî: “Abdurrahman, Âişe'ye yetişmiş ve bülûğa ermek üzere bir çocukken onun huzuruna girmiştir” demiştir. Tahâvî de Abdurrahman'dan, ihtilam olduktan sonra izin isteyerek Âişe'nin huzuruna girdiğini zikretmiştir. el-Kemâl müellifi onun Âişe'den bizzat işittiğini zikretmiş; Buhârî Târîh'inde, İbn Ebî Şeybe de buna şahitlik eden rivayetler zikretmiştir. Bunu İbn Hacer söylemiştir. Söz konusu hadisin muzdarip olduğu, çünkü bazı râvilerin “Abdurrahman b. el-Esved'den, babasından, Âişe'den”, bazılarının da “Abdurrahman'dan, Âişe'den” şeklinde rivayet ettiği gerekçesiyle illetli sayılması da reddedilmiştir; zira “babasından” diyenin rivayeti hatalıdır, doğru olan ise “Abdurrahman b. el-Esved'den, Âişe'den” şeklindedir.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَ أَسَانِيدَ الرِّوَايَتَيْنِ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ: هَكَذَا قَالَ

Beyhakī iki rivayetin senetlerini aktardıktan sonra şöyle demiştir: Ebû Bekr en-Nîsâbûrî dedi ki: Ebû Nuaym bunu

أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَائِشَةَ، وَمَنْ قَالَ عَنْ أَبِيهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَدْ أَخْطَأَ. اهـ.

Abdurrahman'dan, o da Âişe'den rivayetle böyle söylemiştir. Bu hadiste “babasından” diyen kimse hata etmiştir. [Burada] bitti.

فَالظَّاهِرُ ثُبُوتُ هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ يُقَوِّي حُجَّةَ مَنْ لَمْ يَمْنَعْ إِتْمَامَ الرُّبَاعِيَّةِ فِي السَّفَرِ وَهُمْ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، وَذَهَبَ الْإِمَامُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِلَى أَنَّ قَصْرَ الرُّبَاعِيَّةِ فِي السَّفَرِ سُنَّةٌ، وَأَنَّ مَنْ أَتَمَّ أَعَادَ فِي الْوَقْتِ ; لِأَنَّ الثَّابِتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُوَاظِبُ عَلَى الْقَصْرِ فِي أَسْفَارِهِ وَكَذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فِي غَيْرِ أَيَّامِ مِنًى وَلَمْ يَمْنَعْ مَالِكٌ الْإِتْمَامَ ; لِلْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Açık olan odur ki bu hadis sabittir ve seferde dört rekâtlı namazı tam kılmayı menetmeyenlerin -ki âlimlerin çoğunluğu bunlardır- hüccetini güçlendirmektedir. İmam Mâlik b. Enes ise seferde dört rekâtlı namazı kısaltmanın sünnet olduğu, tam kılanın vakit içinde iade edeceği görüşüne varmıştır; zira sabit olan şudur ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem seferlerinde namazı kısaltmaya devam etmiştir; aynı şekilde Mina günleri hariç Ebû Bekir, Ömer ve Osman da böyle yapmıştır. Mâlik, zikrettiğimiz deliller sebebiyle tam kılmayı haram kılmamıştır; en doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَحْدِيدِ الْمَسَافَةِ الَّتِي تُقْصَرُ فِيهَا الصَّلَاةُ. فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ: هِيَ أَرْبَعَةُ بُرُدٍ، وَالْبَرِيدُ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ، وَالْفَرْسَخُ ثَلَاثَةُ أَمْيَالٍ، وَتَقْرِيبُهُ بِالزَّمَانِ مَسِيرَةُ يَوْمَيْنِ سَيْرًا مُعْتَدِلًا، وَعِنْدَهُمُ اخْتِلَافٌ فِي قَدْرِ الْمِيلِ مَعْرُوفٌ وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ رَكِبَ إِلَى رِيمٍ فَقَصَرَ الصَّلَاةَ فِي مَسِيرِهِ ذَلِكَ.

İkinci Mesele: Âlimler namazın kısaltılacağı mesafenin belirlenmesinde ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed: “Bu mesafe dört berîddir; bir berîd dört fersah, bir fersah üç mildir; zaman olarak yaklaşık karşılığı normal bir yürüyüşle iki günlük mesafedir” demişlerdir. Onlar arasında milin miktarı konusunda bilinen bir ihtilaf vardır. Bu görüşü savunanlar, Mâlik'in İbn Şihâb'dan, onun Sâlim b. Abdillâh'tan, onun da babasından rivayet ettiği, babasının Rîm'e binek üzerinde gittiği ve bu yolculuğunda namazı kısalttığı rivayetiyle delil getirmişlerdir.

قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ نَحْوٌ مِنْ أَرْبَعَةِ بُرُدٍ، وَرِيمٌ مَوْضِعٌ. قَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ الْمَدِينَةِ: [الْوَافِرُ]

Mâlik: “Bu yaklaşık dört berîddir, Rîm ise bir yer adıdır” demiştir. Medine şairlerinden biri şöyle demiştir: [Vâfir]

فَكَمْ مِنْ حَرَّةٍ بَيْنَ الْمُنَقَّى إِلَى أُحُدٍ إِلَى جَنَبَاتِ رِيمِ

Münekka'dan Uhud'a, oradan Rîm yamaçlarına kadar nice taşlık arazi vardır!

وَبِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ رَكِبَ إِلَى ذَاتِ النُّصُبِ فَقَصَرَ الصَّلَاةَ فِي مَسِيرِهِ ذَلِكَ.

Yine Mâlik'in Nâfi‘den, onun Sâlim b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre, Abdullah b. Ömer Zâtünnüsüb'a gitmiş ve bu yolculuğunda namazı kısaltmıştır.

قَالَ مَالِكٌ: وَبَيْنَ ذَاتِ النُّصُبِ وَالْمَدِينَةِ أَرْبَعَةُ بُرُدٍ، وَبِمَا قَالَ مَالِكٌ: إِنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ فِي مِثْلِ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، وَفِي مِثْلِ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَعُسْفَانَ، وَفِي مِثْلِ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَجُدَّةَ.

Mâlik: “Zâtünnüsüb ile Medine arası dört berîddir” demiştir. Ayrıca Mâlik'in kendisine ulaştığını belirttiği rivayete göre Abdullah b. Abbâs, Mekke ile Tâif arası, Mekke ile Usfân arası ve Mekke ile Cidde arası gibi mesafelerde namazı kısaltırdı.

قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ أَرْبَعَةُ بُرُدٍ وَذَلِكَ أَحَبُّ مَا تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ إِلَيَّ، وَبِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ كَانَ يُسَافِرُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ الْبَرِيدَ فَلَا يَقْصُرُ الصَّلَاةَ. كُلُّ هَذِهِ الْآثَارِ الْمَذْكُورَةِ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ كَمَا ذَكَرْنَاهُ عَنْهُمَا.

Mâlik: “Bu dört berîddir ve namazın kısaltılacağı mesafe olarak bana en sevimli gelen budur” demiştir. Yine Mâlik'in Nâfi‘den rivayet ettiğine göre Nâfi‘, İbn Ömer ile birlikte bir berîdlik mesafeye yolculuk yapar ve İbn Ömer namazı kısaltmazdı. Zikredilen bu eserlerin tamamı el-Muvatta’dadır. Kendilerinden naklettiğimiz gibi İbn Ömer ve İbn Abbâs da bu görüşü benimseyenlerdendir.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي «صَحِيحِهِ» : وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵃ يَقْصُرَانِ وَيُفْطِرَانِ فِي أَرْبَعَةِ بُرُدٍ، وَهِيَ سِتَّةُ عَشَرَ فَرْسَخًا. اهـ. وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ، نَقَلَهُ عَنْهُمُ النَّوَوِيُّ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقَصْرُ فِي أَقَلَّ مِنْ مَسَافَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ أَبُو

Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: “İbn Ömer ile İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ on altı fersah olan dört berîdlik mesafede namazı kısaltır ve oruç tutmazlardı.” Buradan bitti. Hasan-ı Basrî, Zührî, Leys b. Sa‘d, İshak ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir; bunu onlardan Nevevî nakletmiştir. İlim ehlinden bir grup ise üç günlük mesafeden daha azında kısaltmanın caiz olmadığı görüşüne varmıştır; bunu söyleyenler arasında Ebû...

حَنِيفَةَ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَسُوَيْدِ بْنِ غَفْلَةَ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، وَالثَّوْرِيِّ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَيْضًا يَوْمَانِ وَأَكْثَرُ الثَّالِثِ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ وَحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الثَّابِتَيْنِ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا تُسَافِرِ الْمَرْأَةُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ» ، وَبِحَدِيثِ: «مَسْحُ الْمُسَافِرِ عَلَى الْخُفِّ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهِنَّ» ، وَوَجْهُ الِاحْتِجَاجِ بِهَذَا الْحَدِيثِ الْأَخِيرِ أَنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مُسَافِرٍ يُشْرَعُ لَهُ مَسْحُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَلَا يَصِحُّ الْعُمُومُ فِي ذَلِكَ إِلَّا إِذَا قَدَّرَ أَقَلَّ مُدَّةِ السَّفَرِ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ; لِأَنَّهَا لَوْ قُدِّرَتْ بِأَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُهُ اسْتِيفَاءُ مُدَّتِهِ ; لِانْتِهَاءِ سَفَرِهِ فَاقْتَضَى ذَلِكَ تَقْدِيرُهُ بِالثَّلَاثَةِ وَإِلَّا لَخَرَجَ بَعْضُ الْمُسَافِرِينَ عَنْهُ. اهـ.

Hanîfe de vardır. Bu aynı zamanda Abdullah b. Mes‘ûd, Süveyd b. Gafele, Şa‘bî, Nehaî, Hasan b. Sâlih ve Sevrî'nin de kavlidir. Ebû Hanîfe'den iki gün ve üçüncü günün çoğu şeklinde bir rivayet de vardır. Bu görüşün sahipleri, Sahîh'te sabit olan İbn Ömer ve Ebû Saîd hadislerindeki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Kadın yanında bir mahremi olmaksızın üç günlük yolculuğa çıkamaz” buyruğu ile “Yolcunun mestler üzerine meshi üç gün ve geceleridir” hadisiyle delil getirmişlerdir. Bu son hadisle delil getirmenin yönü şudur: Bu hadis, her yolcu için üç gün mesh etmenin meşru kılındığını gerektirir; bu konudaki genellik ise ancak en az sefer süresinin üç gün olarak takdir edilmesiyle sahih olur. Zira bundan daha aza takdir edilseydi, seferi sona ereceği için süresini tamamlaması mümkün olmazdı. Dolayısıyla bu durum onun üç günle takdir edilmesini gerektirir, aksi takdirde bazı yolcular bu hükmün dışına çıkmış olurdu. [Burada] bitti.

وَالِاسْتِدْلَالُ بِالْحَدِيثَيْنِ غَيْرُ ظَاهِرٍ فِيمَا يَظْهَرُ لِي ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَدِيثِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا يَحِلُّ لَهَا سَفَرُ مَسَافَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ، وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى تَحْدِيدِ أَقَلِّ مَا يُسَمَّى سَفَرًا، وَيَدُلُّ لَهُ أَنَّهُ وَرَدَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ لَا تُسَافِرِ الْمَرْأَةُ يَوْمَيْنِ إِلَّا وَمَعَهَا زَوْجُهَا أَوْ ذُو مَحْرَمٍ.

Bana zahir olan kanaate göre bu iki hadisle delil getirmek açık ve net değildir; zira birinci hadisten maksat, kadının bir mahremi olmaksızın üç günlük bir mesafeye yolculuk yapmasının helal olmamasıdır. Bu ise sefer olarak adlandırılan şeyin en azını belirlemeye delalet etmez. Nitekim bazı sahih rivayetlerde: “Kadın yanında eşi veya mahremi olmaksızın iki günlük yolculuğa çıkamaz” şeklinde varid olması da buna delalet eder.

وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ: «لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ لَيْسَ مَعَهَا حُرْمَةٌ» وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ «مَسِيرَةَ يَوْمٍ» ، وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ «لَيْلَةٍ» ، وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ لَا «تُسَافِرْ بَرِيدًا» ، وَرَوَاهُ الْحَاكِمُ، وَقَالَ: صَحِيحُ الْإِسْنَادِ.

Bazı sahih rivayetlerde: “Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kadının yanında bir mahremi olmaksızın bir gün bir gecelik mesafeye yolculuk yapması helal değildir” buyrulmuştur. Müslim'in bir rivayetinde “bir günlük mesafe”, diğer bir rivayetinde “bir gecelik” lafzı vardır. Ebû Dâvûd'un rivayetinde ise “bir berîdlik mesafeye yolculuk yapamaz” şeklindedir; bunu Hâkim de rivayet etmiş ve “Senedi sahihtir” demiştir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» : وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ فِي الثَّلَاثَةِ وَالْيَوْمَيْنِ وَالْيَوْمِ صَحِيحَةٌ، وَكَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ: سُئِلَ عَنِ الْمَرْأَةِ تُسَافِرُ ثَلَاثًا مِنْ غَيْرِ مَحْرَمٍ، فَقَالَ: «لَا» ، وَسُئِلَ عَنْهَا تُسَافِرُ يَوْمَيْنِ مِنْ غَيْرِ مَحْرَمٍ، فَقَالَ: «لَا» ، وَيَوْمًا فَقَالَ: «لَا» فَأَدَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَا حَفِظَ وَلَا يَكُونُ عَدَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأَعْدَادِ حَدًّا لِلسَّفَرِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Beyhakī es-Sünenü'l-Kübrâ'da şöyle demiştir: “Üç gün, iki gün ve bir gün hakkındaki bu rivayet sahihtir. Sanki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadının mahremsiz üç gün yolculuk yapması soruldu, o ‘Hayır’ dedi; iki gün yolculuk yapması soruldu, ‘Hayır’ dedi; bir gün yolculuk yapması soruldu, ‘Hayır’ dedi; böylece onlardan her biri ezberinde tuttuğunu aktardı. Dolayısıyla bu sayılardan hiçbiri seferin [asgari] sınırı olmaz.” İfadesiyle buradan bitti.

فَظَهْرَ مِنْ هَذَا أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى أَقَلِّ السَّفَرِ بِالْحَدِيثِ غَيْرُ مُتَّجِهٍ كَمَا تَرَى لَا سِيَّمَا أَنَّ ابْنَ عُمَرَ رَاوِيهِ قَدْ خَالَفَهُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْقَاعِدَةُ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِمَا رَأَى الصَّحَابِيُّ لَا بِمَا رَوَى.

Buradan anlaşıldı ki, gördüğün üzere hadisle asgari sefer süresine delil getirmek isabetli değildir; bilhassa onu rivayet eden İbn Ömer, daha önce geçtiği üzere buna muhalif davranmıştır. Hanefîler nezdindeki kural ise, râvi sahâbînin rivayetine değil kendi görüş ve uygulamasına itibar edileceğidir.

وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِحَدِيثِ تَوْقِيتِ مَسْحِ الْمُسَافِرِ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهِنَّ فَهُوَ أَيْضًا غَيْرُ مُتَّجِهٍ، لِأَنَّهُ إِذَا انْتَهَى سَفَرُهُ قَبْلَهَا صَارَ مُقِيمًا وَزَالَ عَنْهُ اسْمُ السَّفَرِ وَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُسَافِرَ ثَلَاثَةٌ بَلْ غَايَةُ مَا يُفِيدُهُ الْحَدِيثُ أَنَّ الْمُسَافِرَ لَهُ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ

Yolcunun mesh süresinin geceleriyle birlikte üç gün olarak sınırlandırılması hadisiyle delil getirmeye gelince; bu da isabetli değildir. Çünkü seferi bundan önce biterse mukim hâle gelir ve üzerinden sefer ismi kalkar. Hadiste onun mutlaka üç gün yolculuk yapması gerektiğine dair bir ifade yoktur; bilakis hadisin ifade ettiği en son şey, yolcunun mest üzerine mesh için...

مُدَّةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَإِنْ مَكَثَهَا مُسَافِرًا فَذَلِكَ، وَإِنْ أَتَمَّ سَفَرَهُ قَبْلَهَا صَارَ غَيْرَ مُسَافِرٍ وَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّ الْقَصْرَ يَجُوزُ فِي مَسِيرَةِ يَوْمٍ تَامٍّ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الْأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَاحْتَجُّوا بِمَا تَقَدَّمَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَطْلَقَ اسْمَ السَّفَرِ عَلَى مَسَافَةِ يَوْمٍ وَالسَّفَرُ هُوَ مَنَاطُ الْقَصْرِ، وَبِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ فِي مَسِيرَةِ الْيَوْمِ التَّامِّ، وَظَاهِرُ صَنِيعِ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُ يَخْتَارُ أَنَّهَا يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ ; لِأَنَّهُ قَالَ: «بَابٌ فِي كَمْ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ وَسَمَّى النَّبِيُّ ﷺ يَوْمًا وَلَيْلَةً سَفَرًا» ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَسَمَّى النَّبِيُّ الْخَ. . . بَعْدَ قَوْلِهِ: «فِي كَمْ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ» ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَنَاطُ الْقَصْرِ عِنْدَهُ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

üç günlük bir süresi olduğudur. Eğer bu süreyi yolcu olarak geçirirse o kadardır; şayet seferini bundan önce tamamlarsa yolcu olmaktan çıkar ve bunda hiçbir müşkül yoktur. İlim ehlinden bir grup, tam bir günlük mesafede kısaltmanın caiz olduğu görüşüne varmıştır; bunu Evzâî ve İbnü'l-Münzir söylemiştir. Onlar, daha önce geçen bazı sahih rivayetlerde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir günlük mesafeye sefer ismini vermesiyle -ki kısaltmanın dayanağı seferdir- ve Mâlik'in el-Muvatta’da İbn Şihâb'dan, onun Sâlim b. Abdillâh'tan rivayet ettiği, Abdullah b. Ömer'in tam bir günlük mesafede namazı kısalttığı rivayetiyle delil getirmişlerdir. Buhârî'nin uygulamasından zahir olan da onun bir gün bir geceyi tercih ettiğidir; zira o: “Namazın ne kadar mesafede kısaltılacağı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir gün bir geceyi sefer olarak adlandırması babı” demiştir. Çünkü onun “Namazın ne kadar mesafede kısaltılacağı” sözünden sonra “ve Nebî adlandırdı...” demesi, açık olduğu üzere bunun kendi nezdinde de kısaltmanın menâtı (dayanağı) olduğuna delalet eder.

وَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى جَوَازِ الْقَصْرِ فِي قَصِيرِ السَّفَرِ وَطَوِيلِهِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا دَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ، قَالَ عَنْهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: حَتَّى إِنَّهُ لَوْ خَرَجَ إِلَى بُسْتَانٍ خَارِجَ الْبَلَدِ قَصَرَ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِإِطْلَاقِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ جَوَازَ الْقَصْرِ بِلَا تَقْيِيدٍ لِلْمَسَافَةِ، وَبِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ يَحْيَى بْنِ يَزِيدَ الْهَنَائِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنْ قَصْرِ الصَّلَاةِ فَقَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا خَرَجَ مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ أَوْ ثَلَاثَةِ فَرَاسِخَ - شُعْبَةُ الشَّاكُّ - صَلَّى رَكْعَتَيْنِ» ، هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ وَبِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ قَالَ: «خَرَجْتُ مَعَ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ إِلَى قَرْيَةٍ عَلَى رَأْسِ سَبْعَةَ عَشَرَ أَوْ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ مِيلًا فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَقُلْتُ لَهُ. فَقَالَ: رَأَيْتُ عُمَرَ صَلَّى بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ فَقُلْتُ لَهُ، فَقَالَ: إِنَّمَا أَفْعَلُ كَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَفْعَلُ» ، وَأُجِيبَ مِنْ جِهَةِ الْجُمْهُورِ بِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِي حَدِيثَيْ مُسْلِمٍ الْمَذْكُورَيْنِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِمَا أَنَّ تِلْكَ الْمَسَافَةُ الْمَذْكُورَةُ فِيهِمَا هِيَ غَايَةُ السَّفَرِ، بَلْ مَعْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا سَافَرَ سَفَرًا طَوِيلًا فَتَبَاعَدَ ثَلَاثَةَ أَمْيَالٍ قَصَرَ ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُ ﷺ كَانَ لَا يُسَافِرُ عِنْدَ دُخُولِ وَقْتِ الصَّلَاةِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُصَلِّيَهَا فَلَا تُدْرِكُهُ الصَّلَاةُ الْأُخْرَى إِلَّا وَقَدْ تَبَاعَدَ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَكَذَلِكَ حَدِيثُ شُرَحْبِيلَ الْمَذْكُورُ. فَقَوْلُهُ إِنَّ عُمَرَ ﵁ صَلَّى بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ مَحْمُولٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي حَدِيثِ أَنَسٍ وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ مُسَافِرًا إِلَى مَكَّةَ أَوْ غَيْرِهَا فَمَرَّ بِذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَا أَنَّ ذَا الْحُلَيْفَةِ غَايَةُ سَفَرِهِ، قَالَهُ النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ وَلَمْ يُنْقَلْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْقَصْرَ صَرِيحًا فِيمَا دُونَ مَرْحَلَتَيْنِ كَمَا جَزَمَ بِهِ النَّوَوِيُّ.

Bazı âlimler ise kısa olsun uzun olsun her seferde kısaltmanın caiz olduğu görüşüne varmışlardır; bunu savunanlardan biri Dâvûd ez-Zâhirî'dir. Bazı ilim ehli onun hakkında: “Hatta şehir dışındaki bir bahçeye çıksa dahi kısaltırdı” demiştir. Bu görüşün sahipleri, Kitap ve Sünnet'in mesafe kaydı koymaksızın kısaltmayı mutlak olarak caiz kılmasıyla ve Müslim'in Sahîh'inde Yahyâ b. Yezîd el-Henâî'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: “Enes b. Mâlik'e namazın kısaltılmasını sordum; şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç millik veya üç fersahlık bir mesafeye çıktığında -şüphe eden Şu‘be'dir- iki rekât kılardı.” Müslim'in lafzı böyledir. Yine Müslim'in Sahîh'te Cübeyr b. Nüfeyr'den rivayet ettiği şu hadisle de delil getirmişlerdir: “Şürahbîl b. es-Sımt ile birlikte on yedi veya on sekiz mil uzaklıktaki bir köye çıktım, iki rekât kıldı. Ona [sebebini] sordum, şöyle dedi: Ömer'in Zülhuleyfe'de iki rekât kıldığını gördüm ve ona sordum; o da ‘Ben sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığını gördüğüm gibi yapıyorum’ dedi.” Cumhur tarafından buna şöyle cevap verilmiştir: Müslim'in anılan iki hadisinde delil yoktur; zira onlarda zikredilen mesafenin seferin nihai hedefi olduğu kastedilmemiştir, bilakis anlamı uzun bir sefere çıktığında üç mil uzaklaşınca kısalttığıdır. Zira zahir olan şudur ki o sallallâhu aleyhi ve sellem, namaz vakti girdiğinde namazı kılmadan yola çıkmazdı; dolayısıyla bir sonraki namaz ancak Medine'den uzaklaştığında ona ulaşırdı. Şürahbîl'in anılan hadisi de böyledir. Ömer radıyallâhu anh'ın Zülhuleyfe'de iki rekât kıldığı sözü, Enes hadisinde zikrettiğimiz duruma hamledilir; yani o Mekke'ye veya başka bir yere yolcuydu, Zülhuleyfe'den geçtiğinde namaz vakti girdi ve iki rekât kıldı; yoksa Zülhuleyfe seferinin nihai hedefi değildi. Bunu Nevevî ve başkaları söylemiştir ve bu dikkate değer bir izahtır. Nevevî'nin kesin olarak belirttiği gibi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki merhaleden daha azında [namazı] kısalttığına dair sarih bir nakil gelmemiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ - قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «تَلْخِيصِ الْحَبِيرِ» : وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: İbn Hacer Telhîsü'l-Habîr'de şöyle demiştir: Saîd b. ... rivayet etmiştir.

مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا سَافَرَ فَرْسَخًا يَقْصُرُ الصَّلَاةَ وَسَكَتَ عَلَيْهِ» ، فَإِنْ كَانَ صَحِيحًا فَهُوَ ظَاهِرٌ فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسَافَةِ الْقَصِيرَةِ ظُهُورًا أَقْوَى مِنْ دَلَالَةِ حَدِيثَيْ مُسْلِمٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ.

Mansûr, Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir fersah yolculuk yaptığında namazı kısaltırdı.” [İbn Hacer] bu rivayet hakkında sükût etmiştir. Şayet bu rivayet sahih ise, kısa mesafede namazı kısaltma konusunda Müslim'in daha önce geçen iki hadisinin delaletinden daha güçlü bir açıklığa sahiptir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي تَحْدِيدِ مَسَافَةِ الْقَصْرِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَيْسَ فِي تَحْدِيدِهَا نَصٌّ صَرِيحٌ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا عَلَى نَحْوٍ مِنْ عِشْرِينَ قَوْلًا، وَمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «يَا أَهْلَ مَكَّةَ لَا تَقْصُرُوا فِي أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعَةِ بُرُدٍ» ضَعِيفٌ ; لِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ عَبْدَ الْوَهَّابِ بْنَ مُجَاهِدٍ وَهُوَ مَتْرُوكٌ، وَكَذَّبَهُ الثَّوْرِيُّ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Zikrettiğimiz bu hususlar, âlimlerin kısaltma mesafesini belirleme konusundaki sözlerinin özetidir. Açık olan şudur ki bu mesafenin sınırlandırılması hakkında sarih bir nass yoktur ve bu konuda yaklaşık yirmi görüş halinde ihtilaf edilmiştir. Beyhakī, Dârekutnî ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: “Ey Mekke halkı! Dört berîdden daha azında kısaltmayın” hadisi zayıftır; çünkü senedinde metrûk bir râvi olan Abdülvehhâb b. Mücâhid vardır ve Sevrî onu yalancılıkla itham etmiştir.

وَقَالَ الْأَزْدِيُّ: لَا تَحِلُّ الرِّوَايَةُ عَنْهُ وَرَاوِيهِ عَنْهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، وَرِوَايَتُهُ عَنْ غَيْرِ الشَّامِيِّينَ ضَعِيفَةٌ وَعَبْدُ الْوَهَّابِ الْمَذْكُورُ حِجَازِيٌّ لَا شَامِيٌّ، وَالصَّحِيحُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ رَوَاهُ عَنْهُ الشَّافِعِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَرَوَاهُ عَنْهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» بَلَاغًا، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ.

Ezdî: “Ondan rivayet helal değildir” demiştir. Ondan rivayet eden İsmâil b. Ayyâş'tır ve onun Şamlılar dışındakilerden rivayeti zayıftır; bahsi geçen Abdülvehhâb ise Şamlı değil Hicazlıdır. Bu hadiste sahih olan, onun İbn Abbâs'ın mevkuf sözü olduğudur; Şâfiî bunu ondan sahih bir senetle rivayet etmiş, Mâlik de el-Muvatta’da ondan belâğ (ulaşan haber) yoluyla rivayet etmiştir ve bunu daha önce zikretmiştik.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي تَحْدِيدِ الْمَسَافَةِ مِنْ نَوْعِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، فَكُلُّ مَا كَانَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ السَّفَرِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ يَجُوزُ الْقَصْرُ فِيهِ ; لِأَنَّهُ ظَاهِرُ النُّصُوصِ وَلَمْ يَصْرِفْ عَنْهُ صَارِفٌ مِنْ نَقْلٍ صَحِيحٍ وَمُطْلَقُ الْخُرُوجِ مِنَ الْبَلَدِ لَا يُسَمَّى سَفَرًا، وَقَدْ كَانَ ﷺ يَذْهَبُ إِلَى قُبَاءٍ وَإِلَى أُحُدٍ وَلَمْ يَقْصُرِ الصَّلَاةَ، وَالْحَدِيثَانِ اللَّذَانِ قَدَّمْنَا عَنْ مُسْلِمٍ مُحْتَمَلَانِ وَحَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْمُتَقَدِّمُ لَا نَعْلَمُ أَصَحِيحٌ هُوَ أَمْ لَا؟ فَإِنْ كَانَ صَحِيحًا كَانَ نَصًّا قَوِيًّا فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسَافَةِ الْقَصِيرَةِ وَالطَّوِيلَةِ، وَقَصْرُ أَهْلِ مَكَّةَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ دَلِيلٌ عِنْدَ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْقَصْرِ فِي الْمَسَافَةِ غَيْرِ الطَّوِيلَةِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: الْقَصْرُ فِي مُزْدَلِفَةَ، وَمِنًى، وَعَرَفَاتٍ، مِنْ مَنَاسِكِ الْحَجِّ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Zahir olan şudur ki mesafenin belirlenmesindeki ihtilaf, tahkîku'l-menât (illetin tespiti) türünden bir ihtilaftır. Dolayısıyla Arap dilinde sefer ismi verilen her mesafede namazı kısaltmak caizdir; zira nassların zahiri budur ve onu bundan çeviren sahih bir nakil bulunmamaktadır. Şehirden mutlak olarak çıkmak ise sefer olarak adlandırılmaz. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ'ya ve Uhud'a giderdi de namazı kısaltmazdı. Müslim'den daha önce aktardığımız iki hadis farklı ihtimallere açıktır; Saîd b. Mansûr'un yukarıdaki hadisinin ise sahih olup olmadığını bilmiyoruz. Şayet sahih ise kısa ve uzun mesafede namazı kısaltma konusunda güçlü bir nass olur. Mekke ehlinin Veda Haccı'nda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namazı kısaltması, bazı âlimlere göre uzun olmayan mesafede kısaltmaya delildir. Bazıları ise Müzdelife, Mina ve Arafat'ta namazı kısaltmanın haccın menâsikinden olduğunu söyler; en doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَقْوَى الْأَقْوَالِ فِيمَا يَظْهَرُ لِي حُجَّةً، هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ كُلَّ مَا يُسَمَّى سَفَرًا وَلَوْ قَصِيرًا تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ ; لِإِطْلَاقِ السَّفَرِ فِي النُّصُوصِ، وَلِحَدِيثَيْ مُسْلِمٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، وَحَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ مَنْصُورٍ، وَرَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ مُحَارِبٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ: «إِنِّي لَأُسَافِرُ السَّاعَةَ مِنَ النَّهَارِ فَأَقْصُرُ» .

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Bana göre delil bakımından görüşlerin en güçlüsü; nasslardaki mutlak sefer ifadesi, Müslim'in geçen iki hadisi ve Saîd b. Mansûr'un hadisi sebebiyle, kısa da olsa sefer adı verilen her yolculukta namazın kısaltılacağını söyleyen kimsenin görüşüdür. İbn Ebî Şeybe, Vekî‘den, o Mis‘ar'dan, o Muhârib'den rivayet etti ki: İbn Ömer'in şöyle dediğini işittim: “Ben gündüzün bir saatinde yolculuk yapar ve [namazı] kısaltırım.”

وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: سَمِعْتُ جَبَلَةَ بْنَ سُحَيْمٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ: «لَوْ خَرَجْتُ

Sevrî şöyle dedi: Cebele b. Suheym'den işittim; o da İbn Ömer'in şöyle dediğini işitmiş: “Eğer ben

مِيلًا قَصَرْتُ الصَّلَاةَ» .

bir mil dahi çıksam namazı kısaltırdım.”

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» : إِسْنَادُ كُلٍّ مِنْهُمَا صَحِيحٌ. اهـ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İbn Hacer el-Feth'te: “Her ikisinin de senedi sahihtir” demiştir. [Burada] bitti. İlim Yüce Allah katındadır.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: يَبْتَدِئُ الْمُسَافِرُ الْقَصْرَ، إِذَا جَاوَزَ بُيُوتَ بَلَدِهِ بِأَنْ خَرَجَ مِنَ الْبَلَدِ كُلِّهِ، وَلَا يَقْصُرُ فِي بَيْتِهِ إِذَا نَوَى السَّفَرَ، وَلَا فِي وَسَطِ الْبَلَدِ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، وَأَكْثَرُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَصَرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، وَعَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْبَلَدِ بَسَاتِينُ مَسْكُونَةٌ أَنَّ حُكْمَهَا حُكْمُ الْبَلَدِ، فَلَا يَقْصُرُ حَتَّى يُجَاوِزَهَا، وَاسْتَدَلَّ الْجُمْهُورُ ; عَلَى أَنَّهُ لَا يُقْصُرُ إِلَّا إِذَا خَرَجَ مِنَ الْبَلَدِ، بِأَنَّ الْقَصْرَ مَشْرُوطٌ بِالضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ، وَمَنْ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْبَلَدِ لَمْ يَضْرِبْ فِي الْأَرْضِ، وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ إِنْ أَرَادَ السَّفَرَ قَصَرَ وَهُوَ فِي مَنْزِلِهِ، وَذَكَرَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ أَنَّهُ أَرَادَ سَفَرًا فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ فِي مَنْزِلِهِ وَفِيهِمُ الْأَسْوَدُ بْنُ يَزِيدَ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: وَرَوَيْنَا مَعْنَاهُ عَنْ عَطَاءٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى قَالَ: وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَقْصُرُ الْمُسَافِرُ نَهَارًا حَتَّى يَدْخُلَ اللَّيْلُ، وَإِنْ خَرَجَ بِاللَّيْلِ لَمْ يَقْصُرْ حَتَّى يَدْخُلَ النَّهَارُ، وَعَنْ عَطَاءٍ، أَنَّهُ قَالَ: إِذَا جَاوَزَ حِيطَانَ دَارِهِ فَلَهُ الْقَصْرُ.

Üçüncü Mesele: Yolcu, bulunduğu beldenin evlerini geride bırakıp beldenin tamamından dışarı çıktığında kısaltmaya başlar. Sefere niyetlendiğinde henüz evindeyken veya şehrin ortasındayken kısaltamaz. Dört mezhep imamı ve belde fukahasının çoğunluğu dâhil olmak üzere cumhurun görüşü budur. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zülhuleyfe'de kısalttığı sabit olmuştur. Mâlik'ten nakledildiğine göre, şayet beldede meskûn bahçeler varsa bunların hükmü beldenin hükmü gibidir; dolayısıyla onları geçene kadar kısaltamaz. Cumhur, beldeden çıkmadıkça kısaltılamayacağına, kısaltmanın “yeryüzünde yolculuk etme (darb fi'l-ard)” şartına bağlı olduğu ve şehirden çıkmayanın yeryüzünde yolculuk etmiş sayılmayacağı gerekçesiyle delil getirmiştir. Bazı ilim ehli ise sefere çıkmak istediğinde henüz evindeyken kısaltabileceği görüşüne varmıştır. İbnü'l-Münzir, el-Hâris b. Ebî Rebîa'dan onun bir sefere çıkmak istediğini, aralarında el-Esved b. Yezîd ve İbn Mes‘ûd'un birden fazla talebesi varken evinde onlara iki rekât kıldırdığını zikretmiş ve şöyle demiştir: Bunun benzerini Atâ ve Süleyman b. Mûsâ'dan da rivayet ettik. Yine demiştir ki: Mücâhid: “Yolcu gündüzün gece girene kadar kısaltamaz; şayet gece yola çıkmışsa gündüz girene kadar kısaltamaz” demiştir. Atâ'dan ise evinin duvarlarını aştığında kısaltabileceğini söylediği nakledilmiştir.

قَالَ النَّوَوِيُّ: فَهَذَانَ الْمَذْهَبَانِ فَاسِدَانِ فَمَذْهَبُ مُجَاهِدٍ مُنَابِذٌ لِلْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ فِي قَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، حِينَ خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَمَذْهَبُ عَطَاءٍ، وَمُوَافِقِيهِ مُنَابِذٌ لِلسَّفَرِ. اهـ. مِنْهُ، وَهُوَ ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى.

Nevevî şöyle demiştir: “Bu iki mezhep de fasittir. Mücâhid'in mezhebi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'den çıktığında Zülhuleyfe'de kısaltmasına dair sahih hadislere aykırıdır; Atâ ve ona katılanların mezhebi ise sefer [kavramına] aykırıdır.” İfadesiyle buradan bitti. Bu husus gördüğün gibi açıktır.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَدْرِ الْمُدَّةِ الَّتِي إِذَا نَوَى الْمُسَافِرُ إِقَامَتَهَا لَزِمَهُ الْإِتْمَامُ، فَذَهَبَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَحْمَدُ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ إِلَى أَنَّهَا أَرْبَعَةُ أَيَّامٍ، وَالشَّافِعِيَّةُ يَقُولُونَ: لَا يَحْسِبُ فِيهَا يَوْمَ الدُّخُولِ، وَلَا يَوْمَ الْخُرُوجِ، وَمَالَكٌ يَقُولُ: إِذَا نَوَى إِقَامَةَ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ صِحَاحٍ أَتَمَّ.

Dördüncü Mesele: Âlimler, yolcunun ikamet etmeye niyetlendiğinde namazı tam kılmasını gerektiren sürenin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve iki rivayetten birinde Ahmed, bu sürenin dört gün olduğu görüşüne varmışlardır. Şâfiîler: “Giriş günü ile çıkış günü bu süreye dâhil edilmez” derler. Mâlik ise: “Tam dört gün ikamete niyet ettiğinde tam kılar” der.

وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: فِي الْعُتَيْبَةِ يُلْغَى يَوْمُ دُخُولِهِ وَلَا يَحْسِبُهُ، وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنْ أَحْمَدَ، أَنَّهَا مَا زَادَ عَلَى إِحْدَى وَعِشْرِينَ صَلَاةً.

İbnü'l-Kâsım el-Uteybiyye'de: “Giriş günü hesaptan düşülür ve hesaba katılmaz” demiştir. Ahmed'den meşhur olan rivayette ise bunun yirmi bir vakit namazdan fazlası olduğu belirtilmiştir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: هِيَ نِصْفُ شَهْرٍ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّهَا أَرْبَعَةُ أَيَّامٍ، بِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ الْعَلَاءِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ ﵁ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «ثَلَاثُ لَيَالٍ يَمْكُثُهُنَّ الْمُهَاجِرُ بِمَكَّةَ بَعْدَ الصَّدْرِ» ، هَذَا لَفَظُ مُسْلِمٍ، وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ عَنْهُ: «لِلْمُهَاجِرِ إِقَامَةُ ثَلَاثِ لَيَالٍ بَعْدَ الصَّدْرِ بِمَكَّةَ» ، وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ عَنْهُ: «يُقِيمُ

Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: “Bu süre yarım aydır” demiştir. Dört gün olduğunu söyleyenler, Sahîh'te sabit olan el-Alâ b. el-Hadramî radıyallâhu anh hadisiyle delil getirmişlerdir; o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Muhacir, sadr (Mina'dan dönüş) sonrasında Mekke'de üç gece kalır.” Müslim'in lafzı böyledir. Müslim'in ondan bir diğer rivayetinde: “Muhacir için sadr sonrasında Mekke'de üç gece ikamet hakkı vardır” şeklindedir. Yine ondan bir diğer rivayetinde:

الْمُهَاجِرُ بِمَكَّةَ بَعْدَ قَضَاءِ نُسُكِهِ ثَلَاثًا» ، وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي الْمَنَاقِبِ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ أَيْضًا بِلَفْظِ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثٌ لِلْمُهَاجِرِ بَعْدَ الصَّدْرِ» اهـ. قَالُوا فَأَذِنَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْمُهَاجِرِينَ فِي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَقَامَهَا فِي حُكْمِ الْمُسَافِرِ، وَأَنَّ مَا زَادَ عَلَيْهَا يَكُونُ إِقَامَةً وَالْمُقِيمُ عَلَيْهِ الْإِتْمَامُ، وَبِمَا أَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ أَجْلَى الْيَهُودَ مِنَ الْحِجَازِ، ثُمَّ أَذِنَ لِمَنْ قَدِمَ مِنْهُمْ تَاجِرًا أَنَّ يُقِيمَ ثَلَاثًا «، وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا الدَّلِيلِ مِنْ جِهَةِ الْمُخَالِفِ، بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا رَخَّصَ لَهُمْ فِي الثَّلَاثِ ; لِأَنَّهَا مَظِنَّةُ قَضَاءِ حَوَائِجِهِمْ، وَتَهْيِئَةُ أَحْوَالِهِمْ لِلسَّفَرِ، وَكَذَلِكَ تَرْخِيصُ عُمَرَ لِلْيَهُودِ فِي إِقَامَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَالِاسْتِدْلَالُ الْمَذْكُورُ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّهُ يَعْتَضِدُ بِالْقِيَاسِ ; لِأَنَّ الْقَصْرَ شُرِعَ لِأَجْلِ تَخْفِيفِ مَشَقَّةِ السَّفَرِ، وَمَنْ أَقَامَ أَرْبَعَةَ أَيَّامٍ، فَإِنَّهَا مَظِنَّةٌ لِإِذْهَابِ مَشَقَّةِ السَّفَرِ عَنْهُ، وَاحْتَجَّ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، عَلَى أَنَّهَا مَا زَادَ عَلَى إِحْدَى وَعِشْرِينَ صَلَاةً بِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ» قَدِمَ مَكَّةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ صُبْحَ رَابِعَةٍ، فَأَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ الْيَوْمَ الرَّابِعَ، وَالْخَامِسَ، وَالسَّادِسَ، وَالسَّابِعَ، وَصَلَّى الْفَجْرَ بِالْأَبْطُحِ يَوْمَ الثَّامِنِ، فَكَانَ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ، وَقَدْ أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَتِهَا، وَهِيَ إِحْدَى وَعِشْرُونَ صَلَاةً ; لِأَنَّهَا أَرْبَعَةُ أَيَّامٍ كَامِلَةٍ، وَصَلَاةُ الصُّبْحِ مِنَ الثَّامِنِ «، قَالَ: فَإِذَا أَجْمَعَ أَنْ يُقِيمَ، كَمَا أَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ قَصَرَ، وَإِذَا أَجْمَعَ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ أَتَمَّ.

“Muhacir, menâsikini tamamladıktan sonra Mekke'de üç [gün] ikamet eder” şeklindedir. Bunu Buhârî de Menâkıb bölümünde yine el-Alâ b. el-Hadramî'den şu lafızla tahriç etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Muhacir için sadr sonrasında üç [gün] vardır.” [Burada] bitti. Şöyle demişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhacirlere üç gün için izin vermesi, bu kadar süre ikamet edenin yolcu hükmünde olduğuna, bundan fazlasının ise ikamet sayılacağına ve mukimin de namazı tam kılması gerektiğine delalet eder. Bir diğer delil de Mâlik'in el-Muvatta’da sahih bir senetle Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan tahriç ettiği şu rivayettir: “Ömer yahudileri Hicaz'dan sürgün etmiş, sonra içlerinden tüccar olarak gelen kimseye üç gün ikamet etmesi için izin vermiştir.” Muhalif taraf bu delile şöyle cevap vermiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara üç gün için ruhsat vermiştir; çünkü bu süre ihtiyaçlarını görme ve sefere hazırlanma süresidir. Ömer'in yahudilere üç gün ikamet için ruhsat vermesi de böyledir. Bahsi geçen istidlal dikkate değer bir yöne sahiptir; çünkü kıyas ile de desteklenmektedir; zira kısaltma sefer meşakkatini hafifletmek için meşru kılınmıştır, dört gün ikamet eden kimsenin ise sefer meşakkatinin üzerinden kalkmış olması muhtemeldir. İmam Ahmed sürenin yirmi bir namazdan fazlası olduğuna, Câbir ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Sahîh'te sabit olan şu hadisle delil getirmiştir: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda [Zilhicce'nin] dördüncü günü sabahı Mekke'ye vardı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem dördüncü, beşinci, altıncı ve yedinci günleri ikamet etti; sekizinci gün ise Ebtah'ta sabah namazını kıldı. Bu günlerde namazı kısaltıyordu ve buralarda ikamet etmeye niyet etmişti. Bu ise tam dört gün ve sekizinci günün sabah namazı olmak üzere yirmi bir vakit namazdır.” Ahmed dedi ki: “Kişi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ikamet ettiği gibi ikamet etmeye niyet ederse kısaltır; bundan fazlasına niyet ederse tam kılar.”

وَرَوَى الْأَثْرَمُ، عَنْ أَحْمَدَ ﵀ أَنَّ هَذَا الِاحْتِجَاجَ كَلَامٌ لَيْسَ يَفْقَهُهُ كُلُّ النَّاسِ، وَحَمَلَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ حَدِيثَ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقَامَ بِمَكَّةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَشْرًا يَقْصُرُ الصَّلَاةَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْهُ، وَأَنَّ أَنَسًا أَرَادَ مُدَّةَ إِقَامَتِهِ بِمَكَّةَ وَمِنًى وَمُزْدَلِفَةَ.

El-Esrem, Ahmed rahimehullâh'tan bu delil getirmenin bütün insanların kavrayamayacağı bir söz olduğunu rivayet etmiştir. İmam Ahmed, Enes'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Haccı'nda Mekke'de on gün namazı kısaltarak kaldığına dair hadisini, kendisinden zikrettiğimiz bu anlama ve Enes'in onun Mekke, Mina ve Müzdelife'deki toplam ikamet süresini kastettiğine hamletmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَهَذَا لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ لِظُهُورِ وَجْهِهِ، وَوُضُوحِ أَنَّهُ الْحَقُّ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Yönünün açıklığı ve hakkın bu olduğunun netliği sebebiyle bu görüşten ayrılmamak gerekir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

حَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ، لَا يُعَارِضُهُ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ:» أَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ بِمَكَّةَ تِسْعَةَ عَشَرَ يَقْصُرُ «، فَنَحْنُ إِذَا سَافَرْنَا تِسْعَةَ عَشَرَ قَصَرْنَا، وَإِنْ زِدْنَا أَتْمَمْنَا ; لِأَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، وَحَدِيثَ أَنَسٍ، فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ، مَحْمُولٌ عَلَى

Enes'in Sahîh'te sabit olan bu hadisi, yine Sahîh'te İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan sabit olan şu rivayetle çelişmez: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de on dokuz gün [namazı] kısaltarak kaldı; biz de on dokuz gün seyahat ettiğimizde kısaltırız, bundan fazla kaldığımızda ise tam kılarız.” Zira İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın hadisi Fetih Gazvesi'nde, Enes'in hadisi ise Veda Haccı'ndadır. İbn Abbâs'ın hadisi şuna hamledilir:

أَنَّهُ ﷺ، مَا كَانَ نَاوِيًا الْإِقَامَةَ ; وَالْإِقَامَةُ الْمُجَرَّدَةُ عَنْ نِيَّةٍ لَا تَقْطَعُ حُكْمَ السَّفَرِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

O sallallâhu aleyhi ve sellem [kesin olarak] ikamete niyet etmemişti; niyetsiz olan salt kalış ise cumhura göre sefer hükmünü kesmez. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لِأَنَّهَا نِصْفُ شَهْرٍ، بِمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ:» أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ خَمْسَةَ عَشَرَ، يَقْصُرُ الصَّلَاةَ «وَضَعَّفَ النَّوَوِيُّ فِي الْخُلَاصَةِ، رِوَايَةَ خَمْسَةَ عَشَرَ.

Ebû Hanîfe rahimehullâh bu sürenin yarım ay olduğuna, Ebû Dâvûd'un İbn İshak yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisle delil getirmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında Mekke'de on beş gün namazı kısaltarak kaldı.” Nevevî el-Hulâsa'da on beş gün rivayetini zayıf saymıştır.