Binûn

Nisâ — 5. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي» الْفَتْحِ «: وَلَيْسَ بِجَيِّدٍ ; لِأَنَّ رُوَاتَهَا ثِقَاتٌ، وَلَمْ يَنْفَرِدِ ابْنُ إِسْحَاقَ، فَقَدْ أَخْرَجَهَا النَّسَائِيُّ، مِنْ رِوَايَةِ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَذَلِكَ، وَاخْتَارَ أَبُو حَنِيفَةَ رِوَايَةَ خَمْسَةَ عَشَرَ، عَنْ رِوَايَةِ سَبْعَةَ عَشَرَ، وَرِوَايَةِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، وَرِوَايَةِ تِسْعَةَ عَشَرَ ; لِأَنَّهَا أَقَلُّ مَا وَرَدَ فَيُحْمَلُ غَيْرُهَا عَلَى أَنَّهُ وَقَعَ اتِّفَاقًا، وَأَرْجَحُ الرِّوَايَاتِ، وَأَكْثَرُهَا وُرُودًا فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ رِوَايَةُ تِسْعَةَ عَشَرَ وَبِهَا أَخَذَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَجَمَعَ الْبَيْهَقِيُّ بَيْنَ الرِّوَايَاتِ، بِأَنَّ مَنْ قَالَ: تِسْعَةَ عَشَرَ، عَدَّ يَوْمَ الدُّخُولِ، وَيَوْمَ الْخُرُوجِ، وَمَنْ قَالَ: سَبْعَ عَشْرَةَ حَذَفَهُمَا، وَمَنْ قَالَ: ثَمَانِيَ عَشْرَةَ حَذَفَ أَحَدَهُمَا.

Hâfız İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: “Bu [zayıflık hükmü] isabetli değildir; çünkü onun râvileri güvenilirdir ve İbn İshâk da tek kalmamıştır. Nitekim Nesâî bunu Irâk b. Mâlik rivayetiyle Ubeydullah'tan, o da İbn Abbâs'tan aynı şekilde tahrîc etmiştir. Ebû Hanîfe on yedi, on sekiz ve on dokuz rivayetlerine karşı on beş rivayetini tercih etmiştir; çünkü bu, vârid olanların en azıdır ve diğerleri tesadüfen gerçekleştiğine hamledilir.” Rivayetler arasında en tercihe şayan olanı ve sahih rivayetlerde en çok geleni on dokuz gün rivayetidir; İshâk b. Râhûye de bununla amel etmiştir. Beyhakî ise rivayetlerin arasını şöyle uzlaştırmıştır: “On dokuz” diyen, giriş ve çıkış günlerini saymıştır; “on yedi” diyen bu iki günü saymamıştır; “on sekiz” diyen ise ikisinden birini saymamıştır.

أَمَّا رِوَايَةُ خَمْسَةَ عَشَرَ، فَالظَّاهِرُ فِيهَا أَنَّ الرَّاوِيَ ظَنَّ، أَنَّ الْأَصْلَ رِوَايَةُ سَبْعَةَ عَشَرَ فَحَذَفَ مِنْهَا، يَوْمَ الدُّخُولِ، وَيَوْمَ الْخُرُوجِ، فَصَارَ الْبَاقِي خَمْسَةَ عَشَرَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِقَامَةَ الْمُجَرَّدَةَ عَنِ النِّيَّةِ فِيهَا أَقْوَالٌ لِلْعُلَمَاءِ:

On beş gün rivayetine gelince; buradaki zâhir olan durum, râvinin aslın on yedi rivayeti olduğunu zannedip bundan giriş ve çıkış günlerini düşmesi ve geriye on beş gün kalmış olmasıdır. Bil ki niyetten soyutlanmış salt ikamet konusunda ilim ehlinin şu görüşleri vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ يُتِمُّ بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ.

Birincisi: Dört günden sonra namazı tam kılar.

وَالثَّانِي: بَعْدَ سَبْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا.

İkincisi: On yedi günden sonra [tam kılar].

وَالثَّالِثُ: ثَمَانِيَةَ عَشَرَ.

Üçüncüsü: On sekiz gün [sonra tam kılar].

وَالرَّابِعُ: تِسْعَةَ عَشَرَ.

Dördüncüsü: On dokuz gün [sonra tam kılar].

وَالْخَامِسُ: عِشْرِينَ يَوْمًا.

Beşincisi: Yirmi gün [sonra tam kılar].

وَالسَّادِسُ: يَقْصُرُ أَبَدًا حَتَّى يُجْمِعَ عَلَى الْإِقَامَةِ.

Altıncısı: İkamete kesin karar verinceye kadar [namazı] ebediyen kısaltır.

وَالسَّابِعُ: لِلْمُحَارِبِ أَنْ يَقْصُرَ، وَلَيْسَ لِغَيْرِهِ الْقَصْرُ بَعْدَ إِقَامَةِ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ.

Yedincisi: Savaşan kimse kısaltabilir; başkası ise dört günlük ikametten sonra kısaltamaz.

وَأَظْهَرُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ أَنَّهُ لَا يَقْصُرُ حَتَّى يَنْوِيَ الْإِقَامَةَ وَلَوْ طَالَ مَقَامُهُ مِنْ غَيْرِ نِيَّةِ الْإِقَامَةِ، وَيَدُلُّ لَهُ قَصْرُ النَّبِيِّ ﷺ مُدَّةَ إِقَامَتِهِ فِي مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، وَمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ:» أَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ بِتَبُوكَ عِشْرِينَ يَوْمًا يَقْصُرُ الصَّلَاةَ «. وَقَدْ صَحَّحَ هَذَا الْحَدِيثَ النَّوَوِيُّ وَابْنُ حَزْمٍ، وَأَعَلَّهُ

Bu görüşlerin en kuvvetli görüneni, ikamete niyet etmeksizin kalışı uzasa bile, ikamete niyet etmedikçe [namazı tam kılmayıp] kısaltacağıdır. Sahîh'te sabit olduğu üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih yılında Mekke'de kaldığı süre boyunca namazı kısaltması ve İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Hibbân ve Beyhakî'nin Câbir'den rivayet ettiği şu hadis buna delildir: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'te yirmi gün ikamet etti ve namazı kısaltarak kıldı.” Bu hadisi Nevevî ve İbn Hazm sahih saymış; Dârekutnî ise

الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْعِلَلِ بِالْإِرْسَالِ وَالِانْقِطَاعِ، وَأَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْمُبَارَكِ وَغَيْرَهُ مِنَ الْحُفَّاظِ رَوَوْهُ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ مُرْسَلًا، وَأَنَّ الْأَوْزَاعِيَّ رَوَاهُ عَنْ يَحْيَى عَنْ أَنَسٍ فَقَالَ:» بِضْعَ عَشْرَةَ «وَبِهَذَا اللَّفْظِ أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَهُوَ ضَعِيفٌ.

el-İlel'de irsâl ve inkıtâ ile illetli görmüştür. Zira Ali b. el-Mübârek ve diğer hafızlar bunu Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Muhammed b. Abdirrahmân b. Sevbân'dan mürsel olarak rivayet etmişlerdir. Evzâî ise bunu Yahyâ'dan, o da Enes'ten rivayet ederek “on küsur” demiştir. Beyhakî de bu lafızla tahrîc etmiştir ve bu rivayet zayıftır.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ لَهُ: وَلَا أَرَاهُ مَحْفُوظًا، وَقَدْ رُوِيَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ جَابِرٍ:» بِضْعَ عَشْرَةَ «. اهـ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ عَلَى الْأَوْزَاعِيِّ ذَكَرَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْعِلَلِ وَقَالَ: الصَّحِيحُ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى أَنَّ أَنَسًا كَانَ يَفْعَلُهُ. قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: وَيَحْيَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَنَسٍ.

Beyhakî bunu tahrîc ettikten sonra şöyle demiştir: “Bunun mahfuz olduğunu düşünmüyorum; nitekim Câbir'den başka bir yolla da ‘on küsur’ şeklinde rivayet edilmiştir.” Evzâî üzerinde bu rivayette ihtilaf edilmiştir; Dârekutnî bunu el-İlel'de zikretmiş ve şöyle demiştir: “Evzâî'den Yahyâ tarikiyle sahih olan, bunu Enes'in bizzat yaptığıdır.” İbn Hacer der ki: “Yahyâ ise Enes'ten [bunu bizzat] işitmemiştir.”

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي» شَرْحِ الْمُهَذَّبِ «: قُلْتُ وَرِوَايَةُ الْمُسْنَدِ تَفَرَّدَ بِهَا مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ وَهُوَ إِمَامٌ مُجْمَعٌ عَلَى جَلَالَتِهِ وَبَاقِي الْإِسْنَادِ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، فَالْحَدِيثُ صَحِيحٌ ; لِأَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّهُ إِذَا تَعَارَضَ فِي الْحَدِيثِ إِرْسَالٌ وَإِسْنَادٌ حُكِمَ بِالْمُسْنَدِ. اهـ. مِنْهُ وَعَقَدَهُ صَاحِبُ» الْمَرَاقِي «بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Derim ki: Müsned rivayetinde Ma‘mer b. Râşid tek kalmıştır; o ise celâdeti üzerinde icmâ edilmiş bir imamdır. İsnâdın geri kalanı da Buhârî ve Müslim'in şartına göre sahihtir. Dolayısıyla hadis sahihtir; çünkü sahih olan kabul şudur ki, bir hadiste irsâl ile isnâd tearuz ederse müsned olanla hükmedilir.” el-Merâkî sahibi bunu şu sözüyle nazmetmiştir: [Recez]

وَالرَّفْعُ وَالْوُصُولُ وَزَيْدُ اللَّفْظِ مَقْبُولَةٌ عِنْدَ إِمَامِ الْحِفْظِ

“Merfû kılma, vasletme ve lafız ziyadesi, hıfz imamının nezdinde makbuldür...”

الَخْ. . .

İlâ âhirihi...

وَاسْتَدَلَّ أَيْضًا مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْإِقَامَةَ الْمُجَرَّدَةَ عَنِ النِّيَّةِ لَا تَقْطَعُ حُكْمَ السَّفَرِ بِمَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حَصِينٍ ﵄ قَالَ:» غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَشَهِدْتُ مَعَهُ الْفَتْحَ فَأَقَامَ بِمَكَّةَ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ لَيْلَةً لَا يُصَلِّي إِلَّا رَكْعَتَيْنِ يَقُولُ: «يَا أَهْلَ الْبَلْدَةِ صَلُّوا أَرْبَعًا فَإِنَّا سَفْرٌ» ، فَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ «فَإِنَّا سَفْرٌ» مَعَ إِقَامَتِهِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ الْمُقِيمَ مِنْ غَيْرِ نِيَّةِ الْإِقَامَةِ يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمُسَافِرِ، وَيُؤَيِّدُهُ حَدِيثُ: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» ، وَهَذَا الْحَدِيثُ حَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَفِي إِسْنَادِهِ عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ وَهُوَ ضَعِيفٌ.

Niyetsiz salt ikametin sefer hükmünü kesmeyeceğini söyleyenler, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin İmrân b. Husayn radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadisle de delil getirmişlerdir: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya katıldım ve onunla fethe şahit oldum. Mekke'de on sekiz gece kaldı ve ‘Ey belde halkı! Siz dört rekât kılın, zira biz yolcuyuz’ diyerek sadece iki rekât kıldırdı.” Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hadisteki “Zira biz yolcuyuz” sözü, on sekiz gün ikamet etmesiyle birlikte, ikamet niyeti olmaksızın kalan kişiye yolcu isminin tam olarak uyduğuna açıkça delalet eder. Bunu “Ameller ancak niyetlere göredir” hadisi de desteklemektedir. Bu hadisi Tirmizî hasen saymıştır; isnâdında Ali b. Zeyd b. Cüd‘ân vardır ve o zayıftır.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: وَإِنَّمَا حَسَّنَ التِّرْمِذِيُّ حَدِيثَهُ لِشَوَاهِدِهِ وَلَمْ يَعْتَبِرِ الِاخْتِلَافَ فِي الْمُدَّةِ كَمَا عُلِمَ مِنْ عَادَةِ الْمُحَدِّثِينَ مِنِ اعْتِبَارِهِمُ الِاتِّفَاقَ عَلَى الْأَسَانِيدِ دُونَ السِّيَاقِ. اهـ. وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ الْمَذْكُورُ أَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ مَقْرُونًا بِغَيْرِهِ.

İbn Hacer der ki: “Tirmizî onun hadisini ancak şahitleri sebebiyle hasen saymıştır; muhaddislerin metin akışındaki farklılığa değil de isnâdlardaki ittifaka itibar etme âdetlerinden bilindiği üzere, süredeki ihtilafa itibar etmemiştir.” Adı geçen Ali b. Zeyd'i Müslim, başkasıyla birlikte rivayet etmiş olarak tahrîc etmiştir.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي حَدِيثِهِ فِي السَّفَرِ: حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَقَالَ: صَدُوقٌ رُبَّمَا رَفَعَ الْمَوْقُوفَ وَوَثَّقَهُ يَعْقُوبُ بْنُ شَيْبَةَ.

Tirmizî onun sefer hakkındaki hadisi için “hasen-sahih” demiş ve “sadûktur (doğrudur), bazen mevkûf rivayeti merfû yapardı” demiştir. Ya‘kûb b. Şeybe de onu güvenilir saymıştır.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: اخْتَلَطَ فِي كِبَرِهِ، وَقَدْ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ، وَالثَّوْرِيُّ،

İlim ehlinden bazıları ise: “Yaşlılığında hafızası karıştı (ihtilat etti)” demiştir. Ondan Şu‘be, Sevrî,

وَعَبْدُ الْوَارِثِ، وَخَلْقٌ.

Abdülvâris ve pek çok kişi rivayette bulunmuştur.

وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: إِنَّمَا فِيهِ لِينٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَ الدَّارَقُطْنِيِّ هَذَا أَقْرَبُ لِلصَّوَابِ فِيهِ، لَكِنْ يُتَّقَى مِنْهُ مَا كَانَ بَعْدَ الِاخْتِلَاطِ. اهـ. إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ الْإِقَامَةَ دُونَ نِيَّتِهَا لَا تَقْطَعُ حُكْمَ السَّفَرِ، «وَقَدْ أَقَامَ الصَّحَابَةُ بِرَامَهُرْمُزَ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ يَقْصُرُونَ الصَّلَاةَ» . رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَتَضْعِيفُهُ بِعِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ مَرْدُودٌ بِأَنَّ عِكْرِمَةَ الْمَذْكُورَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ فِي «صَحِيحِهِ» .

Dârekutnî: “Onda sadece bir gevşeklik (lîn) vardır” demiştir. Görünen odur ki Dârekutnî'nin bu sözü onun hakkında doğruya en yakın olanıdır; ancak ihtilattan sonraki rivayetlerinden sakınılır. Niyetsiz ikametin sefer hükmünü kesmeyeceğine dair diğer delillerden biri de şudur: “Sahâbe Râmehurmüz'de dokuz ay kalmış ve namazları kısaltmışlardır.” Bunu Beyhakî sahih bir isnâdla rivayet etmiştir; İkrime b. Ammâr ile zayıf sayılması ise mezkûr İkrime'nin Müslim'in Sahîh'indeki râvilerden olması sebebiyle merduttur.

وَقَدْ رَوَى أَحْمَدُ فِي «مَسْنَدِهِ» عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ شَرَاحِيلَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: «كُنْتُ بِأَذْرَبِيجَانَ لَا أَدْرِي قَالَ: أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ شَهْرَيْنِ فَرَأَيْتُهُمْ يُصَلُّونَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ» ، وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ.

Ahmed Müsned'inde Sümâme b. Şerâhîl'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: “Azerbaycan'daydım -dört ay mı yoksa iki ay mı dediğini tam bilemiyorum- onların ikişer rekât namaz kıldıklarını gördüm.” Bunu Beyhakî de tahrîc etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : إِنَّ إِسْنَادَهُ صَحِيحٌ. اهـ.

İbn Hacer et-Telhîs'te: “Onun isnâdı sahihtir” demiştir.

وَمَذْهَبُ مَالِكٍ الْفَرْقُ بَيْنَ الْعَسْكَرِ بِدَارِ الْحَرْبِ فَلَا يَقْصُرُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ فَيَقْصُرُ بِنِيَّةِ إِقَامَةِ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ صِحَاحٍ.

Mâlik'in mezhebi ise dârü'l-harpteki ordu ile -ki o kısaltamaz- başkası arasında ayrım yapmaktır; başkası ise tam dört gün ikamet etmeye niyet etmekle [namazı] kısaltır.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: إِذَا تَزَوَّجَ الْمُسَافِرُ بِبَلَدٍ أَوْ مَرَّ عَلَى بَلَدٍ فِيهِ زَوْجَتُهُ أَتَمَّ الصَّلَاةَ ; لِأَنَّ الزَّوْجَةَ فِي حُكْمِ الْوَطَنِ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابِهِمَا، وَأَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ الْحُمَيْدِيُّ فِي «مَسْنَدَيْهِمَا» عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ أَنَّهُ صَلَّى بِأَهْلِ مِنًى أَرْبَعًا وَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، لَمَّا قَدِمْتُ تَأَهَّلْتُ بِهَا وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا تَأَهَّلَ الرَّجُلُ بِبَلَدٍ فَإِنَّهُ يُصَلِّي بِهَا صَلَاةَ الْمُقِيمِ» .

Beşinci Mesele: Yolcu bir beldede evlenirse veya hanımının bulunduğu bir beldeye uğrarsa namazı tam kılar; çünkü eş, vatan hükmündedir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve onların talebeleri ile Ahmed'in mezhebi budur. İbn Abbâs da bunu söylemiştir; Osman b. Affân'dan da böyle rivayet edilmiştir. Bu görüşü savunanlar, İmam Ahmed ve Abdullah b. Zübeyr el-Humeydî'nin Müsned'lerinde Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet ettikleri şu hadisle delil getirmişlerdir: O, Mina halkına dört rekât kıldırmış ve şöyle demiştir: “Ey insanlar! Ben geldiğimde burada evlendim. Zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: ‘Bir kimse bir beldede evlenirse, orada mukim namazı kılar.’”

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: وَهَذَا أَحَسَنُ مَا اعْتُذِرَ بِهِ عَنْ عُثْمَانَ، يَعْنِي: فِي مُخَالَفَتِهِ النَّبِيَّ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي مِنًى، وَأَعَلَّ الْبَيْهَقِيُّ حَدِيثَ عُثْمَانَ هَذَا بِانْقِطَاعِهِ وَأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ عِكْرِمَةَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ.

İbnü'l-Kayyim bu hadisi naklettikten sonra Zâdü'l-Me‘âd'da şöyle demiştir: “Bu, Osman adına yapılan mazeret açıklamalarının en güzelidir; yani Mina'da namazı kısaltma konusunda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Ebû Bekir'e ve Ömer'e muhalefeti hususunda.” Beyhakî ise Osman'ın bu hadisini münkâtı‘ olmasıyla ve isnâdında zayıf bir râvi olan İkrime b. İbrâhîm'in bulunmasıyla illetli saymıştır.

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: قَالَ أَبُو الْبَرَكَاتِ بْنُ تَيْمِيَّةَ: وَيُمْكِنُ الْمُطَالَبَةُ بِسَبَبِ الضَّعْفِ، فَإِنَّ الْبُخَارِيَّ ذَكَرَهُ فِي «تَارِيخِهِ» وَلَمْ يَطْعَنْ فِيهِ، وَعَادَتُهُ ذِكْرُ الْجَرْحِ وَالْمَجْرُوحِينَ، وَقَدْ نَصَّ أَحْمَدُ وَابْنُ عَبَّاسٍ قَبْلَهُ أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا تَزَوَّجَ لَزِمَهُ الْإِتْمَامُ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمَالِكٍ وَأَصْحَابِهِمَا. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

İbnü'l-Kayyim der ki: Ebu'l-Berekât İbn Teymiyye şöyle dedi: “Zayıflığın sebebinin açıklanması talep edilebilir; zira Buhârî onu Târîh'inde zikretmiş ve cerhetmemiştir; onun âdeti ise cerhi ve cerhedilenleri zikretmektir. Ahmed ve ondan önce de İbn Abbâs, yolcunun evlendiği takdirde namazı tam kılmasının gerekeceğini açıkça belirtmiştir. Bu aynı zamanda Ebû Hanîfe, Mâlik ve mezhep arkadaşlarının da görüşüdür.” Lafzıyla bundan ibarettir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، أَنَّ أَحْسَنَ مَا يُعْتَذَرُ بِهِ عَنْ عُثْمَانَ، وَعَائِشَةَ فِي الْإِتْمَامِ فِي السَّفَرِ أَنَّهُمَا فَهِمَا مِنْ بَعْضِ النُّصُوصِ أَنَّ الْقَصْرَ فِي السَّفَرِ رُخْصَةٌ، كَمَا ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» «أَنَّهُ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا» . اهـ. وَأَنَّهُ لَا بَأْسَ بِالْإِتْمَامِ لِمَنْ لَا يَشُقُّ عَلَيْهِ ذَلِكَ كَالصَّوْمِ فِي السَّفَرِ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ مَا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ: «أَنَّهَا كَانَتْ تُصَلِّي أَرْبَعًا قَالَ: فَقُلْتُ لَهَا: لَوْ صَلَّيْتِ رَكْعَتَيْنِ، فَقَالَتْ: يَا ابْنَ أُخْتِي إِنَّهُ لَا يَشُقُّ عَلَيَّ» ، وَهَذَا أَصْرَحُ شَيْءٍ عَنْهَا فِي تَعْيِينِ مَا تَأَوَّلَتْ بِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Bana zâhir olan ve en doğrusunu Yüce Allah'ın bildiği şudur: Seferde namazı tam kılma hususunda Osman ve Âişe adına ileri sürülecek en güzel mazeret; her ikisinin de bazı nasslardan seferde namazı kısaltmanın bir ruhsat olduğunu anlamış olmalarıdır; nitekim Sahîh-i Müslim'de “Bunun Allah'ın vermiş olduğu bir sadaka olduğu” sabit olmuştur. Tıpkı seferde oruç tutmak gibi, kendisine meşakkat vermeyen kimsenin namazı tam kılmasında bir beis olmadığını düşünmüşlerdir. Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe'den rivayet ettiği şu hadis buna delalet eder: “Âişe dört rekât kılardı. Babam dedi ki: Ona: ‘Keşke iki rekât kılsan’ dedim. O da: ‘Ey kız kardeşimin oğlu, bu bana zor gelmiyor’ dedi.” Bu, Âişe'nin yaptığı tevilin ne olduğunu belirleme hususunda kendisinden gelen en sarih açıklamadır. En doğrusunu Allah bilir.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: لَا يَجُوزُ لِلْمُسَافِرِ فِي مَعْصِيَةٍ الْقَصْرُ ; لِأَنَّ التَّرْخِيصَ لَهُ وَالتَّخْفِيفَ عَلَيْهِ إِعَانَةٌ لَهُ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، وَيُسْتَدَلُّ لِهَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ الْآيَةَ [٥ \ ٣] ، فَشَرَطَ فِي التَّرْخِيصِ بِالِاضْطِرَارِ إِلَى أَكْلِ الْمَيْتَةِ كَوْنَهُ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ، وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَتِهِ أَنَّ الْمُتَجَانِفَ لِإِثْمٍ لَا رُخْصَةَ لَهُ وَالْعَاصِيَ بِسَفَرِهِ مُتَجَانِفٌ لِإِثْمٍ، وَالضَّرُورَةُ أَشَدُّ فِي اضْطِرَارِ الْمَخْمَصَةِ مِنْهَا فِي التَّخْفِيفِ بِقَصْرِ الصَّلَاةِ وَمَنْعِ مَا كَانَتِ الضَّرُورَةُ إِلَيْهِ أَلْجَأُ بِالتَّجَانُفِ لِلْإِثْمِ يَدُلُّ عَلَى مَنْعِهِ بِهِ فِيمَا دُونَهُ مِنْ بَابِ أَوْلَى، وَهَذَا النَّوْعُ مِنْ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ مِنْ دَلَالَةِ اللَّفْظِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ لَا مِنَ الْقِيَاسِ خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ وَقَوْمٍ كَمَا بَيَّنَّاهُ مِرَارًا فِي هَذَا الْكِتَابِ وَهُوَ الْمَعْرُوفُ بِإِلْغَاءِ الْفَارِقِ وَتَنْقِيحِ الْمَنَاطِ، وَيُسَمِّيهِ الشَّافِعِيُّ الْقِيَاسُ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ، وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَخَالَفَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَقَالَ: يَقْصُرُ الْعَاصِي بِسَفَرِهِ كَغَيْرِهِ لِإِطْلَاقِ النُّصُوصِ ; وَلِأَنَّ السَّفَرَ الَّذِي هُوَ مَنَاطُ الْقَصْرِ لَيْسَ مَعْصِيَةً بِعَيْنِهِ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ عِنْدِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Altıncı Mesele: Günah yolculuğuna çıkan kişinin namazı kısaltması caiz değildir; çünkü ona ruhsat tanımak ve hafifletme sağlamak, günahına yardım etmek olur. Buna Yüce Allah'ın şu ayetiyle delil getirilir: “Kim günaha meyledici olmaksızın bir açlıkta darda kalırsa...” [el-Mâide 5/3]. Ayette leş yemeye mecbur kalma ruhsatında kişinin günaha meyletmemesi şart koşulmuştur. Mefhûm-i muhalefetinden anlaşılmaktadır ki, günaha meyleden kimse için ruhsat yoktur; yolculuğu günah olan kişi de günaha meyledendir. Açlık zarureti ise namazı kısaltmadaki hafifletme zaruretinden daha şiddetlidir; dolayısıyla daha zorunlu olan şeyin günaha meyil sebebiyle yasaklanması, ondan daha hafif olan şeyin evleviyetle yasaklanmasını gerektirir. Mefhûm-i muhalefetin bu türü, Şâfiî ve bir topluluğun hilafına, bu kitapta defalarca açıkladığımız üzere cumhura göre kıyastan değil lafzın delaletindendir. Bu da “ilgaü'l-fârık” ve “tenkîhu'l-menât” olarak bilinir; Şâfiî ise buna “aslın manasında kıyas” der. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise bu meselede muhalefet ederek şöyle demiştir: “Yolculuğu günah olan kişi de nassların mutlaklığı sebebiyle başkaları gibi kısaltır; ayrıca kısaltmanın menâtı (hükmün dayanağı) olan yolculuğun bizzat kendisi günah değildir.” Sevrî ve Evzâî de bu görüştedir. Birinci görüş bana göre daha tercihe şayandır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ وَلَمْ تَزَلْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا، أَيْ: شَيْئًا مَكْتُوبًا عَلَيْهِمْ وَاجِبًا حَتْمًا مَوْقُوتًا، أَيْ: لَهُ أَوْقَاتٌ يَجِبُ بِدُخُولِهَا وَلَمْ يُشِرْ هُنَا إِلَى تِلْكَ الْأَوْقَاتِ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ لَهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا [١٧ \ ٧٨] ، فَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: لِدُلُوكِ الشَّمْسِ وَهُوَ زَوَالُهَا عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ عَلَى التَّحْقِيقِ إِلَى صَلَاةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ; وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَهُوَ ظَلَامُهُ إِلَى صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ ; وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın: “Şüphesiz namaz müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” sözü: Bu kerîm ayette namazın müminler üzerine ezelden beri “kitâben” yani üzerlerine yazılmış, kesin olarak farz kılınmış; “mevkûten” yani girmesiyle farz olduğu vakitleri bulunan bir ibadet olduğunu zikretmiştir. Burada o vakitlere işaret etmemiş, fakat başka yerlerde işaret buyurmuştur; nitekim şöyle buyurmuştur: “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı kıl; bir de sabah kur'ânını. Çünkü sabah kur'ânı şahitlidir” [el-İsrâ 17/78]. Ayetteki: “Güneşin batıya kaymasından” sözüyle -ki bu tahkike göre güneşin göğün tam ortasından zevale ermesidir- öğle ve ikindi namazlarına işaret etmiştir. “Gecenin karanlığına kadar” sözüyle -ki o karanlığıdır- akşam ve yatsı namazlarına işaret etmiştir. Şu sözüyle de:

وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ، وَعَبَّرَ عَنْهَا بِالْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْقِرَاءَةِ ; لِأَنَّهَا رُكْنٌ فِيهَا مِنَ التَّعْبِيرِ عَنِ الشَّيْءِ بِاسْمِ بَعْضِهِ.

“Ve sabah kur'ânını” sözüyle sabah namazına işaret etmiştir. Bir şeyin bir cüzünün adıyla anılması kabilinden, kıraat onda bir rükün olduğu için namazı kur'ân (okuma) lafzıyla ifade etmiştir.

وَهَذَا الْبَيَانُ أَوْضَحَتْهُ السُّنَّةُ إِيضَاحًا كُلِّيًّا، وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أُشِيرَ فِيهَا إِلَى أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ كَمَا قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ [٣٠ \ ١٧، ١٨] ، قَالُوا: الْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الصَّلَاةُ، وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: حِينَ تُمْسُونَ إِلَى صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَبِقَوْلِهِ: وَحِينَ تُصْبِحُونَ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ، وَبِقَوْلِهِ: وَعَشِيًّا إِلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ، وَبِقَوْلِهِ: وَحِينَ تُظْهِرُونَ إِلَى صَلَاةِ الظُّهْرِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ [١١ \ ١١٤] ، وَأَقْرَبُ الْأَقْوَالِ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ أَشَارَ بِطَرَفَيِ النَّهَارِ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ أَوَّلَهُ وَصَلَاةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ آخِرَهُ أَيْ: فِي النِّصْفِ الْأَخِيرِ مِنْهُ وَأَشَارَ بِزُلَفٍ مِنَ اللَّيْلِ إِلَى صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ.

Bu açıklamayı sünnet eksiksiz ve tafsilatlı bir şekilde ortaya koymuştur. Bir grup ilim ehlinin belirttiği gibi namaz vakitlerine işaret edilen ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: “Akşama girdiğinizde ve sabaha erdiğinizde Allah'ı tesbih edin. Göklerde ve yerde, ikindide ve öğle vaktine girdiğinizde de hamd O'na mahsustur” [er-Rûm 30/17-18]. Demişlerdir ki: Bu ayetteki tesbihten maksat namazdır. “Akşama girdiğinizde” sözüyle akşam ve yatsı namazlarına; “sabaha erdiğinizde” sözüyle sabah namazına; “ikindide” sözüyle ikindi namazına; “öğle vaktine girdiğinizde” sözüyle de öğle namazına işaret etmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl” [Hûd 11/114]. Ayet hakkındaki en uygun görüşe göre; “gündüzün iki tarafı” ile [gündüzün] evvelinde sabah namazına, sonunda yani son yarısında ise öğle ve ikindi namazlarına işaret etmiştir. “Gecenin yakın vakitleri” ile de akşam ve yatsı namazlarına işaret etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: يُحْتَمَلُ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ فَرْضِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَكَانَ الْوَاجِبُ قَبْلَهَا صَلَاتَانِ: صَلَاةً قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَصَلَاةً قَبْلَ غُرُوبِهَا، وَقِيَامَ اللَّيْلِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِطَرَفَيِ النَّهَارِ بِالصَّلَاةِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا، وَالْمُرَادُ بِزُلَفٍ مِنَ اللَّيْلِ قِيَامُ اللَّيْلِ.

İbn Kesîr şöyle demiştir: Ayetin beş vakit namaz farz kılınmadan önce inmiş olması muhtemeldir. Zira bundan önce farz olan iki namazdı: Güneş doğmadan önce bir namaz, batmadan önce bir namaz ve gece kıyamı (gece namazı). Daha sonra bu, beş vakit namazla neshedildi. Buna göre gündüzün iki tarafından maksat güneş doğmadan önceki ve batmadan önceki namaz; gecenin yakın vakitlerinden maksat ise gece kıyamıdır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ بِعِيدٌ ; لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي الْيَسَرِ فِي الْمَدِينَةِ بَعْدَ فَرْضِ الصَّلَوَاتِ بِزَمَنٍ فَهِيَ عَلَى التَّحْقِيقِ مُشِيرَةٌ لِأَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، وَهِيَ آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ فِي سُورَةٍ مَكِّيَّةٍ وَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ بِأَدِلَّتِهَا الْمُبَيِّنَةِ لَهَا مِنَ السُّنَّةِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ لِكُلِّ وَقْتٍ مِنْهَا أَوَّلًا وَآخِرًا، أَمَّا أَوَّلُ وَقْتِ الظُّهْرِ فَهُوَ زَوَالُ الشَّمْسِ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ، أَمَّا الْكِتَابُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ، فَاللَّامُ لِلتَّوْقِيتِ وَدُلُوكُ الشَّمْسِ زَوَالُهَا عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ عَلَى التَّحْقِيقِ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Hâfız İbn Kesîr rahimehullâh'ın zikrettiği bu ihtimalin uzak olduğu açıktır; çünkü ayet Medine'de Ebu'l-Yeser hakkında, namazların farz kılınmasından bir süre sonra inmiştir. Dolayısıyla tahkike göre ayet, namaz vakitlerine işaret etmektedir ve Mekkî bir surede yer alan Medenî bir ayettir. İşte sünnetten bunları açıklayan delilleriyle birlikte namaz vakitlerinin tafsilatı... Malumdur ki bu vakitlerin her birinin bir başlangıcı ve bir sonu vardır. Öğle vaktinin başlangıcına gelince; bu, Kitap, Sünnet ve İcmâ ile güneşin göğün tam ortasından zevale kaymasıdır. Kitaba gelince, Yüce Allah'ın: “Güneşin zevalinden itibaren namazı kıl” sözüdür. Buradaki lâm (لِ) harfi vakit bildirmek içindir; dülûku'ş-şems ise tahkike göre güneşin göğün tam ortasından zevale kaymasıdır.

وَأَمَّا السُّنَّةُ فَمِنْهَا حَدِيثُ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي الْهَجِيرَ الَّتِي تَدْعُونَهَا الْأُولَى حِينَ تَدْحَضُ الشَّمْسُ. . . الْحَدِيثَ، وَمَعْنَى تَدْحَضُ: تَزُولُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ.

Sünnete gelince; bunlardan biri Şeyhayn'da geçen Ebû Berze el-Eslemî hadisidir: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sizin ‘el-ûlâ’ dediğiniz hecîr (öğle) namazını güneş zevale erdiği (tedhadu) vakit kılardı...” Hadisin devamı... Tedhadu (تَدْحَضُ) lafzının anlamı: Göğün tam ortasından zevale kaymasıdır.

وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: حِينَ تَزُولُ، وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ جَابِرٍ ﵁: كَانَ

Müslim'in bir rivayetinde: “Zevale erdiği vakit” şeklindedir. es-Sahîhayn'da Câbir radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre:

النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ، وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ﵁ أَنَّهُ خَرَجَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى الظُّهْرَ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَمَّنِي جِبْرِيلُ عِنْدَ بَابِ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى بِيَ الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ» الْحَدِيثَ، أَخْرَجَهُ الْإِمَامَانِ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» ، وَقَالَ: حَدِيثٌ صَحِيحٌ.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını gün ortası sıcağında (hâcire) kılardı. es-Sahîhayn'da Enes radıyallâhu anh'ın hadisinden gelen rivayette ise o, güneş batıya meylettiği vakit çıkıp öğle namazını kılmıştır. İbn Abbâs'ın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadiste ise şöyle buyurmuştur: “Cibrîl Beyt'in kapısının yanında bana iki defa imamlık yaptı ve güneş zevale erdiğinde bana öğle namazını kıldırdı...” Hadisin devamı... Bunu İmam Şâfiî, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Huzeyme, Dârekutnî ve el-Müstedrek'te Hâkim tahric etmiş ve “sahih bir hadistir” demiştir.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ، فَإِنْ قِيلَ فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، وَحَكِيمُ بْنُ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ وَكُلُّهُمْ مُخْتَلَفٌ فِيهِمْ، فَالْجَوَابُ: أَنَّهُمْ تُوبِعُوا فِيهِ فَقَدْ أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الْعُمَرِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ.

Tirmizî ise: “Hasen bir hadistir” demiştir. Eğer isnâdında Abdurrahman b. el-Hâris b. Ayyâş b. Ebî Rebîa, Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd ve Hakîm b. Hakîm b. Abbâd b. Huneyf bulunduğu ve bunların hepsi hakkında ihtilaf edildiği söylenecek olursa, buna şöyle cevap verilir: Onlara bu hadiste mütâbaat edilmiştir. Nitekim Abdürrezzâk bunu el-Ömerî'den, o Ömer b. Nâfi‘ b. Cübeyr b. Mut‘im'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan benzer şekilde tahrîc etmiştir.

قَالَ ابْنُ دَقِيقِ الْعِيدِ: هِيَ مُتَابَعَةٌ حَسَنَةٌ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، مَعَ أَنَّ بَعْضَ رِوَايَاتِهِ لَيْسَ فِي إِسْنَادِهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ بَلْ سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ الْمَذْكُورِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ الْمَذْكُورِ، فَتَسْلَمُ هَذِهِ الرِّوَايَةُ مِنَ التَّضْعِيفِ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ، وَمِنْ هَذِهِ الطَّرِيقِ أَخْرَجَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَقَالَ: إِنَّ الْكَلَامَ فِي إِسْنَادِهِ لَا وَجْهَ لَهُ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «جَاءَهُ جِبْرِيلُ، ﵇، فَقَالَ لَهُ:» قُمْ فَصَلِّهْ «، فَصَلَّى الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ» الْحَدِيثَ، أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ.

İbn Dakîki'l-Îd: “Bu, güzel bir mütâbaattır” demiştir. İbnü'l-Arabî ve İbn Abdilberr de hadisi sahih saymıştır. Kaldı ki rivayetlerinin bazısının isnâdında Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd olmayıp mezkûr Hakîm b. Hakîm'den nakleden mezkûr Abdurrahman b. el-Hâris'ten rivayetle Süfyân bulunmaktadır. Böylece bu rivayet Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd sebebiyle zayıf sayılmaktan kurtulmaktadır. İbn Abdilberr de bunu bu tarik ile tahrîc etmiş ve: “İsnâdı hakkındaki sözün bir tutar tarafı yoktur” demiştir. Aynı şekilde Ebû Dâvûd, İbn Huzeyme ve Beyhakî de bu vecihten tahrîc etmişlerdir. Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: “Cibrîl aleyhisselâm Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona: ‘Kalk ve namazı kıl’ dedi. O da güneş zevale erdiğinde öğle namazını kıldı...” Hadisin devamı... Bunu İmam Ahmed, Nesâî, Tirmizî, İbn Hibbân ve Hâkim tahrîc etmiştir.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: قَالَ مُحَمَّدٌ: يَعْنِي الْبُخَارِيَّ، حَدِيثُ جَابِرٍ، أَصَحُّ شَيْءٍ فِي الْمَوَاقِيتِ.

Tirmizî şöyle demiştir: “Muhammed -yani Buhârî- dedi ki: Vakitler konusunda en sahih rivayet Câbir'in hadisidir.”

قَالَ عَبْدُ الْحَقِّ: يَعْنِي فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ، وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَعَنْ بُرَيْدَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ وَقْتِ الصَّلَاةِ، فَقَالَ:» صَلِّ مَعَنَا هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ «، فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِلَالًا ﵁ فَأَذَّنَ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الظُّهْرَ» . الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» ، وَعَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَتَاهُ سَائِلٌ يَسْأَلُهُ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ، إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ أَمَرَهُ، فَأَقَامَ بِالظُّهْرِ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ، وَالْقَائِلُ يَقُولُ: قَدِ انْتَصَفَ النَّهَارُ، وَهُوَ كَانَ أَعْلَمَ مِنْهُمْ» الْحَدِيثَ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا، وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Abdülhak: “Yani Cibrîl'in imamlığı hususunda [en sahih olanıdır]” demiştir ki bu açıktır. Büreyde radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e namaz vaktini sordu; o da: “Bizimle beraber şu iki gün namaz kıl” buyurdu. Güneş zevale erince Bilâl radıyallâhu anh'a emretti, o da ezan okudu; sonra ona emretti ve öğle namazı için kamet getirdi... Hadisi Müslim Sahîh'inde tahrîc etmiştir. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e namaz vakitlerini soran bir kimse geldi...” Hadisin devamında şöyle demiştir: “Sonra ona emretti, güneş zevale erdiğinde öğle namazını kıldırdı; o sırada bir kimse ‘Günün yarısı oldu’ diyordu, oysa o bunu onlardan daha iyi biliyordu...” Bu hadisi de Müslim rivayet etmiştir. Bu babdaki hadisler pek çoktur.

وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ، فَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلَاةِ الظُّهْرِ هُوَ زَوَالُ

İcmâa gelince; bütün Müslümanlar öğle namazı vaktinin başlangıcının güneşin

الشَّمْسِ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ، كَمَا هُوَ ضَرُورِيٌّ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ.

göğün tam ortasından zevale ermesi olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; nitekim bu, İslâm dininden zaruri olarak bilinen bir husustur.

وَأَمَّا آخِرُ وَقْتِ صَلَاةِ الظُّهْرِ، فَالظَّاهِرُ مِنْ أَدِلَّةِ السُّنَّةِ فِيهِ، أَنَّهُ عِنْدَمَا يَصِيرُ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارِ ظِلِّ الزَّوَالِ، فَإِنَّ فِي الْأَحَادِيثِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا آنِفًا، أَنَّهُ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ صَلَّى الْعَصْرَ عِنْدَمَا صَارَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ، وَذَلِكَ عِنْدَ انْتِهَاءِ وَقْتِ الظُّهْرِ، وَأَصْرَحُ شَيْءٍ فِي ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَقْتُ صَلَاةِ الظُّهْرِ مَا لَمْ يَحْضُرِ الْعَصْرُ» ، وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِذَا جَاءَ وَقْتُ الْعَصْرِ، فَقَدْ ذَهَبَ وَقْتُ الظُّهْرِ، وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنْ مَالِكٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا تَحْدِيدَهُ بِالْأَدِلَّةِ، هُوَ وَقْتُ الظُّهْرِ الِاخْتِيَارِيُّ، وَأَنَّ وَقْتَهَا الضَّرُورِيَّ يَمْتَدُّ بِالِاشْتِرَاكِ مَعَ الْعَصْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ.

Öğle namazı vaktinin sonuna gelince; sünnetin bu konudaki delillerinden anlaşılan zâhir durum, zeval gölgesi hesaba katılmaksızın her şeyin gölgesinin bir misline ulaşması anıdır. Zira az önce işaret edilen hadislerde Cibrîl'in imamlığında ilk gün, her şeyin gölgesi bir misli olduğunda ikindiyi kıldırdığı belirtilmektedir ki bu da öğle vaktinin sona erme anıdır. Bu husustaki en açık delil, Müslim'in Sahîh'inde Abdullah b. Amr radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Öğle namazının vakti, ikindi vakti gelmediği müddetçedir.” Bu sahih hadis delalet eder ki ikindi vakti girdiğinde öğle vakti çıkmış olur. Mâlik rahimehullâhu teâlâ'dan gelen meşhur rivayete göre delillerle sınırını belirttiğimiz bu vakit, öğlenin ihtiyârî (tercih edilen) vaktidir; zarûrî vakti ise ikindi ile ortaklaşa olarak güneşin batışına kadar uzanır.

وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ حُجَّةَ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ الْأَدِلَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى اشْتِرَاكِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي الْوَقْتِ، فَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُشَارِ إِلَيْهِ سَابِقًا «فَصَلَّى الظُّهْرَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي فِي الْوَقْتِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ الْعَصْرَ فِي الْأَوَّلِ» ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا قَالَ: «جَمَعَ النَّبِيُّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ، وَلَا سَفَرٍ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: «مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ، وَلَا مَطَرٍ» فَاسْتَدَلُّوا بِهَذَا عَلَى الِاشْتِرَاكِ، وَقَالُوا أَيْضًا: الصَّلَوَاتُ زِيدَ فِيهَا عَلَى بَيَانِ جِبْرِيلَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، فَيَنْبَغِي أَنْ يُزَادَ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ.

Bunun benzeri Atâ ve Tâvûs'tan da rivayet edilmiştir. Zâhir olan odur ki bu görüş sahiplerinin delili, öğle ile ikindinin vakitte ortak olduğuna delalet eden delillerdir. Daha önce işaret edilen İbn Abbâs hadisinde: “İkinci gün öğleyi, ilk gün ikindiyi kıldırdığı vakitte kıldırdı” denilmektedir. Yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de korku ve sefer hali olmaksızın [namazları] cem etti.” Müttefekun aleyhtir; Müslim'in bir rivayetinde ise: “Korku ve yağmur olmaksızın” şeklindedir. İşte bununla vakit ortaklığına delil getirmişler ve ayrıca: “Namaz vakitlerine ikinci günde Cibrîl'in açıklamasının üzerine ziyade yapılmıştır, öyleyse öğle vaktine de ilave yapılmalıdır” demişlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الظَّاهِرُ سُقُوطُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ، أَمَّا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الِاشْتِرَاكِ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ «فَصَلَّى الظُّهْرَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي فِي الْوَقْتِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ الْعَصْرَ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ» فَيُجَابُ عَنْهُ بِمَا أَجَابَ بِهِ الشَّافِعِيُّ ﵀ وَهُوَ أَنَّ مَعْنَى صَلَاتِهِ لِلظَّهْرِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي فَرَاغُهُ مِنْهَا، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ اللَّفْظِ، وَمَعْنَى صَلَاتِهِ لِلْعَصْرِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ ابْتِدَاءُ الصَّلَاةِ، فَيَكُونُ قَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي عِنْدَ كَوْنِ ظِلِّ الشَّخْصِ مِثْلَهُ، وَابْتَدَأَ صَلَاةَ الْعَصْرِ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ عِنْدَ كَوْنِ ظِلِّ الشَّخْصِ مِثْلَهُ أَيْضًا، فَلَا يَلْزَمُ الِاشْتِرَاكَ، وَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ آخِرَ وَقْتِ الظُّهْرِ، هُوَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعَصْرِ، وَيَدُلُّ لِصِحَّةِ هَذَا الَّذِي قَالَهُ الشَّافِعِيُّ، مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى ﵁ «وَصَلَّى الظُّهْرَ قَرِيبًا مِنْ وَقْتِ الْعَصْرِ بِالْأَمْسِ» ، فَهُوَ دَلِيلٌ صَحِيحٌ وَاضِحٌ فِي أَنَّهُ ابْتَدَأَ صَلَاةَ الظُّهْرِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي قَرِيبًا مِنْ وَقْتِ كَوْنِ ظِلِّ الشَّخْصِ مِثْلَهُ، وَأَتَمَّهَا عِنْدَ كَوْنِ ظِلِّهِ مِثْلَهُ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّأْوِيلِ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ، قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ [٦٥ \ ٢] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Bu istidlâlin geçersizliği açıktır. Vakit ortaklığına dair İbn Abbâs'ın “İkinci gün öğleyi, birinci gün ikindiyi kıldığı vakitte kıldı” hadisiyle delil getirmeye gelince; buna Şâfiî rahimehullâh'ın verdiği şu cevapla karşılık verilir: Onun ikinci gün öğle namazını kılması, lafzın zâhirinden de anlaşıldığı üzere namazı tamamlaması anlamındadır. İlk gün o vakitte ikindiyi kılması ise namaza başlaması anlamındadır. Dolayısıyla ikinci günde öğle namazını şahsın gölgesi bir misli olduğunda tamamlamış, birinci günde ise ikindi namazına yine şahsın gölgesi bir misli olduğunda başlamış olur. Böylece vakit ortaklığı gerekmez ve bunda bir müşkillik de yoktur; çünkü öğle vaktinin sonu, ikindi vaktinin başlangıcıdır. Şâfiî'nin bu söylediğinin doğruluğuna, Müslim'in Sahîh'inde Ebû Mûsâ radıyallâhu anh'ın hadisinden rivayet ettiği: “Öğleyi dünkü ikindi vaktine yakın kıldırdı” ifadesi delalet etmektedir. Bu, ikinci gün öğle namazına şahsın gölgesinin bir misli olma vaktine yakın bir anda başlayıp, gölgesi bir misli olduğunda onu tamamladığına dair açık ve sahih bir delildir, zâhir olan da budur. Şâfiî'nin benimsediği bu tevilin benzeri, Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: “Sürelerinin sonuna vardıklarında onları tutun...” [et-Talâk 65/2] ve Yüce Allah'ın:

فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ [٢ \ ٢٣٢] ، فَالْمُرَادُ بِالْبُلُوغِ الْأَوَّلِ مُقَارَبَتُهُ، وَبِالثَّانِي حَقِيقَةُ انْقِضَاءِ الْأَجَلِ.

“Sürelerinin sonuna vardıklarında onlara engel olmayın...” [el-Bakara 2/232]. İlk ayetteki 'varmak'tan maksat sürenin sonuna yaklaşmak; ikincisinde ise sürenin hakikatte sona ermesidir.

وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الِاشْتِرَاكِ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ أَنَّهُ ﷺ «جَمَعَ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ، وَلَا سَفَرٍ» ، فَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ يَتَعَيَّنُ حَمْلُهُ عَلَى الْجَمْعِ الصُّورِيِّ جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، وَهُوَ أَنَّهُ صَلَّى الظُّهْرَ فِي آخِرِ وَقْتِهَا حِينَ لَمَّ يَبْقَ مِنْ وَقْتِهَا إِلَّا قَدْرَ مَا تُصَلِّى فِيهِ، وَعِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا دَخَلَ وَقْتُ الْعَصْرِ فَصَلَّاهَا فِي أَوَّلِهِ، وَمَنْ صَلَّى الظُّهْرَ فِي آخِرِ وَقْتِهَا، وَالْعَصْرَ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا كَانَتْ صُورَةُ صَلَاتِهِ صُورَةَ الْجَمْعِ، وَلَيْسَ ثَمَّ جَمْعٌ فِي الْحَقِيقَةِ ; لِأَنَّهُ أَدَّى كُلًّا مِنَ الصَّلَاتَيْنِ فِي وَقْتِهَا الْمُعَيَّنِ لَهَا، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَسَتَأْتِي لَهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Vakit ortaklığına dair, İbn Abbâs'ın üzerinde ittifak edilen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in “Medine'de korku ve sefer hali olmaksızın cem yaptığı” hadisiyle delil getirmeye gelince; delillerin arasını uzlaştırmak amacıyla bunun sûrî cemme (şeklen birleştirmeye) hamledilmesi zorunludur. Bu da öğleyi, vaktinden sadece kılınacak kadar bir süre kaldığında vaktin en sonunda kılması; namaz bittiğinde ikindi vaktinin girip onu da vaktin hemen evvelinde kılmasıdır. Kim öğleyi vaktinin sonunda, ikindiyi de vaktinin başında kılarsa onun namazının sureti cem sureti olur; fakat hakikatte bir cem yoktur; zira açıktır ki o, namazlardan her birini kendisi için belirlenmiş olan vaktinde eda etmiştir. İnşâallah bunun ilave açıklaması gelecektir.

وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِأَنَّ الصَّلَوَاتِ زِيدَ فِيهَا عَلَى بَيَانِ جِبْرِيلَ، فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ تَوْقِيتَ الْعِبَادَاتِ تَوْقِيفِيٌّ بِلَا نِزَاعٍ، وَالزِّيَادَةُ فِي الْأَوْقَاتِ الْمَذْكُورَةِ ثَبَتَتْ بِالنُّصُوصِ الشَّرْعِيَّةِ.

Namaz vakitlerine Cibrîl'in açıklamasının üzerine ilave yapıldığı iddiasıyla delil getirmeye gelince; bunun tutarsızlığı açıktır. Çünkü ibadetlerin vakitlerinin belirlenmesi ihtilafsız olarak tevkîfîdir (nassa dayalıdır); bahsi geçen vakitlerdeki ziyade ise şer‘î nasslarla sabit olmuştur.

وَأَمَّا صَلَاةُ الْعَصْرِ، فَقَدْ دَلَّتْ نُصُوصُ السُّنَّةِ عَلَى أَنَّ لَهَا وَقْتًا اخْتِيَارِيًّا، وَوَقْتًا ضَرُورِيًّا، أَمَّا وَقْتُهَا الِاخْتِيَارِيُّ فَأَوَّلُهُ عِنْدَمَا يَكُونُ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارِ ظِلِّ الزَّوَالِ، وَيَدْخُلُ وَقْتُهَا بِانْتِهَاءِ وَقْتِ الظُّهْرِ الْمُتَقَدِّمِ بَيَانُهُ، فَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ: " فَصَلَّى الْعَصْرَ حِينَ صَارَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ ".

İkindi namazına gelince; sünnet nassları onun hem ihtiyârî hem de zarûrî bir vakti olduğuna delalet etmiştir. İhtiyârî vaktinin başlangıcı, zeval gölgesi hesaba katılmaksızın her şeyin gölgesinin bir misline ulaştığı andır. Vakti, öğle vaktinin beyanı daha önce geçen sona ermesiyle girer. Nitekim İbn Abbâs'ın daha önce geçen hadisinde: “Her şeyin gölgesi bir misli olduğunda ikindiyi kıldırdı” buyrulmuştur.

وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمُتَقَدِّمِ أَيْضًا: " فَصَلَّى الْعَصْرَ حِينَ صَارَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مَثْلَهُ "، وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي أَوَّلِ وَقْتِ الْعَصْرِ، كَمَا صَرَّحَتْ بِهِ الْأَحَادِيثُ الْمَذْكُورَةُ وَغَيْرُهَا.

Câbir'in daha önce geçen hadisinde de: "Her şeyin gölgesi bir misli olduğunda ikindiyi kıldırdı" buyrulmuştur. Belirtilen hadislerin ve diğerlerinin açıkça ifade ettiği gibi, ikindi vaktinin başlangıcı konusundaki tahkik (doğru tespit) budur.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: أَوَّلُ وَقْتِ الْعَصْرِ إِذَا صَارَ ظِلُّ كَلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ، وَزَادَ أَدْنَى زِيَادَةٍ.

Şâfiî şöyle demiştir: İkindi vaktinin başlangıcı, her şeyin gölgesi bir misli olup en ufak bir fazlalık eklendiği andır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: إِنْ كَانَ مُرَادُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الزِّيَادَةَ لِتَحْقِيقِ بَيَانِ انْتِهَاءِ الظِّلِّ إِلَى الْمِثْلِ إِذْ لَا يُتَيَقَّنُ ذَلِكَ إِلَّا بِزِيَادَةٍ مَا كَمَا قَالَ بِهِ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ فَهُوَ مُوَافِقٌ لِمَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ لَا مُخَالِفَ لَهُ، وَإِنْ كَانَ مُرَادُهُ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ مَرْدُودٌ بِالنُّصُوصِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعَصْرِ عِنْدَمَا يَكُونُ ظِلُّ الشَّيْءِ مِثْلَهُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى زِيَادَةٍ، مَعَ أَنَّ الظَّاهِرَ إِمْكَانُ تَحْقِيقِ كَوْنِ ظِلِّ الشَّيْءِ مِثْلَهُ مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى زِيَادَةٍ مَا. وَشَذَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ بَيْنِ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ فَقَالَ: يَبْقَى وَقْتُ الظُّهْرِ حَتَّى يَصِيرَ الظِّلُّ مِثْلَيْنِ، فَإِذَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ يَسِيرًا كَانَ أَوَّلَ وَقْتِ الْعَصْرِ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Şayet Şâfiî'nin maksadı, gölgenin bir misline ulaştığının tespiti için bu fazlalığın şart olması ise -çünkü bazı Şâfiîlerin dediği gibi bu durum ancak az bir fazlalıkla kesinleşir- bu görüş cumhurun görüşüne uygundur, ona muhalif değildir. Eğer maksadı bundan başka bir şey ise, ikindi vaktinin başlangıcının bir fazlalığa ihtiyaç duyulmaksızın bir şeyin gölgesinin bir misli olduğu an olduğunu açıkça belirten nasslar sebebiyle merduttur (reddedilir). Bununla birlikte, zâhir olan, herhangi bir fazlalığa ihtiyaç duymadan bir şeyin gölgesinin bir misli olduğunu tespit etmenin mümkün olmasıdır. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise ulemanın genelinden ayrılarak şöyle demiştir: Öğle vakti, gölge iki misli oluncaya kadar devam eder; bunun üzerine az bir şey arttığında ikindi vaktinin başlangıcı olur.

وَنَقَلَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ " عَنِ الْقَاضِي أَبِي الطَّيِّبِ أَنَّ ابْنَ الْمُنْذِرِ قَالَ: لَمْ يَقُلْ هَذَا أَحَدٌ غَيْرُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ وَحُجَّتُهُ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " إِنَّمَا بَقَاؤُكُمْ فِيمَا سَلَفَ مِنَ الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ كَمَا بَيْنَ صَلَاةِ الْعَصْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، أُوتِيَ أَهْلُ التَّوْرَاةِ التَّوْرَاةَ فَعَمِلُوا حَتَّى إِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ عَجَزُوا فَأُعْطُوا قِيرَاطًا قِيرَاطًا، ثُمَّ أُوتِيَ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ الْإِنْجِيلَ، فَعَمِلُوا إِلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ فَعَجَزُوا فَأُعْطُوا قِيرَاطًا قِيرَاطًا، ثُمَّ أُوتِينَا الْقُرْآنَ فَعَمِلْنَا إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ فَأُعْطِينَا قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ. فَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: أَيْ رَبَّنَا، أَعْطَيْتَ هَؤُلَاءِ قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ وَأَعْطَيْتَنَا قِيرَاطًا قِيرَاطًا وَنَحْنُ أَكْثَرُ عَمَلًا؟ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (هَلْ ظَلَمَتْكُمْ مَنْ أَجْرِكُمْ مَنْ شَيْءٍ، قَالُوا لَا قَالَ فَهُوَ فَضْلِي أُوتِيهِ مَنْ أَشَاءُ) مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. قَالَ: فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ وَقْتَ الْعَصْرِ أَقْصَرُ مِنْ وَقْتِ الظُّهْرِ وَمِنْ حِينِ يَصِيرُ ظِلُّ الشَّيْءِ مِثْلَهُ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ هُوَ رُبُعُ النَّهَارِ، وَلَيْسَ بِأَقَلَّ مِنْ وَقْتِ الظُّهْرِ، بَلْ هُوَ مِثْلُهُ.

Nevevî, "Şerhu'l-Mühezzeb"de Kâdı Ebü't-Tayyib'den İbnü'l-Münzir'in şöyle dediğini nakletmiştir: Bunu Ebû Hanîfe rahimehullâh'tan başka kimse söylememiştir. Onun delili, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiği şu hadistir: “Sizin sizden önceki geçmiş ümmetler arasındaki kalış süreniz, ancak ikindi namazı ile güneşin batışı arasındaki vakit gibidir. Tevrat ehline Tevrat verildi; gün yarı oluncaya kadar amel ettiler, sonra acze düştüler de kendilerine birer kırat verildi. Sonra İncil ehline İncil verildi; ikindi namazına kadar amel ettiler, sonra acze düştüler de kendilerine birer kırat verildi. Sonra bize Kur'an verildi; güneş batıncaya kadar amel ettik ve bize ikişer kırat verildi. Bunun üzerine Ehl-i Kitap: 'Ey Rabbimiz! Sen bunlara ikişer kırat verdin, bize ise birer kırat verdin; halbuki bizim amelimiz daha çoktu' dedi. Yüce Allah buyurdu ki: (Ücretinizden bir şeyi eksilterek size haksızlık ettim mi? Onlar: Hayır, dediler. Buyurdu ki: O benim lütfumdur, onu dilediğime veririm)” Müttefekun aleyhtir. [Ebû Hanîfe] dedi ki: Bu, ikindi vaktinin öğle vaktinden daha kısa olduğuna delildir. Bir şeyin gölgesinin bir misli olmasından güneşin batışına kadar olan süre ise günün dörtte biridir ve öğle vaktinden daha az değildir, bilakis onun kadardır.

وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ ضَرْبُ الْمَثَلِ لَا بَيَانُ تَحْدِيدِ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى انْتِهَاءِ وَقْتِ الظُّهْرِ عِنْدَمَا يَصِيرُ ظِلُّ الشَّيْءِ مِثْلَهُ هُوَ تَحْدِيدُ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ أَخْذَ الْأَحْكَامِ مِنْ مَظَانِّهَا أَوْلَى مِنْ أَخْذِهَا لَا مِنْ مَظَانِّهَا مَعَ أَنَّ الْحَدِيثَ لَيْسَ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ أَحَدَ الزَّمَنَيْنِ أَكْثَرُ مِنَ الْآخَرِ وَإِنَّمَا فِيهِ أَنَّ عَمَلَهُمْ أَكْثَرُ، وَكَثْرَةُ الْعَمَلِ لَا تَسْتَلْزِمُ كَثْرَةَ الزَّمَنِ لِجَوَازِ أَنْ يَعْمَلَ بَعْضُ النَّاسِ عَمَلًا كَثِيرًا فِي زَمَنٍ قَلِيلٍ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ وُضِعَتْ عَنْهَا الْآصَارُ وَالْأَغْلَالُ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ.

Bu delil getirmeye şöyle cevap verilmiştir: Bu hadisten maksat mesel (örnek) vermektir, namaz vakitlerini belirlemek değildir. Öğle vaktinin, bir şeyin gölgesinin bir misli olmasıyla sona erdiğine delalet eden hadislerden maksat ise namaz vakitlerinin belirlenmesidir. Usûlde sabittir ki hükümleri kendi asıl yerlerinden (konusuna tahsis edilmiş delillerden) almak, kendi konusu dışındaki yerlerden almaktan evladır. Bununla birlikte hadiste iki vakitten birinin diğerinden daha çok olduğuna dair açık bir ifade yoktur; hadiste geçen sadece onların amelinin daha çok olduğudur. Amelin çokluğu ise zamanın çokluğunu gerektirmez; çünkü bazı insanların az bir zamanda çok amel işlemesi mümkündür. Nitekim bu ümmetin üzerinden, öncekilerin üzerindeki ağır yüklerin ve bağların kaldırılmış olması da buna delalet eder.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: خَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي قَوْلِهِ هَذَا الْآثَارَ وَالنَّاسَ، وَخَالَفَهُ أَصْحَابُهُ، فَإِذَا تَحَقَّقْتَ أَنَّ الْحَقَّ كَوْنُ أَوَّلِ وَقْتِ الْعَصْرِ عِنْدَمَا يَكُونُ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ، مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارِ ظِلِّ الزَّوَالِ فَاعْلَمْ أَنَّ آخِرَ وَقْتِ الْعَصْرِ جَاءَ فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ تَحْدِيدُهُ بِأَنْ يَصِيرَ ظِلُّ كَلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ، وَجَاءَ فِي بَعْضِهَا تَحْدِيدُهُ بِمَا قَبْلَ اصْفِرَارِ الشَّمْسِ، وَجَاءَ فِي بَعْضِهَا امْتِدَادُهُ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ فِي بَيَانِهِ لِآخِرِ وَقْتِ الْعَصْرِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ، وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعِنْدَ مُسْلِمٍ وَأَحْمَدَ، وَوَقْتُ صَلَاةِ الْعَصْرِ مَا لَمْ تَصْفَرَّ الشَّمْسُ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى عِنْدَ أَحْمَدَ وَمُسْلِمٍ وَأَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ، ثُمَّ أَخَّرَ الْعَصْرَ فَانْصَرَفَ

İbn Abdilber şöyle demiştir: Ebû Hanîfe bu sözünde rivayetlere ve insanlara (âlimlerin çoğunluğuna) muhalefet etmiş, arkadaşları da ona muhalefet etmiştir. İkindi vaktinin başlangıcının, zeval gölgesi hesaba katılmaksızın her şeyin gölgesinin bir misline ulaştığı an olduğunun hakikat olduğunu anladığında, bil ki ikindinin son vaktinin sınırı bazı hadislerde her şeyin gölgesinin iki misli olması şeklinde gelmiş, bazılarında güneşin sararmasından önceki vakitle sınırlandırılmış, bazılarında ise güneşin batışına kadar uzandığı şeklinde gelmiştir. Cibrîl'in imamlığına dair Câbir ve İbn Abbâs'ın daha önce geçen hadisinde ikinci günde ikindinin son vaktinin beyanında: “Sonra her şeyin gölgesi iki misli olduğunda ikindiyi kıldırdı” denilmiştir. Müslim ve Ahmed'deki Abdullah b. Ömer hadisinde: “İkindi namazının vakti güneş sararmadığı müddetçedir” buyrulmuştur. Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî'deki Ebû Mûsâ hadisinde: “Sonra ikindiyi geciktirdi ve namazdan çıktı,

مِنْهَا، وَالْقَائِلُ يَقُولُ: احْمَرَّتِ الشَّمْسُ، وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعِ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ الْأَسْلَمِيِّ، وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَعِنْدَ مُسْلِمٍ وَوَقْتُ صَلَاةِ الْعَصْرِ مَا لَمْ تَصَفَرَّ الشَّمْسُ وَيَسْقُطْ قَرْنُهَا الْأَوَّلُ.

o sırada söz söyleyen: 'Güneş kızardı' diyordu” şeklinde geçmektedir. İmam Ahmed, Müslim ve Dört Sünen sahibi Büreyde el-Eslemî'nin hadisinden benzerini rivayet etmiştir. Müslim'deki Abdullah b. Ömer hadisinde: “İkindi namazının vakti, güneş sararmadığı ve ilk boynuzu batmadığı müddetçedir” buyrulmuştur.

وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: وَمَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ.

Ebû Hureyre'nin müttefekun aleyh hadisinde ise: “Güneş batmadan önce ikindiden bir rekate yetişen kimse, ikindiye yetişmiş olur” buyrulmuştur.

وَالظَّاهِرُ فِي وَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فِي تَحْدِيدِ آخِرِ وَقْتِ الْعَصْرِ أَنَّ مَصِيرَ ظِلِّ الشَّيْءِ مِثْلَيْهِ، هُوَ وَقْتُ تَغْيِيرِ الشَّمْسِ مِنَ الْبَيَاضِ وَالنَّقَاءِ إِلَى الصُّفْرَةِ، فَيُؤَوَّلُ مَعْنَى الرِّوَايَتَيْنِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، كَمَا قَالَهُ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ.

İkindi vaktinin sonunun belirlenmesine dair bu rivayetleri uzlaştırma hususunda zâhir olan şudur: Bir şeyin gölgesinin iki misli olması, güneşin beyazlık ve berraklıktan sararmaya dönüştüğü vakittir. Böylece bazı Mâlikîlerin dediği gibi iki rivayetin anlamı aynı sonuca varır.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ صَلَّى الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَيْضَاءُ نَقِيَّةٌ، فَقَدْ صَلَّاهَا فِي وَقْتِهَا، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مُرَاعَاةَ الْمِثْلَيْنِ عِنْدَهُمُ اسْتِحْبَابٌ وَلَعَلَّهُمَا مُتَقَارِبَانِ يُوجَدُ أَحَدُهُمَا قَرِيبًا مِنَ الْآخَرِ. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَهَذَا هُوَ انْتِهَاءُ وَقْتِهَا الِاخْتِيَارِيِّ.

İbn Kudâme "el-Muğnî"de şöyle demiştir: Âlimler, ikindiyi güneş beyaz ve berrak iken kılan kimsenin onu vaktinde kılmış olduğunda icma etmişlerdir. Bu da onlara göre gölgenin iki mislini gözetmenin müstehap olduğuna delildir; belki de bu ikisi birbirine yakındır, biri diğerine yakın bir zamanda gerçekleşir. Aynen nakil bitti. İşte bu, onun ihtiyârî vaktinin sonudur.

وَأَمَّا الرِّوَايَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى امْتِدَادِ وَقْتِهَا إِلَى الْغُرُوبِ، فَهِيَ فِي حَقِّ أَهْلِ الْأَعْذَارِ كَحَائِضٍ تَطْهُرُ، وَكَافِرٍ يُسْلِمُ، وَصَبِيٍّ يَبْلُغُ، وَمَجْنُونٍ يُفِيقُ، وَنَائِمٍ يَسْتَيْقِظُ، وَمَرِيضٍ يَبْرَأُ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْجَمْعِ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " تِلْكَ صَلَاةُ الْمُنَافِقِ يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا لَا يَذْكُرُ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا ". فَفِي الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ تَأْخِيرِ صَلَاةِ الْعَصْرِ إِلَى الِاصْفِرَارِ فَمَا بَعْدَهُ بِلَا عُذْرٍ.

Vaktin güneş batışına kadar uzandığına delalet eden rivayetlere gelince; bunlar hayızdan temizlenen kadın, Müslüman olan kâfir, büluğa eren çocuk, ayılan mecnun, uyanan uyuyan ve iyileşen hasta gibi özür sahipleri hakkındadır. Bu cemme (uzlaştırmaya), İmam Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin Enes'ten rivayet ettiği şu hadis delalet eder: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Bu münafığın namazıdır; oturur güneşi gözetler, ta ki güneş şeytanın iki boynuzu arasına girince kalkar, Allah'ı pek az zikrederek dört rekat gagalar (hızlıca kılar).” Hadiste, özürsüz olarak ikindi namazını sararma vaktine ve sonrasına ertelemenin caiz olmadığına delil vardır.

وَأَوَّلُ وَقْتِ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ غُرُوبُ الشَّمْسِ، أَيْ: غَيْبُوبَةُ قُرْصِهَا بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ: «فَصَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ» ، وَفِي حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ «كَانَ يُصَلِّي الْمَغْرِبَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَتَوَارَتْ بِالْحِجَابِ» . أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعِ إِلَّا النَّسَائِيَّ، وَالْأَحَادِيثُ بِذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَاخْتُلِفَ فِي آخِرِ وَقْتِهَا أَعْنِي الْمَغْرِبَ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَيْسَ لَهَا إِلَّا وَقْتٌ وَاحِدٌ وَهُوَ قَدْرُ مَا تُصَلَّى فِيهِ أَوَّلَ وَقْتِهَا مَعَ مُرَاعَاةِ الْإِتْيَانِ بِشُرُوطِهَا، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَحُجَّةُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ جِبْرِيلَ صَلَّاهَا بِالنَّبِيِّ ﷺ فِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ فِي وَقْتِ صَلَاتِهِ لَهَا فِي الْأُولَى، قَالُوا: فَلَوْ كَانَ لَهَا وَقْتٌ آخَرُ لَأَخَّرَهَا فِي الثَّانِيَةِ إِلَيْهِ كَمَا فَعَلَ فِي جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ غَيْرِهَا.

Akşam namazı vaktinin başlangıcı, Müslümanların icmasıyla güneşin batması, yani diskinin kaybolmasıdır. Cibrîl'in imamlığı hakkındaki Câbir ve İbn Abbâs hadisinde: «Güneş battığında akşamı kıldırdı» buyrulmuştur. Seleme b. el-Ekvâ‘ radıyallâhu anh'ın hadisinde: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «Güneş batıp perdenin ardına gizlendiğinde akşamı kılardı» denilmiştir. Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim), İmam Ahmed ve Nesâî hariç Dört Sünen sahibi rivayet etmiştir. Bu husustaki hadisler pek çoktur. Akşam namazının son vakti konusunda ise ihtilaf edilmiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Onun sadece tek bir vakti vardır, o da şartlarının yerine getirilmesi gözetilerek vaktinin başında kılınacağı kadardır. Şâfiî bu görüştedir ve Mâlik'in mezhebinin meşhur kavli de budur. Bu görüş sahiplerinin delili; Cibrîl'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ikinci gecede akşam namazını, birinci gecede kıldırdığı vakitte kıldırmış olmasıdır. Dediler ki: Eğer onun başka bir vakti olsaydı, diğer bütün namazlarda yaptığı gibi ikinci defasında onu o vakte kadar geciktirirdi.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ يَمْتَدُّ مَا لَمْ يَغِبِ الشَّفَقُ. فَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الْمُتَقَدِّمِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ مَا لَمْ يَسْقُطْ ثَوْرُ الشَّفَقِ» الْحَدِيثَ. وَالْمُرَادُ بِثَوْرِ الشَّفَقِ: ثَوَرَانُهُ وَانْتِشَارُهُ وَمُعْظَمُهُ، وَفِي الْقَامُوسِ أَنَّهُ حُمْرَةُ الشَّفَقِ الثَّائِرَةُ فِيهِ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ أَحْمَدَ وَمُسْلِمٍ وَحَدِيثِ بِرَيْدَةَ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ أَحْمَدَ وَمُسْلِمٍ وَأَصْحَابِ السُّنَنِ الْأَرْبَعِ ثُمَّ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى كَانَ عِنْدَ سُقُوطِ الشَّفَقِ، وَفِي لَفْظٍ: «فَصَلَّى الْمَغْرِبَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ» ، وَالْجَوَابُ عَنْ أَحَادِيثِ إِمَامَةِ جِبْرِيلَ حَيْثُ صَلَّى الْمَغْرِبَ فِي الْيَوْمَيْنِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Tahkik (doğru tespit) şudur ki: Akşam vakti, şafak kaybolmadığı müddetçe uzar. Nitekim Müslim "Sahîh"inde, daha önce geçen Abdullah b. Amr hadisinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Akşamın vakti, şafağın kaybolmadığı müddetçedir.» Şafağın kabarmasından/yayılmasından maksat: onun kabarması, yayılması ve çoğunluğudur. Kâmûs'ta bunun, şafağın içinde kabaran kırmızılık olduğu belirtilmiştir. Ahmed ve Müslim'de geçen Ebû Mûsâ hadisinde ve Ahmed, Müslim ve Dört Sünen sahiplerinde geçen Büreyde hadisinde: “Sonra akşamı ta şafağın düşmesine (kaybolmasına) kadar geciktirdi” denilmiştir. Bir lafızda ise: «Akşamı şafak düşmeden (kaybolmadan) önce kıldırdı» buyrulmuştur. Cibrîl'in imamlığına dair iki günde de akşamı aynı vakitte kıldırdığı hadislere üç yönden cevap verilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى بَيَانِ وَقْتِ الِاخْتِيَارِ وَلَمْ يَسْتَوْعِبْ وَقْتَ الْجَوَازِ وَهَذَا جَارٍ فِي كُلِّ الصَّلَوَاتِ مَا سِوَى الظُّهْرِ.

Birincisi: O, ihtiyâr vaktinin beyanıyla yetinmiş, cevâz vaktini bütünüyle kapsamamıştır; bu durum öğle dışındaki bütün namazlarda geçerlidir.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُتَقَدِّمٌ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بِمَكَّةَ وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ بِامْتِدَادِ وَقْتِ الْمَغْرِبِ إِلَى غُرُوبِ الشَّفَقِ مُتَأَخِّرَةٌ فِي آخِرِ الْأَمْرِ بِالْمَدِينَةِ فَوَجَبَ اعْتِمَادُهَا.

İkincisi: O, işin başında Mekke'de önceye aittir; akşam vaktinin şafağın batışına kadar uzandığına dair bu hadisler ise Medine'deki son duruma aittir, dolayısıyla bunlara itimat etmek vaciptir.

وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ أَصَحُّ إِسْنَادًا مِنْ حَدِيثِ بَيَانِ جِبْرِيلَ فَوَجَبَ تَقْدِيمُهَا، قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي أَفْضَلِيَّةِ تَقْدِيمِ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ عِنْدَ أَوَّلِ وَقْتِهَا وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ مَالِكٍ ﵀ امْتِدَادُ الْوَقْتِ الضَّرُورِيِّ لِلْمَغْرِبِ بِالِاشْتِرَاكِ مَعَ الْعِشَاءِ إِلَى الْفَجْرِ.

Üçüncüsü: Bu hadislerin senedi Cibrîl'in beyanı hadisinden daha sahihtir, bu yüzden öne alınmaları vaciptir; bunu Şevkânî rahimehullâh söylemiştir. Âlimler arasında akşam namazını ilk vaktinde öne almanın fazileti hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İmam Mâlik rahimehullâh'ın mezhebi ise akşam namazının zarûrî vaktinin yatsı ile müşterek olarak fecrin doğuşuna kadar uzandığı yönündedir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» : رُوِّينَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فِي الْمَرْأَةِ تَطْهُرُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ صَلَّتِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ حُجَّةَ هَذَا الْقَوْلِ بِامْتِدَادِ وَقْتِ الضَّرُورَةِ لِلْمَغْرِبِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَمَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا مِنْ أَنَّهُ ﷺ «جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلَا سَفَرٍ» ، فَقَدْ رَوَى الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «صَلَّى بِالْمَدِينَةِ سَبْعًا وَثَمَانِيًا الظُّهْرَ، وَالْعَصْرَ، وَالْمَغْرِبَ، وَالْعِشَاءَ» وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ يُصَلِّي السَّبْعَ جَمِيعًا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَالثَّمَانِ كَذَلِكَ كَمَا بَيَّنَتْهُ رِوَايَةُ الْبُخَارِيِّ فِي بَابِ «وَقْتِ الْمَغْرِبِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ «سَبْعًا جَمِيعًا وَثَمَانِيًا جَمِيعًا» .

Beyhakî "es-Sünenü'l-Kübrâ"da şöyle demiştir: Bize İbn Abbâs ve Abdurrahman b. Avf'tan, fecrin doğuşundan önce temizlenen bir kadının akşamı ve yatsıyı kılacağı rivayet edilmiştir. Mâlik'in mezhebi olan akşamın zarûret vaktinin fecrin doğuşuna kadar uzandığı yönündeki bu görüşün delilinin, aynı şekilde Sahîh'te sabit olan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Medine'de korku ve sefer olmaksızın akşam ile yatsıyı cem ettiği» rivayeti olduğu zâhirdir. Şeyhân (Buhârî ve Müslim) "Sahîh"lerinde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Medine'de öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı yedi ve sekiz olarak kıldırdığını» rivayet etmişlerdir. Bunun manası: Yedi rekatı hep birlikte aynı vakitte, sekiz rekatı da aynı şekilde kılmasıdır; nitekim Buhârî'nin "Akşam Vakti" bâbında İbn Abbâs'tan yaptığı şu rivayet bunu açıklamıştır: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem «Yediyi hep birlikte, sekizi de hep birlikte kıldırdı.»

وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ وَأَحْمَدَ وَأَصْحَابِ السُّنَنِ إِلَّا ابْنَ مَاجَهْ: «جَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلَا مَطَرٍ» ، قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: مَا

Müslim, Ahmed ve İbn Mâce hariç Sünen sahiplerinin bir lafzında: «Medine'de korku ve yağmur olmaksızın öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı birleştirdi» denilmiştir. İbn Abbâs'a: “Bununla ne

أَرَادَ بِذَلِكَ؟ قَالَ: أَرَادَ أَلَّا يُحْرِجَ أُمَّتَهُ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَالِكٍ فِي [الْمُوَطَّأِ] لَعَلَّ ذَلِكَ لِعِلَّةِ الْمَطَرِ غَيْرُ صَحِيحٍ.

kastetti?” diye soruldu. Dedi ki: “Ümmetini zora sokmamayı istedi.” Buradan anlarsın ki Mâlik'in [el-Muvatta']daki “Belki de bu yağmur illetinden dolayıdır” sözü sahih değildir.

وَفِي لَفْظِ أَكْثَرِ الرِّوَايَاتِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلَا سَفَرٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْجَمْعَ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الْجَمْعِ الصُّورِيِّ لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ مِنْ أَنَّ الْجَمْعَ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ، وَبِهَذَا الْحَمْلِ تَنْتَظِمُ الْأَحَادِيثُ وَلَا يَكُونُ بَيْنَهَا خِلَافٌ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَمْلَ الْمَذْكُورَ مُتَعَيَّنٌ، مَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِلَفْظِ «صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا، أَخَّرَ الظُّهْرَ وَعَجَّلَ الْعَصْرَ، وَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ وَعَجَّلَ الْعِشَاءَ» ، فَهَذَا ابْنُ عَبَّاسٍ رَاوِي حَدِيثَ الْجَمْعِ قَدْ صَرَّحَ بِأَنَّ مَا رَوَاهُ مِنَ الْجَمْعِ الْمَذْكُورِ هُوَ الْجَمْعُ الصُّورِيُّ، فَرِوَايَةُ النَّسَائِيِّ هَذِهِ صَرِيحَةٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ مُبَيِّنَةٌ لِلْإِجْمَالِ الْوَاقِعِ فِي الْجَمْعِ الْمَذْكُورِ.

Rivayetlerin çoğunun lafzında ise korku ve sefer olmaksızın şeklindedir. Daha önce belirtmiştik ki bu cemmi sûrî cemme hamletmek vaciptir; zira usûlde mümkün olduğunda cem (uzlaştırma) yapmanın vacip olduğu sabittir. Bu haml ile hadisler bir intizama kavuşur ve aralarında ihtilaf kalmaz. Söz konusu hamlin zorunlu olduğuna delalet eden hususlardan biri de Nesâî'nin İbn Abbâs'tan şu lafızla rivayet ettiğidir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öğle ile ikindiyi bir arada, akşam ile yatsıyı bir arada kıldım; öğleyi geciktirdi, ikindiyi acele etti (hemen kıldı), akşamı geciktirdi, yatsıyı acele etti.» Cem hadisinin râvisi olan İbn Abbâs, rivayet ettiği bu cemmin sûrî cem olduğunu açıkça belirtmiştir. Nesâî'nin bu rivayeti, ihtilaf konusu olan meselede gayet açıktır ve söz konusu cemde bulunan müphemliği açıklamaktadır.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْبَيَانَ بِمَا سَنَدُهُ دُونَ سَنَدِ الْمُبَيَّنِ جَائِزٌ عِنْدَ جَمَاهِيرِ الْأُصُولِيِّينَ، وَكَذَلِكَ الْمُحَدِّثُونَ وَأَشَارَ إِلَيْهِ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْبَيَانِ: [الرَّجَزُ]

Usûlde sabittir ki; senedi açıklanan nassın senedinden daha aşağıda olan bir delil ile açıklama (beyan) yapmak, usûlcülerin cumhuruna göre caizdir, muhaddisler de böyledir. "Merâkı's-Suûd" müellifi beyan bahsindeki şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]

وَبَيَّنَ الْقَاصِرُ مِنْ حَيْثُ السَّنَدْ ... أَوِ الدَّلَالَةِ عَلَى مَا يُعْتَمَدْ

Senedi veya delaleti kâsır (zayıf) olan delil açıklar ... İtimat edilen görüşe göre.

وَيُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ دِينَارٍ، أَنَّهُ قَالَ: «يَا أَبَا الشَّعْثَاءِ، أَظُنُّهُ أَخَّرَ الظُّهْرَ وَعَجَّلَ الْعَصْرَ، وَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ وَعَجَّلَ الْعِشَاءَ. قَالَ: وَأَنَا أَظُنُّهُ» ، وَأَبُو الشَّعْثَاءِ هُوَ رَاوِي الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالرَّاوِي أَدْرَى بِمَا رَوَى مِنْ غَيْرِهِ ; لِأَنَّهُ قَدْ يَعْلَمُ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ قَرَائِنَ لَا يَعْلَمُهَا الْغَائِبُ، فَإِنْ قِيلَ ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَغَيْرِهِ أَنَّ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيَّ قَالَ لِأَبِي الشَّعْثَاءِ: لَعَلَّ ذَلَكَ الْجَمْعَ فِي لَيْلَةٍ مَطِيرَةٍ، فَقَالَ أَبُو الشَّعْثَاءِ: عَسَى.

Bunu, Şeyhân'ın Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiği şu söz teyit eder: «Ey Ebü'ş-Şa‘sâ! Zannederim o [Resûlullah], öğleyi geciktirdi ve ikindiyi öne aldı, akşamı geciktirdi ve yatsıyı öne aldı. O da: Ben de öyle zannediyorum, dedi.» Ebü'ş-Şa‘sâ, bu hadisi İbn Abbâs'tan rivayet eden râvidir; râvi ise rivayet ettiği şeyi başkasından daha iyi bilir; çünkü o, sözün gelişinden orada bulunmayanın bilmediği karineleri bilebilir. Eğer: "Buhârî'nin Sahîh'inde ve diğerlerinde Eyyûb es-Sahtiyânî'nin Ebü'ş-Şa‘sâ'ya: 'Belki de bu cem yağmurlu bir gecedeydi?' dediği, Ebü'ş-Şa‘sâ'nın da: 'Olabilir' dediği sabittir" denirse;

فَالظَّاهِرُ فِي الْجَوَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، أَنَّا لَمْ نَدَّعِ جَزْمَ أَبِي الشَّعْثَاءِ بِذَلِكَ وَرِوَايَةَ الشَّيْخَيْنِ عَنْهُ بِالظَّنِّ، وَالظَّنُّ لَا يُنَافِي احْتِمَالَ النَّقِيضِ وَذَلِكَ النَّقِيضُ الْمُحْتَمَلُ هُوَ مُرَادُهُ بِعَسَى، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Cevap hususunda zâhir olan -ve en doğrusunu Allah bilir- şudur: Biz Ebü'ş-Şa‘sâ'nın bunu kesin bildiğini iddia etmedik; Şeyhân'ın ondan rivayeti de zan iledir. Zan ise zıddının ihtimaline aykırı değildir ve ihtimal dahilinde olan o zıt ihtimal, onun "olabilir" sözünden kastettiği şeydir. En doğrusunu Allah bilir.

وَمِمَّا يُؤَيِّدُهُ الْجَمْعُ الْمَذْكُورُ عَلَى الْجَمْعِ الصُّورِيِّ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ وَابْنَ عُمَرَ ﵃ كِلَاهُمَا مِمَّنْ رَوَى عَنْهُ الْجَمْعَ الْمَذْكُورَ بِالْمَدِينَةِ مَعَ أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا رَوَى عَنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْجَمْعِ الْمَذْكُورِ الْجَمْعُ الصُّورِيُّ.

Bahsi geçen cemmin sûrî cemme hamledilmesini teyit eden hususlardan biri de İbn Mes‘ûd ve İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın her ikisinin de Nebî'den Medine'deki söz konusu cemmi rivayet eden kimselerden olmalarıdır; bununla birlikte her ikisinden de söz konusu cemden maksadın sûrî cem olduğuna delalet eden rivayetler gelmiştir.

أَمَّا ابْنُ مَسْعُودٍ فَقَدْ رَوَاهُ عَنْهُ الطَّبَرَانِيُّ، كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» .

İbn Mes‘ûd'a gelince; İbn Hacer'in «Fethu'l-Bârî»de belirttiği gibi Taberânî bunu ondan rivayet etmiştir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْكَبِيرِ وَالْأَوْسَطِ كَمَا ذَكَرَهُ الْهَيْثَمِيُّ فِي «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» بِلَفْظِ: «جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ: صَنَعْتُ ذَلِكَ لِئَلَّا تُحْرَجَ أُمَّتِي» ، مَعَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ رَوَى عَنْهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَالْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ، أَنَّهُ قَالَ: «مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَلَّى صَلَاةً لِغَيْرِ مِيقَاتِهَا إِلَّا صَلَاتَيْنِ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَصَلَّى الْفَجْرَ يَوْمَئِذٍ قَبْلَ مِيقَاتِهَا» ، فَنَفْيُ ابْنِ مَسْعُودٍ لِلْجَمْعِ الْمَذْكُورِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَمْعَ الْمَرْوِيَّ عَنْهُ الْجَمْعُ الصُّورِيُّ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنَ الصَّلَاتَيْنِ فِي وَقْتِهَا وَإِلَّا لَكَانَ قَوْلُهُ مُتَنَاقِضًا وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ مَتَى مَا أَمْكَنَ.

Şevkânî «Neylü'l-Evtâr»da şöyle demiştir: Heysemî'nin «Mecmeu'z-Zevâid»de zikrettiği üzere Taberânî bunu İbn Mes‘ûd'dan el-Kebîr ve el-Evsat'ta şu lafızla rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı birleştirdi. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda: “Ümmetim zorlukta kalmasın diye böyle yaptım” buyurdu.» Bununla beraber İbn Mes‘ûd'dan Mâlik «el-Muvatta’»da, Buhârî, Ebû Dâvûd ve Nesâî şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir namazı vaktinin dışında kıldığını görmedim; ancak iki namaz müstesna: Müzdelife'de akşam ile yatsıyı birleştirdi ve o gün fecri vaktinden önce kıldırdı.» İbn Mes‘ûd'un söz konusu cemmi nefyetmesi (reddetmesi), ondan rivayet edilen cemmin sûrî cem olduğuna delalet eder; çünkü her iki namaz da kendi vaktindedir; aksi takdirde sözü çelişkili olurdu, halbuki mümkün olduğunda [rivayetleri] cem etmek vaciptir.

وَأَمَّا ابْنُ عُمَرَ فَقَدْ رَوَى عَنْهُ الْجَمْعَ الْمَذْكُورَ بِالْمَدِينَةِ عَبْدُ الرَّزَّاقِ كَمَا قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ أَيْضًا مَعَ أَنَّهُ رَوَى عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ أَنَّهُ قَالَ: «خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَكَانَ يُؤَخِّرُ الظُّهْرَ وَيُعَجِّلُ الْعَصْرَ فَيَجْمَعُ بَيْنَهُمَا، وَيُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ وَيُعَجِّلُ الْعِشَاءَ فَيَجْمَعُ بَيْنَهُمَا» ، قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ أَيْضًا، وَهَذَا هُوَ الْجَمْعُ الصُّورِيُّ، فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ مُعِيِّنَةٌ لِلْمُرَادِ بِلَفْظِ جَمَعَ.

İbn Ömer'e gelince; Şevkânî'nin de belirttiği gibi Medine'deki söz konusu cemmi ondan Abdürrezzâk rivayet etmiştir; bununla beraber İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizim yanımıza çıktı; öğleyi geciktirir, ikindiyi öne alır ve ikisini cem ederdi; akşamı geciktirir, yatsıyı öne alır ve ikisini cem ederdi.» Bunu da Şevkânî söylemiştir. İşte bu, sûrî cemdir; dolayısıyla bu rivayetler "cem etti" lafzından kastedileni belirlemektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَةَ جَمَعَ فِعْلٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ، وَقَدْ قَرَّرَ أَئِمَّةُ الْأُصُولِ أَنَّ الْفِعْلَ الْمُثْبَتَ لَا يَكُونُ عَامَّا فِي أَقْسَامِهِ.

Bil ki "cem etti" lafzı, müsbet (olumlu) siyakta bir fiildir. Usûl imamları, müsbet fiilin kendi kısımlarını kapsayan bir umum ifade etmeyeceğini kararlaştırmışlardır.

قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «مُخْتَصَرِهِ الْأُصُولِيِّ» فِي مَبْحَثِ الْعَامِّ، مَا نَصُّهُ: الْفِعْلُ الْمُثْبَتُ لَا يَكُونُ عَامًّا فِي أَقْسَامِهِ مِثْلَ صَلَّى دَاخِلَ الْكَعْبَةِ فَلَا يَعُمَّ الْفَرْضَ وَالنَّفْلَ إِلَى أَنْ قَالَ: وَكَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ لَا يَعُمُّ وَقْتَيْهِمَا وَأَمَّا تَكَرُّرُ الْفِعْلِ فَمُسْتَفَادٌ مِنْ قَوْلِ الرَّاوِي: كَانَ يَجْمَعُ كَقَوْلِهِمْ كَانَ حَاتِمٌ يُكْرِمُ الضَّيْفَ. . . الْخَ.

İbnü'l-Hâcib «Muhtasaru'l-Usûlî»sinde umum bahsinde aynen şöyle demiştir: Müsbet fiil kısımlarında umum ifade etmez; mesela "Kâbe'nin içinde namaz kıldı" sözü farzı ve nâfileyi kapsamaz. Şöyle devam etmiştir: "İki namazı birleştirirdi" sözü onların her iki vaktini de kapsamaz. Fiilin tekrarı ise râvinin "birleştirirdi" (kâne yecmeu) sözünden anlaşılır; tıpkı "Hâtim misafire ikram ederdi" demeleri gibi... ilh.

قَالَ شَارِحُهُ الْعَضُدُ مَا نَصُّهُ: وَإِذَا قَالَ كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ فَلَا يَعُمُّ جَمْعُهُمَا بِالتَّقْدِيمِ فِي وَقْتِ الْأُولَى، وَالتَّأْخِيرِ فِي وَقْتِ الثَّانِيَةِ، وَعُمُومُهُ فِي الزَّمَانِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَرُبَّمَا تَوَهَّمَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ كَانَ يَفْعَلُ، فَإِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْهُ التَّكْرَارُ، كَمَا إِذَا قِيلَ: كَانَ حَاتِمُ يُكْرِمُ الضَّيْفَ وَهُوَ لَيْسَ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ فِي شَيْءٍ ; لِأَنَّهُ لَا يُفْهَمُ مِنَ الْفِعْلِ، وَهُوَ يَجْمَعُ. بَلْ مِنْ قَوْلِ الرَّاوِي، وَهُوَ كَانَ، حَتَّى لَوْ قَالَ: جَمَعَ لَزَالَ التَّوَهُّمُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ بِحَذْفٍ يَسِيرٍ لِمَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فِي الْمُرَادِ عِنْدَنَا فَقَوْلُهُ: حَتَّى لَوْ قَالَ: جَمَعَ زَالَ التَّوَهُّمُ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ جَمَعَ لَا يُتَوَهَّمُ فِيهِ الْعُمُومُ، وَإِذَنْ فَلَا تَتَعَيَّنُ صُورَةٌ مِنْ صُوَرِ الْجَمْعِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ

Şârihi Adudüddin aynen şöyle demiştir: "Öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı ikişer ikişer birleştirirdi" denildiğinde, bu söz ikisinin birincinin vaktinde takdim ile veya ikincinin vaktinde tehir ile birleştirilmesini kapsamaz. Zamandaki umumu da buna delalet etmez. Belki bu vehim onun "yapardı" (kâne yef‘alu) sözünden doğabilir; çünkü bundan, "Hâtim misafire ikram ederdi" denildiğinde olduğu gibi tekrar anlaşılır. Bu ise bizim bahsettiğimiz şeylerden hiçbirine dahil değildir; çünkü bu umum fiilden, yani "yecmeu" (birleştirir) kelimesinden anlaşılmaz; bilakis râvinin sözü olan "kâne" (idi) lafzından anlaşılır. Hatta eğer "cem etti" (cema‘a) deseydi bu vehim ortadan kalkardı. Bizim maksadımız için ihtiyaç duyulmayan az bir kısım atlanarak aynen nakil bitti. Onun: "Hatta eğer 'cem etti' deseydi bu vehim ortadan kalkardı" sözü, İbn Abbâs'ın mezkûr hadisteki "cem etti" ifadesinde umum vehmedilemeyeceğine delalet eder. O halde ayrık (müstakil) bir delil olmadıkça

مُنْفَصِلٍ.

cem suretlerinden hiçbir suret tayin olunamaz.

وَقَدْ قَدَّمْنَا الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْجَمْعُ الصُّورِيُّ.

Kastedilenin sûrî cem olduğuna dair delili daha önce zikretmiştik.

وَقَالَ صَاحِبُ «جَمْعِ الْجَوَامِعِ» عَاطِفًا عَلَى مَا لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ نَصُّهُ: وَالْفِعْلُ الْمُثْبَتُ، وَنَحْوُ كَانَ يَجْمَعُ فِي السَّفَرِ.

«Cem‘u'l-Cevâmi‘» sahibi, umum ifade etmeyen şeylere atıfla aynen şöyle demiştir: Müsbet fiil ve seferde "birleştirirdi" gibi ifadeler.

قَالَ شَارِحُهُ صَاحِبُ «الضِّيَاءِ اللَّامِعِ» مَا نَصُّهُ: وَنَحْوُ كَانَ يَجْمَعُ فِي السَّفَرِ، أَيْ: بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، لَا عُمُومَ لَهُ أَيْضًا ; لِأَنَّهُ فِعْلٌ فِي سِيَاقِ الثُّبُوتِ فَلَا يَعُمُّ جَمْعُهُمَا بِالتَّقْدِيمِ فِي وَقْتِ الْأُولَى، وَالتَّأْخِيرِ إِلَى وَقْتِ الثَّانِيَةِ، بِهَذَا فَسَّرَ الرَّهُونِيُّ كَلَامَ ابْنِ الْحَاجِبِ إِلَى أَنْ قَالَ: وَإِنَّمَا خَصَّ الْمُصَنِّفُ هَذَا الْفِعْلَ الْأَخِيرَ بِالذِّكْرِ مَعَ كَوْنِهِ فِعْلًا فِي سِيَاقِ الثُّبُوتِ ; لِأَنَّ فِي كَانَ مَعْنًى زَائِدًا، وَهُوَ اقْتِضَاؤُهَا مَعَ الْمُضَارِعِ التَّكْرَارَ عُرْفًا فَيُتَوَهَّمُ مِنْهَا الْعُمُومُ نَحْوَ كَانَ حَاتِمٌ يُكْرِمُ الضِّيفَانَ.

Şârihi «ed-Diyâu'l-Lâmi‘» sahibi aynen şöyle demiştir: "Seferde birleştirirdi", yani öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı sözü de umum ifade etmez; çünkü sübût (olumluluk) siyakında bir fiildir; bu yüzden ikisinin birincinin vaktinde öne alınarak veya ikincinin vaktine geciktirilerek cem edilmesini kapsamaz. Rahûnî, İbnü'l-Hâcib'in sözünü böyle tefsir etmiştir. Şöyle devam etti: Musannif, sübût siyakında bir fiil olmasına rağmen bu son fiili özellikle zikretmiştir; çünkü "kâne"de fazladan bir anlam vardır, o da örfen muzâri fiille birlikte tekrarı gerektirmesidir; bu yüzden tıpkı "Hâtim misafirlere ikram ederdi" ifadesinde olduğu gibi ondan umum vehmedilebilir.

وَبِهَذَا صَرَّحَ الْفِهْرِيُّ وَالرَّهُونِيُّ وَذَكَرَ وَلِيُّ الدِّينِ عَنِ الْإِمَامِ فِي «الْمَحْصُولِ» أَنَّهَا لَا تَقْتَضِي التَّكْرَارَ عُرْفًا وَلَا لُغَةً.

Fihrî ve Rahûnî bunu açıkça belirtmişlerdir. Veliyyüddin ise İmam'dan «el-Mahsûl»de onun ne örfen ne de lügaten tekrar gerektirmediğini nakletmiştir.

قَالَ وَلِيُّ الدِّينِ وَالْفِعْلُ فِي سِيَاقِ الثُّبُوتِ لَا يَعُمُّ كَالنَّكِرَةِ الْمُثَبَتَةِ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا [٢٥ \ ٤٨] . اهـ. مِنْ " الضِّيَاءِ اللَّامِعِ " لِابْنِ حَلَوْلَوَ.

Veliyyüddin dedi ki: Sübût siyakındaki fiil, Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا } “Gökten tertemiz bir su indirdik” [el-Furkân 25/48] ayetinde olduğu gibi minnet/ihsan makamında bulunmadıkça, müsbet nekire gibi umum ifade etmez. İbn Halûlü'nün "ed-Diyâu'l-Lâmi‘" adlı eserinden nakil bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَجْهُ كَوْنِ الْفِعْلِ فِي سِيَاقِ الثُّبُوتِ لَا يَعُمُّ هُوَ أَنَّ الْفِعْلَ يَنْحَلُّ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ، وَبَعْضِ الْبَلَاغِيِّينَ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ وَيَنْحَلُّ عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْبَلَاغِيِّينَ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ وَنِسْبَةٍ، فَالْمَصْدَرُ كَامِنٌ فِي مَعْنَاهُ إِجْمَاعًا، وَالْمَصْدَرُ الْكَامِنُ فِيهِ لَمْ يَتَعَرَّفْ بِمُعَرَّفٍ فَهُوَ نَكِرَةٌ فِي الْمَعْنَى وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّكِرَةَ لَا تَعُمُّ فِي الْإِثْبَاتِ وَعَلَى هَذَا جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ وَمَا زَعَمَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ الْجَمْعَ الصُّورِيَّ لَمْ يَرِدْ فِي لِسَانِ الشَّارِعِ وَلَا أَهْلِ عَصْرِهِ فَهُوَ مَرْدُودٌ بِمَا قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ وَابْنِ عُمَرَ عِنْدَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، وَبِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَأَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَاهُ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِ حَمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ ﵂ " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهَا وَهِيَ مُسْتَحَاضَةٌ، " فَإِنْ قَوِيتِ عَلَى أَنْ تُؤَخِّرِي الظُّهْرَ وَتُعَجِّلِي الْعَصْرَ ثُمَّ تَغْتَسِلِي حَتَّى تَطْهُرِي وَتُصَلِّينَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمْعًا، ثُمَّ تُؤَخِّرِينَ الْمَغْرِبَ وَتُعَجِّلِينَ الْعِشَاءَ ثُمَّ تَغْتَسِلِينَ وَتَجْمَعِينَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ فَافْعَلِي وَتَغْتَسِلِينَ مَعَ الصُّبْحِ ".

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Sübût siyakındaki fiilin umum ifade etmeyişinin vechi şudur: Fiil, nahivcilere ve bazı belâgatçılara göre bir masdar ve bir zamandan çözümlenir (oluşur); bir grup belâgatçıya göre ise bir masdar, bir zaman ve bir nisbetten çözümlenir. İcma ile masdar fiilin anlamında gizlidir. Fiilin içinde gizli olan masdar ise herhangi bir belirteçle belirli kılınmamıştır, dolayısıyla mana bakımından nekiredir. Bilinmektedir ki nekire, olumlu cümlede umum ifade etmez. Ulemanın cumhuru bu görüştedir. Bazılarının sûrî cemmin Şâri‘in veya onun asrındaki insanların dilinde yer almadığına dair iddiası ise Nesâî'deki İbn Abbâs ve Abdürrezzâk'taki İbn Ömer rivayetleriyle daha önce aktardığımız şeylerle ve Ebû Dâvûd, Ahmed, Tirmizî -ve ikisi sahih demiştir-, Şâfiî, İbn Mâce, Dârekutnî ve Hâkim'in Hamne binti Cahş radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadisle reddedilmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem istihâze olan [Hamne'ye] şöyle buyurmuştur: “Eğer öğleyi geciktirmeye ve ikindiyi öne almaya güç yetirebilirsen, sonra yıkanıp temizlenir ve öğle ile ikindiyi cem ederek kılarsan; sonra akşamı geciktirip yatsıyı öne alır, sonra yıkanır ve iki namazı cem edersen bunu yap; sabah ile birlikte de yıkanırsın.”

قَالَ: وَهَذَا أَعْجَبُ الْأَمْرَيْنِ إِلَيَّ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَمْعَ الْمَذْكُورَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ جَمْعٌ صُورِيٌّ مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ هَرِمٍ عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ " أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ صَلَّى بِالْبَصْرَةِ الْأُولَى وَالْعَصْرَ لَيْسَ بَيْنَهُمَا شَيْءٌ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ لَيْسَ بَيْنَهُمَا شَيْءٌ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْ شُغْلٍ "، وَفِيهِ رَفْعُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ أَنَّ شُغْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ كَانَ بِالْخُطْبَةِ وَأَنَّهُ خَطَبَ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ إِلَى أَنْ بَدَتِ النُّجُومُ، ثُمَّ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَفِيهِ تَصْدِيقُ أَبِي هُرَيْرَةَ لِابْنِ عَبَّاسٍ فِي رَفْعِهِ. انْتَهَى مِنْ " فَتْحِ الْبَارِي ".

Dedi ki: Bu bana iki işten en sevimli olanıdır. İbn Abbâs hadisinde geçen cemmin sûrî cem olduğuna delalet eden hususlardan biri de Nesâî'nin Amr b. Herim tarikiyle Ebü'ş-Şa‘sâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: “İbn Abbâs Basra'da öğle ile ikindiyi aralarında hiçbir şey olmaksızın, akşam ile yatsıyı da aralarında hiçbir şey olmaksızın kıldırdı; bunu bir meşguliyetten ötürü yaptı.” Bu rivayette hadisin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû kılındığı zikredilmiştir. Müslim'in Abdullah b. Şakîk tarikiyle gelen bir rivayetinde ise İbn Abbâs'ın söz konusu meşguliyetinin hutbe olduğu, ikindi namazından sonra yıldızlar görününceye kadar hutbe okuduğu, sonra akşam ile yatsıyı cem ettiği belirtilmiştir; bu rivayette Ebû Hureyre'nin, merfû kılınması hususunda İbn Abbâs'ı tasdik ettiği de yer almaktadır. "Fethu'l-Bârî"den nakil bitti.

وَمَا ذَكَرَهُ الْخَطَّابِيُّ وَابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ " مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: " صَنَعْتُ ذَلِكَ لِئَلَّا تُحْرَجَ أُمَّتِي " فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ يَقْدَحُ فِي حَمْلِهِ عَلَى الْجَمْعِ الصُّورِيِّ ; لِأَنَّ الْقَصْدَ إِلَيْهِ لَا يَخْلُو مِنْ حَرَجٍ، وَأَنَّهُ أَضْيَقُ مِنَ الْإِتْيَانِ بِكُلِّ صَلَاةٍ فِي وَقْتِهَا ; لِأَنَّ أَوَائِلَ الْأَوْقَاتِ وَأَوَاخِرَهَا مِمَّا يَصْعُبُ إِدْرَاكُهُ عَلَى الْخَاصَّةِ فَضْلًا عَنِ الْعَامَّةِ، يُجَابُ عَنْهُ بِمَا أَجَابَ بِهِ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ " وَهُوَ أَنَّ الشَّارِعَ ﷺ، قَدْ عَرَّفَ أُمَّتَهُ أَوَائِلَ الْأَوْقَاتِ وَأَوَاخِرَهَا وَبَالَغَ فِي التَّعْرِيفِ وَالْبَيَانِ، حَتَّى إِنَّهُ عَيَّنَهَا بِعَلَامَاتٍ حِسِّيَّةٍ لَا تَكَادُ تَلْتَبِسُ عَلَى الْعَامَّةِ فَضْلًا عَنِ الْخَاصَّةِ، وَالتَّخْفِيفُ فِي تَأْخِيرِ إِحْدَى الصَّلَاتَيْنِ إِلَى آخِرِ وَقْتِهَا، وَفِعْلُ الْأُخْرَى فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا مُتَحَقِّقٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى فِعْلِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا، كَمَا كَانَ دَيْدَنُهُ ﷺ، حَتَّى قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: " مَا صَلَّى صَلَاةً لِآخِرِ وَقْتِهَا مَرَّتَيْنِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ "، وَلَا يَشُكُّ مُنْصِفٌ أَنَّ فِعْلَ الصَّلَاتَيْنِ دُفْعَةً وَالْخُرُوجَ إِلَيْهِمَا مَرَّةً أَخَفُّ مِنْ صَلَاةِ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا.

Hattâbî ile İbn Hacer'in "el-Feth"te zikrettikleri; daha önce geçen İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd hadislerindeki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Ümmetim zora sokulmasın diye böyle yaptım” sözünün onun sûrî cemme hamledilmesini zedeleyeceği -çünkü buna kastedilmesinin zorluktan hâli olmadığı ve her namazı vaktinde kılmaktan daha dar/zor olduğu; zira vakitlerin başlarını ve sonlarını kavramanın avam bir yana havassa bile zor geldiği- şeklindeki iddiaya, Allâme Şevkânî rahimehullâh'ın "Neylü'l-Evtâr"da verdiği şu cevapla karşılık verilir: Şâri‘ sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine vakitlerin başlarını ve sonlarını tanıtmış, tanıtma ve açıklamada o derece ileri gitmiştir ki onları avamın dahi havassa kıyasla neredeyse hiç karıştırmayacağı hissî alametlerle belirlemiştir. İki namazdan birini vaktinin sonuna geciktirip diğerini vaktinin başında kılmaktaki kolaylık, her birini ilk vaktinde kılmaya kıyasla açıkça mevcuttur; nitekim Âişe radıyallâhu anhâ'nın: “Allah onun ruhunu kabzedinceye kadar hiçbir namazı vaktinin sonunda iki defa kılmadı” dediği gibi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in âdeti de buydu. İnsaf sahibi hiç kimse şüphe etmez ki iki namazı bir defada kılmak ve onlar için tek bir sefer çıkmak, her birini ilk vaktinde kılmaktan daha hafiftir.

وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْجَمْعِ الْمَذْكُورِ الْجَمْعُ الصُّورِيُّ ابْنُ الْمَاجِشُونِ وَالطَّحَاوِيُّ وَإِمَامُ الْحَرَمَيْنِ وَالْقُرْطُبِيُّ، وَقَوَّاهُ ابْنُ سَيِّدِ النَّاسِ. بِمَا قَدَّمْنَا عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، وَمَالَ إِلَيْهِ بَعْضَ الْمَيْلِ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ " فِي بَابِ " الْمَوَاقِيتِ مِنْ كِتَابِ الصَّلَاةِ "، فَإِنْ قِيلَ: الْجَمْعُ الصُّورِيُّ الَّذِي حَمَلْتُمْ عَلَيْهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ فِعْلُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الصَّلَاتَيْنِ الْمَجْمُوعَتَيْنِ فِي وَقْتِهَا وَهَذَا لَيْسَ بِرُخْصَةٍ، بَلْ هُوَ عَزِيمَةٌ فَأَيُّ فَائِدَةٍ إِذَنْ فِي قَوْلِهِ ﷺ: " لِئَلَّا تُحْرَجَ أُمَّتِي "، مَعَ كَوْنِ الْأَحَادِيثِ الْمُعَيِّنَةِ لِلْأَوْقَاتِ تَشْمَلُ الْجَمْعَ الصُّورِيَّ، وَهَلْ حَمْلُ الْجَمْعِ عَلَى مَا شَمِلَتْهُ أَحَادِيثُ التَّوْقِيتِ إِلَّا مِنْ بَابِ الِاطِّرَاحِ لِفَائِدَتِهِ وَإِلْغَاءِ مَضْمُونِهِ، فَالْجَوَابُ، هُوَ مَا أَجَابَ بِهِ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ أَيْضًا، وَهُوَ أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ الْأَقْوَالَ الصَّادِرَةَ مِنْهُ ﷺ، فِي أَحَادِيثِ تَوْقِيتِ الصَّلَوَاتِ شَامِلَةٌ لِلْجَمْعِ

Söz konusu cemden maksadın sûrî cem olduğu görüşüne varanlar arasında İbnü'l-Mâcişûn, Tahâvî, İmâmü'l-Haremeyn ve Kurtubî yer almaktadır; İbn Seyyidi'n-Nâs da Ebü'ş-Şa‘sâ'dan daha önce aktardığımız rivayet sebebiyle bunu kuvvetlendirmiştir. Nevevî de "Şerhu'l-Mühezzeb"de "Salât Kitabı'nın Mevâkît Bâbı"nda bir derece buna meyletmiştir. Eğer: "İbn Abbâs hadisini kendisine hamlettiğiniz sûrî cem, birleştirilen iki namazdan her birinin kendi vaktinde kılınmasıdır; bu ise bir ruhsat değil bilakis azimettir. Öyleyse vakitleri belirleyen hadisler sûrî cemmi de kapsadığı halde, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Ümmetim zora sokulmasın diye' sözünde ne gibi bir fayda vardır? Cemmi vakit belirleme hadislerinin kapsadığı anlama hamletmek, onun sağladığı faydayı bir kenara atmak ve muhtevasını iptal etmekten başka nedir?" denilirse, buna cevap Allâme Şevkânî rahimehullâh'ın verdiği şu cevaptır: Şüphe yok ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den namaz vakitleri hadislerinde sadır olan sözler, itiraz edenin belirttiği gibi sûrî

الصُّورِيِّ كَمَا ذَكَرَهُ الْمُعْتَرِضُ، فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ رَفْعُ الْحَرَجِ مَنْسُوبًا إِلَيْهَا، بَلْ هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأَفْعَالِ لَيْسَ إِلَّا لِمَا عَرَّفْنَاكَ مِنْ أَنَّهُ ﷺ مَا صَلَّى صَلَاةً لِآخِرِ وَقْتِهَا مَرَّتَيْنِ، فَرُبَّمَا ظَنَّ ظَانٌّ أَنَّ فِعْلَ الصَّلَاةِ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا مُتَحَتِّمٌ لِمُلَازَمَتِهِ ﷺ لِذَلِكَ طُولَ عُمُرِهِ فَكَانَ فِي جَمْعِهِ جَمْعًا صُورِيًّا تَخْفِيفٌ وَتَسْهِيلٌ عَلَى مَنِ اقْتَدَى بِمُجَرَّدِ الْفِعْلِ.

cemmi de kapsamaktadır. Dolayısıyla zorluğun kaldırılmasının bu sözlere nisbet edilmesi sahih olmaz; aksine bu ancak fiillere nisbet edilir. Zira sana bildirdiğimiz gibi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir namazı vaktinin sonunda iki kere kılmamıştır. Bu sebeple bir kimse onun ömrü boyunca buna devam etmesinden dolayı namazı ilk vaktinde kılmanın zorunlu olduğunu zannedebilirdi. İşte onun sûrî olarak cem yapmasında, sadece fiile iktida eden kimseler için bir hafifletme ve kolaylaştırma bulunmaktaydı.

وَقَدْ كَانَ اقْتِدَاءُ الصَّحَابَةِ بِالْأَفْعَالِ أَكْثَرَ مِنْهُ بِالْأَقْوَالِ، وَلِهَذَا امْتَنَعَ الصَّحَابَةُ ﵃ مِنْ نَحْرِ بُدْنِهِمْ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ ﷺ، بِالنَّحْرِ حَتَّى دَخَلَ ﷺ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ مَغْمُومًا فَأَشَارَتْ عَلَيْهِ بِأَنْ يَنْحَرَ وَيَدْعُوَ الْحَلَّاقَ يَحْلِقُ لَهُ فَفَعَلَ، فَنَحَرُوا جَمِيعًا وَكَادُوا يَهْلَكُونَ غَمًّا مِنْ شِدَّةِ تَرَاكُمِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ حَالَ الْحَلْقِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّ الْجَمْعَ الْمُتَنَازَعَ فِيهِ لَا يَجُوزُ لِغَيْرِ عُذْرٍ مَا أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: " مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَقَدْ أَتَى بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْكَبَائِرِ "، وَفِي إِسْنَادِهِ حَنَشُ بْنُ قَيْسٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ.

Sahâbenin fiillere iktidası, sözlere iktidasından daha fazlaydı. Bundan dolayı sahâbe radıyallâhu anhüm Hudeybiye günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine kurban kesmelerini emrettikten sonra kurbanlarını kesmekten imtina etmişlerdi; ta ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kederli bir halde Ümmü Seleme'nin yanına girinceye kadar. Ümmü Seleme ona kurbanını kesmesini ve berberini çağırıp tıraş olmasını işaret etti; o da bunu yaptı. Bunun üzerine hepsi kurbanlarını kestiler ve tıraş olurken birbirlerinin üzerine yığılmanın şiddetinden neredeyse kederden helak olacaklardı. İhtilaf edilen cemmin özürsüz olarak caiz olmadığına dair hususu teyit eden delillerden biri de Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: “Kim iki namazı özürsüz olarak birleştirirse, büyük günah kapılarından bir kapıya gelmiş olur.” Bu hadisin senedinde Haneş b. Kays vardır ve o zayıftır.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا مَا قَالَهُ التِّرْمِذِيُّ، فِي آخِرِ " سُنَنِهِ " فِي كِتَابِ الْعِلَلِ مِنْهُ، وَلَفْظُهُ جَمِيعُ مَا فِي كِتَابِي هَذَا مِنَ الْحَدِيثِ مَعْمُولٌ بِهِ، وَبِهِ أَخَذَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، مَا خَلَا حَدِيثَيْنِ: حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِالْمَدِينَةِ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ، وَلَا سَفَرٍ " الَخْ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ التِّرْمِذِيَّ يَقُولُ: إِنَّهُ لَمْ يَذْهَبْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى الْعَمَلِ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِي جَمْعِ التَّقْدِيمِ أَوِ التَّأْخِيرِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْجَمْعُ الصُّورِيُّ، فَيَتَعَيَّنُ.

Buna delalet eden şeylerden biri de Tirmizî'nin "Sünen"inin sonunda yer alan İlel Kitabı'ndaki şu sözüdür: Bu kitabımdaki hadislerin tamamı kendisiyle amel edilen ve ilim ehlinden bazılarının benimsediği hadislerdir; ancak iki hadis müstesnadır: İbn Abbâs'ın “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de korku ve sefer olmaksızın öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı birleştirdi...” hadisi ilh. Buradan anlarsın ki Tirmizî; ilim ehlinden hiçbir kimsenin bu hadisle takdim veya tehir cemi hususunda amel etme yoluna gitmediğini söylemektedir. Dolayısıyla geriye sadece sûrî cem kalmaktadır ve o da zorunlu hale gelmektedir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ أَجَازُوا الْجَمْعَ فِي الْحَضَرِ لِلْحَاجَةِ مُطْلَقًا، لَكِنْ بِشَرْطِ أَلَّا يُتَّخَذَ ذَلِكَ عَادَةً، مِنْهُمْ: ابْنُ سِيرِينَ، وَرَبِيعَةُ، وَأَشْهَبُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْقَفَّالُ الْكَبِيرُ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: İlim ehlinden bir topluluktan, bunu bir âdet haline getirmemek şartıyla hazarda (mukim iken) ihtiyaç sebebiyle mutlak olarak cem yapmayı caiz gördükleri rivayet edilmiştir. Bunlar arasında İbn Sîrîn, Rebîa, Eşheb, İbnü'l-Münzir ve el-Kaffâlü'l-Kebîr bulunmaktadır.

وَحَكَاهُ الْخَطَّابِيُّ، عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ، وَغَيْرُهُ وَحُجَّتُهُمْ مَا تَقَدَّمَ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قَوْلِهِ: " لِئَلَّا تُحْرَجَ أُمَّتِي "، وَقَدْ عَرَفْتَ مِمَّا سَبَقَ أَنِ الْأَدِلَّةَ تُعَيِّنُ حَمْلَ ذَلِكَ عَلَى الْجَمْعِ الصُّورِيِّ، كَمَا ذُكِرَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Hattâbî bunu hadis ehlinden bir topluluktan nakletmiştir. İbn Hacer ve başkaları der ki: Onların delili, hadiste daha önce geçen “Ümmetim zora sokulmasın diye” sözüdür. Daha önce geçenlerden öğrenmiş bulunmaktasın ki, deliller bunun belirtildiği üzere sûrî cemme hamledilmesini zorunlu kılmaktadır. Doğru bilgi ise Yüce Allah katındadır.

تَنْبِيهٌ

BİR UYARI

قَدِ اتَّضَحَ مِنْ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي سُقْنَاهَا، أَنَّ الظُّهْرَ لَا يَمْتَدُّ لَهَا وَقْتٌ إِلَى الْغُرُوبِ، وَأَنَّ الْمَغْرِبَ لَا يَمْتَدُّ لَهَا وَقْتٌ إِلَى الْفَجْرِ، وَلَكِنْ يَتَعَيَّنُ حَمْلُ هَذَا الْوَقْتِ الْمَنْفِيِّ بِالْأَدِلَّةِ

Serdettiğimiz bu delillerden açıklığa kavuşmuştur ki, öğle namazının vakti güneşin batışına kadar uzamaz; akşam namazının vakti de fecrin doğuşuna kadar uzamaz. Fakat delillerle nefyedilen bu vaktin

عَلَى الْوَقْتِ الِاخْتِيَارِيِّ، فَلَا يُنَافِي امْتِدَادَ وَقْتِ الظُّهْرِ الضَّرُورِيِّ إِلَى الْغُرُوبِ، وَوَقْتِ الْمَغْرِبِ الضَّرُورِيِّ إِلَى الْفَجْرِ، كَمَا قَالَهُ مَالِكٌ ﵀ لِقِيَامِ الْأَدِلَّةِ عَلَى اشْتِرَاكِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي الْوَقْتِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَكَذَلِكَ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، وَأَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى ذَلِكَ جَوَازُ كُلٍّ مِنْ جَمْعِ التَّقْدِيمِ، وَجَمْعِ التَّأْخِيرِ فِي السَّفَرِ، فَصَلَاةُ الْعَصْرِ مَعَ الظُّهْرِ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ دَلِيلٌ عَلَى اشْتِرَاكِهَا مَعَ الظُّهْرِ فِي وَقْتِهَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَصَلَاةُ الظُّهْرِ بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا فِي وَقْتِ الْعَصْرِ فِي جَمْعِ التَّأْخِيرِ دَلِيلٌ عَلَى اشْتِرَاكِهَا مَعَهَا فِي وَقْتِهَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ أَيْضًا، وَكَذَلِكَ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، أَمَّا جَمْعُ التَّأْخِيرِ بِحَيْثُ يُصَلِّي الظُّهْرَ فِي وَقْتِ الْعَصْرِ وَالْمَغْرِبَ فِي وَقْتِ الْعِشَاءِ، فَهُوَ ثَابِتٌ فِي الرِّوَايَاتِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا. فَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَزِيغَ الشَّمْسَ، أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ، ثُمَّ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا» .

ihtiyârî vakte hamledilmesi zorunludur; dolayısıyla Mâlik rahimehullâh'ın söylediği gibi öğlenin zarûrî vaktinin batışa, akşamın zarûrî vaktinin de fecre kadar uzamasına aykırı değildir. Zira zaruret anında öğle ile ikindinin vakitte ortak olduğuna dair deliller mevcuttur; akşam ile yatsı da böyledir. Buna en açık delil, seferde hem cem-i takdimin hem de cem-i tehirin caiz olmasıdır. Güneşin zevali anında ikindi namazının öğle ile birlikte kılınması, zaruret halinde onun öğle ile kendi vaktinde ortak olduğuna delildir. Cem-i tehirde öğle namazının kendi vaktinin çıkmasından sonra ikindi vaktinde kılınması da zaruret halinde öğlenin ikindi ile vaktinde ortak olduğuna delildir; akşam ile yatsı da böyledir. Öğleyi ikindi vaktinde, akşamı da yatsı vaktinde kılacak şekilde yapılan cem-i tehire gelince; bu, üzerinde ittifak edilen rivayetlerle sabittir. Nitekim Buhârî «Sahîh»inde Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem güneş batıya meyletmeden önce yola çıkarsa, öğleyi ikindi vaktine geciktirir, sonra ikisini cem ederdi.»

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي شَرْحِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ قَوْلُهُ: ثُمَّ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا، أَيْ: فِي وَقْتِ الْعَصْرِ، وَفِي رِوَايَةِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ فِي الْبَابِ الَّذِي بَعْدَهُ «ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا» ، وَلِمُسْلِمٍ مِنْ رِوَايَةِ جَابِرِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عُقَيْلٍ: «يُؤَخِّرُ الظُّهْرَ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ، فَيَجْمَعُ بَيْنَهُمَا، وَيُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ حَتَّى يَجْمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْعِشَاءِ حِينَ يَغِيبُ الشَّفَقُ» وَلَهُ مِنْ رِوَايَةٍ شَبَابَةَ، عَنْ عُقَيْلٍ: «حَتَّى يَدْخُلَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعَصْرِ، ثُمَّ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا» . اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

İbn Hacer bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: Onun: "Sonra ikisini cem ederdi" sözü, yani ikindi vaktinde demektir. Bir sonraki bâbda Kuteybe'nin Mufaddal'dan rivayetinde «Sonra konaklar ve ikisini cem ederdi» şeklindedir. Müslim'de Câbir b. İsmâil'in Ukayl'den rivayetinde: «Öğleyi ikindi vaktine geciktirir ve ikisini cem ederdi; akşamı da geciktirir, ta ki şafak kaybolduğu vakit onunla yatsıyı cem ederdi» denilmiştir. Yine Müslim'de Şebâbe'nin Ukayl'den rivayetinde: «İkindi vaktinin evveli girinceye kadar [geciktirir], sonra ikisini cem ederdi» denilmiştir. Aynen nakil bitti.