نَهَى اللَّهُ تَعَالَى الْمُسْلِمِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنِ الْوَهْنِ، وَهُوَ الضَّعْفُ فِي طَلَبِ أَعْدَائِهِمُ الْكَافِرِينَ، وَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا يَجِدُونَ الْأَلَمَ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجِرَاحِ فَالْكُفَّارُ كَذَلِكَ، وَالْمُسْلِمُ يَرْجُو مِنَ اللَّهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالرَّحْمَةِ مَا لَا يَرْجُوهُ الْكَافِرُ، فَهُوَ أَحَقُّ بِالصَّبْرِ عَلَى الْآلَامِ مِنْهُ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ كَقَوْلِهِ: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ [٣ \ ١٣٩ \ ١٤٠] ، وَكَقَوْلِهِ: فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ [٤٧ \ ٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette Müslümanları, kâfir düşmanlarını takip etme hususunda vehn yani gevşeklik ve zaaf göstermekten nehyetmiş; öldürülme ve yaralanmalardan dolayı eğer kendileri acı çekiyorlarsa kâfirlerin de aynı şekilde acı çektiğini ve Müslümanın Allah'tan kâfirin ummadığı bir sevap ve rahmeti umduğunu, dolayısıyla acılara sabretmeye kâfirden daha layık olduğunu onlara haber vermiştir. Bu manayı: { وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin. Eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz. Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur.” [Âl-i İmrân 3/139-140] ve { فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ } “Öyleyse gevşeklik göstermeyin ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir.” [Muhammed 47/35] gibi birçok ayette açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ فَعَلَ ذَنْبًا فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَضُرُّ بِهِ خُصُوصَ نَفْسِهِ لَا غَيْرَهَا، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى [٦ \ ١٦٤] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا [٤١ \ ٤٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur.” Bu ayette bir günah işleyen kimsenin, onunla başkasına değil yalnızca bizzat kendi nefsine zarar vereceğini zikretmiştir. Bu manayı: { وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir. Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez.” [En'âm 6/164] ve { وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا } “Kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir.” [Fussilet 41/46] gibi pek çok ayette açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ عَلَّمَ نَبِيَّهُ ﷺ مَا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُهُ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ عَلَّمَهُ ذَلِكَ عَنْ طَرِيقِ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا الْآيَةَ [٤٢ \ ٥٢] ، وَقَوْلِهِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ [١٢ \ ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Ve sana bilmediğin şeyleri öğretti...” ayeti. Bu kerim ayette Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bilmediği şeyleri öğrettiğini zikretmiş; başka yerlerde ise bunu, ona indirdiği bu yüce Kur'an vasıtasıyla öğrettiğini şu ayetlerle beyan etmiştir: { وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık...” [Şûrâ 42/52] ve { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ } “Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Gerçek şu ki, sen bundan önce elbette habersizlerdendin.” [Yûsuf 12/3] ve benzeri diğer ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ مُنَاجَاةِ النَّاسِ فِيمَا بَيْنَهُمْ لَا خَيْرَ فِيهِ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ } “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur...” ayeti. Bu kerim ayette, insanların kendi aralarındaki gizli konuşmalarının çoğunda hiçbir hayır bulunmadığını zikretmiştir.
وَنَهَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَنِ التَّنَاجِي بِمَا لَا خَيْرَ فِيهِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ مِنَ الشَّيْطَانِ لِيُحْزِنَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ [٥٨ \ ١٠، ٩] .
Başka bir yerde ise içinde hayır olmayan fısıldaşmayı nehyetmiş ve bunun müminleri üzmek için şeytandan kaynaklandığını beyan etmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Gizli konuşacağınız zaman günah, düşmanlık ve Peygambere isyan hususunda fısıldaşmayın; iyilik ve takva üzerine fısıldaşın ve huzurunda toplanacağınız Allah'tan korkun. Gizli konuşmalar, iman edenleri üzmek için ancak şeytandandır. Oysa Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir şekilde zarar veremez. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” [Mücâdele 58/9-10].
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلِ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْمُسْلِمُونَ دُونَ الْكُفَّارِ أَوْ لَا.
Bu kerim ayetteki: { أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “yahut insanların arasını düzeltmek...” kavlinde, 'insanlar'dan kastın kâfirler hariç tutularak sadece Müslümanlar olup olmadığını burada beyan etmemiştir.
وَلَكِنَّهُ أَشَارَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّاسِ الْمُرَغَّبِ فِي الْإِصْلَاحِ بَيْنَهُمْ هُنَا الْمُسْلِمُونَ خَاصَّةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ [٤٩ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا [٤٩ \ ٩] ، فَتَخْصِيصُهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُمْ لَيْسَ كَذَلِكَ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ [٨] .
Fakat başka yerlerde, burada aralarının düzeltilmesi teşvik edilen 'insanlar'dan kastın özellikle Müslümanlar olduğuna işaret etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } “Müminler ancak kardeştirler; öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin.” [Hucurât 49/10] ve { وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا } “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin.” [Hucurât 49/9]. Müminlerin özel olarak zikredilmesi, açıkça görüldüğü üzere başkalarının böyle olmadığına delalet eder; nitekim Allah Teâlâ: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ } “Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin” [Enfâl 8/1] buyurmuştur.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ [٤ \ ١١٤] ، يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ [١٠٣ \ ١، ٢، ٣] ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا [٧٨ \ ٣٨] ، وَالْآيَةُ الْأَخِيرَةُ فِيهَا أَنَّهَا فِي الْآخِرَةِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ الْمَذْكُورُ إِنَّمَا هُوَ فِي الدُّنْيَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayette: { إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ } “ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyilik yapmayı emreden müstesna” [Nisâ 4/114] kavlinde zikredilen 'marufu emretme'yi, Allah Teâlâ'nın şu kavli açıklamaktadır: { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ } “Asra yemin olsun ki, insan gerçekten hüsrandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesnadır.” [Asr 103/1-3] ve: { إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا } “ancak Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimse müstesnadır.” [Nebe 78/38] kavli. Son ayet ahiretle ilgilidir; [burada] zikredilen marufu emretmek ise ancak dünyadadır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا الْمُرَادُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِدُعَائِهِمُ الشَّيْطَانَ الْمَرِيدَ عِبَادَتَهُمْ لَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ الْآيَةَ [٣٦ \ ٦٠] ، وَقَوْلُهُ عَنْ خَلِيلِهِ إِبْرَاهِيمَ مُقَرِّرًا لَهُ: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ [١٩ \ ٤٤] ، وَقَوْلُهُ عَنِ الْمَلَائِكَةِ: بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ الْآيَةَ [٣٤ \ ٤١] ، وَقَوْلُهُ: وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ [٣٦ \ ١٣٧] ، وَلَمْ يُبَيِّنْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَا وَجْهُ عِبَادَتِهِمْ لِلشَّيْطَانِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ أَنَّ مَعْنَى عِبَادَتِهِمْ لِلشَّيْطَانِ إِطَاعَتُهُمْ لَهُ وَاتِّبَاعُهُمْ لِتَشْرِيعِهِ وَإِيثَارُهُ عَلَى مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، كَقَوْلِهِ: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [٦ \ ١٢١] ، وَقَوْلِهِ: اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ [٩ \ ٣١] ، فَإِنَّ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ ﵁ لَمَّا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: كَيْفَ اتَّخَذُوهُمْ أَرْبَابًا؟ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّهُمْ أَحَلُّوا لَهُمْ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَحَرَّمُوا عَلَيْهِمْ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَاتَّبَعُوهُمْ» ، وَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى اتِّخَاذِهِمْ إِيَّاهُمْ أَرْبَابًا. وَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ بِوُضُوحٍ لَا لَبْسَ فِيهِ أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ تَشْرِيعَ الشَّيْطَانِ مُؤْثِرًا لَهُ عَلَى مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ، فَهُوَ كَافِرٌ بِاللَّهِ، عَابِدٌ لِلشَّيْطَانِ، مُتَّخِذٌ الشَّيْطَانَ رَبًّا، وَإِنْ سَمَّى اتِّبَاعَهُ لِلشَّيْطَانِ بِمَا شَاءَ مِنَ الْأَسْمَاءِ ; لِأَنَّ الْحَقَائِقَ لَا تَتَغَيَّرُ بِإِطْلَاقِ الْأَلْفَاظِ عَلَيْهَا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Onlar ancak inatçı bir şeytana taparlar.” Bu ayette onların inatçı şeytana dua etmelerinden (yalvarmalarından) maksat, ona ibadet etmeleridir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytana ibadet etmeyin diye size ahdetmedim mi?...” [Yâsîn 36/60], Halili İbrâhim'den onun sözünü teyit ederek naklettiği: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ } “Babacığım! Şeytana ibadet etme...” [Meryem 19/44] kavli, meleklerden naklettiği: { بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı...” [Sebe 34/41] kavli ve: { وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ } “Böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi...” [En'âm 6/137] kavlidir. Bu ayetlerde onların şeytana ibadet etmelerinin keyfiyeti açıklanmamıştır; fakat başka ayetlerde şeytana ibadet etmelerinin anlamının, ona itaat etmek, onun teşriine (koyduğu hükümlere) uymak ve bunu Allah Teâlâ'nın katından peygamberlerin getirdiği şeylere tercih etmek olduğunu beyan etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz de müşrikler olursunuz.” [En'âm 6/121] ve: { اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” [Tevbe 9/31]. Nitekim Adiyy b. Hâtim radıyallâhu anh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Onları nasıl rabler edindiler?' diye sorduğunda, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: «Onlar, Allah'ın haram kıldığını kendilerine helal kıldılar, helal kıldığını da haram kıldılar; onlar da kendilerine uydular.» İşte onları rabler edinmelerinin anlamı budur. Bu ayetlerden hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta anlaşılmaktadır ki; peygamberlerin getirdiği hükümlere tercih ederek şeytanın teşriine uyan kimse, şeytana uymayı dilediği isimle adlandırsın, Allah'ı inkâr etmiş, şeytana ibadet etmiş ve şeytanı rab edinmiştir. Çünkü malum olduğu üzere, hakikatler üzerlerine vurulan lafızlarla değişmez.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا، بَيَّنَ هُنَا فِيمَا ذُكِرَ عَنِ الشَّيْطَانِ كَيْفِيَّةَ اتِّخَاذِهِ لِهَذَا النَّصِيبِ الْمَفْرُوضِ، بِقَوْلِهِ: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ [٤ \ ١١٩] ، وَالْمُرَادُ بِتَبْتِيكِ آذَانِ الْأَنْعَامِ شَقُّ أُذُنِ الْبَحِيرَةِ مَثَلًا وَقَطْعُهَا لِيَكُونَ ذَلِكَ سِمَةٌ وَعَلَامَةٌ لِكَوْنِهَا بَحِيرَةً أَوْ سَائِبَةً، كَمَا قَالَهُ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَقَدْ أَبْطَلَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ الْآيَةَ [٥ \ ١٠٣] ، وَالْمُرَادُ بِبَحْرِهَا شَقُّ أُذُنِهَا كَمَا ذَكَرْنَا، وَالتَّبْتِيكُ فِي اللُّغَةِ: التَّقْطِيعُ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ: [الْبَسِيطُ]
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا } “Ve [şeytan] dedi ki: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay alacağım.'” Şeytandan nakledilen bu ifadede, onun bu belirlenmiş payı nasıl alacağını şu kavliyle açıklamıştır: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “'Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla oyalayacağım, onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.'” [Nisâ 4/119]. Hayvanların kulaklarının yarılmasından kasıt; Katâde, Süddî ve başkalarının da dediği gibi, onun bahîre veya sâibe olduğunu belirten bir işaret ve damga olsun diye mesela bahîrenin kulağını yarmak ve kesmektir. Allah Teâlâ bunu şu kavliyle iptal etmiştir: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah ne bir bahîre kılmıştır...” [Mâide 5/103]. Kulağının 'bahr' edilmesinden kasıt, zikrettiğimiz üzere kulağının yarılmasıdır. Tebtîk (تَبْتِيك) lügatte parça parça kesmek demektir; Züheyr'in şu beyti de bundandır: [Basît]
حَتَّى إِذَا مَا هَوَتْ كَفُّ الْوَلِيدِ لَهَا ... طَارَتْ وَفِي كَفِّهِ مِنْ رِيشِهَا بِتَكُ
Çocuğun eli ona doğru uzanınca uçuverdi de, Avucunda onun tüylerinden parçalar (bitek) kaldı.
أَيْ: قِطَعٌ، كَمَا بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ اتِّخَاذِهِ لِهَذَا النَّصِيبِ الْمَفْرُوضِ فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ [٧ \ ١٦] وَقَوْلِهِ: أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ الْآيَةَ [١٧ \ ٦٢] ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ هَذَا الظَّنُّ الَّذِي ظَنَّهُ إِبْلِيسُ بِبَنِي آدَمَ أَنَّهُ يَتَّخِذُ مِنْهُمْ نَصِيبًا مَفْرُوضًا وَأَنَّهُ يُضِلُّهُمْ تَحَقَّقَ لِإِبْلِيسَ أَوْ لَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ ظَنَّهُ هَذَا تَحَقَّقَ لَهُ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢٠] ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْفَرِيقَ السَّالِمَ مِنْ كَوْنِهِ مِنْ نَصِيبِ إِبْلِيسَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [١٥ \ ٣٩، ٤٠] وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [١٦ \ ١٠٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ نُصِيبُ إِبْلِيسَ هَذَا هُوَ الْأَكْثَرُ أَوْ لَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ هُوَ الْأَكْثَرُ، كَقَوْلِهِ: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ [١٣ \ ١] وَقَوْلِهِ: وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [١٢ \ ١٠٣] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ [١٦ \ ١١٦] وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ [٣٧ \ ٧١] . وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ نَصِيبَ الْجَنَّةِ وَاحِدٌ مِنَ الْأَلْفِ وَالْبَاقِي فِي النَّارِ.
Yani parçalar. Belirlenmiş bu payı nasıl alacağını başka ayetlerde de şu şekilde beyan etmiştir: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ } “'Andolsun ki, onlar için senin doğru yolunun üstüne oturacağım. Sonra onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından geleceğim ve sen onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın.'” [A'râf 7/16-17] ve: { أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “'Bana üstün kıldığın şu kimseyi gördün mü? Yemin olsun ki, eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, onun zürriyetini -pek azı müstesna- mutlaka kökünden kazıyıp emrim altına alacağım' dedi.” [İsrâ 17/62]. İblis'in Âdemoğulları hakkında kurduğu, onlardan belirlenmiş bir pay alacağı ve onları saptıracağı zannının İblis için gerçekleşip gerçekleşmediğini burada beyan etmemiştir; fakat onun bu zannının kendisi için gerçekleştiğini başka bir ayette açıklamıştır ki o da şudur: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “Andolsun ki İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı...” [Sebe 34/20]. İblis'in payı olmaktan kurtulan fırkayı burada belirtmemiştir; fakat başka yerlerde bunu şu kavilleriyle açıklamıştır: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “'İçlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım.'” [Hicr 15/39-40] ve: { إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden müşrik olanlar üzerinedir.” [Nahl 16/100] ve benzeri diğer ayetler. İblis'in bu payının çoğunluk mu yoksa değil mi olduğunu burada beyan etmemiştir; ancak başka yerlerde bunun çoğunluk olduğunu şu kavilleriyle açıklamıştır: { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu iman etmezler.” [Ra'd 13/1], { وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir.” [Yûsuf 12/103], { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ } “Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni saptırırlar...” [En'âm 6/116] ve { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı.” [Sâffât 37/71]. Nitekim Sahîh'te cennet ehlinin binde bir, geriye kalanların ise ateşte olacağı sabit olmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ }
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَأْمُرُهُمْ بِالْكُفْرِ وَتَغْيِيِرِ فِطْرَةِ
Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu ayetin anlamı; şeytanın onlara küfrü ve Allah'ın kendilerini üzerinde yarattığı
الْإِسْلَامِ الَّتِي خَلَقَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ يُبَيِّنُهُ وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ [٣٠ \ ٣٠] ، إِذِ الْمَعْنَى عَلَى التَّحْقِيقِ لَا تُبَدِّلُوا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي خَلَقَكُمْ عَلَيْهَا بِالْكُفْرِ. فَقَوْلُهُ: لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ، خَبَرٌ أُرِيدَ بِهِ الْإِنْشَاءُ إِيذَانًا بِأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي إِلَّا أَنْ يَمْتَثِلَ، حَتَّى كَأَنَّهُ خَبَرٌ وَاقِعٌ بِالْفِعْلِ لَا مَحَالَةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٧] ، أَيْ: لَا تَرْفُثُوا، وَلَا تَفْسُقُوا، وَيَشْهَدُ لِهَذَا مَا ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ، أَوْ يُنَصِّرَانِهِ، أَوْ يُمَجِّسَانِهِ، كَمَا تُولَدُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ، هَلْ تَجِدُونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ» ، وَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ عِيَاضِ بْنِ حِمَارِ بْنِ أَبِي حِمَارٍ التَّمِيمِيِّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِيَ حُنَفَاءَ فَجَاءَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَاجْتَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ وَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ» .
İslam fıtratını değiştirmeyi emretmesidir. Bu görüşü Allah Teâlâ'nın şu kavli açıklamakta ve ona tanıklık etmektedir: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur.” [Rûm 30/30]. Zira tahkik ehlinin benimsediği anlama göre: 'Allah'ın sizi üzerinde yarattığı fıtratını küfürle değiştirmeyin' demektir. Dolayısıyla O'nun: { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } kavli, sanki fiilen kaçınılmaz olarak gerçekleşmiş bir haber gibi, sadece ve sadece itaat edilmesi gerektiğine dikkat çekmek amacıyla inşâ kastedilen bir haberdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ } “...artık [hacda] kadına yaklaşmak, günah işlemek yoktur...” [Bakara 2/197] kavlidir; yani kadına yaklaşmayın ve günah işlemeyin demektir. Buna, «Sahîhayn»da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan sabit olan hadis şahittir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar. Sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir. Nitekim hayvan da tam ve azaları tastamam bir yavru doğurur. Hiç onda kulağı veya burnu kesik bir hayvan görüyor musunuz?» Yine Müslim'in «Sahîh»inde İyâd b. Hımâr b. Ebî Hımâr et-Temîmî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ben kullarımı hanîfler (doğru inanç üzere) olarak yarattım. Sonra şeytanlar onlara geldi, onları dinlerinden saptırdı ve kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram kıldı.»
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ فِي الْآيَةِ بِتَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ خِصَاءُ الدَّوَابِّ، وَالْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْوَشْمُ، فَلَا بَيَانَ فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَبِكُلٍّ مِنَ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: وَتَفْسِيرُ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا خِصَاءُ الدَّوَابِّ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ جَوَازِهِ ; لِأَنَّهُ مَسُوقٌ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ وَاتِّبَاعِ تَشْرِيعِ الشَّيْطَانِ، أَمَّا خِصَاءُ بَنِي آدَمَ فَهُوَ حَرَامٌ إِجْمَاعًا ; لِأَنَّهُ مُثْلَةٌ وَتَعْذِيبٌ وَقَطْعُ عُضْوٍ، وَقَطْعُ نَسْلٍ مِنْ غَيْرِ مُوجِبٍ شَرْعِيٍّ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ ذَلِكَ حَرَامٌ.
Ayetteki Allah'ın yaratışını değiştirmekten maksadın binek hayvanlarını enemek (kısırlaştırmak) olduğu görüşüne ve dövme yaptırmak olduğu görüşüne gelince, zikredilen ayette buna dair bir beyan yoktur. Zikredilen görüşlerin her birini bir grup âlim söylemiştir. Bazı âlimlerin bu ayeti binek hayvanlarını kısırlaştırmak şeklinde tefsir etmesi, bunun caiz olmadığına delalet eder; çünkü bu, kınama ve şeytanın teşriine uyma makamında sevk edilmiştir. İnsanoğlunun kısırlaştırılmasına gelince; bu, organ kesme (müsle), işkence etme, bir uzvu kesme ve şer'î bir gereklilik olmaksızın nesli kesme olduğundan icmâ ile haramdır. Bunun haram olduğu ise gizli değildir.
وَأَمَّا خِصَاءُ الْبَهَائِمِ فَرَخَّصَ فِيهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قُصِدَتْ بِهِ الْمَنْفَعَةُ إِمَّا لِسِمَنٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا بَأْسَ أَنْ يُضَحَّى بِالْخَصِيِّ، وَاسْتَحْسَنَهُ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ أَسْمَنُ مِنْ غَيْرِهِ، وَرَخَّصَ فِي خِصَاءِ الْخَيْلِ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَخَصَى عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ بَغْلًا لَهُ، وَرَخَّصَ مَالِكٌ فِي خِصَاءِ ذُكُورِ الْغَنَمِ، وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَا يُقْصَدُ بِهِ التَّقَرُّبَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا يُقْصَدُ بِهِ تَطْيِيبُ لَحْمِ مَا يُؤْكَلُ وَتَقْوِيَةُ الذَّكَرِ إِذَا انْقَطَعَ أَمَلُهُ عَنِ الْأُنْثَى، وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَ ذَلِكَ لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ» . قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ: لِأَنَّ ذَلِكَ ثَابِتٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَكَانَ يَقُولُ هُوَ: نَمَاءُ خَلْقِ اللَّهِ، وَكَرِهَ ذَلِكَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ.
Hayvanların kısırlaştırılmasına gelince; ilim ehlinden bir grup, semirtilme veya başka bir fayda kastedildiğinde buna ruhsat vermiştir. Âlimlerin cumhuru enenmiş hayvanın kurban edilmesinde bir sakınca olmadığı görüşündedir; hatta bazısı diğerlerinden daha semiz olduğu takdirde bunu müstehap görmüştür. Ömer b. Abdilazîz atların kısırlaştırılmasına ruhsat vermiş, Urve b. ez-Zübeyr de kendisine ait bir katırı kısırlaştırmıştır. Mâlik koçların kısırlaştırılmasına ruhsat vermiştir. Bunun caiz oluşunun sebebi, onunla Allah'tan başkasına yakınlaşmanın kastedilmemesi, aksine etinin lezzetlendirilmesi ve dişiye olan arzusu kesildiğinde erkeğin güçlenmesinin hedeflenmesidir. Bazıları ise Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bunu ancak bilmeyen kimseler yapar» buyruğundan dolayı bunu mekruh görmüştür. Bunu Kurtubî nakletmiş ve İbnü'l-Münzir de tercih ederek şöyle demiştir: 'Çünkü bu İbn Ömer'den sabittir; o, bunun Allah'ın yarattığı şeyin büyümesi (nema) olduğunu söylerdi.' Abdülmelik b. Mervân da bunu mekruh görmüştür.
وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: كَانُوا يَكْرَهُونَ خِصَاءَ كُلِّ شَيْءٍ لَهُ نَسْلٌ.
Evzâî şöyle demiştir: 'Onlar nesli olan her şeyin kısırlaştırılmasını mekruh görürlerdi.'
وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِيهِ حَدِيثَانِ:
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Bu konuda iki hadis vardır:
أَحَدُهُمَا: عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «نَهَى عَنْ خِصَاءِ الْغَنَمِ وَالْبَقَرِ وَالْإِبِلِ وَالْخَيْلِ» .
Birincisi: İbn Ömer'den [nakledilen], Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Koyun, sığır, deve ve atların kısırlaştırılmasını nehyettiği» hadisidir.
وَالْآخَرُ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «نَهَى عَنْ صَبْرِ الرُّوحِ وَخِصَاءِ الْبَهَائِمِ» ، وَالَّذِي فِي «الْمُوَطَّأِ» مِنْ هَذَا الْبَابِ مَا ذَكَرَهُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ الْإِخْصَاءَ، وَيَقُولُ: فِيهِ تَمَامُ الْخَلْقِ.
Diğeri ise: İbn Abbâs'ın, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Canlı hayvanı hedef tahtası yapıp bekletmeyi ve hayvanları kısırlaştırmayı nehyettiğine» dair hadisidir. «el-Muvatta»da bu babdan geçen ise, Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den kısırlaştırmayı mekruh gördüğü ve: 'Yaratılışın tamamı bundadır' dediği rivayetidir.
قَالَ أَبُو عُمَرَ، يَعْنِي فِي تَرْكِ الْإِخْصَاءِ: تَمَامُ الْخَلْقِ، وَرُوِيَ نَمَاءُ الْخَلْقِ.
Ebû Ömer şöyle demiştir: Yani kısırlaştırmayı terk etmekte yaratılışın tamamlanması vardır; 'yaratılışın neması/gelişmesi' şeklinde de rivayet edilmiştir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي ذَكَرْنَا: قُلْتُ: أَسْنَدَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْغَنِيِّ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا تَخْصُوا مَا يُنَمِّي خَلْقَ اللَّهِ» رَوَاهُ عَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ شَيْخُهُ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا قُرَادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مَالِكٍ النَّخَعِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ فَذَكَرَهُ.
Kurtubî zikrettiğimiz bu sözleri naklettikten sonra şöyle demiştir: Derim ki: Ebû Muhammed Abdülganî, Ömer b. İsmâîl'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah'ın yaratışını çoğaltıp geliştiren şeyleri kısırlaştırmayın.» Bunu Dârekutnî'den şeyhi rivayet ederek dedi ki: Bize Abbâs b. Muhammed anlattı, bize Kurâd anlattı, bize Ebû Mâlik en-Nehaî, Ömer b. İsmâîl'den anlattı ve bunu zikretti.
قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَرَوَاهُ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ. اهـ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ بِلَفْظِهِ، وَكَذَلِكَ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِتَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ الْوَشْمُ، فَهُوَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْوَشْمَ حَرَامٌ.
Dârekutnî: 'Bunu Abdüssamed b. en-Nu'mân da Ebû Mâlik'ten rivayet etti' demiştir. Kurtubî'den nakil lafzıyla sona erdi. Aynı şekilde Allah'ın yaratışını değiştirmekten kastın dövme yaptırmak olduğu görüşüne göre de bu, dövme yaptırmanın haram olduğuna delalet eder.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ الْوَاشِمَاتِ وَالْمُسْتَوْشِمَاتِ وَالنَّامِصَاتِ وَالْمُتَنَمِّصَاتِ وَالْمُتَفَلِّجَاتِ لِلْحُسْنِ الْمُغَيِّرَاتِ خَلْقَ اللَّهِ ﷿، ثُمَّ قَالَ: أَلَا أَلْعَنُ مَنْ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿، يَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] .
Nitekim Sahîh'te İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: «Allah; dövme yapan, yaptıran, kaş alan, aldıran ve güzellik için dişlerinin arasını açtıran, Allah Teâlâ'nın yaratışını değiştiren kadınlara lanet etsin!» Sonra şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lanet ettiğine ve Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda olana ben niye lanet etmeyeyim?', yani Allah Teâlâ'nın: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan sakının” [Haşr 59/7] kavlini kastetmiştir.
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِتَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْأَحْجَارَ وَالنَّارَ وَغَيْرَهَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ لِلِاعْتِبَارِ وَلِلِانْتِفَاعِ بِهَا، فَغَيَّرَهَا الْكَفَّارُ بِأَنْ جَعَلُوهَا آلِهَةً مَعْبُودَةً.
Âlimlerden bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayette Allah'ın yaratışını değiştirmekten maksat; Allah Teâlâ'nın güneşi, ayı, taşları, ateşi ve diğer yaratılmışları ibret alınması ve kendilerinden faydalanılması için yaratmış olması, fakat kâfirlerin bunları tapınılan ilahlar haline getirerek değiştirmeleridir.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَنْعَامَ لِتُرْكَبَ وَتُؤْكَلَ، فَحَرَّمُوهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَجَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْحِجَارَةَ مُسَخَّرَةً لِلنَّاسِ، فَجَعَلُوهَا آلِهَةً يَعْبُدُونَهَا، فَقَدْ غَيَّرُوا مَا خَلَقَ اللَّهُ.
Zeccâc şöyle demiştir: Allah Teâlâ binek hayvanlarını binilsin ve yensin diye yaratmıştır, fakat onlar bunları kendilerine haram kılmışlardır. Güneşi, ayı ve taşları da insanların hizmetine vermiştir; fakat onlar bunları kendilerine ibadet ettikleri ilahlar kılmışlardır. Böylece Allah'ın yarattığı şeyi değiştirmişlerdir.
وَمَا رُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ ﵀ مِنْ أَنَّهُ كَانَ لَا يَحْضُرُ نِكَاحَ سَوْدَاءَ بِأَبْيَضَ وَلَا بَيْضَاءَ بِأَسْوَدَ، وَيَقُولُ: هَذَا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ [١٤ \ ١١٩] ، فَهُوَ مَرْدُودٌ بِأَنَّ اللَّفْظَ وَإِنْ كَانَ يَحْتَمِلُهُ، فَقَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُرَادٍ بِالْآيَةِ فَمِنْ ذَلِكَ إِنْفَاذُهُ ﷺ نِكَاحَ مَوْلَاهُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ ﵁ وَكَانَ أَبْيَضَ بِظِئْرِهِ بَرَكَةَ أُمِّ أُسَامَةَ، وَكَانَتْ حَبَشِيَّةً سَوْدَاءَ، وَمِنْ ذَلِكَ إِنْكَاحُهُ ﷺ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ وَكَانَتْ بَيْضَاءَ قُرَشِيَّةً وَأُسَامَةُ أَسْوَدَ، وَكَانَتْ تَحْتَ بِلَالٍ أُخْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ بْنِ كِلَابٍ، وَقَدْ سَهَا طَاوُسٌ ﵀ مَعَ عِلْمِهِ وَجَلَالَتِهِ عَنْ هَذَا.
Tâvûs rahimehullâh'tan rivayet edilen; onun siyah bir kadının beyaz bir erkekle veya beyaz bir kadının siyah bir erkekle evlenmesinde hazır bulunmadığı ve: 'Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “...Allah'ın yaratışını değiştirecekler” [Nisâ 4/119] kavlindendir' dediği görüşü ise merduttur (reddedilmiştir). Zira lafız buna ihtimalli olsa bile, sünnet ayetten bunun kastedilmediğine delalet etmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Zeyd b. Hârise radıyallâhu anh -ki beyazdı- ile dadısı Ümmü Üsâme Bereke'nin -ki siyah bir Habeşliydi- nikâhını bizzat kıymıştır. Keza Üsâme b. Zeyd'i Kureyşli ve beyaz olan Fâtıma bnt. Kays ile evlendirmiştir; Üsâme ise siyahtı. Bilâl'in nikâhı altında da Abdurrahman b. Avf'ın Benî Zühre b. Kilâb'dan olan kız kardeşi vardı. Tâvûs rahimehullâh, ilmine ve yüceliğine rağmen bundan zühul etmiştir (bunu gözden kaçırmıştır).
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَيُشْبِهُ قَوْلُ طَاوُسٍ هَذَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ مِنْ أَنَّ السَّوْدَاءَ تُزَوَّجُ بِوِلَايَةِ الْمُسْلِمِينَ الْعَامَّةِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ مَالِكًا يُجِيزُ تَزْوِيجَ الدَّنِيَّةِ بِوِلَايَةٍ عَامَّةٍ مُسْلِمًا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلِيٌّ خَاصٌّ مُجْبَرٌ. قَالُوا: وَالسَّوْدَاءُ دَنِيَّةٌ مُطْلَقًا ; لِأَنَّ السَّوَادَ شَوَهٌ فِي الْخِلْقَةِ وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْدُودٌ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَالْحَقُّ أَنَّ السَّوْدَاءَ قَدْ تَكُونُ شَرِيفَةً، وَقَدْ تَكُونُ جَمِيلَةً، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْأُدَبَاءِ: [الْوَافِرُ]
Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Tâvûs'un bu ayet hakkındaki sözü, bazı Mâlikî âlimlerinin; Mâlik'in, özel zorlayıcı velisi olmayan kimsesiz/aşağı seviyedeki kadının (deniyye) genel velayetle Müslüman bir kimseyle evlendirilmesini caiz görmesine dayanarak: 'Siyah kadın, Müslümanların genel velayetiyle evlendirilir' sözüne benzemektedir. Onlar: 'Siyah kadın mutlak olarak deniyyedir; çünkü siyahlık yaratılışta bir kusurdur' demişlerdir. Bu görüş, tahkik ehli âlimler nezdinde merduttur. Hak olan şudur ki; siyah kadın şerefli de olabilir, güzel de olabilir. Nitekim edebiyatçılardan biri şöyle demiştir: [Vâfir]
وَسَوْدَاءُ الْأَدِيمِ تُرِيكَ وَجْهًا ... تَرَى مَاءَ النَّعِيمِ جَرَى عَلَيْهِ
Siyah tenli kadın sana öyle bir yüz gösterir ki, Üzerinde nimetin su gibi aktığını görürsün.
رَآهَا نَاظِرِي فَرَنَا إِلَيْهَا ... وَشَكْلُ الشَّيْءِ مُنْجَذِبٌ إِلَيْهِ
Gözüm onu gördü ve ona dikilip kaldı; Zira her şey kendi benzerine çekilir.
وَقَالَ آخَرُ: [الْوَافِرُ]
Bir başkası da şöyle demiştir: [Vâfir]
وَلِي حَبَشِيَّةٌ سَلَبَتْ فُؤَادِي ... وَنَفْسِي لَا تَتُوقُ إِلَى سِوَاهَا
Kalbimi çalan bir Habeşli kadın var ki benim, Nefsim başkasına asla arzu duymaz.
كَأَنَّ شُرُوطَهَا طُرُقٌ ثَلَاثٌ ... تَسِيرُ بِهَا النُّفُوسُ إِلَى هَوَاهَا
[Yüzündeki] çizgileri sanki üç yoldur, Canlar onların üzerinden hevalarına doğru yürür.
وَقَالَ آخَرُ فِي سَوْدَاءَ: [السَّرِيعُ]
Bir başkası da siyah bir kadın hakkında şöyle demiştir: [Serî']
أَشْبَهَكِ الْمِسْكُ وَأَشْبَهْتِهِ ... قَائِمَةً فِي لَوْنِهِ قَاعِدَهْ
Misk sana benzedi, sen de miske benzedin, Ayakta da otursa da onun rengindedir.
لَا شَكَّ إِذْ لَوْنُكُمَا وَاحِدٌ ... أَنَّكُمَا مِنْ طِينَةٍ وَاحِدَهْ
İkinizin de rengi bir olduğuna göre, İkinizin de aynı balçıktan olduğunda şüphe yoktur.
وَأَمْثَالُهُ فِي كَلَامِ الْأُدَبَاءِ كَثِيرَةٌ.
Edebiyatçıların sözlerinde bunun benzerleri pek çoktur.
وَقَوْلُهُ: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ [٤ \ ١١٩] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَقْطِيعَ آذَانِ الْأَنْعَامِ لَا يَجُوزُ وَهُوَ كَذَلِكَ. أَمَّا قَطْعُ أُذُنِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ تَقَرُّبًا بِذَلِكَ لِلْأَصْنَامِ فَهُوَ كُفْرٌ بِاللَّهِ إِجْمَاعًا، وَأَمَّا تَقْطِيعُ آذَانِ الْبَهَائِمِ لِغَيْرِ ذَلِكَ فَالظَّاهِرُ أَيْضًا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَلِذَا أَمَرَنَا ﷺ: «أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَ، وَالْأُذُنَ، وَلَا نُضَحِّيَ بِعَوْرَاءَ، وَلَا مُقَابَلَةٍ، وَلَا مُدَابَرَةٍ،
O'nun: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ } “...onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar” [Nisâ 4/119] kavli, hayvanların kulaklarının parçalanmasının caiz olmadığına delalet eder ve hüküm böyledir. Bahîre ve sâibenin kulağını putlara yakınlaşmak kastıyla kesmeye gelince; bu, icmâ ile Allah'ı inkârdır. Hayvanların kulaklarının bunun dışındaki amaçlarla kesilmesine gelince; zahir olan, bunun da caiz olmadığıdır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize: «Göz ve kulağı dikkatle incelememizi; tek gözlü, kulağının önü kesik (mukâbele), kulağının arkası kesik (müdâbere),
وَلَا خَرْقَاءَ، وَلَا شَرْقَاءَ» . أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعِ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ ﵁ وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَأَعَلَّهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْمُقَابَلَةُ الْمَقْطُوعَةُ طَرَفَ الْأُذُنِ، وَالْمُدَابَرَةُ الْمَقْطُوعَةُ مُؤَخَّرَ الْأُذُنِ، وَالشَّرْقَاءُ مَشْقُوقَةُ الْأُذُنِ طُولًا، وَالْخَرْقَاءُ الَّتِي خُرِقَتْ أُذُنُهَا خَرْقًا مُسْتَدِيرًا، فَالْعَيْبُ فِي الْأُذُنِ مُرَاعًى عِنْدَ جَمَاعَةِ الْعُلَمَاءِ.
kulağı delik (harkâ) ve kulağı yarık (şarkâ) olan hayvanları kurban etmememizi» emretmiştir. Bunu Ahmed, dört Sünen sahibi, Bezzâr, İbn Hibbân, Hâkim ve Beyhakî, Ali radıyallâhu anh hadisinden tahric etmiş; Tirmizî sahih olduğunu belirtmiş, Dârekutnî ise illetli saymıştır. Mukâbele (مُقَابَلَة), kulağının ucu kesilmiş olan; müdâbere (مُدَابَرَة), kulağının arkası kesilmiş olan; şarkâ (شَرْقَاء), kulağı uzunlamasına yarılmış olan; harkâ (خَرْقَاء) ise kulağı yuvarlak şekilde delinmiş olan hayvandır. Dolayısıyla kulaktaki kusur, âlimler topluluğu nezdinde dikkate alınır.
قَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ: الْمَقْطُوعَةُ الْأُذُنِ لَا تُجْزِئُ، أَوْ جُلِّ الْأُذُنِ قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَالْمَعْرُوفُ مِنْ مَشْهُورِ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ الَّذِي يَمْنَعُ الْإِجْزَاءَ قَطْعُ ثُلُثِ الْأُذُنِ فَمَا فَوْقَهُ لَا مَا دُونَهُ فَلَا يَضُرُّ، وَإِنْ كَانَتْ سَكَّاءَ وَهِيَ الَّتِي خُلِقَتْ بِلَا أُذُنٍ. فَقَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ: لَا تُجْزِئُ، وَإِنْ كَانَتْ صَغِيرَةَ الْأُذُنِ أَجْزَأَتْ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مِثْلُ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَتْ مَشْقُوقَةَ الْأُذُنِ لِلْمَيْسَمِ أَجَزَأَتْ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَجَمَاعَةِ الْفُقَهَاءِ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Mâlik ve Leys şöyle demiştir: Kulağı veya kulağının çoğu kesilmiş olan hayvan [kurbana] kâfi gelmez. Bunu Kurtubî nakletmiştir. Mâlik mezhebinin meşhur görüşünden bilinen ise, kâfi gelmeye engel olan şeyin kulağın üçte birinin veya daha fazlasının kesilmesi olduğudur; bundan daha azı ise zarar vermez. Hayvan sekkâ (doğuştan kulaksız) olursa; Mâlik ve Şâfiî: 'Kâfi gelmez' demişlerdir. Kulağı küçük olursa caizdir; Ebû Hanîfe'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Damgalanmak maksadıyla kulağı yarılmış olursa, Şâfiî ve fakihler topluluğu nezdinde kurban caizdir. Bunu Kurtubî bu ayetin tefsirinde belirtmiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا شَيْئًا مِنْ أَمَانِيهِمْ، وَلَا مِنْ أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى بَعْضِ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ فِي أَمَانِيِّ الْعَرَبِ الْكَاذِبَةِ: وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [٣٤ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [٦ \ ٢٩] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَوْلِهِ فِي أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ: وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ الْآيَةَ [٢ \ ١١١] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ الْآيَةَ [٥ \ ١٨] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ } “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olmaz...” ayeti. Burada onların kuruntularından da Ehl-i Kitab'ın kuruntularından da hiçbir şey beyan etmemiştir; ancak başka yerlerde buna dair bazı hususlara işaret etmiştir; nitekim Arapların asılsız kuruntuları hakkında: { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz.'” [Sebe 34/35] ve onlardan nakille: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz diriltilecek de değiliz' [dediler]” [En'âm 6/29] ve benzeri ayetleri zikretmiştir. Ehl-i Kitab'ın kuruntuları hakkında ise: { وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek' dediler. Bu onların kuruntularıdır...” [Bakara 2/111] ve { وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler...” [Mâide 5/18] ve benzeri ayetleri zikretmiştir.
وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ وَأَهْلَ الْكِتَابِ تَفَاخَرُوا، فَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: نَبِيُّنَا قَبْلَ نَبِيِّكُمْ، وَكِتَابُنَا قَبْلَ كِتَابِكُمْ، فَنَحْنُ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: نَحْنُ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْكُمْ، وَنَبِيُّنَا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ، وَكِتَابُنَا يَقْضِي عَلَى الْكُتُبِ الَّتِي كَانَتْ قَبْلَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ الْآيَةَ [٤ \ ١٢٣] ، لَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ
Bazı âlimlerin, ayetin nüzul sebebinin Müslümanlar ile Ehl-i Kitab'ın birbirlerine karşı övünmeleri olduğunu; Ehl-i Kitab'ın: 'Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden önce, kitabımız da sizin kitabınızdan öncedir; öyleyse biz Allah'a sizden daha yakınız' dediğini, Müslümanların da: 'Biz Allah'a sizden daha yakınız, peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız da kendisinden önceki kitaplar üzerinde hüküm verendir' dediklerini ve bunun üzerine Allah'ın: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ } “[İş] sizin kuruntularınızla olmaz...” [Nisâ 4/123] ayetini indirdiğini zikretmeleri, bizim belirttiklerimize aykırı değildir. Çünkü muteber olan, sebebin hususiliği değil lafızların umumiliğidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ الْآيَةَ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَا أَحَدَ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُحْسِنًا ; لِأَنَّ اسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِ مُضَمَّنٌ مَعْنَى النَّفْيِ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَقَدِ
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ } “İyilik eden bir kimse olarak yüzünü Allah'a teslim eden kimseden din bakımından daha güzel kim vardır?...” ayeti. Allah Teâlâ bu kerim ayette, iyilik yapan (muhsin) bir kimse olarak yüzünü Allah'a teslim edenden daha güzel dinli hiç kimse olmadığını zikretmiştir; zira inkârî istifham nefiy (olumsuzluk) anlamı içerir. Başka bir yerde ise böyle olan kimsenin sağlam kulpa
اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى [٣١ \ ٢٢] ، وَمَعْنَى إِسْلَامِ وَجْهِهِ لِلَّهِ إِطَاعَتُهُ وَإِذْعَانُهُ، وَانْقِيَادُهُ لِلَّهِ تَعَالَى بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُحْسِنًا، أَيْ: مُخْلِصًا عَمَلَهُ لِلَّهِ لَا يُشْرِكُ فِيهِ بِهِ شَيْئًا مُرَاقِبًا فِيهِ لِلَّهِ كَأَنَّهُ يَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ يَرَاهُ فَاللَّهُ تَعَالَى يَرَاهُ، وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ إِسْلَامَ الْوَجْهِ، وَتُرِيدُ بِهِ الْإِذْعَانَ وَالِانْقِيَادَ التَّامَّ، وَمِنْهُ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ نُفَيْلٍ الْعَدَوِيِّ: [الْمُتَقَارِبُ]
tutunduğunu açıkça ifade etmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى } “Kim iyilik yapan bir kimse olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, şüphesiz en sağlam kulpa yapışmıştır.” [Lokmân 31/22]. Yüzünü Allah'a teslim etmenin (islâm-ı vech) manası; muhsin olduğu halde -yani amelini sadece Allah için ihlaslı kılarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayarak ve sanki O'nu görüyormuşçasına O'nu murakabe ederek (zira kendisi O'nu görmese de Allah Teâlâ onu görmektedir)- O'nun emrini yerine getirip yasağından sakınmak suretiyle Allah Teâlâ'ya itaat etmesi, boyun eğmesi ve teslim olmasıdır. Araplar 'yüzü teslim etmek' (islâmü'l-vech) ifadesini mutlak olarak kullanır ve bununla tam manada boyun eğmeyi ve itaati kastederler; Zeyd b. Nüfeyl el-Adevî'nin şu beyti de bundandır: [Mütekârib]
وَأَسْلَمْتُ وَجْهِي لِمَنْ أَسْلَمَتْ ... لَهُ الْمُزْنُ تَحْمِلُ عَذْبًا زُلَالًا
Yüzümü, tatlı ve berrak su taşıyan bulutların Kendisine boyun eğdiği zata teslim ettim.
وَأَسْلَمْتُ وَجْهِي لِمَنْ أَسْلَمَتْ ... لَهُ الْأَرْضُ تَحْمِلُ صَخْرًا ثِقَالًا
Yüzümü, ağır kayaları taşıyan yeryüzünün Kendisine boyun eğdiği zata teslim ettim.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي يُتْلَى عَلَيْهِمْ فِي الْكِتَابِ مَا هُوَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ الْآيَةَ [٤ \ ٣] ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ عَنْ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ﵂ فَقَوْلُهُ هُنَا: وَمَا يُتْلَى [٤ \ ١٢٧] فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مَعْطُوفًا عَلَى الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ لَفْظُ الْجَلَالَةِ، وَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ [٤ \ ١٢٧] ، أَيْضًا: مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى الْآيَةَ، وَمَضْمُونُ مَا أَفْتَى بِهِ هَذَا الَّذِي يُتْلَى عَلَيْنَا فِي الْكِتَابِ هُوَ تَحْرِيمُ هَضْمِ حُقُوقِ الْيَتِيمَاتِ فَمَنْ خَافَ أَنْ لَا يُقْسِطَ فِي الْيَتِيمَةِ الَّتِي فِي حِجْرِهِ فَيَتْرُكْهَا وَلْيَنْكِحْ مَا طَابَ لَهُ سِوَاهَا، وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ كَمَا قَدَّمْنَا، وَعَلَيْهِ فَحَرْفُ الْجَرِّ الْمَحْذُوفُ فِي قَوْلِهِ: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، هُوَ عَنْ أَيْ: تَرْغَبُونَ عَنْ نِكَاحِهِنَّ لِقِلَّةِ مَالِهِنَّ وَجِمَالِهِنَّ، أَيْ: كَمَا أَنَّكُمْ تَرْغَبُونَ عَنْ نِكَاحِهِنَّ إِنْ كُنَّ قَلِيلَاتِ مَالٍ وَجَمَالٍ، فَلَا يَحِلُّ لَكُمْ نِكَاحُهُنَّ إِنْ كُنَّ ذَوَاتُ مَالٍ وَجِمَالٍ إِلَّا بِالْإِقْسَاطِ إِلَيْهِنَّ فِي حُقُوقِهِنَّ، كَمَا تَقَدَّمَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ } “...ve Kitap'ta yetim kadınlar hakkında size okunanlar...” ayeti. Burada Kitap'ta onlara okunan bu şeyin ne olduğunu açıklamamıştır; fakat surenin başında bunu beyan etmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ } “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan nikâhlayın...” [Nisâ 4/3]; nitekim bunu Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan daha önce nakletmiştik. Buradaki: { وَمَا يُتْلَى } “ve okunanlar” [Nisâ 4/127] kavli, fâil olan lafzatullaha matuf olarak ref' mahallindedir. Anlamın tespiti şöyledir: { قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “De ki: Onlar hakkında hükmü size Allah veriyor...” [Nisâ 4/127] ve aynı şekilde Kitap'ta yetim kadınlar hakkında size okunanlar da [hükmü veriyor]. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى } “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız...” kavlidir. Kitap'ta bize okunan bu ifadenin verdiği hükmün muhtevası, yetim kızların haklarının gasbedilmesinin haram kılınmasıdır; dolayısıyla himayesindeki yetim kız hakkında adaleti sağlayamamaktan korkan kimse onu bıraksın ve onun dışındaki beğendiği kadınlarla evlensin. Daha önce de belirttiğimiz gibi ayetin anlamındaki tahkik budur. Buna göre O'nun: { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } kavlindeki hazfedilmiş harf-i cer, 'an' (عَنْ) edatıdır; yani mallarının ve güzelliklerinin azlığından dolayı onlarla evlenmekten yüz çeviriyorsunuz (rağbet etmiyorsunuz) demektir. Yani: Malları ve güzellikleri az olduğunda onlarla evlenmekten yüz çevirdiğiniz gibi; malları ve güzellikleri olduğunda da haklarında adaleti gözetmedikçe onlarla evlenmeniz size helal olmaz demektir; nitekim bu husus Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakledilmişti.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْحَرْفُ الْمَحْذُوفُ هُوَ «فِي» أَيْ: تَرْغَبُونَ فِي نِكَاحِهِنَّ إِنْ كُنَّ مُتَّصِفَاتٍ بِالْجَمَالِ وَكَثْرَةِ الْمَالِ مَعَ أَنَّكُمْ لَا تُقْسِطُونَ فِيهِنَّ، وَالَّذِينَ قَالُوا بِالْمَجَازِ وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ مَحَلِّ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ مَعًا أَجَازُوا ذَلِكَ فِي الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ كَقَوْلِكَ: أَغْنَانِي زَيْدٌ وَعَطَاؤُهُ، فَإِسْنَادُ الْإِغْنَاءِ إِلَى زَيْدٍ حَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَإِسْنَادُهُ إِلَى الْعَطَاءِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ فَجَازَ جَمْعُهَا، وَكَذَلِكَ إِسْنَادُ الْإِفْتَاءِ إِلَى اللَّهِ حَقِيقِيٌّ، وَإِسْنَادُهُ إِلَى مَا يُتْلَى
Bazı âlimler şöyle demiştir: Hazfedilmiş harf-i cer 'fî' (فِي) edatıdır; yani haklarında adaletli davranmadığınız halde güzellik ve mal çokluğu ile nitelendiklerinde onlarla evlenmeye rağbet ediyorsunuz demektir. Mecaz görüşünü benimseyip lafzın aynı anda hem hakikatine hem mecazına hamledilmesinin caiz olup olmadığında ihtilaf edenler; 'Zeyd ve bağışı beni zengin etti' sözünde olduğu gibi, bunu aklî mecazda caiz görmüşlerdir. Çünkü zengin etme eyleminin Zeyd'e isnadı aklî bir hakikat, bağışa isnadı ise aklî bir mecazdır ve bu ikisinin bir arada toplanması caizdir. Aynı şekilde fetva verme eyleminin Allah'a isnadı hakiki, okunan şeye isnadı ise
مَجَازٌ عَقْلِيٌّ عِنْدَهُمْ لِأَنَّهُ سَبَبُهُ فَيَجُوزُ جَمْعُهُمَا.
onlara göre aklî bir mecazdır, çünkü o bunun sebebidir; dolayısıyla ikisinin cem edilmesi caizdir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ مَعْطُوفًا عَلَى الضَّمِيرِ، وَعَلَيْهِ فَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَيُفْتِيكُمْ فِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، وَهَذَا الْوَجْهُ يُضْعِفُهُ أَمْرَانِ:
Bazı âlimler şöyle demiştir: { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ } kavli zamire matuf olarak cer mahallindedir. Buna göre anlamın takdiri şöyledir: 'De ki: Onlar hakkında hükmü size Allah veriyor ve size okunan şeyler hakkında da hükmü O veriyor.' Ancak bu yaklaşımı iki husus zayıflatmaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ اللَّهَ يُفْتِي بِمَا يُتْلَى فِي هَذَا الْكِتَابِ، وَلَا يُفْتِي فِيهِ لِظُهُورِ أَمْرِهِ.
Birincisi: Galip olan, Allah'ın bu Kitap'ta okunanlar ile fetva vermesidir (hükmü açıklamasıdır); emrinin açık olmasından dolayı okunan şey hakkında fetva vermesi değildir.
الثَّانِي: أَنَّ الْعَطْفَ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَخْفُوضِ مِنْ غَيْرِ إِعَادَةِ الْخَافِضِ ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، وَأَجَازَهُ ابْنُ مَالِكٍ مُسْتَدِلًّا بِقِرَاءَةِ حَمْزَةَ، وَالْأَرْحَامَ بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ مِنْ قَوْلِهِ: تَسَاءَلُونَ بِهِ [٤ \ ١] ، وَبِوُرُودِهِ فِي الشِّعْرِ كَقَوْلِهِ: [الْبَسِيطُ]
İkincisi: Cer edatı (hâfız) tekrarlanmaksızın mecrur zamir üzerine atıf yapılmasını Arap dili âlimlerinden pek çoğu zayıf görmüştür. İbn Mâlik ise Hamza'nın: { تَسَاءَلُونَ بِهِ } [Nisâ 4/1] kavlindeki zamire atıfla { وَالْأَرْحَامَ } kelimesini cer ile [vel-erhâmi şeklinde] okuyuşunu ve şairin şu sözünde olduğu gibi şiirde yer alışını delil getirerek bunu caiz görmüştür: [Basît]
فَالْيَوْمَ قَرَّبَتْ تَهْجُونَا وَتَشْتُمُنَا ... فَاذْهَبْ فَمَا بِكَ وَالْأَيَّامِ مِنْ عَجَبِ
Bugün bizi hicvetmeye ve bize sövmeye kalkıştın ... Haydi git, ne sende ne de günlerde şaşılacak bir şey yoktur.
بِجَرِّ الْأَيَّامِ عَطْفًا عَلَى الْكَافِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْآخَرِ: [الطَّوِيلُ]
Burada 'el-eyyâmi' kelimesi 'kâf' zamirine atfen cer ile gelmiştir. Bunun bir benzeri de diğer şairin şu sözüdür: [Tavîl]
نُعَلِّقُ فِي مِثْلِ السَّوَارِي سُيُوفَنَا ... وَمَا بَيْنَهَا وَالْكَعْبِ مَهْوَى نَفَانِفِ
Kılıçlarımızı direkler gibi [boyunlara] asarız ... Kılıçlar ile topuk arası ise geniş mesafelerdir.
بِجَرِّ الْكَعْبِ مَعْطُوفًا عَلَى الضَّمِيرِ قَبْلَهُ وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الطَّوِيلُ]
Burada 'el-ka'bi' kelimesi kendisinden önceki zamire atfedilerek cer ile okunmuştur. Diğerinin şu sözü de böyledir: [Tavîl]
وَقَدْ رَامَ آفَاقَ السَّمَاءِ فَلَمْ يَجِدْ ... لَهُ مِصْعَدًا فِيهَا وَلَا الْأَرْضُ مِقْعَدًا
Göğün ufuklarını aradı da ... Ne onda kendine bir yükselme yeri ne de yerde bir oturma yeri bulabildi.
فَقَوْلُهُ: وَلَا الْأَرْضُ بِالْجَرِّ مَعْطُوفًا عَلَى الضَّمِيرِ وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الْوَافِرُ]
Burada { وَلَا الْأَرْضُ } sözü zamire matuf olarak cer ile [vele'l-ardı şeklinde] gelmiştir. Diğerinin şu sözü de böyledir: [Vâfir]
أَمُرُّ عَلَى الْكَتِيبَةِ لَسْتُ أَدْرِي ... أَحَتْفِي كَانَ فِيهَا أَمْ سِوَاهَا
Bölüğün yanından geçiyorum da bilmiyorum ... Ecelim onun içinde midir yoksa onun gayrısında mıdır?
فَسِوَاهَا فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْعَطْفِ عَلَى الضَّمِيرِ.
Burada 'sivâhâ' zamire atıfla cer mahallindedir.
وَأُجِيبَ عَنِ الْآيَةِ بِجَوَازِ كَوْنِهَا قَسَمًا، وَاللَّهُ تَعَالَى لَهُ أَنْ يُقْسِمَ بِمَا شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ، كَمَا أَقْسَمَ بِمَخْلُوقَاتِهِ كُلِّهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ وَمَا لَا تُبْصِرُونَ [٦٩ \ ٣٨، ٣٩] ، وَعَنِ الْأَبْيَاتِ بِأَنَّهَا شُذُوذٌ يُحْفَظُ، وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ وَصَحَّحَ ابْنُ الْقَيِّمِ جَوَازَ الْعَطْفِ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَخْفُوضِ مِنْ غَيْرِ إِعَادَةِ الْخَافِضِ، وَجَعَلَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٨ \ ٦٤] ، فَقَالَ إِنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: حَسْبُكَ، وَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى عَلَيْهِ: حَسْبُكَ اللَّهُ،
Ayete, onun bir kasem (yemin) olmasının caiz olduğu şeklinde cevap verilmiştir; Allah Teâlâ: { فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ وَمَا لَا تُبْصِرُونَ } “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki” [Hâkka 69/38-39] kavlinde bütün mahlukatı üzerine yemin ettiği gibi, yarattıklarından dilediği şey üzerine yemin edebilir. Beyitlere ise bunların ezberlenen [ancak kural dışı olan] şâz örnekler olduğu ve kıyasa esas alınamayacağı şeklinde cevap verilmiştir. İbnü'l-Kayyim ise cer edatı tekrarlanmaksızın mecrur zamir üzerine atıf yapılmasının caiz olduğunu sahih kabul etmiş ve Allah Teâlâ'nın: { حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah ve müminlerden sana uyanlar sana yeter” [Enfâl 8/64] kavlini buna örnek göstermiştir. O şöyle demiştir: { وَمَنْ } kavli { حَسْبُكَ } kavlindeki mecrur zamire atfen cer mahallindedir. Buna göre anlamın takdiri: 'Allah sana yeter',
أَيْ: كَافِيكَ، وَكَافِي مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَجَازَ ابْنُ الْقَيِّمِ وَالْقُرْطُبِيُّ فِي قَوْلِهِ: وَمَنِ اتَّبَعَكَ، أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا مَعْطُوفًا عَلَى الْمَحَلِّ ; لِأَنَّ الْكَافَ مَخْفُوضٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: [الطَّوِيلُ]
yani: 'Sana kâfidir ve müminlerden sana uyan kimselere de kâfidir' şeklindedir. İbnü'l-Kayyim ve el-Kurtubî, { وَمَنِ اتَّبَعَكَ } kavlinin mahalle atfen mansub olmasını da caiz görmüşlerdir; çünkü 'kâf' zamiri lafzen mecrur olsa da mânen meful olarak nasb mahallindedir. Bunun benzeri şairin şu sözüdür: [Tavîl]
إِذَا كَانَتِ الْهَيْجَاءُ وَانْشَقَّتِ الْعَصَا ... فَحَسْبُكَ وَالضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّدُ
Savaş koptuğunda ve birlik bozulduğunda ... Sana ve Dahhâk'a keskin bir kılıç yeter.
بِنَصْبِ الضَّحَّاكِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَجَعَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ [١٥ \ ٢٠] فَقَالَ: وَمَنْ عَطْفٌ عَلَى ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: لَكُمْ وَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى عَلَيْهِ، وَجَعَلْنَا لَكُمْ وَلِمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ فِيهَا مَعَايِشَ، وَكَذَلِكَ إِعْرَابُ وَمَا يُتْلَى بِأَنَّهُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ أَوْ خَبَرُهُ فِي الْكِتَابِ، وَإِعْرَابُهُ مَنْصُوبًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ، وَيُبَيِّنُ لَكُمْ مَا يُتْلَى، وَإِعْرَابُهُ مَجْرُورًا عَلَى أَنَّهُ قَسَمٌ، كُلُّ ذَلِكَ غَيْرُ ظَاهِرٍ.
Burada zikrettiğimiz üzere 'ed-Dahhâk' mansubdur. Bazı âlimler Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ } “Orada hem sizin için hem de rızıklarını sizin vermediğiniz kimseler için geçimlikler kıldık” [Hicr 15/20] kavlini de buna dahil etmiş ve şöyle demiştir: { وَمَنْ } lafzı, { لَكُمْ } kavlindeki muhatap zamirine atıftır ve buna göre anlamın takdiri: 'Orada hem sizin için hem de rızıklarını sizin vermediğiniz kimseler için geçimlikler kıldık' şeklindedir. Aynı şekilde { وَمَا يُتْلَى } ibaresinin haberi hazfedilmiş veya haberi 'fi'l-kitâbi' olan bir mübteda olarak irab edilmesi; takdiri 've size okunanları açıklıyor' şeklinde olan hazfedilmiş bir fiilin mefulü olarak mansub irab edilmesi; ya da kasem (yemin) olarak mecrur irab edilmesi; bütün bunlar zâhir (kuvvetli) değildir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ [٤ \ ١٢٧] ، آيَاتُ الْمَوَارِيثِ ; لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ فَاسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَاتِ الْمَوَارِيثِ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ } [Nisâ 4/127] kavlinden maksat miras ayetleridir; zira onlar kadınlara miras vermiyorlardı, bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva istediler, bunun üzerine Allah miras ayetlerini indirdi.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَالْمُبَيِّنُ لِقَوْلِهِ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ هُوَ قَوْلُهُ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ الْآيَتَيْنِ [٤ \ ١١] . وَقَوْلُهُ فِي آخِرِ السُّورَةِ: يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ [٤ \ ١٧٦] ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَصَحُّ وَأَظْهَرُ.
Bu görüşe göre { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ } kavlini açıklayan, O'nun: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ } “Allah çocuklarınız hakkında size tavsiye eder...” iki ayeti [Nisâ 4/11-12] ile surenin sonundaki: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ } “Senden fetva isterler. De ki: Kelâle hakkında hükmü size Allah veriyor...” [Nisâ 4/176] kavlidir. Ancak zâhir olan, Müminlerin Annesi'nin [Âişe'nin] sözünün daha sahih ve daha açık olduğudur.
تَنْبِيهٌ
UYARI
الْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنْ» وَصِلَتُهَا فِي قَوْلِهِ: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ [٤ \ ١٢٧] ، أَصْلُهُ مَجْرُورٌ بِحَرْفٍ مَحْذُوفٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْخِلَافَ هَلْ هُوَ «عَنْ» ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ، أَوْ هُوَ «فِي» وَبَعْدَ حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ الْمَذْكُورِ فَالْمَصْدَرُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَبِهِ قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْخَلِيلُ: وَهُوَ الْأَقْيَسُ لِضَعْفِ الْجَارِّ عَنِ الْعَمَلِ مَحْذُوفًا.
{ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } [Nisâ 4/127] kavlindeki 'en' (أَنْ) ve sılasından (bağlı olduğu fiilden) meydana gelen müevvel masdarın aslı hazfedilmiş bir harf-i cer ile mecrurdur. Bu harfin daha zâhir olan 'an' (عَنْ) mı yoksa 'fî' (فِي) mi olduğu konusundaki ihtilafı daha önce zikretmiştik. Zikredilen harf-i cer hazfedildikten sonra masdar, tahkik ehlinin görüşüne göre nasb mahallindedir. el-Kisâî ve el-Halîl bu görüştedir; harf-i cerrin hazfedilmiş haldeyken amel etmesi zayıf olduğundan dolayı kıyasa en uygun olan da budur.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْحَرْفِ الْمَحْذُوفِ بِدَلِيلِ قَوْلِ الشَّاعِرِ: [الطَّوِيلُ]
el-Ahfeş ise şairin şu sözünü delil göstererek onun hazfedilmiş harf ile cer mahallinde olduğunu söylemiştir: [Tavîl]
وَمَا زُرْتُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ حَبِيبَةً ... إِلَيَّ وَلَا دَيْنٍ بِهَا أَنَا طَالِبُهُ
Leylâ'yı sevgili olduğu için ziyaret etmedim ... Ne de kendisinden talep edeceğim bir borçtan dolayı.
بِجَرِّ «دَيْنٍ» عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ «أَنْ تَكُونَ» أَيْ: لِكَوْنِهَا حَبِيبَةً وَلَا لِدَيْنٍ، وَرَدَّ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الِاحْتِجَاجَ بِالْبَيْتِ بِأَنَّهُ مِنْ عَطْفِ التَّوَهُّمِ، كَقَوْلِ زُهَيْرٍ: [الطَّوِيلُ]
Burada 'deynin' kelimesi 'en tekûne'nin mahalline atfen cer iledir; yani 'sevgili olmasından dolayı değil ve bir borçtan dolayı da değil' demektir. İlk görüş sahipleri ise bu beyitle delil getirilmesini, bunun tevehhüm yoluyla atıf (atf-ı tevehhüm) olduğu gerekçesiyle reddetmişlerdir; nitekim Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi: [Tavîl]
بَدَا لِيَ أَنِّي لَسْتُ مُدْرِكَ مَا مَضَى ... وَلَا سَابِقٌ شَيْئًا إِذَا كَانَ جَائِيًا
Bana zahir oldu ki ben geçmişe yetişecek değilim ... Gelecek bir şeyi de geçecek değilim.
بِجَرِّ «سَابِقٍ» لِتَوَهُّمِ دُخُولِ الْبَاءِ عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ الَّذِي هُوَ خَبَرُ لَيْسَ، وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الطَّوِيلُ]
Burada 'leyse'nin haberi olan matufun aleyhe 'bâ' harf-i cerrinin dahil olduğu tevehhüm edilerek 'sâbikın' kelimesi cer ile okunmuştur. Diğerinin şu sözü de böyledir: [Tavîl]
مَشَائِمُ لَيْسُوا مُصْلِحِينَ عَشِيرَةً ... وَلَا نَاعِبٍ إِلَّا بِبَيْنِ غُرَابِهَا
Uğursuzdurlar, bir kabileyi ıslah etmezler ... Kargası ayrılıkla ötmedikçe hiçbir öten de [ıslah etmez].
وَاعْلَمْ أَنَّ حَرْفَ الْجَرِّ لَا يَطَّرِدُ حَذْفُهُ إِلَّا فِي الْمَصْدَرِ الْمُنْسَبِكِ مِنْ، «أَنْ» ، بِجَرِّ «نَاعِبٍ» لِتَوَهُمِ الْبَاءِ وَأَجَازَ سِيبَوَيْهُ الْوَجْهَيْنِ. وَصِلَتُهُمَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ خِلَافًا لِعَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ الْأَخْفَشِ الْقَائِلِ بِأَنَّهُ مُطَّرِدٌ فِي كُلِّ شَيْءٍ عِنْدَ أَمْنِ اللَّبْسِ، وَعَقَدَهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْكَافِيَةِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Burada 'bâ' edatının tevehhümüyle 'nâıbın' cer ile gelmiştir; Sîbeveyh ise her iki vechi de caiz görmüştür. Bil ki cumhura göre harf-i cerrin hazfi, ancak 'en' (أَنْ) ve 'enne' (أَنَّ) ile bunların sılasından meydana gelen müevvel masdarda kurallı (muttarid) olarak geçerlidir. İltibas (karışıklık) korkusu olmadığında bunun her şeyde kurallı olduğunu söyleyen Ali b. Süleyman el-Ahfeş ise buna muhaliftir. İbn Mâlik bu hususu el-Kâfiye'sinde şu sözüyle nazmetmiştir: [Recez]
وَابْنُ سُلَيْمَانَ اطِّرَادَهُ رَأَى ... إِنْ لَمْ يُخَفْ لَبْسٌ كَمَنْ زَيْدٌ نَأَى
İbn Süleyman bunun muttarid olduğunu gördü ... 'Zeyd kimden uzaklaştı' gibi iltibastan korkulmadığında.
وَإِذَا حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ مَعَ غَيْرِ «أَنْ» وَأَنْ نَقْلًا عَلَى مَذْهَبِ الْجُمْهُورِ، وَقِيَاسًا عِنْدَ أَمْنِ اللَّبْسِ فِي قَوْلِ الْأَخْفَشِ فَالنَّصْبُ مُتَعَيَّنٌ، وَالنَّاصِبُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ الْفِعْلُ، وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ نَزْعُ الْخَافِضِ كَقَوْلِهِ: [الْوَافِرُ]
Harf-i cer 'en' ve 'enne' dışındaki lafızlarla birlikte hazfedildiğinde -cumhurun mezhebine göre işitmeye (nakle) dayalı olarak, el-Ahfeş'in kavlinde ise iltibastan emin olunduğunda kıyasa dayalı olarak- nasb durumu zorunlu (müteayyen) olur. Âmil olan nasb edici ise Basralılara göre fiil, Kûfelilere göre ise cer edatının düşürülmesidir (nez'u'l-hâfız); şairin şu sözünde olduğu gibi: [Vâfir]
تَمُرُّونَ الدِّيَارَ وَلَنْ تَعُوجُوا ... كَلَامُكُمُ عَلَيَّ إِذَنْ حَرَامُ
Diyarlara uğrarsınız da hiç uğramazsınız ... O halde sizinle konuşmak bana haramdır.
وَبَقَاؤُهُ مَجْرُورًا مَعَ حَذْفِ الْحَرْفِ شَاذٌّ، كَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ: [الطَّوِيلُ]
Harf hazfedildiği halde lafzın mecrur olarak kalması ise şâzdır; el-Ferazdak'ın şu sözünde olduğu gibi: [Tavîl]
إِذَا قِيلَ أَيُّ النَّاسِ شَرٌّ قَبِيلَةً ... أَشَارَتْ كَلِيبٍ بِالْأَكُفِّ الْأَصَابِعِ
İnsanların kabilece en şerlisi kimdir denildiğinde ... Parmaklar avuçlarla birlikte Kuleyb'e işaret etti.
أَيْ: أَشَارَتِ الْأَصَابِعُ بِالْأَكُفِّ، أَيْ: مَعَ الْأَكُفِّ إِلَى كُلَيْبٍ.
Yani: Parmaklar avuçlarla birlikte, yani avuçlarla beraber Kuleyb'e işaret etti [demektir].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ الْآيَةَ، الْقِسْطُ: الْعَدْلُ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الْقِسْطَ الَّذِي أَمَرَ بِهِ لِلْيَتَامَى، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [٦ \ ١٥٢] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ [٢ \ ٢٢٠] ، وَقَوْلِهِ: فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ [٩٣ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى الْآيَةَ [٢ \ ١٧٧] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، فَكُلُّ ذَلِكَ فِيهِ الْقِيَامُ بِالْقِسْطِ لِلْيَتَامَى.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ } “...ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanızı [emrediyor]” ayetinde geçen el-Kıst (الْقِسْط), adalet demektir. Burada yetimler için emredilen bu adaleti açıklamamış, ancak başka yerlerde buna işaret etmiştir; nitekim O'nun: { وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına, en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın...” [En'âm 6/152], O'nun: { قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “De ki: Onların durumlarını düzeltmek daha hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırıp bilir” [Bakara 2/220], O'nun: { فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ } “Öyleyse yetimi sakın ezme” [Duhâ 93/9], O'nun: { وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى } “Mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere veren...” [Bakara 2/177] kavillerinde ve benzeri ayetlerde olduğu gibi. Bütün bunlarda yetimlere karşı adaleti ayakta tutmak vardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ الْآيَةَ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْأَنْفُسَ أُحْضِرَتِ الشُّحَّ، أَيْ: جُعِلَ شَيْئًا حَاضِرًا لَهَا كَأَنَّهُ مُلَازِمٌ لَهَا لَا يُفَارِقُهَا ; لِأَنَّهَا جُبِلَتْ عَلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe ve bencil tutkulara hazır kılınmıştır” ayetinde Teâlâ, bu kerim ayette nefislere bencilliğin hazır kılındığını, yani yaratılıştan ona meyilli kılındığı için sanki ondan hiç ayrılmayan bir parça gibi daima yanında hazır bulundurulduğunu zikretmiştir.
وَأَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ أَحَدٌ إِلَّا إِذَا وَقَاهُ اللَّهُ شُحَّ نَفْسِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [٥٩ \ ٩] ، وَمَفْهُومُ الشَّرْطِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ لَمْ يُفْلِحْ وَهُوَ كَذَلِكَ، وَقَيَّدَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِالشُّحِّ الْمُؤَدِّي إِلَى مَنْعِ الْحُقُوقِ الَّتِي يَلْزَمُهَا الشَّرْعُ، أَوْ تَقْتَضِيهَا الْمُرُوءَةُ، وَإِذَا بَلَغَ الشُّحُّ إِلَى ذَلِكَ، فَهُوَ بُخْلٌ وَهُوَ رَذِيلَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Başka bir yerde de bir kimsenin ancak Allah kendisini nefsinin bencil hırsından koruduğu takdirde felaha ereceğine işaret etmiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin bencil hırsından korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [Haşr 59/9] kavlidir. Şartın mefhum-ı muhalifi şudur: Nefsinin bencil hırsından korunmayan kimse felaha eremez; nitekim böyledir. Bazı âlimler bunu, şeriatın zorunlu kıldığı veya mürüvvetin gerektirdiği hakların verilmesini engelleyen bencil hırsla kayıtlamışlardır. Bencil hırs bu dereceye ulaştığında cimrilik (buhl) olur ki bu da yerilmiş bir huydur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ، هَذَا الْعَدْلُ الَّذِي ذَكَرَ تَعَالَى هُنَا أَنَّهُ لَا يُسْتَطَاعُ هُوَ الْعَدْلُ فِي الْمَحَبَّةِ، وَالْمَيْلِ الطَّبِيعِيِّ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ تَحْتَ قُدْرَةِ الْبَشَرِ بِخِلَافِ الْعَدْلِ فِي الْحُقُوقِ الشَّرْعِيَّةِ فَإِنَّهُ مُسْتَطَاعٌ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذَا بِقَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا [٤ \ ٣] ، أَيْ: تَجُورُوا فِي الْحُقُوقِ الشَّرْعِيَّةِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: عَالَ يَعُولُ إِذَا جَارَ وَمَالَ، وَهُوَ عَائِلٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي طَالِبٍ: [الطَّوِيلُ]
Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” kavline gelince; Teâlâ'nın burada güç yetirilemeyeceğini zikrettiği adalet, sevgi ve fıtrî meyildeki adalettir; zira bu insanın gücü dahilinde değildir. Şer'î haklardaki adalet ise böyle değildir, zira ona güç yetirilebilir. Nitekim Teâlâ şu kavliyle buna işaret etmiştir: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا } “Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, o takdirde bir tanesini veya elinizin altındaki cariyeleri alın; bu haktan sapmamanız için en uygun olanıdır” [Nisâ 4/3]; yani şer'î haklarda haksızlık etmemeniz [için]. Araplar haksızlık edip meyledene 'âle ye'ûlu' (عَالَ يَعُولُ) derler; faili de 'âil' (عَائِل) gelir. Ebû Tâlib'in şu sözü bu kabildendir: [Tavîl]
بِمِيزَانِ قِسْطٍ لَا يَخِيسُ شَعِيرَةً ... لَهُ شَاهِدٌ مِنْ نَفْسِهِ غَيْرُ عَائِلِ
Bir arpa tanesi kadar bile eksiltmeyen adil bir terazi ile ... Kendi zatından, asla sapmayan bir şahidi vardır.
أَيْ: غَيْرُ مَائِلٍ وَلَا جَائِرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ: [الْبَسِيطُ]
Yani: Meyletmeyen ve haksızlık etmeyen demektir. Diğer şairin şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
قَالُوا تَبِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ وَاطَّرَحُوا ... قَوْلَ الرَّسُولِ وَعَالُوا فِي الْمَوَازِينِ
Resûlullah'a uyduk dediler fakat ... Resûl'ün sözünü bir kenara attılar ve terazilerde haksızlık ettiler.
أَيْ: جَارُوا، وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الْوَافِرُ]
Yani: Zulmettiler demektir. Diğerinin şu sözü de böyledir: [Vâfir]
ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ وَثَلَاثُ ذَوْدٍ ... لَقَدْ عَالَ الزَّمَانُ عَلَى عِيَالِي
Üç can ve üç deve ... Zaman, çoluk çocuğuma gerçekten haksızlık etti.
أَيْ: جَارَ وَمَالَ، أَمَّا قَوْلُ أُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ الْأَنْصَارِيِّ: [الْوَافِرُ]
Yani: Haksızlık edip zulmetti demektir. Uheyha b. el-Cülâh el-Ensârî'nin şu sözüne gelince: [Vâfir]
وَمَا يَدْرِي الْفَقِيرُ مَتَى غِنَاهُ ... وَمَا يَدْرِي الْغَنِيُّ مَتَى يَعِيلُ
Fakir ne zaman zengin olacağını bilmez ... Zengin de ne zaman muhtaç duruma düşeceğini bilmez.
وَقَوْلُ جَرِيرٍ: [الْكَامِلُ]
Ve Cerîr'in şu sözü: [Kâmil]
اللَّهُ نَزَّلَ فِي الْكِتَابِ فَرِيضَةً ... لِابْنِ السَّبِيلِ وَلِلْفَقِيرِ الْعَائِلِ
Allah Kitap'ta farz bir pay indirdi ... Yolda kalmışa ve muhtaç yoksula.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى [٩٣ \ ٨] ، فَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْعَيْلَةِ، وَهِيَ الْفَقْرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً الْآيَةَ [٩ \ ٢٨] ، فَعَالَ الَّتِي بِمَعْنَى جَارَ وَاوِيَّةُ الْعَيْنِ، وَالَّتِي بِمَعْنَى افْتَقَرَ يَائِيَّةُ الْعَيْنِ.
Ve Allah Teâlâ'nın: { وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى } “Seni yoksul bulup zengin etmedi mi?” [Duhâ 93/8] kavli; bütün bunlar 'ayle' (الْعَيْلَة) kökünden olup o da fakirlik demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } “Eğer yoksulluktan korkarsanız...” [Tevbe 9/28] kavli de bu kabildendir. Dolayısıyla haksızlık etti anlamındaki 'âle' (عَالَ) fiilinin orta harfi vav'lıdır (vâvîdir); fakir düştü anlamındaki fiilin orta harfi ise yâ'lıdır (yâîdir).
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: مَعْنَى قَوْلِهِ: أَلَّا تَعُولُوا [٤ \ ٣] ، أَيْ: يَكْثُرُ عِيَالُكُمْ
eş-Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: O'nun: { أَلَّا تَعُولُوا } [Nisâ 4/3] kavlinin anlamı; yani çoluk çocuğunuzun çoğalmamasıdır.
مِنْ عَالَ الرَّجُلُ يَعُولُ إِذَا كَثُرَ عِيَالُهُ، وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: إِنَّ هَذَا لَا يَصِحُّ وَإِنَّ الْمَسْمُوعَ أَعَالَ الرَّجُلَ بِصِيغَةِ الرُّبَاعِيِّ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ، فَهُوَ مُعِيلٌ إِذَا كَثُرَ عِيَالُهُ فَلَا وَجْهَ لَهُ ; لِأَنَّ الشَّافِعِيَّ مِنْ أَدْرَى النَّاسِ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلِأَنَّ عَالَ بِمَعْنَى كَثُرَ عِيَالُهُ لُغَةَ حِمْيَرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: [الْوَافِرُ]
Bu, bir kimsenin çoluk çocuğu çoğaldığında söylenen 'âle'r-racülü ye'ûlu' (عَالَ الرَّجُلُ يَعُولُ) ifadesindendir. Bazılarının: 'Bu sahih değildir; işitilmiş olan kullanım, çoluk çocuğu çoğaldığında ef'ale vezninde dört harfli sîga ile e'âle'r-racülü (أَعَالَ الرَّجُلَ) şeklindedir, dolayısıyla bu kimseye mu'îl (مُعِيل) denir' şeklindeki sözünün bir geçerliliği yoktur. Çünkü eş-Şâfiî Arap dilini en iyi bilen insanlardandır ve çoluk çocuğun çoğalması anlamındaki 'âle' (عَالَ), Himyer kabilesinin lügatidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
وَإِنَّ الْمَوْتَ يَأْخُذُ كُلَّ حَيٍّ ... بِلَا شَكٍّ وَإِنْ أَمْشَى وَعَالَا
Ölüm şüphesiz her canlıyı yakalar ... Davarı ve çoluk çocuğu çok olsa bile.
يَعْنِي: وَإِنْ كَثُرَتْ مَاشِيَتُهُ وَعِيَالُهُ، وَقَرَأَ الْآيَةَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ أَلَّا تُعِيلُوا وَبِضَمِّ التَّاءِ مِنْ أَعَالَ إِذَا كَثُرَ عِيَالُهُ عَلَى اللُّغَةِ الْمَشْهُورَةِ.
Yani: Hayvanları ve çoluk çocuğu çoğalsa bile [demektir]. Talha b. Musarrif ise bu ayeti, meşhur lügate uygun olarak çoluk çocuğu çoğaldı anlamındaki 'e'âle' (أَعَالَ) fiilinden hareketle tâ'nın zammesiyle { أَلَّا تُعِيلُوا } [ellâ tu'îlû] şeklinde okumuştur.