Binûn

Nisâ — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «كَانَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ» ، وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذَا الْجَمْعِ عَلَى الْجَمْعِ الصُّورِيِّ ; لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةَ الَّتِي ذَكَرْنَا آنِفًا فِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ صَلَّى الظُّهْرَ فِي وَقْتِ الْعَصْرِ، وَالْمَغْرِبَ بَعْدَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ.

«Sahîhayn»de İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın hadisinden [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem «Yolculukta acele ettiği zaman akşam ile yatsıyı cem ederdi.» Bu cemi sûrî ceme hamletmek mümkün değildir; çünkü az önce zikrettiğimiz sahih rivayetlerde, onun öğleyi ikindi vaktinde, akşamı da şafağın kaybolmasından sonra kıldığı açıkça ifade edilmektedir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» : اتَّفَقَتْ رِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيِّ، وَمُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَأَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ، وَعُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَلَى أَنَّ جَمْعَ ابْنِ عُمَرَ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ كَانَ بَعْدَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ، وَخَالَفَهُمْ مَنْ لَا يُدَانِيهِمْ فِي حِفْظِ أَحَادِيثِ نَافِعٍ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا بِقَلِيلٍ، وَرِوَايَةُ الْحُفَّاظِ مِنْ أَصْحَابِ نَافِعٍ أَوْلَى بِالصَّوَابِ، فَقَدْ رَوَاهُ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَسْلَمُ مَوْلَى عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُؤَيْبٍ، وَقِيلَ ابْنُ ذُؤَيْبٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَ رِوَايَتِهِمْ، ثُمَّ سَاقَ الْبَيْهَقِيُّ أَسَانِيدَ رِوَايَاتِهِمْ، وَأَمَّا جَمْعُ التَّقْدِيمِ بِحَيْثُ يُصَلِّي الْعَصْرَ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ مَعَ الظُّهْرِ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا، وَالْعِشَاءَ مَعَ الْمَغْرِبِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا، فَهُوَ

Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da şöyle demiştir: Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Mûsâ b. Ukbe, Ubeydullâh b. Ömer, Eyyûb es-Sahtiyânî ve Ömer b. Muhammed b. Zeyd'in Nâfi'den rivayeti, İbn Ömer'in iki namazı cem etmesinin şafağın kaybolmasından sonra olduğu hususunda ittifak etmiştir; Nâfi'in hadislerini ezberleme konusunda onların yanına bile yaklaşamayacak kimseler ise onlara muhalefet etmiştir. [Beyhakî] bundan az sonra şöyle demiştir: Nâfi'in ashabından hâfızların rivayeti doğruya daha layıktır; nitekim Sâlim b. Abdillâh, Ömer'in azatlısı Eslem, Abdullâh b. Dînâr ve İsmâil b. Abdirrahmân b. Ebî Züeyb -İbn Züeyb de denilmiştir- İbn Ömer'den onların rivayeti gibi rivayet etmişlerdir. Sonra Beyhakî onların rivayetlerinin isnadlarını aktarmıştır. Güneşin zevali anında ikindiyi öğle ile birlikte [öğlenin] ilk vaktinde, akşam ile yatsıyı da güneşin batışı anında [akşamın] ilk vaktinde kılacak şekilde yapılan cem-i takdime gelince, o...

ثَابِتٌ أَيْضًا عَنْهُ ﷺ وَإِنْ أَنْكَرَهُ مَنْ أَنْكَرَهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَحَاوَلَ تَضْعِيفَ أَحَادِيثِهِ، فَقَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ أَحَادِيثٌ مِنْهَا مَا هُوَ صَحِيحٌ، وَمِنْهَا مَا هُوَ حَسَنٌ.

...âlimlerden inkâr edenler inkâr etse ve hadislerini zayıf saymaya çalışsa da, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabittir. Nitekim bu konuda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bazısı sahih, bazısı da hasen olan hadisler gelmiştir.

فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي الْحَجِّ «ثُمَّ أَذَّنَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ، وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا» ، وَكَانَ ذَلِكَ بَعْدَ الزَّوَالِ، فَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ صَلَّى الْعَصْرَ مُقَدَّمَةً مَعَ الظُّهْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ.

Bunlardan biri, Müslim'in Sahîh'inde Câbir'in hacc ile ilgili uzun hadisinden tahric ettiği şu rivayettir: «Sonra ezan okuttu, sonra kamet getirtip öğleyi kıldı, sonra kamet getirtip ikindiyi kıldı ve ikisi arasında hiçbir şey (nafile) kılmadı.» Bu da zevalden sonraydı. İşte bu, [Resûlullah'ın] zevalden sonra ikindiyi öne alarak öğle ile birlikte kıldığını açıkça belirten sahih bir hadistir.

وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ، وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالْحَاكِمُ عَنْ مُعَاذٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «كَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَزِيغَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الظُّهْرَ حَتَّى يَجْمَعَهَا إِلَى الْعَصْرِ يُصَلِّيهِمَا جَمِيعًا، وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ زَيْغِ الشَّمْسِ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا، ثُمَّ سَارَ، وَكَانَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الْعِشَاءِ، وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ عَجَّلَ الْعِشَاءَ، فَصَلَّاهَا مَعَ الْمَغْرِبِ» ، وَإِبْطَالُ جَمْعِ التَّقْدِيمِ بِتَضْعِيفِ هَذَا الْحَدِيثِ، كَمَا حَاوَلَهُ الْحَاكِمُ، وَابْنُ حَزْمٍ لَا عِبْرَةَ بِهِ لِمَا رَأَيْتَ آنِفًا مِنْ أَنَّ جَمْعَ التَّقْدِيمِ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «أَنَّهُ كَانَ فِي السَّفَرِ إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ فِي مَنْزِلِهِ جَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ يَرْكَبَ، فَإِذَا لَمْ تَزِغْ لَهُ فِي مَنْزِلِهِ سَارَ حَتَّى إِذَا حَانَتِ الْعَصْرُ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ، وَإِذَا حَانَتِ الْمَغْرِبُ فِي مَنْزِلِهِ جَمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْعِشَاءِ، وَإِذَا لَمْ تَحِنْ فِي مَنْزِلِهِ رَكِبَ حَتَّى إِذَا كَانَتِ الْعِشَاءُ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا» رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ فِي مَسْنَدِهِ بِنَحْوِهِ، وَقَالَ فِيهِ: «إِذَا سَارَ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الظُّهْرَ حَتَّى يَجْمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْعَصْرِ فِي وَقْتِ الْعَصْرِ» وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَرُوِيَ عَنِ التِّرْمِذِيِّ أَنَّهُ حَسَّنَهُ.

Nitekim Ebû Dâvûd, Ahmed, Tirmizî -ve hasen garib olduğunu söylemiştir-, İbn Hibbân, Dârekutnî, Beyhakî ve Hâkim, Muâz radıyallâhu anh'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Tebük Gazvesi'nde güneş batıya meyletmeden önce yola çıkarsa, ikindi ile cem edinceye kadar öğleyi geciktirir ve ikisini birlikte kılardı. Şayet güneş batıya meylettikten sonra yola çıkarsa, öğle ile ikindiyi birlikte kılar, sonra hareket ederdi. Akşamdan önce yola çıkarsa, yatsı ile birlikte kılıncaya kadar akşamı geciktirirdi; şayet akşamdan sonra yola çıkarsa, yatsıyı öne alıp akşamla birlikte kılardı» dediğini rivayet etmişlerdir. Hâkim ve İbn Hazm'ın yapmaya çalıştığı gibi bu hadisi zayıf sayarak cem-i takdimi geçersiz kılmanın bir kıymeti yoktur; zira az önce gördüğün üzere cem-i takdimi Müslim Sahîh'inde Câbir'in uzun hadisinden tahric etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem «Yolculukta konakladığı yerde güneş batıya meylederse, [binek hayvanına] binmeden önce öğle ile ikindiyi cem ederdi. Şayet konakladığı yerde güneş batıya meyletmemişse hareket eder, ikindi vakti gelince inip öğle ile ikindiyi cem ederdi. Konakladığı yerde akşam vakti girerse, onunla yatsıyı cem ederdi; şayet konakladığı yerde akşam girmemişse biner, yatsı olduğunda inip ikisini cem ederdi.» Bunu Ahmed rivayet etmiştir; Şâfiî de Müsned'inde benzerini rivayet etmiş ve onda: «Güneş zevale ermeden önce hareket ederse, ikindi vaktinde onunla ikindiyi cem edinceye kadar öğleyi geciktirirdi» demiştir. Bunu Beyhakî ve Dârekutnî de rivayet etmiş olup Tirmizî'den onu hasen gördüğü rivayet edilmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: حَدِيثُ مُعَاذٍ مَعْلُولٌ بِتَفَرُّدِ قُتَيْبَةَ فِيهِ، عَنِ الْحُفَّاظِ، وَبِأَنَّهُ مُعَنْعَنٌ بِيَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، وَلَا يُعْرَفُ لَهُ مِنْهُ سَمَاعٌ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ حَزْمٍ، وَبِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ أَبَا الطُّفَيْلِ وَهُوَ مَقْدُوحٌ فِيهِ بِأَنَّهُ كَانَ حَامِلُ رَايَةِ الْمُخْتَارِ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، وَهُوَ يُؤْمِنُ بِالرَّجْعَةِ، وَبِأَنَّ الْحَاكِمَ قَالَ: هُوَ مَوْضُوعٌ، وَبِأَنَّ أَبَا دَاوُدَ قَالَ: لَيْسَ فِي جَمْعِ التَّقْدِيمِ حَدِيثٌ قَائِمٌ، وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي إِسْنَادِهِ حُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، فَالْجَوَابُ أَنَّ إِعْلَالَهُ بِتَفَرُّدِ قُتَيْبَةَ بِهِ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Şayet denilirse ki: Muâz hadisi, hâfızlar arasından Kuteybe'nin onda tek kalmasıyla; İbn Hazm'ın dediği gibi Yezîd b. Ebî Habîb'in Ebü't-Tufeyl'den muan'an rivayet etmesi ve onun ondan semâının bilinmemesiyle; isnadında Ebü't-Tufeyl'in bulunması ve onun ric'ate inanan Muhtâr b. Ebî Ubeyd'in sancaktarı olması sebebiyle hakkında cerh bulunmasıyla; Hâkim'in onun mevzu olduğunu söylemesiyle ve Ebû Dâvûd'un 'Cem-i takdim hususunda kâim (sağlam) bir hadis yoktur' demesiyle illetlidir; İbn Abbâs hadisinin isnadında da Hüseyn b. Abdillâh b. Ubeydillâh b. Abbâs b. Abdilmuttalib vardır ve o zayıftır. [Buna] cevap şudur: Kuteybe'nin onda tek kalmasıyla illetlendirilmesi iki yönden reddedilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ قُتَيْبَةَ بْنَ سَعِيدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَكَانَةِ الْمَعْرُوفَةِ لَهُ مِنَ الْعَدَالَةِ

Birincisi: Kuteybe b. Saîd rahimehullâhu teâlâ adalet...

وَالضَّبْطِ وَالْإِتْقَانِ، وَهَذَا الَّذِي رَوَاهُ لَمْ يُخَالِفْ فِيهِ غَيْرَهُ، بَلْ زَادَ مَا لَمْ يُذَكُرْهُ غَيْرُهُ، وَمَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْحَدِيثِ أَنَّ زِيَادَاتِ الْعُدُولِ مَقْبُولَةٌ لَا سِيَّمَا وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ الَّتِي هِيَ جَمْعُ التَّقْدِيمِ، تَقَدَّمَ ثُبُوتُهَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَيْضًا أَنَّهَا صَحَّتْ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ.

...zabt ve itkān (sağlamlık) yönünden bilinen bir mertebededir. Onun rivayet ettiği bu hususta başkasına muhalefet etmemiş, bilakis başkalarının zikretmediği bir fazlalığı rivayet etmiştir; ezberleyen kimse ezberlemeyene karşı delildir. Hadis ilminde güvenilir ravilerin (udûl) ziyadelerinin makbul olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Bilhassa cem-i takdimden ibaret olan bu ziyadenin Câbir hadisinden Sahîh-i Müslim'de sabit olduğu az önce geçmişti; inşâallâh Enes hadisinden de sahih olarak geldiği gelecektir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قُتَيْبَةَ لَمْ يَتَفَرَّدْ بِهِ بَلْ تَابَعَهُ فِيهِ الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» مَا نَصُّهُ: فَإِنَّ أَبَا دَاوُدَ رَوَاهُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الرَّمْلِيِّ، حَدَّثْنَا الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنْ مُعَاذٍ فَذَكَرَهُ، فَهَذَا الْمُفَضَّلُ قَدْ تَابَعَ قُتَيْبَةَ، وَإِنْ كَانَ قُتَيْبَةُ أَجَلَّ مِنَ الْمُفَضَّلِ، وَأَحْفَظُ لَكِنْ زَالَ تَفَرُّدُ قُتَيْبَةُ بِهِ اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

İkinci Yön: Kuteybe bu rivayette tek kalmamış, bilakis Mufaddal b. Fedâle ona mütâbaat etmiştir. İbnü'l-Kayyim «Zâdü'l-Meâd»da aynen şöyle demiştir: Zira Ebû Dâvûd onu Yezîd b. Hâlid b. Abdillâh b. Mevheb er-Remlî'den rivayet etmiştir: Bize Mufaddal b. Fedâle, Leys b. Sa'd'dan, o Hişâm b. Sa'd'dan, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Ebü't-Tufeyl'den, o da Muâz'dan rivayet etti... diyerek hadisi zikretmiştir. İşte bu Mufaddal, Kuteybe'ye mütâbaat etmiştir; her ne kadar Kuteybe Mufaddal'dan daha celîl ve daha iyi ezberleyen biri olsa da Kuteybe'nin onda tek kalma durumu ortadan kalkmıştır. Aynen nakil bitti.

وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ الرُّوذْبَارِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ دَاسَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، ثُمَّ سَاقَ السَّنَدَ الْمُتَقَدِّمَ آنِفًا، أَعْنِي سَنَدَ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي سَاقَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ، وَالْمَتْنُ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِجَمْعِ التَّقْدِيمِ، وَكَذَلِكَ رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» ، فَاتَّضَحَ أَنَّ قُتَيْبَةَ لَمْ يَتَفَرَّدْ بِهَذَا الْحَدِيثِ ; لِأَنَّ أَبَا دَاوُدَ وَالنَّسَائِيَّ وَالدَّارَقُطْنِيَّ وَالْبَيْهَقِيَّ، أَخْرَجُوهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى مُتَابَعَةً لِرِوَايَةِ قُتَيْبَةَ.

Onu Beyhakî de «es-Sünenü'l-Kübrâ»da rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bize Ebû Alî er-Rûzbârî haber verdi, bize Ebû Bekr b. Dâse bildirdi, bize Ebû Dâvûd rivayet etti... Sonra az önce geçen senedi, yani İbnü'l-Kayyim'in aktardığı Ebû Dâvûd'un senedini zikretmiştir; metinde ise cem-i takdim açıkça belirtilmektedir. İbn Hacer'in «et-Telhîs»te söylediği gibi, onu aynı şekilde Nesâî ve Dârekutnî de rivayet etmişlerdir. Böylece Kuteybe'nin bu hadiste tek kalmadığı açıklığa kavuşmuştur; çünkü Ebû Dâvûd, Nesâî, Dârekutnî ve Beyhakî onu Kuteybe'nin rivayetine mütâbaat eden başka bir yoldan tahric etmişlerdir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّخْلِيصِ» : إِنَّ فِي سَنَدِ هَذِهِ الطَّرِيقِ هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ وَهُوَ لَيِّنُ الْحَدِيثِ.

İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Bu tarikin senedinde Hişâm b. Sa'd vardır ve o hadisi gevşek (leyyin) bir kimsedir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ الْمَذْكُورُ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ وَأَخْرَجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا وَبِهِ تَعْلَمُ صِحَّةَ طَرِيقِ الْمُفَضَّلِ الْمُتَابِعَةِ لِطَرِيقِ قُتَيْبَةَ، وَلِذَا قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» قَالَ الشَّيْخُ، وَإِنَّمَا أَنْكَرُوا مِنْ هَذَا رِوَايَةَ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، فَأَمَّا رِوَايَةُ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، فَهِيَ مَحْفُوظَةٌ صَحِيحَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَخْفَى أَنَّ مَا يُرْوَى عَنِ الْبُخَارِيِّ ﵀ مِنْ أَنَّهُ سَأَلَ قُتَيْبَةَ عَمَّنْ كَتَبَ مَعَهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ: كَتَبَهُ مَعِي خَالِدٌ الْمَدَائِنِيُّ، فَقَالَ الْبُخَارِيُّ: كَانَ خَالِدٌ الْمَدَائِنِيُّ يُدْخِلُ عَلَى الشُّيُوخِ يَعْنِي، يُدْخِلُ فِي رِوَايَتِهِمْ مَا لَيْسَ مِنْهَا، أَنَّهُ لَا يَظْهَرُ كَوْنُهُ قَادِحًا فِي رِوَايَةِ قُتَيْبَةَ ; لِأَنَّ الْعَدْلَ الضَّابِطَ لَا يَضُرُّهُ أَخْذُ آلَافِ الْكَذَّابِينَ مَعَهُ ; لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُحَدِّثُ بِمَا عَلِمَهُ وَلَا يَضُرُّهُ كَذِبُ غَيْرِهِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

Bunu yazan [müellif] -Allah onu affetsin- der ki: Adı geçen Hişâm b. Sa'd, Müslim'in ricalindendir ve Buhârî de onun hadisini ta'lik olarak tahric etmiştir. Bununla Mufaddal'ın Kuteybe'nin tarikine mütâbaat eden yolunun sıhhatini öğrenmiş olursun. Nitekim Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da şöyle demiştir: Şeyh dedi ki: Onlar bundan sadece Yezîd b. Ebî Habîb'in Ebü't-Tufeyl'den rivayetini inkâr etmişlerdir. Ebü'z-Zübeyr'in Ebü't-Tufeyl'den rivayetine gelince; o mahfuz ve sahihtir. Bil ki Buhârî rahimehullâh'tan rivayet edilen, onun Kuteybe'ye bu hadisi Leys b. Sa'd'dan kendisiyle beraber kimin yazdığını sorduğu, [Kuteybe'nin]: 'Benimle beraber Hâlid el-Medâinî yazdı' demesi üzerine Buhârî'nin: 'Hâlid el-Medâinî şeyhlerin rivayetlerine idhal yapardı (yani rivayetlerine onlardan olmayan şeyleri sokardı)' dediği şeklindeki naklin, Kuteybe'nin rivayetini zedeleyici olmadığı açıktır. Zira adil ve zabt sahibi bir raviye, onunla beraber binlerce yalancının rivayet alması zarar vermez; çünkü o sadece bildiğini rivayet eder, başkasının yalanı da -açık olduğu üzere- ona zarar vermez.

وَالْجَوَابُ عَمَّا قَالَهُ ابْنُ حَزْمٍ مِنْ أَنَّهُ مُعَنْعَنٌ بِيَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ وَلَا

İbn Hazm'ın, hadisin Yezîd b. Ebî Habîb'in Ebü't-Tufeyl'den an'anesiyle rivayet edildiği ve...

يُعْرَفُ لَهُ مِنْهُ سَمَاعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

...onun ondan semâının bilinmediği şeklindeki sözüne cevap iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَنْعَنَةَ وَنَحْوَهَا لَهَا حُكْمُ التَّصْرِيحِ بِالتَّحْدِيثِ عِنْدَ الْمُحْدِّثِينَ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُعَنْعِنُ مُدَلِّسًا، وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ: قَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ فِي «تَذْكِرَةِ الْحُفَّاظِ» كَانَ حُجَّةً حَافِظًا لِلْحَدِيثِ وَذَكَرَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ رَوَى عَنْهُمْ أَبَا الطُّفَيْلِ الْمَذْكُورَ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : ثِقَةٌ فَقِيهٌ، وَكَانَ يُرْسِلُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْإِرْسَالَ غَيْرُ التَّدْلِيسِ ; لِأَنَّ الْإِرْسَالَ فِي اصْطِلَاحِ الْمُحْدِّثِينَ هُوَ رَفْعُ التَّابِعِيِّ مُطْلَقًا أَوِ الْكَبِيرِ خَاصَّةً الْحَدِيثَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقِيلَ إِسْقَاطُ رَاوٍ مُطْلَقًا، وَهُوَ قَوْلُ الْأُصُولِيِّينَ فَالْإِرْسَالُ مَقْطُوعٌ فِيهِ بِحَذْفِ الْوَاسِطَةِ بِخِلَافِ التَّدْلِيسِ، فَإِنَّ تَدْلِيسَ الْإِسْنَادِ يَحْذِفُ فِيهِ الرَّاوِي شَيْخَهُ الْمُبَاشِرَ لَهُ وَيُسْنِدُ إِلَى شَيْخِ شَيْخِهِ الْمُعَاصِرِ بِلَفْظٍ مُحْتَمِلٍ لِلسَّمَاعِ مُبَاشَرَةً وَبِوَاسِطَةٍ، نَحْوَ عَنْ فُلَانٍ وَقَالَ فُلَانٌ فَلَا يَقْطَعُ فِيهِ بِنَفْيِ الْوَاسِطَةِ بَلْ هُوَ يُوهِمُ الِاتِّصَالَ ; لِأَنَّهُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ مُعَاصَرَةِ مَنْ أَسْنَدَ إِلَيْهِ أَعْنِي: شَيْخَ شَيْخِهِ، وَإِلَّا كَانَ مُنْقَطِعًا كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ وَقَوْلُ ابْنِ حَزْمٍ لَمْ يُعَرَفْ لَهُ مِنْهُ سَمَاعٌ لَيْسَ بِقَادِحٍ ; لِأَنَّ الْمُعَاصَرَةَ تَكْفِي وَلَا يُشْتَرَطُ ثُبُوتُ اللُّقِىِّ وَأَحْرَى ثُبُوتُ السَّمَاعِ فَمُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ لَا يَشْتَرِطُ فِي «صَحِيحِهِ» إِلَّا الْمُعَاصَرَةَ فَلَا يَشْتَرِطُ اللُّقِىَّ وَأَحْرَى السَّمَاعُ وَإِنَّمَا اشْتَرَطَ اللُّقِىَّ الْبُخَارِيُّ، قَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي «أَلْفِيَّتِهِ» : [الرَّجَزُ]

Birincisi: Hadisçiler nezdinde an'ane ve benzeri lafızlar, an'ane yapan ravi müdellis olmadıkça doğrudan rivayeti (tahdis) açıkça belirtme hükmündedir. Yezîd b. Ebî Habîb hakkında Zehebî «Tezkiretü'l-Huffâz»da: 'Hüccet idi, hadisi hıfzeden biriydi' demiş ve kendilerinden rivayette bulunduğu kimseler arasında zikredilen Ebü't-Tufeyl'i de anmıştır. İbn Hacer de onun hakkında «et-Takrîb»de: 'Sika bir fakih idi, irsâl yapardı' demiştir. Malumdur ki irsâl tedlisten farklıdır; çünkü hadisçilerin ıstılahında irsâl, mutlak olarak tabiînin veya bilhassa büyük tabiînin hadisi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e yükseltmesidir (merfu kılmasıdır). Usulcülerin görüşü olan diğer bir kavle göre ise mutlak olarak bir ravinin düşürülmesidir. Dolayısıyla irsâlde vasıtanın hazfedildiği kesindir; tedlis ise böyle değildir. Zira isnad tedlisinde ravi, doğrudan kendisinden aldığı şeyhini hazfeder ve çağdaşı olan şeyhinin şeyhine, doğrudan semâa da vasıtayla semâa da ihtimali olan 'falandan', 'falan dedi' gibi bir lafızla isnad eder. Burada vasıtanın yokluğu kesin değildir, bilakis ittisal vehmi verir; zira onda kendisine isnad ettiği kimseyle -yani şeyhinin şeyhiyle- çağdaş olması şarttır, aksi takdirde hadis ilimlerinde bilindiği üzere munkatı olur. İbn Hazm'ın 'Ondan semâı bilinmemektedir' sözü zedeleyici değildir; zira muâsarat (aynı çağda yaşamak) yeterlidir, görüşmenin (likā) sübutu şart koşulmaz, semâın sübutu ise evleviyetle şart değildir. Nitekim Müslim b. el-Haccâc «Sahîh»inde muâsarattan başkasını şart koşmaz; dolayısıyla likāı şart koşmadığı gibi semâı hiç şart koşmaz. Likāı şart koşan ise sadece Buhârî'dir. Irâkî «Elfiyye»sinde şöyle demiştir:

وَصَحَّحُوا وَصْلَ مُعَنْعَنٍ سَلِمْ ... مِنْ دُلْسَةِ رَاوِيهِ وَاللِّقَا عُلِمْ

Sahih gördüler ittisalini muan'anın, salim olursa... / Ravisi tedlisten ve bilinirse likāsı.

وَبَعْضُهُمْ حَكَى بِذَا إِجْمَاعَا ... وَمُسْلِمٌ لَمْ يَشْرُطِ اجْتِمَاعَا

Bazıları bunda icmâ nakletti... / Müslim ise şart koşmadı bir araya gelmeyi,

لَكِنْ تَعَاصَرُوا. . . إِلَخْ

Lakin aynı çağda yaşadılarsa... ilh.

وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا يَخْفَى إِجْمَاعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صِحَّةِ أَحَادِيثِ مُسْلِمٍ مَعَ أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ إِلَّا الْمُعَاصَرَةَ وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ ابْنِ حَزْمٍ وَمَنْ وَافَقَهُ إِنَّهُ لَا تُعْرَفُ رِوَايَةُ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ لَا تَقْدَحُ فِي حَدِيثِهِ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّ الْعَنْعَنَةَ مِنْ غَيْرِ الْمُدَلِّسِ لَهَا حُكْمُ التَّحْدِيثِ وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ مَاتَ سَنَةَ ثَمَانٍ وَعِشْرِينَ بَعْدَ الْمِائَةِ، وَقَدْ قَارَبَ الثَّمَانِينَ.

Hülasa, sadece muâsaratı şart koşmasına rağmen Müslim'in hadislerinin sahihliği üzerinde Müslümanların icmâ ettiği gizli değildir. Bununla, İbn Hazm ve ona muvafakat edenlerin, 'Yezîd b. Ebî Habîb'in Ebü't-Tufeyl'den rivayeti bilinmemektedir' sözünün onun hadisine zarar vermediğini öğrenmiş olursun; çünkü bildiğin gibi müdellis olmayan kimsenin an'anesi tahdis hükmündedir. Yezîd b. Ebî Habîb yüz yirmi sekiz yılında, seksen yaşına yaklaşmışken vefat etmiştir.

وَأَبُو الطُّفَيْلِ وُلِدَ عَامَ أُحُدٍ وَمَاتَ سَنَةَ عَشْرٍ وَمِائَةٍ عَلَى الصَّحِيحِ، وَبِهِ تَعَلَمُ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِي مُعَاصَرَتِهِمَا وَاجْتِمَاعِهِمَا فِي قَيْدِ الْحَيَاةِ زَمَنًا طَوِيلًا، وَلَا غَرْوَ فِي حُكْمِ ابْنِ حَزْمٍ عَلَى رِوَايَةِ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ بِأَنَّهَا بَاطِلَةٌ، فَإِنَّهُ قَدِ ارْتَكَبَ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ فِي حُكْمِهِ عَلَى الْحَدِيثِ الثَّابِتِ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : «لَيَكُونَنَّ فِي أُمَّتِي أَقْوَامٌ

Ebü't-Tufeyl ise Uhud yılında doğmuş ve sahih olan görüşe göre yüz on yılında vefat etmiştir. Bununla her ikisinin muâsır olduğunda ve uzun bir zaman hayatta birlikte bulunduklarında şüphe olmadığını anlarsın. İbn Hazm'ın Yezîd b. Ebî Habîb'in Ebü't-Tufeyl'den rivayetinin bâtıl olduğuna hükmetmesine şaşmamak gerekir; zira o, «Sahîh-i Buhârî»de sabit olan: «Ümmetimden öyle topluluklar olacak ki...

يَسْتَحِلُّونَ الْحِرَ وَالْحَرِيرَ وَالْخَمْرَ وَالْمَعَازِفَ» ، بِأَنَّهُ غَيْرُ مُتَّصِلٍ وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ بِسَبَبِ أَنَّ الْبُخَارِيَّ قَالَ فِي أَوَّلِ الْإِسْنَادِ قَالَ: هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هِشَامَ بْنَ عَمَّارٍ مِنْ شُيُوخِ الْبُخَارِيِّ وَأَنَّ الْبُخَارِيَّ بَعِيدٌ جِدًّا مِنَ التَّدْلِيسِ وَإِلَى رَدِّ هَذَا عَلَى ابْنِ حَزْمٍ أَشَارَ الْعِرَاقِيُّ فِي «أَلْفِيَّتِهِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

...zinayı, ipeği, içkiyi ve çalgı aletlerini helal sayacaklar» hadisi hakkında, Buhârî'nin isnadın başında 'Hişâm b. Ammâr dedi ki' demesi sebebiyle hadisin muttasıl olmadığına ve onunla delil getirilemeyeceğine hükmederek bundan daha ağırını yapmıştır. Oysa Hişâm b. Ammâr'ın Buhârî'nin hocalarından olduğu ve Buhârî'nin tedlisten son derece uzak bulunduğu malumdur. Irâkî, «Elfiyye»sinde şu sözüyle İbn Hazm'a verilen bu cevaba işaret etmiştir:

وَإِنْ يَكُنْ أَوَّلُ الِاسْنَادِ حُذِفْ ... مَعْ صِيغَةِ الْجَزْمِ فَتَعْلِيقًا عُرِفْ

İsnadın başı hazfedilmiş olursa... / Cezm sîgasıyla birlikte, ta'lîk olarak bilinir.

وَلَوْ إِلَى آخِرِهِ أَمَّا الَّذِي ... لِشَيْخِهِ عَزَا بِقَالَ فَكَذِي

Sonuna kadar olsa bile; ancak o kimse ki... / Şeyhine 'kāle' (dedi) ile nispet ederse, tıpkı bunun gibi...

عَنْعَنَةٌ كَخَبَرِ الْمَعَازِفِ ... لَا تُصْغِ لِابْنِ حَزْمٍ الْمُخَالِفِ

An'ane gibidir çalgı aletleri haberi gibi... / Muhalefet eden İbn Hazm'a kulak asma!

مَعَ أَنَّ الْمَشْهُورَ عَنْ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَأَبِي حَنِيفَةَ ﵏ الِاحْتِجَاجُ بِالْمُرْسَلِ، وَالْمُرْسَلُ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ مَا سَقَطَ مِنْهُ رَاوٍ مُطْلَقًا، فَهُوَ بِالِاصْطِلَاحِ الْأُصُولِيِّ يَشْمَلُ الْمُنْقَطِعَ وَالْمُعْضَلَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ يَحْتَجُّ بِعَنْعَنَةِ الْمُدَلِّسِ مِنْ بَابِ أَوْلَى كَمَا صَرَّحَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ وَهُوَ وَاضِحٌ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْقَدْحِ فِي أَبِي الطُّفَيْلِ بِأَنَّهُ كَانَ حَامِلُ رَايَةِ الْمُخْتَارِ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ.

Bununla birlikte Mâlik, Ahmed ve Ebû Hanîfe rahimehumullâh'tan meşhur olan görüş mürsel ile amel etmektir. Usulcüler nezdinde mürsel, mutlak olarak kendisinden bir ravinin düştüğü rivayettir; dolayısıyla usul ıstılahına göre munkatı ve mu'dalı da kapsar. Malumdur ki mürsel ile delil getiren kimse, pek çok kişinin açıkça belirttiği üzere müdellisin an'anesiyle evleviyetle delil getirir ve bu gayet açıktır. Ebü't-Tufeyl hakkında, Muhtâr'ın sancaktarı olması sebebiyle yapılan ta'ne gelince, bu iki yönden reddedilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ أَبَا الطُّفَيْلِ صَحَابِيٌّ وَهُوَ آخِرُ مَنْ مَاتَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كَمَا قَالَهُ مُسْلِمٌ وَعَقَدَهُ نَاظِمُ «عَمُودِ النَّسَبِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Birincisi: Ebü't-Tufeyl bir sahâbîdir ve Müslim'in belirttiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından en son vefat eden kişidir. Nitekim «Amûdü'n-Neseb» şairi bunu şu sözüyle nazmetmiştir:

آخِرُ مَنْ مَاتَ مِنَ الْأَصْحَابِ لَهْ أَبُو الطُّفَيْلِ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَهْ

Onun ashabından en son vefat eden / Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile'dir.

وَأَبُو الطُّفَيْلِ هَذَا هُوَ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَحْشٍ اللَّيْثِيِّ نِسْبَةً إِلَى لَيْثِ بْنِ بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ، وَالصَّحَابَةُ كُلُّهُمْ ﵃ عُدُولٌ وَقَدْ جَاءَتْ تَزْكِيَتُهُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ وَالْحُكْمُ لِجَمِيعِ الصَّحَابَةِ بِالْعَدَالَةِ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ وَهُوَ الْحَقُّ وَقَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]

Bu Ebü't-Tufeyl; Leys b. Bekr b. Kinâne'ye nispetle el-Leysî olan Âmir b. Vâsile b. Abdillâh b. Amr b. Cahş'tır. Sahâbîlerin hepsi radıyallâhu anhüm adildir; onların tezkiyeleri kendi yerinde bilindiği üzere Allah'ın Kitabı'nda ve Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde gelmiştir. Bütün sahâbîlerin adil olduğuna hükmetmek cumhurun mezhebidir ve hak olan da budur. «Merâkı's-Suûd» [müellifi] şöyle demiştir:

وَغَيْرُهُ رِوَايَةٌ وَالصَّحْبُ ... تَعْدِيلُهُمْ كُلٌّ إِلَيْهِ يَصْبُو

Başkası bir rivayettir; ashabın ise... / Ta'diline (adaletine) herkes meyleder.

وَاخْتَارَ فِي الْمُلَازِمِينَ دُونَ مَنْ ... رَآهُ مَرَّةً إِمَامٌ مُؤْتَمَنْ

Güvenilir bir imam, [ta'dili] onu bir kez gören hakkında değil... / Beraberinde mülazemet edenler hakkında tercih etmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ مَا ذَكَرَهُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» وَهُوَ أَنَّ أَبَا الطُّفَيْلِ إِنَّمَا خَرَجَ مَعَ الْمُخْتَارِ عَلَى قَاتِلِي الْحُسَيْنِ ﵁ وَأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ مِنَ الْمُخْتَارِ إِيمَانَهُ بِالرَّجْعَةِ، وَالْجَوَابُ عَنْ قَوْلِ الْحَاكِمِ إِنَّهُ مَوْضُوعٌ بِأَنَّهُ غَيْرُ صَحِيحٍ بَلْ هُوَ ثَابِتٌ وَلَيْسَ بِمَوْضُوعٍ.

İkinci Yön: Şevkânî rahimehullâh'ın «Neylü'l-Evtâr»da zikrettiği husustur; o da şudur: Ebü't-Tufeyl, Muhtâr ile birlikte sadece Hüseyin radıyallâhu anh'ın katillerine karşı çıkmıştır ve Muhtâr'ın ric'ate inandığını bilmemiştir. Hâkim'in onun mevzu olduğuna dair sözüne cevap ise şudur: Bu doğru değildir; bilakis o sabittir ve mevzu değildir.

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَحُكْمُهُ بِالْوَضْعِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ غَيْرُ مُسَلَّمٍ، يَعْنِي: الْحَاكِمَ،

İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: Onun -yani Hâkim'in- bu hadisin mevzu olduğuna hükmetmesi kabul edilemez.

وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ أَيْضًا فِي «زَادِ الْمَعَادِ» : قَالَ الْحَاكِمُ هَذَا الْحَدِيثُ مَوْضُوعٌ وَإِسْنَادُهُ عَلَى شَرْطِ الصَّحِيحِ لَكِنْ رُمِيَ بِعِلَّةٍ عَجِيبَةٍ، قَالَ الْحَاكِمُ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ بَالَوَيْهِ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «كَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ إِلَى أَنْ قَالَ: وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ زَيْغِ الشَّمْسِ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ سَارَ» الْحَدِيثَ.

İbnü'l-Kayyim yine «Zâdü'l-Meâd»da şöyle demiştir: Hâkim: 'Bu hadis mevzudur, isnadı ise Sahîh şartı üzeredir fakat tuhaf bir illetle itham edilmiştir' dedi. Hâkim şöyle dedi: Bize Ebû Bekr b. Muhammed b. Ahmed b. Bâleveyh rivayet etti, bize Mûsâ b. Hârûn rivayet etti, bize Kuteybe b. Saîd rivayet etti, bize Leys b. Sa'd, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Ebü't-Tufeyl'den, o da Muâz b. Cebel'den rivayet etti ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem «Tebük Gazvesi'nde idi... [şöyle buyuruncaya kadar]: Şayet güneş batıya meylettikten sonra yola çıkarsa, öğle ile ikindiyi birlikte kılar, sonra hareket ederdi» hadisini aktardı.

قَالَ الْحَاكِمُ: هَذَا الْحَدِيثُ رُوَاتُهُ أَئِمَّةٌ ثِقَاتٌ، وَهُوَ شَاذُّ الْإِسْنَادِ وَالْمَتْنِ ثُمَّ لَا نَعْرِفْ لَهُ عِلَّةً نُعِلُّهُ بِهَا فَلَوْ كَانَ الْحَدِيثُ عَنِ اللَّيْثِ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ لَعَلَّلْنَا بِهِ الْحَدِيثَ، وَلَوْ كَانَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ لَعَلَّلْنَا بِهِ، فَلَمَّا لَمَّ نَجِدْ لَهُ الْعِلَّتَيْنِ خَرَجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ مَعْلُولًا، ثُمَّ نَظَرْنَا فَلَمْ نَجِدْ لِيَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ رِوَايَةً، وَلَا وَجَدْنَا هَذَا الْمَتْنَ بِهَذِهِ السِّيَاقَةِ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي الطُّفَيْلِ وَلَا عَنْ أَحَدٍ مِمَّنْ رَوَى عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ غَيْرِ أَبِي الطُّفَيْلِ، فَقُلْنَا: الْحَدِيثُ شَاذٌّ، وَقَدْ حَدَّثُوا عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ الثَّقَفِيِّ قَالَ: كَانَ قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ يَقُولُ: لَنَا عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عَلَامَةُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ، وَيَحْيَى بْنِ مَعِينٍ، وَأَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبِي خَيْثَمَةَ، حَتَّى عَدَّ قُتَيْبَةَ سَبْعَةً مِنْ أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ كَتَبُوا عَنْهُ هَذَا الْحَدِيثَ، وَأَئِمَّةُ الْحَدِيثِ إِنَّمَا سَمِعُوهُ مِنْ قُتَيْبَةَ تَعْجُّبًا مِنْ إِسْنَادِهِ وَمَتْنِهِ، ثُمَّ لَمْ يَبْلُغْنَا عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ ذَكَرَ لِلْحَدِيثِ عِلَّةً ثُمَّ قَالَ: فَنَظَرْنَا فَإِذَا بِالْحَدِيثِ مَوْضُوعٌ، وَقُتَيْبَةُ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ. اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِتَصَرُّفٍ يَسِيرٍ لَا يُخِلُّ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَعْنَى. وَانْظُرْهُ فَإِنَّ قَوْلَهُ وَلَوْ كَانَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ لَعَلَّلْنَا بِهِ فِيهِ أَنَّ سَنَدَهُ الَّذِي سَاقَ فِيهِ عَنْ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ.

Hâkim şöyle dedi: 'Bu hadisin ravileri güvenilir (sika) imamlardır; isnadı ve metni ise şâzzdır. Üstelik kendisiyle illetlendireceğimiz bir illetini de bilmiyoruz. Şayet hadis Leys'ten, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Ebü't-Tufeyl'den olsaydı hadisi bununla illetlendirirdik; şayet Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Ebü't-Tufeyl'den olsaydı onunla illetlendirirdik. Bu iki illeti de bulamayınca muallel olmaktan çıktı. Sonra inceledik, Yezîd b. Ebî Habîb'in Ebü't-Tufeyl'den bir rivayetini bulamadığımız gibi bu metni bu siyakla Ebü't-Tufeyl'in ashabından kimseden ve Ebü't-Tufeyl dışında Muâz b. Cebel'den rivayet eden kimseden de bulamadık. Bu sebeple hadis şâzzdır dedik. Ebü'l-Abbâs es-Sekafî'den rivayet ettiler ki: Kuteybe b. Saîd şöyle derdi: Bizim elimizde bu hadise dair Ahmed b. Hanbel, Alî b. el-Medînî, Yahyâ b. Maîn, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Ebû Hayseme'nin onayı/işareti vardır... Hatta Kuteybe, bu hadisi kendisinden yazan yedi hadis imamı saymıştır. Hadis imamları bunu Kuteybe'den sadece isnadına ve metnine hayret ettikleri için dinlemişlerdir; sonra onlardan hiçbirinin hadis için bir illet zikrettiği bize ulaşmamıştır.' Sonra [Hâkim] şöyle dedi: 'Biz inceledik, bir de baktık ki hadis mevzudur, Kuteybe ise sika ve güvenilirdir.' Anlamı zedelemeyen küçük bir tasarrufla maksat olan kısım burada bitti. Buna dikkat et; çünkü onun 'Şayet Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Ebü't-Tufeyl'den olsaydı onunla illetlendirirdik' sözüne gelince, kendisinin sevk ettiği isnadında zaten Yezîd'in Ebü't-Tufeyl'den rivayeti bulunmaktadır.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ حُكْمَ الْحَاكِمِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ بِأَنَّهُ مَوْضُوعٌ لَا وَجْهَ لَهُ أَمَّا رِجَالُ إِسْنَادِهِ فَهُمْ ثِقَاتٌ بِاعْتِرَافِهِ هُوَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا لَكَ أَنَّ قُتَيْبَةَ تَابَعَهُ فِيهِ الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ وَالْبَيْهَقِيِّ وَالدَّارَقُطْنِيِّ، وَانْفِرَادُ الثِّقَةِ الضَّابِطِ بِمَا لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُهُ لَا يُعَدُّ شُذُوذًا، وَكَمْ مِنْ حَدِيثٍ صَحِيحٍ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا انْفَرَدَ بِهِ عَدْلٌ ضَابِطٌ عَنْ غَيْرِهِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ قُتَيْبَةَ لَمْ يَتَفَرَّدْ بِهِ، وَأَمَّا مَتْنُهُ فَهُوَ بَعِيدٌ مِنَ الشُّذُوذِ أَيْضًا.

Bununla, Hâkim'in bu hadisin mevzu olduğuna hükmetmesinin hiçbir tutar tarafı olmadığını anlarsın. İsnadının ricaline gelince; bizzat kendisinin itirafıyla onlar sikadırlar. Kuteybe'ye Ebû Dâvûd, Nesâî, Beyhakî ve Dârekutnî nezdinde Mufaddal b. Fedâle'nin mütâbaat ettiğini az önce sana açıklamıştık. Zabt sahibi sika bir ravinin başkasının rivayet etmediği bir hususta tek kalması şâzzlık sayılmaz; nitekim «Sahîhayn»de ve diğerlerinde adil ve zabt sahibi bir ravinin başkalarından ayrı olarak tek kaldığı nice sahih hadis vardır. Zaten Kuteybe'nin onda tek kalmadığını da öğrenmiş bulunuyorsun. Metnine gelince; o da şâzzlıktan uzaktır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِثْلَهُ رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ جَابِرٍ ﵁ وَصَحَّ أَيْضًا مِثْلُهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ.

Nitekim bunun bir benzerini Müslim'in «Sahîh»inde Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğini ve benzerinin Enes'in hadisinden de sahih olduğunu az önce belirtmiştik.

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَقَدْ رَوَى إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ

İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: İshâk b. Râhûye de rivayet etmiştir: Bize Şebâbe rivayet etti, bize Leys, Ukayl'den rivayet etti...

عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ «كَانَ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَزَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ ثُمَّ ارْتَحَلَ» وَهَذَا إِسْنَادٌ كَمَا تَرَى. وَشَبَابَةُ هُوَ شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ الثِّقَةُ الْمُتَّفَقُ عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِحَدِيثِهِ وَقَدْ رَوَى لَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» ، فَهَذَا الْإِسْنَادُ عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ. اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

...o İbn Şihâb'dan, o da Enes'ten rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «Yolculukta olduğu zaman güneş zevale ererse öğle ile ikindiyi kılar, sonra yola çıkardı.» Gördüğün gibi bu bir isnaddır. Şebâbe ise, hadisiyle delil getirilmesi hususunda ittifak edilen güvenilir Şebâbe b. Sevvâr'dır ve Müslim «Sahîh»inde ondan rivayet etmiştir; dolayısıyla bu isnad Şeyhayn'ın şartı üzeredir. Maksat olan kısmın aynen nakli bitti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ إِسْحَاقَ هَذَا مَا نَصُّهُ: وَأُعِلَّ بِتَفَرُّدِ إِسْحَاقَ بِهِ عَنْ شَبَابَةَ ثُمَّ تَفَرُّدِ جَعْفَرٍ الْفِرْيَابِيِّ بِهِ عَنْ إِسْحَاقَ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِحٍ، فَإِنَّهُمَا إِمَامَانِ حَافِظَانِ. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

İbn Hacer «Fethu'l-Bârî»de İshâk'ın bu hadisini aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir: 'Bu hadis, Şebâbe'den rivayetinde İshâk'ın tek kalması, sonra da İshâk'tan rivayetinde Ca'fer el-Firyâbî'nin tek kalmasıyla illetlendirilmiştir; ancak bu zedeleyici değildir, zira her ikisi de hâfız iki imamdır.' Aynen nakil bitti.

وَرَوَى الْحَاكِمُ فِي «الْأَرْبَعِينَ» بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْحَاقَ الْمَذْكُورِ وَنَحْوَهُ لِأَبِي نُعَيْمٍ فِي «مُسْتَخْرَجِ مُسْلِمٍ» ، قَالَ الْحَافِظُ فِي «بُلُوغُ الْمَرَامِ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ أَنَسٍ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ مَا نَصُّهُ: وَفِي رِوَايَةٍ لِلْحَاكِمِ فِي «الْأَرْبَعِينَ» بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ «صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ ثُمَّ رَكِبَ» ، وَلِأَبِي نُعَيْمٍ فِي مُسْتَخْرَجِ مُسْلِمٍ: «كَانَ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَزَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ ارْتَحَلَ» .

Hâkim «el-Erbaîn»de sahih bir senetle Enes'ten adı geçen İshâk hadisinin benzerini rivayet etmiştir; benzeri Ebû Nuaym'ın «Müstahrecu Müslim»inde de vardır. Hâfız [İbn Hacer] «Bülûğu'l-Merâm»da Enes'in müttefekun aleyh olan hadisini aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir: Hâkim'in «el-Erbaîn»deki sahih bir isnadla gelen rivayetinde «Öğle ile ikindiyi kılar, sonra binerdi» denilmiştir; Ebû Nuaym'ın Müstahrecu Müslim'indeki rivayetinde ise: «Yolculukta olduğu zaman güneş zevale ererse, öğle ile ikindiyi birlikte kılar, sonra hareket ederdi» şeklindedir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «تَلْخِيصِ الْحَبِيرِ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ الْحَاكِمِ الْمَذْكُورِ بِسَنَدِهِ وَمَتْنِهِ مَا نَصُّهُ: وَهِيَ زِيَادَةٌ غَرِيبَةٌ صَحِيحَةُ الْإِسْنَادِ وَقَدْ صَحَّحَهُ الْمُنْذِرِيُّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالْعَلَائِيُّ، وَتَعَجَّبَ مِنْ كَوْنِ الْحَاكِمِ لَمْ يُورِدْهُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» ، قَالَ: وَلَهُ طَرِيقٌ أُخْرَى رَوَاهَا الطَّبَرَانِيُّ فِي «الْأَوْسَطِ» ، ثُمَّ سَاقَ الْحَدِيثَ بِهَا وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ يَعْقُوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَلَا يَقْدَحُ فِي رِوَايَةِ الْحَاكِمِ هَذِهِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» مِنْ أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ سَاقَ سَنَدَ الْحَاكِمِ الْمَذْكُورَ ثُمَّ ذَكَرَ الْمَتْنَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ زِيَادَةَ جَمْعِ التَّقْدِيمِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ مَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ وَزِيَادَةُ الْعُدُولِ مَقْبُولَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ.

İbn Hacer «Telhîsu'l-Habîr»de Hâkim'in adı geçen hadisini senedi ve metniyle aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir: 'Bu, garib fakat isnadı sahih bir ziyadedir; Münzirî ve Alâî bu vecihten onu sahih kabul etmiş ve Hâkim'in onu «el-Müstedrek»te zikretmemiş olmasına şaşmışlardır. [Alâî] dedi ki: Onun Taberânî'nin «el-Evsat»ta rivayet ettiği başka bir yolu daha vardır.' Sonra onunla hadisi aktardı ve: 'Bunda Ya'kûb b. Muhammed tek kalmıştır' dedi. İbn Hacer'in «el-Feth»te zikrettiği, Beyhakî'nin Hâkim'in anılan senedini sevk edip metni zikrettiği fakat onda cem-i takdim ziyadesini zikretmediği şeklindeki husus, Hâkim'in bu rivayetini zedelemez; çünkü daha önce belirttiğimiz gibi ezberleyen, ezberlemeyene karşı delildir ve güvenilir ravilerin ziyadesi daha önce geçtiği üzere makbuldür.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ مُعَاذٍ الَّذِي نَحْنُ بِصَدَدِهِ مَا نَصُّهُ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ.

Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de üzerinde durduğumuz Muâz hadisini aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir: Onu Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiş olup [Tirmizî]: 'Hasen bir hadistir' demiştir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هُوَ مَحْفُوظٌ صَحِيحٌ، وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَزَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ ارْتَحَلَ» ، رَوَاهُ الْإِسْمَاعِيلِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ.

Beyhakî de: 'O mahfuz ve sahihtir' demiştir. Enes'ten [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seferde olduğu zaman güneş zevale ererse öğle ile ikindiyi birlikte kılar, sonra yola çıkardı.» Bunu İsmâilî ve Beyhakî sahih bir isnadla rivayet etmişlerdir.

قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي «الْأَسَالِيبِ» : فِي ثُبُوتِ الْجَمْعِ أَخْبَارٌ صَحِيحَةٌ هِيَ نُصُوصٌ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهَا تَأْوِيلٌ وَدَلِيلُهُ فِي الْمَعْنَى الِاسْتِنْبَاطُ مِنْ صُورَةِ الْإِجْمَاعِ وَهِيَ الْجَمْعُ بِعَرَفَاتٍ وَمُزْدَلِفَةَ، إِذْ لَا يَخْفَى أَنَّ سَبَبَهُ احْتِيَاجُ الْحُجَّاجِ إِلَيْهِ لِاشْتِغَالِهِمْ

İmâmü'l-Haremeyn «el-Esâlîb»de şöyle demiştir: Cemin sübutu hakkında tevil götürmeyen nas niteliğinde sahih haberler vardır; mana yönünden delili ise üzerinde icmâ edilen tablodan yani Arafat ve Müzdelife'deki cemden yapılan istinbattır. Zira bunun sebebinin, hacıların meşguliyetleri dolayısıyla...

بِمَنَاسِكِهِمْ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَوْجُودٌ فِي كُلِّ الْأَسْفَارِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

...menasikleriyle uğraşmaları sebebiyle buna ihtiyaç duymaları olduğu gizli değildir. Bu mana ise bütün yolculuklarda mevcuttur. Maksat olan kısmın aynen nakli bitti.

وَالْجَوَابُ عَنْ قَوْلِ أَبِي دَاوُدَ لَيْسَ فِي جَمْعِ التَّقْدِيمِ حَدِيثٌ قَائِمٌ هُوَ مَا رَأَيْتَ مِنْ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ وَصَحَّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ مِنْ طَرِيقِ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ فِي «الْأَرْبَعِينَ» وَأَخْرَجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ فِي «مُسْتَخْرَجِ مُسْلِمٍ» وَالْإِسْمَاعِيلِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ وَقَالَ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ بِلَفْظِ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ وَزَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا» إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ.

Ebû Dâvûd'un 'Cem-i takdim hususunda kâim (sağlam) bir hadis yoktur' sözüne cevap ise, gördüğün üzere onun Câbir hadisinden «Sahîh-i Müslim»de sabit olması, İshâk b. Râhûye tarikiyle Enes hadisinden sahih olması; Hâkim'in onu sahih bir senetle «el-Erbaîn»de tahric etmesi; Ebû Nuaym'ın «Müstahrecu Müslim»de, İsmâilî'nin ve isnadının sahih olduğunu belirten Beyhakî'nin «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolculukta olduğu zaman güneş zevale ererse, öğle ile ikindiyi birlikte kılardı...» lafzıyla daha önce geçenlerin sonuna kadar tahric etmiş olmalarıdır.

قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ": قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ أَحَادِيثَ جَمْعِ التَّقْدِيمِ بَعْضُهَا صَحِيحٌ وَبَعْضُهَا حَسَنٌ، وَذَلِكَ يَرُدُّ قَوْلَ أَبِي دَاوُدَ: لَيْسَ فِي جَمْعِ التَّقْدِيمِ حَدِيثٌ قَائِمٌ، وَالْجَوَابُ عَنْ تَضْعِيفِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ فِي جَمْعِ التَّقْدِيمِ بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ حُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ هُوَ ضَعِيفٌ، هُوَ أَنَّهُ رُوِيَ مِنْ طَرِيقَيْنِ أُخْرَيَيْنِ بِهِمَا يَعْتَضِدُ الْحَدِيثُ حَتَّى يَصِيرَ أَقَلُّ دَرَجَاتِهِ الْحَسَنَ.

Şevkânî «Neylü'l-Evtâr»da şöyle demiştir: Cem-i takdim hadislerinin bazısının sahih, bazısının da hasen olduğunu öğrenmiş oldun. Bu da Ebû Dâvûd'un 'Cem-i takdim hususunda kâim bir hadis yoktur' sözünü reddeder. Cem-i takdim konusunda İbn Abbâs'ın daha önce geçen hadisinin isnadında Hüseyn b. Abdillâh b. Ubeydillâh b. Abbâs b. Abdilmuttalib'in bulunması ve onun zayıf olması sebebiyle yapılan zayıflamaya cevap ise, hadisin en az derecesi hasen olacak şekilde kendileriyle güçlendiği diğer iki yoldan rivayet edilmiş olmasıdır.

الْأُولَى: أَخْرَجَهَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْحَمَّانِيُّ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْأَحْمَرِ عَنِ الْحَجَّاجِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Birincisi: Onu Yahyâ b. Abdilhamîd el-Himmânî, Ebû Hâlid el-Ahmer'den, o Haccâc'dan, o Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan tahric etmiştir.

وَالثَّانِيَةُ: مِنْهُمَا رَوَاهَا إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي فِي الْأَحْكَامِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ عَنْ أَخِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِنَحْوِهِ قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ " وَالشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ".

İkincisi ise: Onu İsmâil el-Kādî «el-Ahkâm»da İsmâil b. Ebî Üveys'ten, o kardeşinden, o Süleymân b. Bilâl'den, o Hişâm b. Urve'den, o Kureyb'den, o da İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etmiştir. Bunu İbn Hacer «et-Telhîs»te, Şevkânî de «Neylü'l-Evtâr»da söylemiştir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ " أَيْضًا: يُقَالُ إِنِ التِّرْمِذِيَّ حَسَّنَهُ وَكَأَنَّهُ بِاعْتِبَارِ الْمُتَابَعَةِ، وَغَفَلَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فَصَحَّحَ إِسْنَادَهُ.

İbn Hacer yine «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Tirmizî'nin onu hasen gördüğü söylenir; bu da sanki mütâbaat اعتبارıyladır (sayesindedir). İbnü'l-Arabî ise gaflet göstererek isnadının sahih olduğunu söylemiştir.

وَبِهَذَا كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ كُلًّا مِنْ جَمْعِ التَّقْدِيمِ وَجَمْعِ التَّأْخِيرِ فِي السَّفَرِ ثَابِتٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَفِيهِ صُورَةٌ مُجْمَعٌ عَلَيْهَا وَهِيَ الَّتِي رَوَاهَا مُسْلِمٌ عَنْ جَابِرٍ فِي حَدِيثِهِ الطَّوِيلِ فِي الْحَجِّ كَمَا قَدَّمْنَا، وَهِيَ جَمْعُ التَّقْدِيمِ ظُهْرَ عَرَفَاتٍ، وَجَمْعُ التَّأْخِيرِ عِشَاءَ الْمُزْدَلِفَةِ.

Bütün bunlarla anlarsın ki, yolculukta hem cem-i takdim hem de cem-i tehir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabittir. Bunun içinde üzerinde icmâ edilmiş bir suret de vardır ki o da daha önce sunduğumuz üzere Müslim'in Câbir'den hac konusundaki uzun hadisinde rivayet ettiği şeydir; o da Arafat'ta öğle [vaktinde] cem-i takdim ve Müzdelife'de yatsı [vaktinde] cem-i tehirdir.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي " السُّنَنِ الْكُبْرَى ": وَالْجَمْعُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ بِعُذْرِ السَّفَرِ مِنَ الْأُمُورِ الْمَشْهُورَةِ الْمُسْتَعْمَلَةِ فِيمَا بَيْنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ ﵃ أَجْمَعِينَ، مَعَ الثَّابِتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ عَنْ أَصْحَابِهِ ثُمَّ مَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مِنْ جَمْعِ النَّاسِ بِعَرَفَاتٍ ثُمَّ بِالْمُزْدَلِفَةِ. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da şöyle demiştir: Yolculuk özrüyle iki namazın arasını cem etmek, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den, ardından ashabından sabit olan ve peşinden Müslümanların insanların Arafat'ta ve sonra Müzdelife'de cem etmesi üzerindeki icmâı ile birlikte, sahâbe ve tâbiîn radıyallâhu anhüm ecmaîn arasında meşhur ve uygulanan işlerdendir. Aynen nakil bitti.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي " السُّنَنِ الْكُبْرَى " أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ سَأَلَ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ: هَلْ يَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي السَّفَرِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ، أَلَمْ تَرَ إِلَى صَلَاةِ النَّاسِ بِعَرَفَةَ اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da yine Zührî'den rivayet etmiştir ki o, Sâlim b. Abdillâh'a: 'Yolculukta öğle ile ikindi arası cem edilir mi?' diye sormuş, o da: 'Evet, bunda bir beis yoktur; insanların Arafat'taki namazını görmedin mi?' demiştir. Aynen nakil bitti.

وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي " زَادِ الْمَعَادِ ": قَالَ ابْنُ تَيْمِيَّةَ وَيَدُلُّ عَلَى جَمْعِ التَّقْدِيمِ جَمْعُهُ بِعَرَفَةَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ لِمَصْلَحَةِ الْوُقُوفِ لِيَتَّصِلَ وَقْتُ الدُّعَاءِ وَلَا يَقْطَعَهُ بِالنُّزُولِ لِصَلَاةِ الْعَصْرِ مَعَ إِمْكَانِ ذَلِكَ بِلَا مَشَقَّةٍ، فَالْجَمْعُ كَذَلِكَ لِأَجْلِ الْمَشَقَّةِ وَالْحَاجَةِ أَوْلَى.

İbnü'l-Kayyim «Zâdü'l-Meâd»da şöyle demiştir: İbn Teymiyye demiştir ki: Cem-i takdime, dua vaktinin kesintisiz sürmesi ve meşakkatsiz bir şekilde mümkün olmasına rağmen ikindi namazı için konaklayarak duayı kesmemesi amacıyla, Arafat'ta vakfe maslahatı için öğle ile ikindiyi cem etmesi delalet eder. Dolayısıyla meşakkat ve ihtiyaç sebebiyle cem etmek [buna] evleviyetle [layıktır].

قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَكَانَ أَرْفَقُ بِهِ يَوْمَ عَرَفَةَ تَقْدِيمُ الْعَصْرِ ; لِأَنْ يَتَّصِلَ لَهُ الدُّعَاءُ فَلَا يَقْطَعَهُ بِصَلَاةِ الْعَصْرِ، وَالتَّأْخِيرُ أَرْفَقُ بِالْمُزْدَلِفَةِ ; لِأَنْ يَتَّصِلَ لَهُ الْمُسَيَّرُ وَلَا يَقْطَعُهُ لِلنُّزُولِ لِلْمَغْرِبِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّضْيِيقِ عَلَى النَّاسِ اهـ. مِنْ " زَادَ الْمَعَادِ ".

Şâfiî demiştir ki: Arefe günü onun için en kolay olanı, duanın kesintisiz sürmesi ve ikindi namazıyla onu kesmemesi için ikindiyi öne almaktı (takdim etmekti). Müzdelife'de ise tehir etmek daha kolaydı; çünkü yolculuğun kesintisiz sürmesi ve akşam namazı için konaklayıp yolu kesmemesi içindi; zira bunda insanlara bir sıkıntı verme durumu vardı. «Zâdü'l-Meâd»dan [nakil] bitti.

فَبِهَذِهِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي سُقْنَاهَا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ تَعْلَمُ أَنَّ الْعَصْرَ مُشْتَرِكَةٌ مَعَ الظُّهْرِ فِي وَقْتِهَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَأَنَّ الْعِشَاءَ مُشْتَرِكَةٌ مَعَ الْمَغْرِبِ فِي وَقْتِهَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ أَيْضًا، وَأَنَّ الظُّهْرَ مُشْتَرِكَةٌ مَعَ الْعَصْرِ فِي وَقْتِهَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَأَنَّ الْمَغْرِبَ مُشْتَرِكَةٌ مَعَ الْعِشَاءِ فِي وَقْتِهَا عِنْدَ الضَّرُورَةِ أَيْضًا، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْأَئِمَّةَ الَّذِينَ خَالَفُوا مَالِكًا رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي امْتِدَادِ وَقْتِ الضَّرُورَةِ لِلظَّهْرِ إِلَى الْغُرُوبِ وَامْتِدَادِ وَقْتِ الضَّرُورَةِ لِلْمَغْرِبِ إِلَى الْفَجْرِ كَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ رَحِمَهُمَا اللَّهُ وَمَنْ وَافَقَهُمَا أَنَّهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ مُوَافِقُونَ لَهُ لِاعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّ الْحَائِضَ إِذَا طَهُرَتْ قَبْلَ الْغُرُوبِ بِرَكْعَةٍ صَلَّتِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ مَعًا، وَكَذَلِكَ إِذَا طَهُرَتْ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِرَكْعَةٍ صَلَّتِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ كَمَا قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، فَلَوْ كَانَ الْوَقْتُ خَرَجَ بِالْكُلِّيَّةِ لَمْ يَلْزَمْهَا أَنْ تُصَلِّيَ الظُّهْرَ وَلَا الْمَغْرِبَ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ الْحَائِضَ لَا تَقْضِي مَا فَاتَ وَقْتُهُ مِنَ الصَّلَوَاتِ وَهِيَ حَائِضٌ.

Bu bahiste serdettiğimiz delillerle anlarsın ki; zaruret hâlinde ikindi, vaktinde öğle ile müşterektir; zaruret hâlinde yatsı da vaktinde akşam ile müşterektir. Yine zaruret hâlinde öğle, vaktinde ikindi ile müşterektir; zaruret hâlinde akşam da vaktinde yatsı ile müşterektir. Gizli değildir ki, öğlenin zaruret vaktinin gün batımına kadar, akşamın zaruret vaktinin de fecrin doğuşuna kadar uzaması konusunda Mâlik rahimehullâhu teâlâ'ya muhalefet eden Şâfiî ve Ahmed rahimehumallâh ile onlara muvafakat eden imamlar, hakikatte ona muvafıktırlar; zira onlar, hayızlı kadının gün batımından önce bir rekât kılacak kadar [bir vakitte] temizlendiğinde öğle ve ikindiyi birlikte kılacağını, aynı şekilde fecir doğmadan önce bir rekât kılacak kadar [bir vakitte] temizlendiğinde akşam ve yatsıyı kılacağını itiraf etmişlerdir; nitekim bunu İbn Abbâs ve Abdurrahman b. Avf'tan daha önce nakletmiştik. Şayet vakit tamamen çıkmış olsaydı, hayızlı kadının hayızlı iken vakti geçen namazları kaza etmeyeceğine dair icmâ sebebiyle, onun ne öğleyi ne de akşamı kılması gerekirdi.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الصَّحِيحَ عِنْدَنَا أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمَعْذُورِ الظُّهْرُ بِمَا تَجِبُ بِهِ الْعَصْرُ، وَبِهِ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَفُقَهَاءُ الْمَدِينَةِ السَّبْعَةِ وَأَحْمَدُ وَغَيْرُهُمْ.

Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de şöyle demiştir: Bizim katımızda sahih olan görüşün, ikindinin vacip olduğu şeyle mazeret sahibine öğlenin de vacip olması olduğunu zikretmiştik. Abdurrahman b. Avf, İbn Abbâs, Medine'nin yedi fakihi, Ahmed ve başkaları da bu görüştedir.

وَقَالَ الْحَسَنُ وَحَمَّادٌ وَقَتَادَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ وَدَاوُدُ: لَا تَجِبُ عَلَيْهِ. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَمَالِكٌ يُوجِبُهَا بِقَدْرِ مَا تُصَلَّى فِيهِ الْأُولَى مِنْ مُشْتَرَكَتَيِّ الْوَقْتِ مَعَ بَقَاءِ رَكْعَةٍ فَهُوَ أَرْبَعٌ فِي الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَخَمْسٌ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ لِلْحَاضِرِ، وَثَلَاثٌ لِلْمُسَافِرِ.

Hasan, Hammâd, Katâde, Sevrî, Ebû Hanîfe, Mâlik ve Dâvûd ise: 'Ona vacip olmaz' demişlerdir. Aynen nakil bitti. Mâlik ise, bir rekât kalmış olması şartıyla, vakti müşterek olan iki namazdan birincisinin kılınabileceği miktar ile onu vacip kılar; bu da mukim için akşam ve yatsıda dört, öğle ve ikindide beş, yolcu için ise üç [rekâttır].

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": وَرُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ يَعْنِي إِدْرَاكَ الظُّهْرِ مَثَلًا بِمَا

İbn Kudâme «el-Mugnî»de şöyle demiştir: Bu görüş, yani temizlenen hayızlı kadında,

تُدْرَكُ بِهِ الْعَصْرُ فِي الْحَائِضِ تَطْهُرُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالنَّخَعِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ وَمَالِكٍ وَاللَّيْثِ وَالشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي ثَوْرٍ.

ikindinin idrak edildiği şeyle meselâ öğlenin de idrak edilmesi [görüşü], Abdurrahman b. Avf, İbn Abbâs, Tâvûs, Mücâhid, Nehaî, Zührî, Rebîa, Mâlik, Leys, Şâfiî, İshâk ve Ebû Sevr'den rivayet edilmiştir.

قَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: عَامَّةُ التَّابِعِينَ يَقُولُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ إِلَّا الْحَسَنَ وَحْدَهُ، قَالَ: لَا تَجِبْ إِلَّا الصَّلَاةُ الَّتِي طَهُرَتْ فِي وَقْتِهَا وَحْدَهَا، إِلَى أَنْ قَالَ: وَلَنَا مَا رَوَى الْأَثْرَمُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُمَا بِإِسْنَادِهِمْ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمَا قَالَا فِي الْحَائِضِ تَطْهُرُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِرَكْعَةٍ: تُصَلِّي الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، فَإِذَا طَهُرَتْ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ صَلَّتِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ; وَلِأَنَّ وَقْتَ الثَّانِيَةِ وَقْتُ الْأُولَى حَالَ الْعُذْرِ فَإِذَا أَدْرَكَهُ الْمَعْذُورُ لَزِمَهُ فَرْضُهَا كَمَا يَلْزَمُهُ فَرْضُ الثَّانِيَةِ، اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ مَعَ حَذْفٍ يَسِيرٍ، وَهُوَ تَصْرِيحٌ مِنْ هَذَا الْعَالِمِ الْجَلِيلِ الْحَنْبَلِيِّ بِامْتِدَادِ وَقْتِ الضَّرُورَةِ لِلْمَغْرِبِ إِلَى الْفَجْرِ، وَلِلظُّهْرِ إِلَى الْغُرُوبِ كَقَوْلِ مَالِكٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَمَّا أَوَّلُ وَقْتِ الْعِشَاءِ فَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ يَدْخُلُ حِينَ يَغِيبُ الشَّفَقُ.

İmâm Ahmed şöyle demiştir: Tâbiînin geneli bu görüşü benimser, sadece Hasan müstesnadır; o: 'Yalnızca vaktinde temizlendiği namaz vacip olur' demiştir. [İbn Kudâme] devamla şöyle demiştir: Bizim delilimiz ise Esrem, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin kendi isnadlarıyla Abdurrahman b. Avf ve Abdullâh b. Abbâs'tan rivayet ettikleri şu husustur; onlar, fecrin doğuşundan önce bir rekât [kadar vakitte] temizlenen hayızlı kadın hakkında: 'Akşamı ve yatsıyı kılar; güneş batmadan önce temizlenirse öğle ile ikindiyi birlikte kılar' demişlerdir; zira özür hâlinde ikincinin vakti birincinin de vaktidir, dolayısıyla mazeret sahibi ona yetiştiğinde, ikincinin farzı kendisine lazım geldiği gibi birincinin farzı da lazım gelir. Küçük bir kısaltmayla aynen nakil bitti. Bu, Hanbelî mezhebinin bu celil âliminden, Mâlik rahimehullâhu teâlâ'nın kavli gibi, akşamın zaruret vaktinin fecre kadar, öğlenin de gün batımına kadar uzadığına dair açık bir beyandır. Yatsı vaktinin başlangıcına gelince; Müslümanlar onun şafağın kaybolduğu anda girdiğine icmâ etmişlerdir.

وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ فِي بَيَانِ أَوَّلِ وَقْتِ الْعِشَاءِ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ.

Cibrîl'in imamlığı hususunda daha önce geçen Câbir ve İbn Abbâs hadisinde, yatsı vaktinin başlangıcının beyanında: 'Sonra şafak kaybolduğunda yatsıyı kıldırdı' [denilmiştir].

وَفِي حَدِيثِ بُرَيْدَةَ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ.

Müslim ve diğerlerinde daha önce geçen Büreyde hadisinde: 'Sonra ona emretti, o da şafak kaybolduğu zaman yatsı için kamet getirdi' [denilmiştir].

وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا وَهُوَ أَمْرٌ لَا نِزَاعَ فِيهِ.

Müslim ve diğerlerinde [yer alan] Ebû Mûsâ hadisinde: 'Sonra ona emretti, o da şafak kaybolduğu zaman yatsı için kamet getirdi' [denilmiştir]. Bunun benzeri hadisler pek çoktur ve bu, hakkında ihtilaf olmayan bir husustur.

فَإِذَا عَلِمْتَ إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعِشَاءِ هُوَ مَغِيبُ الشَّفَقِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الشَّفَقِ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ الْحُمْرَةُ، وَهُوَ الْحَقُّ.

Yatsı vaktinin başlangıcının şafağın batması olduğuna dair âlimlerin icmâını bildiğinde, bil ki âlimler şafak hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler: 'O, kızıllıktır' demiştir ki hak olan da budur.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ الْبَيَاضُ الَّذِي بَعْدَ الْحُمْرَةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّفَقَ هُوَ الْحُمْرَةُ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " الشَّفَقُ الْحُمْرَةُ فَإِذَا غَابَ الشَّفَقُ وَجَبَتِ الصَّلَاةُ ".

Onlardan bazıları: 'O, kızıllıktan sonraki beyazlıktır' demiştir. Şafağın kızıllık olduğuna delalet eden şeylerden biri de Dârekutnî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmuş olmasıdır: «Şafak kızıllıktır; şafak kaybolduğunda namaz vacip olur.»

قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي " الْغَرَائِبِ ": هُوَ غَرِيبٌ وَكُلُّ رُوَاتِهِ ثِقَاتٌ، وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ خُزَيْمَةَ فِي " صَحِيحِهِ " عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا: " وَوَقْتُ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ إِلَى أَنْ تَذْهَبَ حُمْرَةُ الشَّفَقِ " الْحَدِيثَ.

Dârekutnî «el-Garâib»de şöyle demiştir: O gariptir, râvilerinin hepsi güvenilirdir (sika). İbn Huzeyme de «Sahîh»inde Abdullâh b. Ömer'den merfû olarak: «Akşam namazının vakti, şafağın kızıllığı gidinceye kadardır...» hadisini tahric etmiştir.

قَالَ ابْنُ خُزَيْمَةَ: إِنْ صَحَّتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ أَغْنَتْ عَنْ غَيْرِهَا مِنَ الرِّوَايَاتِ، لَكِنْ تَفَرَّدَ بِهَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ.

İbn Huzeyme şöyle demiştir: Şayet bu lafız sahih ise, diğer rivayetlere ihtiyaç bırakmaz; lakin bunda Muhammed b. Yezîd tek kalmıştır.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ ": مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الْوَاسِطِيُّ وَهُوَ صَدُوقٌ، وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ ابْنُ عَسَاكِرَ وَصَحَّحَ الْبَيْهَقِيُّ وَقْفَهُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ.

İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Muhammed b. Yezîd, el-Vâsıtî'dir ve o sadûktur (doğru sözlüdür). Bu hadisi İbn Asâkir rivayet etmiş, Beyhakî ise İbn Ömer'e mevkuf oluşunu sahihlemiştir.

وَقَالَ الْحَاكِمُ أَيْضًا: إِنَّ رَفْعَهُ غَلَطٌ، بَلْ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، وَلَا يَصِحُّ فِيهِ شَيْءٌ وَلَكِنْ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْإِسْنَادَ الَّذِي رَوَاهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ بِهِ فِي " صَحِيحِهِ " لَيْسَ فِيهِ مِمَّا يُوجِبُ تَضْعِيفَهُ إِلَّا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ صَدُوقٌ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُمْرَةَ الشَّفَقُ مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي " سُنَنِهِ " عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: " أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ بِوَقْتِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ " كَانَ ﷺ يُصَلِّيهَا لِسُقُوطِ الْقَمَرِ لِثَالِثَةٍ " لِمَا حَقَّقَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَنَّ الْبَيَاضَ لَا يَغِيبُ إِلَّا بَعْدَ ثُلُثِ اللَّيْلِ وَسُقُوطِ الْقَمَرِ لِثَالِثَةِ الشَّهْرِ قَبْلَ ذَلِكَ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Hâkim de merfû olmasının bir hata olduğunu söylemiştir; hatta Beyhakî şöyle demiştir: Bu hadis Ömer, Ali, İbn Abbâs, Ubâde b. es-Sâmit ve Şeddâd b. Evs'ten rivayet edilmiştir ve bunda hiçbir şey sahih değildir. Fakat öğrenmiş oldun ki, İbn Huzeyme'nin «Sahîh»inde kendisiyle rivayet ettiği isnadda, zayıflamasını gerektirecek Muhammed b. Yezîd'den başka kimse yoktur ve onun da sadûk olduğunu öğrenmiş oldun. Şafağın kızıllık olduğuna delalet eden hususlardan biri de Beyhakî'nin «Sünen»inde Nu'mân b. Beşîr'den rivayet ettiği şu sözüdür: 'Ben yatsı namazının vaktini insanların en iyi bileniyim; o sallallâhu aleyhi ve sellem bu namazı [hilalin] üçüncü [gecesindeki] ayın batışında kılardı.' Zira birden fazla kişinin tahkik ettiği üzere beyazlık ancak gecenin üçte birinden sonra kaybolur; ayın ayın üçüncü gecesindeki batışı ise bilindiği üzere bundan öncedir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَمِنْ حُجَجِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الشَّفَقَ الْحُمْرَةُ مَا رُوِيَ عَنْهُ ﷺ: «أَنَّهُ صَلَّى الْعِشَاءَ لِسُقُوطِ الْقَمَرِ لِثَالِثَةِ الشَّهْرِ» أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ.

Şevkânî «Neylü'l-Evtâr»da şöyle demiştir: Şafağın kızıllık olduğunu söyleyenlerin hüccetlerinden biri de ondan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen şu hadistir: «O, yatsıyı ayın üçüncü gecesindeki batışında kıldı.» Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî tahric etmiştir.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ صَحِيحٌ وَصَلَّى قَبْلَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ.

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: O sahihtir ve şafağın gaybubetinden (kaybolmasından) önce kılmıştır.

قَالَ ابْنُ سَيِّدِ النَّاسِ فِي «شَرْحِ التِّرْمِذِيِّ» : وَقَدْ عَلِمَ كُلُّ مَنْ لَهُ عِلْمٌ بِالْمَطَالِعِ وَالْمَغَارِبِ أَنَّ الْبَيَاضَ لَا يَغِيبُ إِلَّا عِنْدَ ثُلُثِ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ الَّذِي حَدَّ ﷺ خُرُوجَ أَكْثَرِ الْوَقْتِ بِهِ فَصَحَّ يَقِينًا أَنَّ وَقْتَهَا دَاخِلٌ قَبْلِ ثُلُثِ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ بِيَقِينٍ، فَقَدْ ثَبَتَ بِالنَّصِّ أَنَّهُ دَاخِلٌ قَبْلَ مَغِيبِ الشَّفَقِ الَّذِي هُوَ الْبَيَاضُ فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ يَقِينًا أَنَّ الْوَقْتَ دَخَلَ يَقِينًا بِالشَّفَقِ الَّذِي هُوَ الْحُمْرَةُ. اهـ.

İbn Seyyidi'n-Nâs «Şerhu't-Tirmizî»de şöyle demiştir: Doğuş ve batış yerleri hakkında bilgisi olan herkes bilmiştir ki beyazlık ancak gecenin ilk üçte birinde kaybolur; bu da onun sallallâhu aleyhi ve sellem vaktin çoğunun çıkışını kendisiyle sınırlandırdığı vakittir. Böylece namazın vaktinin kesinlikle gecenin ilk üçte birinden önce girdiği kesin olarak sahih olmuştur. Dolayısıyla onun beyazlık olan şafağın batmasından önce girdiği nass ile sabit olmuştur ve böylece vaktin kesinlikle kızıllık olan şafakla girdiği yakinen ortaya çıkmıştır. [Nakil] bitti.

وَابْتِدَاءُ وَقْتِ الْعِشَاءِ مَغِيبُ الشَّفَقِ إِجْمَاعًا لِمَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ وَحَدِيثِ التَّعْلِيمِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ وَغَيْرُ ذَلِكَ انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الشَّفَقَ الْحُمْرَةُ لَا الْبَيَاضُ، وَفِي «الْقَامُوسِ» الشَّفَقُ الْحُمْرَةُ وَلَمْ يُذْكَرِ الْبَيَاضَ.

Cibrîl hadisinde, talim hadisinde, bu hadiste ve diğerlerinde daha önce geçenlerden dolayı yatsı vaktinin başlangıcı icmâ ile şafağın batışıdır. Ondan lafzıyla nakil bitti. Bu, şafağın beyazlık değil, kızıllık olduğuna dair açık bir delildir. «el-Kāmûs»ta: 'Şafak kızıllıktır' [denilmiş] ve beyazlık zikredilmemiştir.

وَقَالَ الْخَلِيلُ وَالْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ: الشَّفَقُ الْحُمْرَةُ وَمَا رُوِيَ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ مِنْ أَنَّ الشَّفَقَ فِي السَّفَرِ هُوَ الْحُمْرَةُ وَفِي الْحَضَرِ هُوَ الْبَيَاضُ الَّذِي بَعْدَ الْحُمْرَةِ لَا يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّهُ مِنْ تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ لِغَيْبُوبَةِ الْحُمْرَةِ الَّتِي هِيَ الشَّفَقُ عِنْدَ أَحْمَدَ وَإِيضَاحُهُ أَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ ﵀ يَقُولُ: «الشَّفَقُ هُوَ الْحُمْرَةُ» وَالْمُسَافِرُ لِأَنَّهُ فِي الْفَلَاةِ وَالْمَكَانِ الْمُتَّسِعِ يَعْلَمُ سُقُوطَ الْحُمْرَةِ، أَمَّا الَّذِي فِي الْحَضَرِ فَالْأُفُقُ يَسْتَتِرُ عَنْهُ بِالْجُدْرَانِ فَيَسْتَظْهِرُ حَتَّى يَغِيبَ الْبَيَاضُ لِيَسْتَدِلَّ بِغَيْبُوبَتِهِ عَلَى مَغِيبِ

Halîl, Ferrâ ve lügat imamlarından başkaları şöyle demiştir: Şafak kızıllıktır. İmâm Ahmed rahimehullâh'tan rivayet edilen; şafağın yolculukta kızıllık, hazarda (mukimlikte) ise kızıllıktan sonraki beyazlık olduğu şeklindeki görüş zikrettiğimize aykırı değildir; çünkü bu, Ahmed katında şafak olan kızıllığın batışı için tahkîku'l-menât (hükmün illetinin tespiti) kabilindendir. Bunun açıklaması şudur: İmâm Ahmed rahimehullâh 'Şafak kızıllıktır' demektedir; yolcu ise sahrada ve geniş bir yerde olduğu için kızıllığın batışını bilir. Mukim olan kimseye gelince; ufuk ondan duvarlarla perdelenir, bu yüzden kızıllığın battığına

الْحُمْرَةِ، فَاعْتِبَارُهُ لِغَيْبَةِ الْبَيَاضِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى مَغِيبِ الْحُمْرَةِ لَا لِنَفْسِهِ. اهـ. مِنَ «الْمُغْنِي» لِابْنِ قُدَامَةَ.

onun batışıyla istidlal etmek (delil getirmek) için beyazlık kayboluncaya kadar bekler (ihtiyatlı davranır); dolayısıyla onun beyazlığın kaybolmasını dikkate alması, kendisi için değil, kızıllığın batışına delalet ettiği içindir. İbn Kudâme'nin «el-Mugnî»sinden [nakil] bitti.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ وَمَنْ وَافَقَهُ: الشَّفَقُ الْبَيَاضُ الَّذِي بَعْدَ الْحُمْرَةِ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّهُ الْحُمْرَةُ، وَأَمَا آخِرُ وَقْتِ الْعِشَاءِ فَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ انْتِهَاؤُهُ عِنْدَ ثُلُثِ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ نِصْفُ اللَّيْلِ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى امْتِدَادِهِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ.

Ebû Hanîfe rahimehullâh ve ona muvafakat edenler: 'Şafak, kızıllıktan sonraki beyazlıktır' demiştir. Sen ise tahkikin onun kızıllık olduğu yönünde olduğunu öğrendin. Yatsı vaktinin sonuna gelince; bazı sahih rivayetlerde onun gecenin ilk üçte birinde sona erdiği, bazı sahih rivayetlerde gece yarısında [sona erdiği], bazı sahih rivayetlerde ise fecrin doğuşuna kadar uzadığına delalet eden ifadeler gelmiştir.

فَمِنَ الرِّوَايَاتِ بِانْتِهَائِهِ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ، مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ عَائِشَةَ ﵂: «كَانُوا يُصَلُّونَ الْعِشَاءَ فِيمَا بَيْنَ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ» .

Gecenin üçte birine kadar sona erdiğine dair rivayetlerden biri, Buhârî'nin «Sahîh»inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan tahric ettiği şu hadistir: «Yatsıyı şafağın kaybolması ile gecenin ilk üçte biri arasında kılarlardı.»

وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى، وَبُرَيْدَةَ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي تَعْلِيمِ مَنْ سَأَلَ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: «أَنَّهُ ﷺ فِي اللَّيْلَةِ الْأُولَى أَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ، وَفِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ أَخَّرَهُ حَتَّى كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ قَالَ: الْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ» .

Müslim ve diğerlerinde, namaz vakitlerini soran kimseye öğretme hususunda daha önce geçen Ebû Mûsâ ve Büreyde hadisinde: «O sallallâhu aleyhi ve sellem birinci gece şafak kaybolduğunda yatsıyı kıldırdı, ikinci gece ise gecenin ilk üçte biri oluncaya kadar onu tehir etti; sonra da: 'Vakit bu ikisinin arasıdır' buyurdu.»

وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ: «أَنَّهُ فِي اللَّيْلَةِ الْأُولَى صَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ مَغِيبِ الشَّفَقِ، وَفِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ صَلَّاهَا حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ وَقَالَ: الْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ» ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الرِّوَايَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى انْتِهَاءِ وَقْتِ الْعِشَاءِ عِنْدَ ذَهَابِ ثُلُثِ اللَّيْلِ الْأَوَّلِ.

Cibrîl'in imamlığı konusunda daha önce geçen Câbir ve İbn Abbâs hadisinde: «O, birinci gece şafağın batışı anında yatsıyı kıldırdı; ikinci gece ise gecenin ilk üçte biri gittiğinde kıldırdı ve: 'Vakit bu iki vaktin arasıdır' buyurdu» denilmektedir. Yatsı vaktinin gecenin ilk üçte birinin gitmesiyle sona erdiğine delalet eden daha başka rivayetler de vardır.

وَمِنَ الرِّوَايَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى امْتِدَادِهِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ، مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: «أَخَّرَ النَّبِيُّ ﷺ الْعِشَاءَ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ، ثُمَّ صَلَّى، ثُمَّ قَالَ: قَدْ صَلَّى النَّاسُ وَنَامُوا أَمَا إِنَّكُمْ فِي صَلَاةٍ مَا انْتَظَرْتُمُوهَا» . قَالَ أَنَسٌ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ خَاتَمِهِ لَيْلَتَئِذٍ.

Gece yarısına kadar uzandığına delalet eden rivayetlerden biri de, Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] sahihlerinde Enes radıyallâhu anh'tan tahric ettikleri şu hadistir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem yatsıyı gece yarısına kadar tehir etti, sonra namazı kıldırdı; ardından şöyle buyurdu: 'İnsanlar namazı kıldılar ve uyudular; haberiniz olsun ki siz onu beklediğiniz sürece namazdasınızdır.'» Enes dedi ki: 'O gece yüzüğünün parıltısına bakar gibiydim.'

وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَمُسْلِمٍ، وَالنَّسَائِيِّ، وَأَبِي دَاوُدَ: «وَوَقْتُ صَلَاةِ الْعِشَاءِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ» وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ: «فَإِذَا صَلَّيْتُمُ الْعِشَاءَ فَإِنَّهُ وَقْتٌ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ» .

Ahmed, Müslim, Nesâî ve Ebû Dâvûd'da daha önce geçen Abdullâh b. Amr hadisinde: «Yatsı namazının vakti gece yarısına kadardır» [buyrulmuştur]. Bazı rivayetlerinde ise: «Yatsıyı kıldığınızda, o gece yarısına kadar bir vakittir» [şeklindedir].

وَمِنَ الرِّوَايَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى امْتِدَادِهِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ مَا رَوَاهُ أَبُو قَتَادَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ، إِنَّمَا التَّفْرِيطُ عَلَى مَنْ لَمْ يُصَلِّ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِيءَ وَقْتُ الْأُخْرَى» ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» .

Fecrin doğuşuna kadar uzandığına delalet eden rivayetlerden biri de Ebû Katâde'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den uzun bir hadiste rivayet ettiği şu sözüdür: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Uykuda kusur (ihmal) yoktur; kusur ancak diğerinin vakti gelinceye kadar namazı kılmayan kimsededir.» Bunu Müslim «Sahîh»inde rivayet etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عُمُومَ هَذَا الْحَدِيثِ مَخْصُوصٌ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ وَقْتَ الصُّبْحِ

Bil ki bu hadisin umumîliği, Müslümanların sabah vaktinin

لَا يَمْتَدُّ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى صَلَاةِ الظُّهْرِ، فَلَا وَقْتَ لِلصُّبْحِ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِجْمَاعًا، فَإِنْ قِيلَ يُمْكِنُ تَخْصِيصُ حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ هَذَا بِالْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى انْتِهَاءِ وَقْتِ الْعِشَاءِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ.

güneşin doğuşundan sonra öğle namazına kadar uzamayacağı yönündeki icmâı ile tahsis edilmiştir; dolayısıyla icmâ ile güneşin doğuşundan sonra sabah için bir vakit yoktur. Eğer: 'Bu Ebû Katâde hadisini, yatsı vaktinin gece yarısına kadar bittiğine delalet eden hadislerle tahsis etmek mümkündür' denilirse;

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْجَمْعَ مُمْكِنٌ، وَهُوَ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ وَإِعْمَالُ الدَّلِيلَيْنِ أَوْلَى مِنْ إِلْغَاءِ أَحَدِهِمَا، وَوَجْهُ الْجَمْعِ أَنَّ التَّحْدِيدَ بِنِصْفِ اللَّيْلِ لِلْوَقْتِ الِاخْتِيَارِيِّ وَالِامْتِدَادَ إِلَى الْفَجْرِ لِلْوَقْتِ الضَّرُورِيِّ.

Cevap şudur: [Bu rivayetleri] cem etmek (bağdaştırmak) mümkündür; mümkün olduğunda ise cem etmek vaciptir ve iki delili birden işletmek, birini iptal etmekten daha evladır. Cem etmenin yönü ise şudur: Gece yarısı ile sınırlandırma ihtiyarî vakit içindir; fecre kadar uzaması ise zarurî vakit içindir.

وَيَدُلُّ لِهَذَا: إِطْبَاقُ مَنْ ذَكَرْنَا سَابِقًا مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْحَائِضَ إِذَا طَهُرَتْ قَبْلَ الصُّبْحِ بِرَكْعَةٍ صَلَّتِ الْمَغْرِبَ، وَالْعِشَاءَ، وَمَنْ خَالَفَ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِيمَا ذَكَرْنَا سَابِقًا، إِنَّمَا خَالَفَ فِي الْمَغْرِبِ لَا فِي الْعِشَاءِ، مَعَ أَنَّ الْأَثَرَ الَّذِي قَدَّمْنَا فِي ذَلِكَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ فِي حُكْمِ الْمَرْفُوعِ ; لِأَنَّ الْمَوْقُوفَ الَّذِي لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ انْتِهَاءَ أَوْقَاتِ الْعِبَادَاتِ كَابْتِدَائِهَا لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ ; لِأَنَّهُ تَعَبُّدِيٌّ مَحْضٌ.

Buna, daha önce zikrettiğimiz âlimlerin, hayızlı kadının sabahtan önce bir rekât [vakte] yetişecek şekilde temizlenmesi hâlinde akşam ve yatsıyı kılacağı yönündeki ittifakları delalet eder. Daha önce zikrettiğimiz konularda muhalefet eden âlimler ise sadece akşam hususunda muhalefet etmişlerdir, yatsıda değil. Bununla beraber Abdurrahman b. Avf ve İbn Abbâs'tan bu konuda daha önce sunduğumuz eserin hükmen merfû olması uzak bir ihtimal değildir; zira hadis ilimlerinde takarrur ettiği (yerleştiği) üzere re'y ile söylenemeyecek mevkuf haber merfû hükmündedir. Bilinmektedir ki ibadet vakitlerinin sonu da başlangıcı gibi re'y ile belirlenemez; çünkü bu sırf teabbüdîdir (ibadete dayalıdır).

وَبِهَذَا تَعْرِفُ وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ مَا دَلَّ عَلَى انْتِهَائِهِ بِنِصْفِ اللَّيْلِ، وَمَا دَلَّ عَلَى امْتِدَادِهِ إِلَى الْفَجْرِ، وَلَكِنْ يَبْقَى الْإِشْكَالُ بَيْنَ رِوَايَاتِ الثُّلُثِ وَرِوَايَاتِ النِّصْفِ، وَالظَّاهِرُ فِي الْجَمْعِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّهُ جَعَلَ كُلَّ مَا بَيْنَ الثُّلُثِ وَالنِّصْفِ وَهُوَ السُّدُسُ ظَرْفًا لِآخِرِ وَقْتِ الْعِشَاءِ الِاخْتِيَارِيِّ.

Bununla [vaktin] gece yarısıyla bittiğine delalet eden şey ile fecre kadar uzandığına delalet eden şeyin arasını cem etme yönünü öğrenmiş olursun. Fakat üçte bir rivayetleri ile yarım rivayetleri arasında müşkillik kalmaya devam eder. Cem etmede zahir olan -doğrusunu Allah bilir- şudur: [Şâri'] üçte bir ile yarım arasını -ki o da altıda birdir- yatsının ihtiyarî vaktinin sonu için bir zarf (zaman aralığı) kılmıştır.

وَإِذَنْ فَلِآخِرِهِ أَوَّلٌ وَآخِرٌ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ سُرَيْجٍ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَعَلَى أَنَّ الْجَمْعَ بِهَذَا الْوَجْهِ لَيْسَ بِمُقْنِعٍ فَلَيْسَ هُنَاكَ طَرِيقٌ إِلَّا التَّرْجِيحُ بَيْنَ الرِّوَايَاتِ. فَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ رَجَّحَ رِوَايَاتِ الثُّلُثِ بِأَنَّهَا أَحْوَطُ فِي الْمُحَافَظَةِ عَلَى الْوَقْتِ الْمُخْتَارِ وَبِأَنَّهَا مَحَلُّ وِفَاقٍ لِاتِّفَاقِ الرِّوَايَاتِ عَلَى أَنَّ مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ قَبْلَ الثُّلُثِ فَهُوَ مُؤَدٍّ صَلَاتَهُ فِي وَقْتِهَا الِاخْتِيَارِيِّ، وَبَعْضُهُمْ رَجَّحَ رِوَايَاتِ النِّصْفِ بِأَنَّهَا زِيَادَةٌ صَحِيحَةٌ، وَزِيَادَةُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ.

Öyleyse onun son vaktinin bir evveli ve bir de ahiri vardır. Şâfiîlerden İbn Süreyc bu görüşe meyletmiştir. Bu şekildeki bir cem ikna edici bulunmasa bile, rivayetler arasında tercihe gitmekten başka bir yol yoktur. Bazı âlimler, muhtar olan vakti korumada daha ihtiyatlı olması ve yatsıyı üçte birden önce kılanın namazını ihtiyarî vaktinde eda etmiş sayılacağına dair rivayetlerin ittifakı sebebiyle ittifak mahalli olması gerekçesiyle üçte bir rivayetlerini tercih etmiştir. Bazıları ise bunun sahih bir ziyade olması ve adil râvinin ziyadesinin makbul olması sebebiyle yarım rivayetlerini tercih etmiştir.

وَأَمَّا أَوَّلُ وَقْتِ صَلَاةِ الصُّبْحِ فَهُوَ عِنْدُ طُلُوعِ الْفَجْرِ الصَّادِقِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ الْفَجْرُ الَّذِي يُحَرِّمُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ عَلَى الصَّائِمِ.

Sabah namazının ilk vaktine gelince; o, Müslümanların icmâı ile sâdık fecrin doğuşu anıdır; o da oruçluya yemeyi ve içmeyi haram kılan fecirdir.

وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى، وَبُرَيْدَةَ الْمُتَقَدِّمَيْنِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: «وَأَمَرَ بِلَالًا فَأَقَامَ الْفَجْرَ حِينَ انْشَقَّ الْفَجْرُ، وَالنَّاسُ لَا يَكَادُ يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا» الْحَدِيثَ.

Müslim ve diğerlerinde daha önce geçen Ebû Mûsâ ve Büreyde hadisinde: «Fecir yarıldığı ve insanlar neredeyse birbirini tanıyamayacak durumda olduğu vakit Bilâl'e emretti, o da sabah için kamet getirdi...» [buyrulmuştur].

وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمُتَقَدِّمِ، فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ أَيْضًا: «ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ بَرَقَ

Cibrîl'in imamlığı hakkında yine daha önce geçen Câbir hadisinde: «Sonra fecir parıldadığı

الْفَجْرُ، وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ» ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفَجْرَ فَجْرَانِ كَاذِبٌ وَصَادِقٌ، فَالْكَاذِبُ لَا يُحَرِّمُ الطَّعَامَ عَلَى الصَّائِمِ، وَلَا تَجُوزُ بِهِ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَالصَّادِقُ بِخِلَافِ ذَلِكَ فِيهِمَا، وَأَمَّا آخِرُ وَقْتِ صَلَاةِ الصُّبْحِ فَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ تَحْدِيدُهُ بِالْإِسْفَارِ، وَجَاءَ فِي بَعْضِهَا امْتِدَادُهُ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَمِنَ الرِّوَايَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى انْتِهَائِهِ بِالْإِسْفَارِ مَا فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ آنِفًا: «ثُمَّ جَاءَهُ حِينَ أَسْفَرَ جِدًّا فَقَالَ: قُمْ فَصَلِّهِ فَصَلَّى الْفَجْرَ» .

ve oruçluya yemek haram kılındığı zaman sabah namazını kıldırdı» [denilmiştir]. Bilinmektedir ki fecir, kâzib (yalancı) ve sâdık (gerçek) olmak üzere iki fecirdir: Kâzib fecir oruçluya yemeği haram kılmaz ve onunla sabah namazı caiz olmaz; sâdık fecir ise her iki hususta da bunun aksinedir. Sabah namazının son vaktine gelince; bazı rivayetlerde onun isfâr (ortalığın aydınlanması) ile sınırlandırıldığı gelmiş, bazılarında ise güneşin doğuşuna kadar uzandığı gelmiştir. İsfâr ile sona erdiğine delalet eden rivayetlerden biri, Câbir'in az önce zikredilen hadisinde yer alan şu ifadedir: «Sonra ortalık iyice aydınlandığı zaman ona geldi ve: 'Kalk, namazı kıl' dedi, o da sabah namazını kıldı.»

وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا: «ثُمَّ صَلَّى الصُّبْحَ حِينَ أَسْفَرَتِ الْأَرْضُ» الْحَدِيثَ. وَهَذَا فِي بَيَانِهِ لِآخِرِ وَقْتِ الصُّبْحِ الْمُخْتَارِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي.

İbn Abbâs'ın az önce geçen hadisinde de: «Sonra yeryüzü aydınlandığı zaman sabah namazını kıldırdı» [denilmektedir]. Bu, ikinci günde sabah namazının muhtar vaktinin sonunu beyan etme sadedindedir.

وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُوسَى وَبُرَيْدَةَ الْمُتَقَدِّمَيْنِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: «ثُمَّ أَخَّرَ الْفَجْرَ مِنَ الْغَدِ حَتَّى انْصَرَفَ مِنْهَا وَالْقَائِلُ يَقُولُ: طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَوْ كَادَتْ» .

Müslim ve diğerlerinde daha önce geçen Ebû Mûsâ ve Büreyde hadisinde: «Sonra ertesi gün sabah namazını öyle tehir etti ki, namazdan çıktığında söyleyen kişi: 'Güneş doğdu veya doğmak üzere' diyordu.»

وَمِنَ الرِّوَايَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى امْتِدَادِهِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ﵄: «وَوَقْتُ صَلَاةِ الْفَجْرِ مَا لَمْ تَطْلُعِ الشَّمْسُ» .

Güneşin doğuşuna kadar uzandığına delalet eden rivayetlerden biri de, Müslim'in «Sahîh»inde ve başkalarında tahric edilen Abdullâh b. Amr radıyallâhu anhümâ hadisidir: «Sabah namazının vakti, güneş doğmadığı sürece [devam eder].»

وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: «وَوَقْتُ الْفَجْرِ مَا لَمْ يَطْلُعْ قَرْنُ الشَّمْسِ الْأَوَّلُ» ، وَالظَّاهِرُ فِي وَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الْوَقْتَ الْمُنْتَهِيَ إِلَى الْإِسْفَارِ هُوَ وَقْتُ الصُّبْحِ الِاخْتِيَارِيُّ، وَالْمُمْتَدُّ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقْتُهَا الضَّرُورِيُّ، وَهَذَا هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ.

Müslim'in bir rivayetinde ise: «Sabahın vakti, güneşin ilk boynuzu (ucu) doğmadığı sürece [devam eder]» [şeklindedir]. Bu rivayetleri cem etme hususunda zahir olan şudur ki; isfâra kadar biten vakit sabahın ihtiyarî vaktidir, güneşin doğuşuna kadar uzanan ise onun zarurî vaktidir. Mâlik'in meşhur mezhebi de budur.

وَقَالَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ: لَا ضَرُورِيَّ لِلصُّبْحِ فَوَقْتُهَا كُلُّهُ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقْتُ اخْتِيَارٍ، وَعَلَيْهِ فَوَجْهُ الْجَمْعِ هُوَ مَا قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ سُرَيْجٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى آخِرِ وَقْتِ الْعِشَاءِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bazı Mâlikîler ise şöyle demiştir: Sabah için zarurî vakit yoktur; onun bütün vakti güneş doğuncaya kadar ihtiyar vaktidir. Buna göre cem etme yönü, yatsı vaktinin sonu hakkındaki bahiste İbn Süreyc'den daha önce aktardığımız görüştür. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

فَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ تَفْصِيلُ الْأَوْقَاتِ الَّذِي أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا [٤] ، وَبَيَّنَ بَعْضَ الْبَيَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ الْآيَةَ [١٧ \ ٧٨] ، وَقَوْلِهِ: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ الْآيَةَ [١١ \ ١١٤] ، وَقَوْلِهِ: فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ الْآيَةَ [٣٠ \ ١٧] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İşte bu zikrettiklerimiz; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” [Nisâ 4/103] kavlinde mücmel olarak bırakılan; Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin zevalinden... namazı kıl” [İsrâ 17/78] ayetinde, { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ } “Gündüzün iki tarafında... namazı kıl” [Hûd 11/114] kavlinde ve { فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ } “Akşama erdiğinizde Allah'ı tesbih edin” [Rûm 30/17] kavlinde bir miktar beyan edilen vakitlerin tafsilatıdır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا،

Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz, Allah'tan onların ummadıkları şeyleri ummaktasınız. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”