قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ.
Yüce Allah'ın: { وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Beğendikleri meyveler ve canlarının çektiği kuş etleriyle...” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الطُّورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [٥٦ \ ٢٢] .
Buna dair açıklamayı Tûr suresinde Yüce Allah'ın: { وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Onlara canlarının çektiği meyve ve etten bol bol verdik.” [Tûr, 52/22] buyruğunun tefsirinde daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ.
Yüce Allah'ın: { وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ } “Saklı inci gibi iri gözlü huriler [de vardır].” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ الْآيَةَ [٢ \ ٢٥] ، وَفِي الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ [٣٧ \ ٤٨] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bunu açıklayan ayetleri, Bakara suresinde Yüce Allah'ın: { وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Onlar için orada tertemiz eşler vardır...” [Bakara, 2/25] ayetinin, Sâffât suresinde Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ } “Yanlarında [yalnız kocalarına] bakan iri gözlü eşler vardır.” [Sâffât, 37/48] buyruğunun ve başka yerlerin tefsirinde daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا.
Yüce Allah'ın: { لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler; sadece 'selam, selam' sözü işitirler.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ بِإِيضَاحٍ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا [١٩ \ ٦٢] ، وَتَكَلَّمْنَا هُنَاكَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ وَذَكَرْنَا شَوَاهِدَهُ مِنَ الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الْعَرَبِ، وَبَيَّنَّا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي حُكْمِهِ شَرْعًا.
Buna dair açıklamayı Meryem suresinde Yüce Allah'ın: { لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada boş söz değil, sadece esenlik [sözü] işitirler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır.” [Meryem, 19/62] buyruğunun tefsirinde ayrıntılı olarak zikretmiştik; orada munkatı' istisnaya (istisna edilenin cinsinden olmayan istisnaya) değinmiş, Kur'an'dan ve Arap kelamından şahitlerini zikretmiş ve ilim ehlinin bunun şer'i hükmüne dair sözlerini açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ.
Yüce Allah'ın: { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ } “Uzayıp giden bir gölgede, çağlayan sular başında, kesilmeyen ve yasaklanmayan bol meyveler içindedirler.” buyruğu.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ فَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا [٤ \ ٥٧] ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ
{ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “Uzayıp giden bir gölgede” buyruğuna gelince; bunu açıklayan ayetleri Nisâ suresinde Yüce Allah'ın: { وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “Onları koyu bir gölgeye sokacağız.” [Nisâ, 4/57] buyruğunun tefsirinde daha önce zikretmiştik. { وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ } “Çağlayan sular başında” buyruğuna gelince;
فَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ [٤٧ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ [١٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ الْآيَةَ [٧ \ ٥٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Buna Allah'ın Kitabı'ndan pek çok ayet delalet etmiştir; Yüce Allah'ın: { فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “Orada bozulmayan sudan ırmaklar vardır.” [Muhammed, 47/15], { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadır.” [Hicr, 15/45] ve { وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ } “Cehennem ehli, cennet ehline: 'Bize biraz sudan akıtın...' diye seslenir.” [A'râf, 7/50] buyrukları ve benzeri diğer ayetler gibi.
وَالْمَسْكُوبُ اسْمُ مَفْعُولٍ، سَكَبَ الْمَاءَ وَنَحْوَهُ إِذَا صَبَّهُ بِكَثْرَةٍ، وَالْمُفَسِّرُونَ يَقُولُونَ: إِنَّ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ تَجْرِي فِي غَيْرِ أُخْدُودٍ، وَأَنَّ الْمَاءَ يَصِلُ إِلَيْهِمْ أَيْنَمَا كَانُوا كَيْفَ شَاءُوا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا [٧٦ \ ٦] ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ: فَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الطُّورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [٥٢ \ ٢٢] .
el-Meskûb (الْمَسْكُوبُ), ism-i mef'uldür (edilgen sıfat-fiildir). Suyu ve benzerini bolca döktüğünde [Arapçada] sekebe'l-mâe (سَكَبَ الْمَاءَ) denir. Müfessirler şöyle derler: Cennet ırmakları bir çukur/kanal olmaksızın akar ve su onlara nerede olurlarsa olsunlar diledikleri gibi ulaşır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا } “Allah'ın kullarının içtiği ve diledikleri gibi fışkırtıp akıttıkları bir pınardır.” [İnsân, 76/6]. { وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ } “Bol meyveler [içinde]” buyruğuna gelince; bunu açıklayan ayetleri Tûr suresinde Yüce Allah'ın: { وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Onlara canlarının çektiği meyve ve etten bol bol verdik.” [Tûr, 52/22] buyruğunun tefsirinde daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا عُرُبًا أَتْرَابًا لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا عُرُبًا أَتْرَابًا لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Biz onları yeni bir yaratılışla yarattık da onları, amel defterleri sağdan verilenler için bakireler, eşlerine düşkün ve yaşıtlar kıldık.” buyruğu.
الضَّمِيرُ فِي أَنْشَأْنَاهُنَّ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَذْكُورٍ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ، إِلَّا أَنَّهُ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ.
{ أَنْشَأْنَاهُنَّ } lafzındaki zamir hakkında ilim ehlinden bazıları: "Metinde daha önce zikredilmiş bir kavrama dönmektedir." demiş; diğer bazı âlimler ise: "Zikredilmemiş bir kavrama dönmektedir, ancak bağlam ona delalet etmektedir." demiştir.
فَمَنْ قَالَ إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَذْكُورٍ، قَالَ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ قَالَ: لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْفُرُشِ النِّسَاءُ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْمَرْأَةَ لِبَاسًا وَإِزَارًا وَفِرَاشًا وَنَعْلًا. وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِالرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ: مَرْفُوعَةٍ رَفْعُ الْمَنْزِلَةِ وَالْمَكَانَةِ.
Zikredilen bir şeye döndüğünü söyleyen kimse, bunun: { وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ } “Ve yükseltilmiş döşekler...” ayetine döndüğünü söylemiş ve şöyle demiştir: Çünkü el-furuş (الْفُرُش) ile kastedilen kadınlardır; Araplar kadına libâs (elbise), izâr (örtü), firâş (yatak/döşek) ve na'l (ayakkabı) adını verirler. Buna göre { مَرْفُوعَةٍ } lafzındaki yükseltilmekten kasıt, mertebe ve makamın yüceltilmesidir.
وَمِنْ قَالَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ، قَالَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى نِسَاءٍ لَمْ يُذْكَرْنَ، وَلَكِنَّ ذِكْرَ الْفُرُشِ دَلَّ عَلَيْهِنَّ ; لِأَنَّهُنَّ يَتَّكِئْنَ عَلَيْهَا مَعَ أَزْوَاجِهِنَّ.
Zikredilmemiş bir şeye döndüğünü söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Bu [zamir], metinde açıkça zikredilmeyen kadınlara dönmektedir; ancak döşeklerin zikredilmiş olması onlara delalet etmiştir, çünkü onlar eşleriyle birlikte o döşeklere yaslanırlar.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِهِنَّ الْحُورُ الْعِينُ، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً لِأَنَّ الْإِنْشَاءَ هُوَ الِاخْتِرَاعُ وَالِابْتِدَاعُ.
Bazı âlimler ise: "Onlardan kasıt iri gözlü hurilerdir." demişlerdir. Bu görüşü savunanlar, Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً } “Biz onları yeni bir yaratılışla yarattık.” buyruğunu delil getirmişlerdir; çünkü inşâ (إنشاء), yoktan var etmek ve örneksiz yaratmaktır.
وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهِنَّ بَنَاتُ آدَمَ الَّتِي كُنَّ فِي الدُّنْيَا عَجَائِزَ شُمْطًا رُمْصًا، وَجَاءَتْ فِي ذَلِكَ آثَارٌ مَرْفُوعَةٌ عَنْهُ ﷺ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَمَعْنَى أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً أَيْ خَلَقْنَاهُنَّ خَلْقًا جَدِيدًا.
İlim ehlinden bir grup ise şöyle demiştir: "Onlardan kasıt, dünyada saçı ağarmış, gözü çapaklanmış ihtiyar kadınlar olan Âdemoğullarının kadınlarıdır." Bu hususta Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem merfû rivayetler gelmiştir. Bu görüşe göre { أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً } ifadesinin anlamı; onları yepyeni bir yaratılışla yarattık, demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلْنَاهُنَّ أَيْ فَصَيَّرْنَاهُنَّ أَبْكَارًا، وَهُوَ جَمْعُ بِكْرٍ، وَهُوَ ضِدُّ الثَّيِّبِ.
Yüce Allah'ın: { فَجَعَلْنَاهُنَّ } yani onları kıldık buyruğundaki { أَبْكَارًا } kelimesi, bikr (bakire) kelimesinin çoğuludur ve dul kadının zıddıdır.
وَقَوْلُهُ: عُرُبًا قَرَأَهُ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَمْزَةَ وَشُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ عُرُبًا
Yüce Allah'ın: { عُرُبًا } buyruğunu, Hamza ile Âsım'dan Şû'be dışındaki yedi kıraat imamının cumhuru { عُرُبًا } şeklinde
بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالرَّاءِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَشُعْبَةُ «عُرْبًا» بِسُكُونِ الرَّاءِ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، وَهُوَ جَمْعُ عَرُوبٍ، وَهِيَ الْمُتَحَبِّبَةُ إِلَى زَوْجِهَا الْحَسَنَةُ التَّبَعُّلِ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَهُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ayn ve râ harflerinin dammesiyle okumuştur. Hamza ve Şû'be ise râ'nın sükûnu ile «عُرْبًا» şeklinde okumuşlardır ki bu, Temîm kabilesinin lehçesidir. İki kıraatin de anlamı birdir; bu kelime arûb (عَرُوب) kelimesinin çoğuludur. Bu da kocasına sevgi gösteren, kocasına karşı davranışı güzel olan kadın demektir. Cumhurun görüşü budur ve inşallah doğru olan da budur.
وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيَدٍ:
Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:
وَفِي الْخِبَاءِ عَرُوبٌ غَيْرُ فَاحِشَةٍ ... رَيَّا الرَّوَادِفِ يَعْشَى دُونَهَا الْبَصَرُ
Çadırın içinde, edepsiz olmayan, kocasına düşkün bir kadın vardır... Dolgun kalçalıdır, gözler onun güzelliği karşısında kamaşır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَتْرَابًا جَمْعُ تِرْبٍ بِكَسْرِ التَّاءِ، وَالتِّرْبُ اللِّدَةُ، وَإِيضَاحُهُ أَنَّ تِرْبَ الْإِنْسَانِ مَا وُلِدَ مَعَهُ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَمَعْنَاهُ فِي الْآيَةِ: أَنَّ نِسَاءَ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَى سِنٍّ وَاحِدَةٍ لَيْسَ فِيهِنَّ شَابَّةٌ وَعَجُوزٌ، وَلَكِنَّهُنَّ كُلَّهُنَّ عَلَى سِنٍّ وَاحِدَةٍ فِي غَايَةِ الشَّبَابِ.
Yüce Allah'ın: { أَتْرَابًا } buyruğu, tâ harfinin kesresiyle tirb (تِرْب) kelimesinin çoğuludur. Tirb, akran/yaşıt demektir. Açıklaması şudur: İnsanın tirbi, kendisiyle aynı vakitte doğan kimsedir. Ayetteki anlamı ise şudur: Cennet ehlinin kadınları tek bir yaştadır; aralarında genç veya ihtiyar yoktur, bilakis hepsi aynı yaşta, gençliğin zirvesindedirler.
وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: إِنَّهُنَّ يَنْشَأْنَ مُسْتَوِيَاتٍ فِي السِّنِّ عَلَى قَدْرِ بَنَاتِ ثَلَاثَةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً، وَجَاءَتْ بِذَلِكَ آثَارٌ مَرْوِيَّةٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَكَوْنُ الْأَتْرَابِ بِمَعْنَى الْمُسْتَوِيَاتِ فِي السِّنِّ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
Bazı âlimler şöyle demektedir: Onlar otuz üç yaşındaki kızlar ölçüsünde, aynı yaşta var edilirler. Bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen hadisler gelmiştir. Etrâb (أَتْرَاب) kelimesinin aynı yaşta olanlar anlamına gelmesi Arap kelamında meşhurdur.
وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de bu kabildendir:
أَبْرَزُوهَا مِثْلَ الْمَهَاةِ تَهَادَى ... بَيْنَ خَمْسٍ كَوَاعِبَ أَتْرَابِ
Onu yaban sığırı gibi salına salına yürürken ortaya çıkardılar... Göğüsleri yeni belirmiş, aynı yaştaki beş kız arasında.
وَهَذِهِ الْأَوْصَافُ الثَّلَاثَةُ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ صِفَاتِ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ - جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي آيَاتٍ أُخَرَ.
Bu yüce ayetin cennet ehlinin kadınlarının vasıflarından içerdiği bu üç nitelik, başka ayetlerde de açıklanmıştır.
أَمَّا كَوْنُهُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَبْكَارًا، فَقَدْ أَوْضَحَهُ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ [٥٥ \ ٥٦، ٧٤] ، فِي الْمَوْضِعَيْنِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ نَصٌّ فِي عَدَمِ زَوَالِ بَكَارَتِهِنَّ، وَأَمَّا كَوْنُهُنَّ عُرُبًا أَيْ مُتَحَبِّبَاتٍ إِلَى أَزْوَاجِهِنَّ، فَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي الصَّافَّاتِ: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ [٣٧ \ ٤٨] ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُنَّ قَاصِرَاتُ الْعُيُونِ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ لَا يَنْظُرْنَ إِلَى غَيْرِهِمْ لِشِدَّةِ مَحَبَّتِهِنَّ لَهُمْ وَاقْتِنَاعِهِنَّ بِهِمْ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي لَا تَنْظُرُ إِلَى غَيْرِ زَوْجِهَا مُتَحَبِّبَةٌ إِلَيْهِ حَسَنَةُ التَّبَعُّلِ مَعَهُ.
Onların kıyamet gününde bakire olmalarına gelince; bunu Rahmân suresinde her iki yerde geçen Yüce Allah'ın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ } “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” [Rahmân, 55/56, 74] buyruğunda açıklamıştır; çünkü { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ } buyruğu, onların bekaretlerinin bozulmadığına dair açık bir nastır. Onların urub (عُرُب) yani eşlerine düşkün olmalarına gelince; buna Sâffât suresindeki: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ } “Yanlarında [yalnız kocalarına] bakan iri gözlü eşler vardır.” [Sâffât, 37/48] buyruğu delalet etmiştir; çünkü bunun anlamı, daha önce açıkladığımız gibi, kocalarına olan aşırı sevgilerinden ve onlarla yetinmelerinden ötürü gözlerini sadece eşlerine dikmiş olmaları, başkalarına bakmamalarıdır. Şüphe yok ki gözünü kocasından başkasına çevirmeyen bir kadın, ona karşı sevgi doludur ve onunla güzel geçinmektedir.
وَقَوْلُهُ فِي «ص» : وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ [٣٨ \ ٥٢] ، وَقَوْلُهُ فِي الرَّحْمَنِ: فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ [٥٥ \ ٥٦] ،
Sâd suresindeki: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ } “Yanlarında gözlerini yalnız eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır.” [Sâd, 38/52] ve Rahmân suresindeki: { فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ } “Oralarda gözlerini sadece eşlerine çevirmiş öyle kadınlar vardır ki onlardan önce kendilerine ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” [Rahmân, 55/56] buyrukları da [böyledir].
وَأَمَّا كَوْنُهُنَّ أَتْرَابًا فَقَدْ بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ فِي آيَةِ «ص» هَذِهِ: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ، وَفِي سُورَةِ النَّبَأِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا [٧٨ \ ٣١ - ٣٣] .
Onların etrâb (aynı yaşta) olmalarına gelince; Yüce Allah bunu bu Sâd ayetindeki: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ } “Yanlarında gözlerini yalnız eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır.” ifadesinde ve Nebe' suresindeki Yüce Allah'ın: { إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا } “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş, bahçeler, bağlar ve göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar vardır.” [Nebe', 78/31-33] buyruğunda açıklamıştır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ. وَقَوْلُهُ: فَجَعَلْنَاهُنَّ أَيْ: أَنْشَأْنَاهُنَّ وَصَيَّرْنَاهُنَّ أَبْكَارًا لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ.
Bu yüce ayetteki Yüce Allah'ın: { لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Amel defterleri sağdan verilenler için” buyruğu, { إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ } ve { فَجَعَلْنَاهُنَّ } lafızlarına mütealliktir (bağlıdır); yani: Biz onları amel defterleri sağdan verilenler için yarattık ve bakireler kıldık, demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ.
Yüce Allah'ın: { وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “Amel defteri soldan verilenler; ne uğursuzdur o amel defteri soldan verilenler! İçlerine işleyen bir ateş, kaynar su ve kapkara dumandan bir gölge içindedirler.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى أَصْحَابِ الشِّمَالِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، وَأَوْضَحْنَا مَعْنَى السَّمُومِ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا فِي سُورَةِ الطُّورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا وَوَقَانَا عَذَابَ السَّمُومِ [٥٢ \ ٢٧] .
Bu yüce surede amel defterleri soldan verilenlerin (ashâb-ı şimâl) anlamını daha önce zikretmiştik; es-semûm (السَّمُوم) kelimesinin geçtiği Kur'an ayetlerindeki anlamını da Tûr suresinde Yüce Allah'ın: { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا وَوَقَانَا عَذَابَ السَّمُومِ } “Allah bize lütufta bulundu da bizi iliklere işleyen o ateşin azabından korudu.” [Tûr, 52/27] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık.
وَقَدْ قَدَّمْنَا صِفَاتِ ظِلِّ أَهْلِ النَّارِ وَظِلِّ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا [٤ \ ٥٧] ، وَبَيَّنَّا هُنَاكَ أَنَّ صِفَاتِ ظِلِّ أَهْلِ النَّارِ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ [٥٦ \ ٤٣ - ٤٤] ، وَقَوْلِهِ فِي الْمُرْسَلَاتِ: انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ [٧٧: ٣٠ - ٣١] .
Cehennem ehlinin gölgesi ile cennet ehlinin gölgesinin niteliklerini Nisâ suresinde Yüce Allah'ın: { وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “Onları koyu bir gölgeye sokacağız.” [Nisâ, 4/57] buyruğunun tefsirinde daha önce zikretmiştik; orada cehennem ehlinin gölgesinin vasıflarının buradaki: { وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } “Ve ne serin ne de faydalı olan kapkara dumandan bir gölge içindedirler.” [Vâkıa, 56/43-44] buyruğunda ve Mürselât suresindeki: { انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ } “Üç kola ayrılmış, ne gölgelendiren ne de alevden koruyan bir gölgeye doğru gidin!” [Mürselât, 77/30-31] buyruğunda zikredilenler olduğunu açıklamıştık.
وَقَوْلُهُ: مِنْ يَحْمُومٍ أَيْ مِنْ دُخَانٍ أَسْوَدَ شَدِيدِ السَّوَادِ، وَوَزْنُ الْيَحْمُومِ يَفْعُولُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْحُمَمِ وَهُوَ الْفَحْمُ، وَقِيلَ: مِنَ الْحَمِّ، وَهُوَ الشَّحْمُ الْمُسْوَدُّ لِاحْتِرَاقِهِ بِالنَّارِ.
{ مِنْ يَحْمُومٍ } buyruğu; simsiyah, zifiri karanlık bir dumandan demektir. el-Yahmûm kelimesinin vezni yef'ûl (يَفْعُول)dür. Aslı kömür anlamına gelen humem (الْحُمَم) lafzındandır. Ateşte yanması sebebiyle kararmış yağ anlamına gelen hamm (الْحَمّ) lafzından olduğu da söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ } “Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmışlardı. O büyük günah üzerinde de ısrar ediyorlardı.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الطُّورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنَا مُشْفِقِينَ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا الْآيَةَ [٥٢ \ ٢٦ - ٢٧] .
Buna dair açıklamayı Tûr suresinde Yüce Allah'ın: { قَالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنَا مُشْفِقِينَ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا } “Derler ki: 'Şüphesiz biz daha önce ailemiz içinde iken [sonumuzdan] korkardık. Allah da bize lütufta bulundu...'” [Tûr, 52/26-27] ayetinin tefsirinde daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ.
Yüce Allah'ın: { وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Ve şöyle diyorlardı: 'Biz ölüp de toprak ve kemik haline geldikten sonra, gerçekten biz mi diriltileceğiz?'” buyruğu.
لَمَّا ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - مَا أَعَدَّ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ مِنَ الْعَذَابِ؛ بَيَّنَ بَعْضَ أَسْبَابِهِ، فَذَكَرَ مِنْهَا أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ فِي دَارِ الدُّنْيَا مُتْرَفِينَ أَيْ مُتَنَعِّمِينَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْإِتْرَافَ وَالتَّنَعُّمَ وَالسُّرُورَ فِي الدُّنْيَا مِنْ أسْبَابِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ صَاحِبَهُ مُعْرِضٌ عَنِ اللَّهِ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَلَا بِرُسُلِهِ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah -celle ve alâ- amel defterleri soldan verilenler için hazırladığı azabı zikredince, bunun bazı sebeplerini de beyan etmiştir; bu sebeplerden biri olarak onların bundan önce dünya yurdunda mütref yani refah içinde şımarmış olduklarını zikretmiştir. Dünyadaki şımarıklığın, refah düşkünlüğünün ve [dünyevi] sevinçlerin kıyamet gününde azabın sebeplerinden olduğuna Kur'an'ın delalet ettiğini daha önce zikretmiştik; çünkü böyle bir kimse Allah'tan yüz çevirmiştir, O'na ve elçilerine inanmamaktadır. Nitekim bu yüce ayet ve Yüce Allah'ın şu buyruğu buna delalet etmiştir:
فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا إِنَّهُ كَانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُورًا [٨٤ \ ١١ - ١٣] ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الطُّورِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا.
{ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا إِنَّهُ كَانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُورًا } “O hemen yok olmayı çağıracak ve alevli ateşe girecektir. Çünkü o, [dünyada] ailesi içinde sevinçli idi.” [İnşikâk, 84/11-13]. Bunu az önce zikredilen Tûr suresindeki ayetin tefsirinde açıklamıştık.
وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ كَوْنِ إِنْكَارِ الْبَعْثِ سَبَبًا لِدُخُولِ النَّارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُمْ فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ؛ بَيَّنَ أَنَّ مِنْ أَسْبَابِ ذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [١٣ \ ٥] .
Bu yüce ayetin, öldükten sonra dirilmeyi (ba'sı) inkâr etmenin cehenneme girme sebebi olduğuna delalet etmesi -çünkü Yüce Allah onların iliklere işleyen bir ateş, kaynar su ve kapkara dumandan bir gölge içinde olduklarını zikrettiğinde, bunun sebeplerinden birinin: { أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا } “Biz ölüp toprak ve kemik haline geldiğimizde mi?..” demeleri olduğunu açıklamıştır- pek çok ayette açıklanmıştır; Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak şey onların: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?' demeleridir. İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir. Onlar boyunlarında tasmalar bulunanlardır ve onlar cehennemliklerdir; orada ebedi kalıcıdırlar.” [Ra'd, 13/5] buyruğu gibi.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] . وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ إِنْكَارِهِمْ بَعَثَ آبَائِهِمُ الْأَوَّلِينَ فِي قَوْلِهِ: أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ [٥٦ \ ٤٨] ، وَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ يَبْعَثُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [٥٦ \ ٤٩ - ٥٠]- جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَبَيَّنَّا فِيهِ أَنَّ الْبَعْثَ الَّذِي أَنْكَرُوا سَيَتَحَقَّقُ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ أَذِلَّاءَ صَاغِرِينَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الصَّافَّاتِ: وَقَالُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ [٣٧ \ ١٥ - ١٩] .
Bunu açıklayan ayetleri Furkân suresinde Yüce Allah'ın: { وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Kıyameti yalanlayanlara alevli bir ateş hazırladık.” [Furkân, 25/11] buyruğunun tefsirinde daha önce zikretmiştik. Allah'ın -celle ve alâ- bu yüce ayette onların: { أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Yoksa önceki atalarımız da mı?” [Vâkıa, 56/48] sözüyle önceki atalarının diriltilmesini inkâr ettiklerini zikretmesi ve: { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “De ki: 'Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.'” [Vâkıa, 56/49-50] buyruğuyla öncekileri de sonrakileri de dirilteceğini onlara açıklaması, başka bir yerde de açıklanmıştır; orada inkâr ettikleri bu dirilişin, onlar zelil ve hakir bir vaziyette iken gerçekleşeceğini beyan etmiştik. Bu da Sâffât suresinde Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { وَقَالُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ } “Ve dediler ki: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir. Biz ölüp de toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Yoksa önceki atalarımız da mı?' De ki: 'Evet, hem de sizler aşağılanmış kimseler olarak!' O ancak tek bir haykırıştır; bir de bakarlar ki görüp duruyorlar.'” [Sâffât, 37/15-19].
وَقَوْلُهُ: أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ، قَرَأَهُ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةِ، غَيْرَ ابْنِ عَامِرٍ وَقَالُونَ عَنْ نَافِعٍ: أَوَآبَاؤُنَا بِفَتْحِ الْوَاوِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ وَالْعَطْفِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ إِذَا جَاءَتْ بَعْدَهَا أَدَاةُ عَطْفٍ كَالْوَاوِ وَالْفَاءِ وَثُمَّ، نَحْوَ: أَوَآبَاؤُنَا أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى [٧ \ ٩٧] ، أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ [١٠ \ ٥١]- أَنَّ فِي ذَلِكَ وَجْهَيْنِ لِعُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ وَالْمُفَسِّرِينَ: الْأَوَّلَ مِنْهُمَا أَنَّ أَدَاةَ الْعَطْفِ عَاطِفَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْمُصَدَّرَةِ بِالِاسْتِفْهَامِ عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مُتَأَخِّرَةٌ رُتْبَةً عَنْ حَرْفِ الْعَطْفِ، وَلَكِنَّهَا قُدِّمَتْ عَلَيْهِ لَفْظًا لَا مَعْنًى لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الِاسْتِفْهَامِ التَّصْدِيرُ بِهِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحِلِّهِ.
Yüce Allah'ın: { أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ } buyruğunu, İbn Âmir ile Nâfi'den Kâlûn dışındaki yedi kıraat imamının cumhuru istifham (soru) ve atıf üzere vâv harfinin fethasıyla { أَوَآبَاؤُنَا } şeklinde okumuştur. İstifham hemzesinden sonra vâv, fâ ve sümme gibi bir atıf harfi geldiğinde -{ أَوَآبَاؤُنَا } ve { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى } “O kentlerin halkı güvende mi oldu?..” [A'râf, 7/97] ile { أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ } “Sonra o gerçekleştikten sonra mı?..” [Yûnus, 10/51] ifadelerinde olduğu gibi- Arap dili âlimleri ve müfessirler nezdinde bunda iki vecih olduğunu defalarca zikretmiştik: Bunların birincisi; atıf edatının, başında istifham bulunan cümleyi kendisinden öncekine bağlamasıdır. İstifham hemzesi rütbe (sıralama) bakımından atıf harfinden sonradır; ancak kendi yerinde bilindiği üzere istifhamda aslolan cümlenin başında gelmesi olduğu için lafzen öne alınmıştır, manen değil.
وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا وَاضِحٌ، وَهُوَ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا بَعْثَهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِأَدَاةِ الْإِنْكَارِ الَّتِي هِيَ الْهَمْزَةُ، وَعَطَفُوا عَلَى ذَلِكَ بِالْوَاوِ إِنْكَارَهُمْ بَعْثَ آبَائِهِمُ الْأَوَّلِينَ بِأَدَاةِ الْإِنْكَارِ الَّتِي هِيَ
Buna göre mana açıktır; o da şudur: Onlar inkâr edatı olan hemze ile bizzat kendilerinin diriltilmesini inkâr etmişler, bunun üzerine vâv harfiyle önceki atalarının diriltilmesini de inkâr edatı olan
الْهَمْزَةُ الْمُقَدَّمَةُ عَنْ مَحِلِّهَا لَفْظًا لَا رُتْبَةً، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ قَوْلُ الْأَقْدَمِينَ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ وَابْنُ هِشَامٍ فِي مُغْنِي اللَّبِيبِ، وَهُوَ الَّذِي صِرْنَا نَمِيلُ إِلَيْهِ أَخِيرًا بَعْدَ أَنْ كُنَّا نَمِيلُ إِلَى غَيْرِهِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَحِلِّهَا الْأَصْلِيِّ، وَأَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِجُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ، وَالْجُمْلَةُ الْمُصَدَّرَةُ بِالِاسْتِفْهَامِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْمَحْذُوفَةِ بِحَرْفِ الْعَطْفِ الَّذِي بَعْدَ الْهَمْزَةِ، وَهَذَا الْوَجْهُ يَمِيلُ إِلَيْهِ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي أَكْثَرِ الْمَوَاضِعِ مِنْ كَشَّافِهِ، وَرُبَّمَا مَالَ إِلَى غَيْرِهِ.
hemze ile atfetmişlerdir ki bu hemze rütbe bakımından değil, sadece lafzen yerinden öne alınmıştır. Bu görüş, Arap dili âlimlerinden mütekaddimûn (önceki) âlimlerin görüşüdür. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te, İbn Hişâm da Muğni'l-Lebîb'de bunu tercih etmiştir; önceleri başka görüşe meyletmişken nihayetinde bizim de meylettiğimiz görüş budur. İkinci vecih ise şudur: İstifham hemzesi kendi asıl yerindedir ve mahzuf (düşürülmüş) bir cümleye taalluk etmektedir; başında istifham bulunan cümle ise hemzeden sonraki atıf harfi ile o mahzuf cümleye atfedilmiştir. Zemahşerî, Keşşâf'ının pek çok yerinde bu veche meyletmekte, bazen de başka görüşü tercih etmektedir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالتَّقْدِيرُ: أَمَبْعُوثُونَ نَحْنُ وَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ؟
Bu görüşe göre takdir şöyledir: Biz ve önceki atalarımız diriltilecek miyiz?
وَمَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ هُنَا مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ: «آبَاؤُنَا» مَعْطُوفٌ عَلَى وَاوِ الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ: لَمَبْعُوثُونَ، وَأَنَّهُ سَاغَ الْعَطْفُ عَلَى ضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَّصِلٍ مِنْ غَيْرِ تَوْكِيدٍ بِالضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ لِأَجْلِ الْفَصْلِ بِالْهَمْزَةِ - لَا يَصِحُّ، وَقَدْ رَدَّهُ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ وَابْنُ هِشَامٍ وَغَيْرُهُمَا.
Zemahşerî'nin burada zikrettiği, «آبَاؤُنَا» kelimesinin { لَمَبْعُوثُونَ } ifadesindeki ref zamiri olan vâv'a matuf olduğu ve munfasıl zamirle pekiştirilmeden muttasıl merfû zamire atıf yapmanın araya hemze girmesi sebebiyle caiz olduğu şeklindeki izahı ise sahih değildir; Ebû Hayyân, İbn Hişâm ve başkaları bunu reddetmiştir.
وَهَذَا الْوَجْهُ الْأَخِيرُ مَالَ إِلَيْهِ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ فِي قَوْلِهِ:
Bu son veche İbn Mâlik de el-Hulâsa (el-Elfiyye)'deki şu sözünde meyletmiştir:
وَحَذْفُ مَتْبُوعٍ بَدَا هُنَا اسْتَبِحْ وَعَطْفُكَ الْفِعْلَ عَلَى الْفِعْلِ يَصِحْ وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ قَالُونُ وَابْنُ عَامِرٍ «أَوْ آبَاؤُنَا» بِسُكُونِ الْوَاوِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي عَلَى قِرَاءَتِهِمَا «أَوْ» بِمَعْنَى الْوَاوِ الْعَاطِفَةِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: «آبَاؤُنَا» ، مَعْطُوفٌ عَلَى مَحِلِّ الْمَنْصُوبِ الَّذِي هُوَ اسْمُ «إِنَّ» ، لِأَنَّ عَطْفَ الْمَرْفُوعِ عَلَى مَنْصُوبِ «إِنَّ» بَعْدَ ذِكْرِ خَبَرِهَا جَائِزٌ بِلَا نِزَاعٍ، لِأَنَّ اسْمَهَا وَإِنْ كَانَ مَنْصُوبًا فَأَصْلُهُ الرَّفْعُ لِأَنَّهُ مُبْتَدَأٌ فِي الْأَصْلِ، كَمَا قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:
Burada açıkça anlaşılan metbûun (önceki unsurun) hazfini caiz gör; fiili fiile atfetmen de sahihtir. Kâlûn ve İbn Âmir ise bu kelimeyi vâv'ın sükûnu ile «أَوْ آبَاؤُنَا» şeklinde okumuşlardır. Onların kıraatine göre bana zahir olan şudur: «أَوْ» edatı, atıf vâv'ı anlamındadır ve «آبَاؤُنَا» lafzı, inne'nin ismi olan mansûbun mahalline matuftur; zira inne'nin haberi zikredildikten sonra inne'nin mansûbuna merfû bir kelimeyi atfetmek ihtilafsız caizdir. Çünkü inne'nin ismi mansûb olsa da aslı merfûdur, zira aslen mübtedadır. Nitekim İbn Mâlik el-Hulâsa'da şöyle demiştir:
وَجَائِزٌ رَفْعُكَ مَعْطُوفًا عَلَى مَنْصُوبِ إِنَّ بَعْدَ أَنْ تَسْتَكْمِلَا وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ «أَوْ» بِمَعْنَى الْوَاوِ، لِأَنَّ إِتْيَانَهَا بِمَعْنَى الْوَاوِ مَعْرُوفٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنْهُ فِي الْقُرْآنِ: فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا عُذْرًا أَوْ نُذْرًا [٧٧٥ - ٦ \] ; لِأَنَّ الذِّكْرَ الْمُلْقَى لِلْعُذْرِ، وَالنُّذْرِ مَعًا لَا لِأَحَدِهِمَا، لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهَا أَتَتْ لِلذِّكْرِ إِعْذَارًا وَإِنْذَارًا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا [٧٦ \ ٢٤] ، أَيْ وَلَا كَفُورًا، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِي كَرِبَ:
İnne'nin [ismi ve haberi] tamamlandıktan sonra mansûbuna matuf olanı ref etmen caizdir. «أَوْ» edatının vâv anlamında olduğunu söylememizin sebebi şudur: Onun vâv anlamında gelmesi Kur'an'da ve Arap kelamında bilinmektedir. Kur'an'daki örneklerinden biri şudur: { فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا عُذْرًا أَوْ نُذْرًا } “Özür veya uyarı olarak öğüt bırakanlara...” [Mürselât, 77/5-6]; çünkü bırakılan öğüt, sadece birisi için değil hem özür hem de uyarı içindir; nitekim mana, onun mazereti ortadan kaldırmak ve uyarmak üzere öğüt getirdiğidir. Yüce Allah'ın: { وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا } “Onlardan hiçbir günahkâra veya hiçbir nanköre boyun eğme!” [İnsân, 76/24] buyruğu da böyledir; yani hiçbir nanköre de [boyun eğme] demektir. Bu durum Arap kelamında çoktur. Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de bu kabildendir:
قَوْمٌ إِذَا سَمِعُوا الصَّرِيخَ رَأَيْتَهُمْ مَا بَيْنَ مُلْجِمِ مُهْرِهِ أَوْ سَافِعِ
Onlar öyle bir kavimdir ki imdat çığlığını işittiklerinde onları ya atını gemleyen veya [eyersiz ata] binen kimseler olarak görürsün.
فَالْمَعْنَى مَا بَيْنَ الْمُلْجِمِ مُهْرِهِ وَسَافِعٍ: أَيْ آخِذٍ بِنَاصِيَتِهِ لِيُلْجِمَهُ، وَقَوْلُ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:
Mana, tayını gemleyen ile [atın] perçeminden tutan -yani gemlemek için perçeminden yakalayan- arasında demektir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de [bu kabildendir]:
قَالَتْ أَلَا لَيْتَ مَا هَذَا الْحَمَامُ لَنَا ... إِلَى حَمَامَتِنَا أَوْ نِصْفُهُ فَقَدِ
Dedi ki: Ah keşke şu güvercinler bizim güvercinimize katılsa veya yarısı, [bize] kâfi gelirdi!
فَحَسَبُوهُ فَأَلْفَوْهُ كَمَا زَعَمَتْ ... سِتًّا وَسِتِّينَ لَمْ تَنْقُصْ وَلَمْ تَزِدِ
Onu saydılar ve [kadının] iddia ettiği gibi altmış altı buldular; ne eksik ne fazla.
فَقَوْلُهُ: أَوْ نِصْفُهُ بِمَعْنَى وَنِصْفُهُ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنْ مَعْنَى الْبَيْتَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، لِأَنَّ مُرَادَهَا أَنَّهَا تَمَنَّتْ أَنْ يَكُونَ الْحَمَامُ الْمَارُّ بِهَا هُوَ وَنِصْفُهُ مَعَهُ لَهَا مَعَ حَمَامَتِهَا الَّتِي مَعَهَا، لِيَكُونَ الْجَمِيعُ مِائَةَ حَمَامَةٍ، فَوَجَدُوهُ سِتًّا وَسِتِّينَ، وَنِصْفُهَا ثَلَاثٌ وَثَلَاثُونَ فَيَكُونُ الْمَجْمُوعُ تِسْعًا وَتِسْعِينَ، وَالْمَرْوِيُّ فِي ذَلِكَ عَنْهَا أَنَّهَا قَالَتْ:
Buradaki «أَوْ نِصْفُهُ» sözü, zikredilen iki beytin anlamından da açıkça anlaşıldığı üzere «وَنِصْفُهُ» (ve yarısı) anlamındadır. Çünkü kadının maksadı, yanından geçen güvercinlerin ve onlarla birlikte yarısının, yanındaki kendi güverciniyle beraber kendisinin olmasını ve böylece hepsinin yüz güvercin etmesini temenni etmesidir. Onları altmış altı buldular, yarısı otuz üç olup toplamı doksan dokuz eder. Bu hususta kadından rivayet edilen şudur ki o şöyle demiştir:
لَيْتَ الْحَمَامَ لِيَّهْ ... إِلَى حَمَامَتِيَّهْ
Keşke o güvercinler benim olsa, benim güvercinime katılsa,
وَنِصْفُهُ قَدِيَّهْ ... تَمَّ الْحَمَامُ مِايَّهْ
Ve yarısı da bana kâfi gelse, güvercinler yüzü tamamlardı.
وَقَوْلُ تَوْبَةَ بْنِ الْحُمَيِّرِ:
Tevbe b. el-Humeyyir'in şu sözü de [bu kabildendir]:
قَدْ زَعَمَتْ لَيْلَى بِأَنِّي فَاجِرٌ ... لِنَفْسِي تُقَاهَا أَوْ عَلَيْهَا فُجُورُهَا
Leyla benim günahkâr olduğumu iddia etti; nefsimin takvası kendinedir veya günahı da onun aleyhinedir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَجْمَعَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ عَلَى إِثَبَاتِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَئِذَا مِتْنَا وَأَثْبَتَهَا أَيْضًا عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ نَافِعٍ وَالْكِسَائِيِّ فِي قَوْلِهِ: أَئِنَّا، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ: «إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» ، بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ مَكْسُورَةٍ عَلَى الْخَبَرِ، كَمَا عَقَدَهُ صَاحِبُ الدُّرَرِ اللَّوَامِعِ فِي أَصْلِ مَقْرَأِ الْإِمَامِ نَافِعٍ بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: { أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Ölüp de bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltilecekmişiz?” buyruğundaki { أَئِذَا مِتْنَا } ifadesinde istifham (soru) hemzesinin sübûtu hususunda kurrânın tamamına yakını ittifak etmiştir. { أَئِنَّا } ifadesinde de Nâfi‘ ve el-Kisâî dışındaki yedi kıraat imamının tamamı [hemzeyi] sabit kılmıştır. Nâfi‘ ve el-Kisâî ise bunu haber sığasında tek bir meksûr hemze ile «إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» şeklinde okumuştur. Nitekim ed-Dürerü'l-levâmi‘ fî Asli Makrai'l-İmâm Nâfi‘ sahibi şu sözüyle bunu nazmetmiştir:
فَصْلٌ وَاسْتِفْهَامٌ إِنْ تَكَرَّرَا ... فَصَيِّرِ الثَّانِيَ مِنْهُ خَبَرَا
Fasıl: İstifham tekrarlanırsa, onun ikincisini habere dönüştür.
وَاعْكِسْهُ فِي النَّمْلِ وَفَوْقَ الرُّومِ ... . . . . . . . . . . . . إِلَخْ
Bunu Neml ve Rûm'un yukarısında (Âl-i İmrân'da) ise tersine çevir... ilâh.
وَالْقِرَاءَاتُ فِي الْهَمْزَتَيْنِ فِي أَئِذَا وَأَئِنَّا مَعْرُوفَةٌ، فَنَافِعٌ يُسَهِّلُ الْهَمْزَةَ الثَّانِيَةَ بَيْنَ بَيْنَ، وَرِوَايَةُ قَالُونَ عَنْهُ هِيَ إِدْخَالُ أَلْفٍ بَيْنَ الْهَمْزَتَيْنِ الْأُولَى الْمُحَقَّقَةِ وَالثَّانِيَةِ الْمُسَهَّلَةِ.
«أَئِذَا» ve «أَئِنَّا» lafızlarındaki iki hemze hakkındaki kıraatler bilinmektedir. Nâfi‘ ikinci hemzeyi beyne beyne (kolaylaştırarak) teshil eder; Kâlûn'un ondan rivayeti ise muhakkak (açık okunan) birinci hemze ile teshil edilen ikinci hemze arasına bir elif idhal etmektir (eklemektir).
وَرِوَايَةُ قَالُونَ هَذِهِ عَنْ نَافِعٍ بِالتَّسْهِيلِ وَالْإِدْخَالِ مُطَابِقَةٌ لِقِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو، فَأَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ يُسَهِّلَانِ وَيُدْخِلَانِ، وَرِوَايَةُ وَرْشٍ عَنْ نَافِعٍ هِيَ تَسْهِيلُ الْأَخِيرَةِ مِنْهُمَا بَيْنَ بَيْنَ مِنْ غَيْرِ إِدْخَالِ أَلِفٍ. وَهَذِهِ هِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ وَوَرْشٍ، فَابْنُ كَثِيرٍ وَوَرْشٌ يُسَهِّلَانِ وَلَا يُدْخِلَانِ.
Kâlûn'un Nâfi‘den gelen teshil ve idhal ile olan bu rivayeti, Ebû Amr'ın kıraatine mutabıktır. Zira Ebû Amr ve Nâfi‘den Kâlûn hem teshil hem de idhal yaparlar. Nâfi‘den Verş'in rivayeti ise elif idhali olmaksızın ikisinden sonuncusunu beyne beyne teshil etmektir. İbn Kesîr ve Verş'in kıraati de budur; zira İbn Kesîr ve Verş teshil yapar fakat idhal yapmazlar.
وَقَرَأَ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ، وَبَيْنَهُمَا أَلِفُ الْإِدْخَالِ.
İbn Âmir'den Hişâm ise iki hemzeyi tahkik ederek ve aralarına idhal elifi koyarak okumuştur.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ أَلْفِ الْإِدْخَالِ، هَذِهِ هِيَ الْقِرَاءَاتُ الصَّحِيحَةُ فِي مِثْلِ أَئِذَا وَأَئِنَّا وَنَحْوِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ.
Âsım, Hamza, el-Kisâî ve İbn Âmir'den İbn Zekvân ise idhal elifi olmaksızın iki hemzeyi tahkik ile okumuşlardır. Kur'an'daki «أَئِذَا», «أَئِنَّا» ve benzeri yerlerdeki sahih kıraatler bunlardır.
تَنْبِيهٌ:
UYARI:
اعْلَمْ - وَفَّقَنِي اللَّهُ وَإِيَّاكَ - أَنَّ مَا جَرَى فِي الْأَقْطَارِ الْإِفْرِيقِيَّةِ مِنْ إِبْدَالِ الْأَخِيرَةِ مِنْ هَذِهِ الْهَمْزَةِ الْمَذْكُورَةِ وَأَمْثَالِهَا فِي الْقُرْآنِ هَاءً خَالِصَةً مِنْ أَشْنَعِ الْمُنْكَرِ وَأَعْظَمِ الْبَاطِلِ، وَهُوَ انْتِهَاكٌ لِحُرْمَةِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَتَعَدٍّ لِحُدُودِ اللَّهِ، وَلَا يُعْذَرُ فِيهِ إِلَّا الْجَاهِلُ الَّذِي لَا يَدْرِي، الَّذِي يَظُنُّ أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالْهَاءِ الْخَالِصَةِ صَحِيحَةٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا هَذَا لِأَنَّ إِبْدَالَ الْهَمْزَةِ فِيمَا ذُكِرَ هَاءً خَالِصَةً لَمْ يَرْوِهِ أَحَدٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ بِهِ جِبْرِيلُ الْبَتَّةَ، وَلَمْ يُرْوَ عَنْ صَحَابِيٍّ وَلَمْ يَقْرَأْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْقُرَّاءِ، وَلَا يَجُوزُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، فَالتَّجَرُّؤُ عَلَى اللَّهِ بِزِيَادَةِ حَرْفٍ فِي كِتَابِهِ، وَهُوَ هَذِهِ الْهَاءُ الَّتِي لَمْ يَنْزِلْ بِهَا الْمَلَكُ مِنَ السَّمَاءِ الْبَتَّةَ، هُوَ كَمَا تَرَى. وَكَوْنُ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ قَدْ سُمِعَ فِيهَا إِبْدَالُ الْهَمْزَةِ هَاءً لَا يُسَوِّغُ التَّجَرُّؤَ عَلَى اللَّهِ بِإِدْخَالِ حَرْفٍ فِي كِتَابِهِ لَمْ يَأْذَنْ بِإِدْخَالِهِ اللَّهُ وَلَا رَسُولُهُ.
Bil ki -Allah beni de seni de muvaffak kılsın- Afrika beldelerinde bu zikredilen ve Kur'an'daki benzeri yerlerdeki son hemzenin halis bir he (ه) harfine ibdal edilmesi münkerin en çirkini ve batılın en büyüğüdür. Bu, Yüce Kur'an'ın hürmetini çiğnemek ve Allah'ın sınırlarını aşmaktır. Bu hususta halis he ile okumanın sahih olduğunu zanneden bilgisiz cahilden başkası mazur görülmez. Bunu söylememizin sebebi şudur: Zikredilen yerlerde hemzenin halis bir he'ye ibdal edilmesini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiç kimse rivayet etmemiştir, Cebrail ona bunu kesinlikle indirmemiştir, hiçbir sahabiden rivayet edilmemiştir ve kurrâdan hiçbiri bunu okumamıştır; hiçbir halükârda da caiz değildir. Allah'ın Kitabı'na, gökten meleğin kesinlikle kendisiyle inmediği bu he harfini fazladan ekleyerek Allah'a karşı cüretkârlık göstermek, gördüğün gibi [büyük bir vebaldir]. Arap dilinde hemzenin he'ye ibdal edildiğinin işitilmiş olması, Allah'ın ve Resûlü'nün dahil edilmesine izin vermediği bir harfi O'nun Kitabı'na sokarak Allah'a karşı cürette bulunmayı meşru kılmaz.
وَدَعْوَى أَنَّ الْعَمَلَ جَرَى بِالْقِرَاءَةِ بِالْهَاءِ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهَا، لِأَنَّ جَرَيَانَ الْعَمَلِ بِالْبَاطِلِ بَاطِلٌ، وَلَا أُسْوَةَ فِي الْبَاطِلِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّمَا الْأُسْوَةُ فِي الْحَقِّ، وَالْقِرَاءَةُ سُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ مَرْوِيَّةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ.
Amelin he ile okuma yönünde cereyan ettiği iddiasına ise itibar edilmez; çünkü batıl üzere amelin cereyan etmesi batıldır ve Müslümanların icmasıyla batılda örneklik (uyulacak model) olmaz; örneklik ancak haktadır. Kıraat ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen, uyulması gereken bir sünnettir ve bunda hiçbir ihtilaf yoktur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِتْنَا، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ «مُتْنَا» بِضَمِّ الْمِيمِ وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مِتْنَا بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مُسَوِّغَ كَسْرِ الْمِيمِ لُغَةً فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا [١٩ \ ٢٣] .
Yüce Allah'ın: { مِتْنَا } lafzını İbn Âmir, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan Şu'be mîm'in zammesi ile «مُتْنَا» şeklinde okumuşlardır. Nâfi‘, Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan Hafs ise mîm'in kesresi ile «مِتْنَا» şeklinde okumuştur. Mîm'in kesresinin lügat açısından gerekçesini Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا } “Keşke bundan önce ölseydim...” [Meryem, 19/23] buyruğu açıklanırken daha önce sunmuştuk.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “De ki: 'Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.'” buyruğu.
لَمَّا أَنْكَرَ الْكُفَّارُ بَعْثَهُمْ وَآبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ؛ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ
Kâfirler geçen ayette kendilerinin ve önceki atalarının diriltilmesini inkâr edince, Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e,
يُخْبِرَهُمْ خَبَرًا مُؤَكَّدًا بِأَنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ كُلَّهُمْ مَجْمُوعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ بَعْدَ بَعْثِهِمْ.
onlara, diriltilmelerinden sonra hesap ve ceza için kıyamet gününde öncekilerin ve sonrakilerin hepsinin mutlaka toplanacağını tekitli bir haber olarak bildirmesini emretti.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ بَعْثِ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ وَجَمْعِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ [٦٤ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ [٤ \ ٨٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ الْآيَةَ [٣ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ [١١ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ [٧٧ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا [١٨ \ ٤٧] .
Bu yüce ayetin içerdiği, öncekilerin ve sonrakilerin diriltilmesi ve kıyamet gününde toplanması hususu pek çok ayette açıklanmıştır; şu buyruklar gibi: { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ } “Toplanma günü için sizi bir araya getireceği gün; işte o, aldanma (ve kârın ortaya çıkma) günüdür.” [Teğâbün, 64/9], Yüce Allah'ın: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Allah -ki O'ndan başka ilah yoktur- sizi kıyamet gününde mutlaka bir araya toplayacaktır...” [Nisâ, 4/87], Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında hiçbir şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın...” [Âl-i İmrân, 3/9], Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } “İşte o, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür...” [Hûd, 11/103], Yüce Allah'ın: { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالْأَوَّلِينَ } “Bu, hüküm günüdür; sizi ve öncekileri bir araya topladık.” [Mürselât, 77/38] ve Yüce Allah'ın: { وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا } “Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır.” [Kehf, 18/47].
وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا مُوَضَّحًا فِي سُورَةِ الْحِجْرِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ [١٥ \ ١٧] .
Bunu Hicr Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ } “Ve onu kovulmuş her şeytandan koruduk.” [Hicr, 15/17] buyruğu açıklanırken izah edilmiş olarak daha önce sunmuştuk.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “Sonra siz, ey sapıklar, yalanlayıcılar! Mutlaka bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz. Karınları ondan dolduracaksınız. Üzerine de kaynar sudan içeceksiniz. Susamış develerin içişi gibi içeceksiniz.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا وَتَفْسِيرَهُ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ [٣٧ \ ٦٧] .
Bunun açıklamasını ve tefsirini Sâffât Suresi'nde Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ } “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır.” [Sâffât, 37/67] buyruğu açıklanırken daha önce sunmuştuk.
قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ.
Yüce Allah'ın: { هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ } “İşte ceza gününde onların ağırlanışı (ziyafeti) budur!” buyruğu.
النُّزُلُ بِضَمَّتَيْنِ: هُوَ رِزْقُ الضَّيْفِ الَّذِي يُقَدَّمُ لَهُ عِنْدَ نُزُولِهِ إِكْرَامًا لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا [١٨ \ ١٠٧] ، وَرُبَّمَا اسْتَعْمَلَتِ الْعَرَبُ النُّزُولَ فِي ضِدِّ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ وَالِاحْتِقَارِ، وَجَاءَ الْقُرْآنُ بِاسْتِعْمَالِ النُّزُولِ فِيمَا يُقَدَّمُ لِأَهْلِ النَّارِ مِنَ الْعَذَابِ كَقَوْلِهِ هُنَا فِي عَذَابِهِمُ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِمْ: لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ إِلَى قَوْلِهِ: شُرْبَ الْهِيمِ هَذَا نُزُلُهُمْ [٥٦ \ ٥٢ - ٥٦] ، أَيْ هَذَا الْعَذَابُ الْمَذْكُورُ هُوَ ضِيَافَتُهُمْ وَرِزْقُهُمُ الْمُقَدَّمُ لَهُمْ عِنْدَ نُزُولِهِمْ فِي دَارِهِمُ الَّتِي هِيَ النَّارُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى لِلْكَافِرِ الْحَقِيرِ الذَّلِيلِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [٤٤ \ ٤٩] .
İki zamme ile en-Nüzül (النُّزُلُ): Misafire indiği (konakladığı) sırada ikram olarak sunulan rızıktır (ziyafettir). Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır.” [Kehf, 18/107]. Araplar nüzûl kelimesini alay ve küçümseme kabilinden bazen bunun zıttı için de kullanırlar. Kur'an da nüzûl kelimesini cehennem ehline sunulan azap hakkında kullanmıştır; nitekim burada onların azabı hakkında: { لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ } ifadesinden { شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) هَذَا نُزُلُهُمْ } buyruğuna kadar geçen kısımda [böyle gelmiştir]. Yani zikredilen bu azap, onların yurtları olan cehenneme indiklerinde kendilerine sunulan ağırlamaları ve rızıklarıdır; nitekim Yüce Allah'ın o hakir ve zelil kâfire: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!” [Duhân, 44/49] buyurması gibi.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ إِطْلَاقِ النُّزُولِ عَلَى عَذَابِ أَهْلِ النَّارِ، جَاءَ مُوَضَّحًا
Bu yüce ayetin içerdiği cehennem ehlinin azabına nüzûl (ziyafet/ağırlama) isminin verilmesi hususu,
فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ [٥٦ \ ٩٣ - ٩٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الْكَهْفِ: إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا [١٨ \ ١٠٢] ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ أَبِي السَّعْدِ الضَّبِّيِّ:
bu yerin dışında da açıklanmıştır; nitekim bu yüce surenin sonunda: { فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “Artık kaynar sudan bir ağırlama ve cehenneme atılma vardır.” [Vâkı‘a, 56/93-94] buyrulması ve Kehf Suresi'nin sonunda Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا } “Şüphesiz biz cehennemi kâfirlere bir konaklama yeri (ağırlanma) olarak hazırladık.” [Kehf, 18/102] buyurması gibi. Arap kelamından bunun benzeri, Ebü's-Sa'd ed-Dabbî'nin şu sözüdür:
وَكُنَّا إِذَا الْجَبَّارُ بِالْجَيْشِ ضَافَنَا ... جَعَلْنَا الْقَنَا وَالْمُرْهَفَاتِ لَهُ نُزُلَا
Zorba bir hükümdar orduyla bize konuk olduğunda, ona ikram olarak mızrakları ve keskin kılıçları sunduk.
وَقَوْلُهُ: يَوْمَ الدِّينِ، أَيْ يَوْمَ الْجَزَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ مِرَارًا.
Yüce Allah'ın: { يَوْمَ الدِّينِ } buyruğu, daha önce defalarca geçtiği üzere ceza günü demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ.
Yüce Allah'ın: { نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ } “Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?” buyruğu.
لَمَّا أَنْكَرَ الْكُفَّارُ بَعْثَهُمْ وَآبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ، وَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَاعِثٌ جَمِيعَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ، وَذَكَرَ جَزَاءَ مُنْكِرِي الْبَعْثِ بِأَكْلِ الزَّقُّومِ وَشُرْبِ الْحَمِيمِ - أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْبَعْثِ فَقَالَ: نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ هَذَا الْخَلْقَ الْأَوَّلَ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ، أَيْ: فَهَلَّا تُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ الَّذِي هُوَ الْخَلْقُ الثَّانِي، لِأَنَّ إِعَادَةَ الْخَلْقِ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ أَصْعَبَ مِنَ ابْتِدَائِهِ كَمَا لَا يَخْفَى.
Kâfirler kendilerinin ve önceki atalarının diriltilmesini inkâr edince, Allah da Resûlü'ne, Yüce Allah'ın öncekilerin ve sonrakilerin tamamını dirilteceğini onlara haber vermesini emredip dirilişi inkâr edenlerin cezasının zakkum yemek ve kaynar su içmek olduğunu zikredince, bunun peşinden dirilişe delalet eden kesin delilleri getirerek şöyle buyurdu: { نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ } “Sizi biz yarattık” yani bu ilk yaratılışla [yarattık]; { فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ } “hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?” yani ikinci yaratılış olan dirilişi tasdik etmeniz gerekmez mi? Çünkü gizli olmadığı üzere, yaratılışın tekrarlanması ilk baştan yaratılmasından daha zor olamaz.
وَهَذَا الْبُرْهَانُ عَلَى الْبَعْثِ بِدَلَالَةِ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ عَلَى الْخَلْقِ الثَّانِي - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ جِدًّا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [٣٠ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ [٢٢ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ [٣٦ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [١٧ \ ٥١] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهَا بِإِيضَاحٍ وَكَثْرَةٍ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالنَّحْلِ وَالْحَجِّ وَالْجَاثِيَةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَأَحَلْنَا عَلَيْهَا كَثِيرًا.
İlk yaratılışın ikinci yaratılışa delil olması yoluyla dirilişe getirilen bu delil, pek çok ayette açıkça ortaya konmuştur; Yüce Allah'ın şu buyrukları gibi: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır.” [Rûm, 30/27], { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ } “İlk yaratılışa başladığımız gibi, üzerimize bir vaat olarak onu tekrar iade edeceğiz. Şüphesiz biz bunu yapıcılarız.” [Enbiyâ, 21/104], Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, [bilin ki] şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” [Hac, 22/5], Yüce Allah'ın: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: 'Onları ilk defa var eden diriltecektir...'” [Yâsîn, 36/79] ve Yüce Allah'ın: { فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “'Bizi kim yeniden hayata döndürecek?' diyecekler. De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!'” [İsrâ, 17/51]. Bu doğrultudaki ayetler pek çok ve malumdur. Bunları bu mübarek kitabın pek çok yerinde; Bakara, Nahl, Hac ve Câsiye surelerinde ve diğer yerlerde geniş açıklamalarla zikretmiş ve onlara çokça atıfta bulunmuştuk.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ «لَوْلَا» حَرْفُ تَحْضِيضٍ، وَمَعْنَاهُ الطَّلَبُ بِحَثٍّ وَشِدَّةٍ، فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ حَثِّ اللَّهِ لِلْكُفَّارِ وَحَضِّهِ لَهُمْ عَلَى التَّصْدِيقِ بِالْبَعْثِ لِظُهُورِ بُرْهَانِهِ الْقَاطِعِ الَّذِي هُوَ خَلْقُهُ لَهُمْ أَوَّلًا.
Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki: { فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ } ifadesinde geçen «لَوْلَا» edatı teşvik harfidir ve anlamı ısrarla ve şiddetle talep etmektir. Ayet, Allah'ın kâfirleri ilk başta yaratmış olması şeklindeki kesin delilinin açıkça ortada olmasından ötürü, onları dirilişi tasdik etmeye ne kadar şiddetle teşvik ettiğine ve sevk ettiğine delalet etmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ.
Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ } “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratanlar biz miyiz?” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا قَرِيبًا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْمَتْبُوعَةِ بِأَدَاةِ عَطْفٍ، وَذَكَرْنَاهُ قَبْلَ
Kendisini bir atıf edatının takip ettiği istifham hemzesi hakkındaki ilim ehlinin sözünü az önce sunmuştuk ve bundan önce de
هَذَا مِرَارًا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ يَعْنِي أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَصُبُّونَهُ مِنَ الْمَنِيِّ فِي أَرْحَامِ النِّسَاءِ، فَلَفْظَةُ «مَا» مَوْصُولَةٌ، وَالْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ صِلَةُ الْمَوْصُولِ، وَالْعَائِدُ إِلَى الصِّفَةِ مَحْذُوفٌ، لِأَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَهُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَمْنَى النُّطْفَةَ بِصِيغَةِ الرُّبَاعِيِّ، يُمْنِيهَا بِضَمِّ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ، إِذَا أَرَاقَهَا فِي رَحِمِ الْمَرْأَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى [٥٣ \ ٤٦] ، وَمَنَى يَمْنَى بِصِيغَةِ الثُّلَاثِيِّ لُغَةٌ صَحِيحَةٌ، إِلَّا أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِهَا شَاذَّةٌ.
defalarca zikretmiştik. Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } buyruğu; kadınların rahimlerine akıttığınız meniyi gördünüz mü, demektir. «مَا» lafzı ism-i mevsûldür; fiil cümlesi mevsûlün sılasıdır; sıfata (sılaya) dönen âid zamiri bir fiil ile mansûb olduğu için hazfedilmiştir; takdiri «أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَهُ» (akıttığınız meniyi gördünüz mü) şeklindedir. Araplar erkeğin kadının rahmine meni dökmesi durumunda dört harfli (rubâî) kalıptan muzari harfinin zammesiyle «أَمْنَى النُّطْفَةَ يُمْنِيهَا» derler. Yüce Allah'ın: { مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى } “Döküldüğü zaman bir nutfeden (meniden)...” [Necm, 53/46] buyruğu da bu kabildendir. Üç harfli (sülâsî) kalıptan «مَنَى يَمْنَى» kullanımı da sahih bir lügattir, ancak bu şekliyle yapılan kıraat şâzzdır.
وَمِمَّنْ قَرَأَ «تَمْنُونَ» بِفَتْحِ التَّاءِ مُضَارِعٌ فِي الثُّلَاثِيِّ الْمُجَرَّدِ - أَبُو السَّمَّالِ وَابْنُ السِّمَيْقَعِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ، فَإِنَّهُمْ لَا بُدَّ أَنْ يَقُولُوا: أَنْتُمُ الْخَالِقُونَ، فَيُقَالُ لَهُمْ: إِذَا كُنَّا خَلَقْنَا هَذَا الْإِنْسَانَ الْخَصِيمَ الْمُبِينَ مِنْ تِلْكَ النُّطْفَةِ الَّتِي تُمْنَى فِي الرَّحِمِ، فَكَيْفَ تُكَذِّبُونَ بِقُدْرَتِنَا عَلَى خَلْقِهِ مَرَّةً أُخْرَى، وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ الْإِعَادَةَ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ أَصْعَبَ مِنَ الِابْتِدَاءِ، وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي «تَخْلُقُونَهُ» عَائِدٌ إِلَى الْمَوْصُولِ أَيْ تَخْلُقُونَ مَا تُمْنُونَهُ مِنَ النُّطَفِ عَلَقًا، ثُمَّ مُضَغًا إِلَى آخِرِ أَطْوَارِهِ.
Sülâsî mücerredin muzarisi olarak tâ harfinin fethasıyla «تَمْنُونَ» şeklinde okuyanlar arasında Ebü's-Semmâl ve İbnü's-Sümeyka‘ bulunmaktadır. Yüce Allah'ın: { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ } buyruğu takrîrî (onaylatma amaçlı) bir istifhamdır; nitekim onlar mecburen “Yaratanlar sizsiniz” diyeceklerdir. Bunun üzerine onlara şöyle denir: Biz bu apaçık hasım olan insanı rahme dökülen o meniden yarattığımıza göre, onu tekrar yaratmaya olan kudretimizi nasıl yalanlarsınız? Oysa siz pekâlâ bilirsiniz ki yaratmayı iade etmek ilk baştan yaratmaktan daha zor olamaz. «تَخْلُقُونَهُ» fiilindeki mansûb zamir mevsûle racidir; yani döktüğünüz nutfeyi bir alakaya, sonra bir çiğnem ete ve yaratılış evrelerinin sonuna kadar siz mi yaratıyorsunuz, demektir.
وَهَذَا الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى الْبَعْثِ وَغَيْرِهِ، وَعَلَى أَنَّهُ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ، بِبَيَانِ أَطْوَارِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى ذَلِكَ مُسْتَوْفًى بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَبَيَّنَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِكُلِّ طَوْرٍ مِنْ أَطْوَارِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٥] .
Bu ayetin insanın yaratılış evrelerini açıklayarak Allah'ın diriltmeye ve diğer şeylere olan kudretinin kemaline ve yalnızca O'nun ibadete layık olduğuna dair içerdiği kesin deliller diğer ayetlerde de açıklanmıştır. Buna dair açıklamayı Kur'an ayetleriyle eksiksiz olarak Hac Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, [bilin ki] şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” [Hac, 22/5] ayeti açıklanırken sunmuş ve insanın yaratılış evrelerinin her birine taalluk eden şer'î hükümleri açıklamıştık.
وَذَكَرْنَا أَطْوَارَ خَلْقِ الْإِنْسَانِ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ أَيْضًا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ [٥٥ \ ٣ - ٤] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
İnsanın yaratılış evrelerini Rahmân Suresi'nde de Yüce Allah'ın: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ (٣) عَلَّمَهُ الْبَيَانَ } “İnsanı yarattı. Ona beyanı (açıklamayı) öğretti.” [Rahmân, 55/3-4] buyruğu açıklanırken ve başka yerlerde zikretmiştik.
وَبَيَّنَّا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى أَطْوَارِ خَلْقِهِ جُمْلَةً وَتَفْصِيلًا فِي الْحَجِّ.
Onun yaratılış evrelerine delalet eden ayetleri Hac Suresi'nde hem icmâlî hem de tafsîlî olarak açıklamıştık.
تَنْبِيهٌ:
UYARI:
هَذَا الْبُرْهَانُ الدَّالُّ عَلَى الْبَعْثِ الَّذِي هُوَ خَلْقُ الْإِنْسَانِ مِنْ نُطْفَةِ مَنِيٍّ تُمْنَى - يَجِبُ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ النَّظَرُ فِيهِ، لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - وَجَّهَ صِفَةَ الْأَمْرِ بِالنَّظَرِ فِيهِ إِلَى مَنِيِّ الْإِنْسَانِ، وَالْأَصْلُ فِي صِيغَةِ الْأَمْرِ عَلَى التَّحْقِيقِ الْوُجُوبُ إِلَّا لِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنْهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ الْآيَةَ [٨٦ \ ٥ - ٦] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا
İnsanın dökülen bir meni nutfesinden yaratılması şeklindeki dirilişe delalet eden bu delil üzerinde her insanın tefekkür etmesi vaciptir; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah, ibret nazarıyla bakma emrini insanın menisine yöneltmiştir. Tahkike göre emir sığasının aslı, onu başka anlama çeviren bir delil bulunmadıkça vücûb ifade etmesidir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ (٥) خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ } “İnsan neden yaratıldığına bir baksın! O, atılan bir sudan yaratıldı.” [Târık, 86/5-6]. Bunun
شَرْحَهَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ أَفَرَأَيْتُمْ بِتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ بَعْدَ الرَّاءِ بَيْنَ بَيْنَ.
açıklamasını Nahl Suresi'nin başında sunmuştuk. Nâfi‘ bu kelimeyi «أَفَرَأَيْتُمْ» şeklinde rā harfinden sonraki hemzeyi beyne beyne teshil ederek okumuştur.
وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ الَّتِي بِهَا الْأَدَاءُ عَنْ وَرْشٍ عَنْهُ إِبْدَالُ الْهَمْزَةِ أَلِفًا وَإِشْبَاعُهَا لِسُكُونِ الْيَاءِ بَعْدَهَا.
Ondan Verş rivayetinde meşhur ve uygulanan okuyuş ise kendisinden sonraki yâ harfinin sükûnundan ötürü hemzeyi elife ibdal etmek ve onu işbâ‘ ile (uzatarak) okumaktır.
وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ: «أَفَرَيْتُمْ» بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَهُ بَاقِي السَّبْعَةِ بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَةِ.
el-Kisâî hemzenin hazfi ile «أَفَرَيْتُمْ» şeklinde okumuştur; diğer yedi kıraat imamı ise hemzeyi tahkik ile okumuştur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ بِتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ. وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ الَّتِي بِهَا الْأَدَاءُ عَنْ وَرْشٍ عَنْ نَافِعٍ إِبْدَالُ الثَّانِيَةِ أَلِفًا مُشْبَعًا مَدُّهَا لِسُكُونِ النُّونِ بَعْدَهَا، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَهُشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ، وَقَالُونَ، وَأَبُو عَمْرٍو وَهُشَامٌ بِأَلْفِ الْإِدْخَالِ بَيْنَ الْهَمْزَتَيْنِ وَالْبَاقُونَ بِدُونِهَا.
Yüce Allah'ın: { أَأَنْتُمْ } buyruğunu Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İki rivayetten birinde İbn Âmir'den Hişâm ikinci hemzeyi teshil ederek okumuştur. Nâfi‘den Verş yoluyla gelen meşhur ve uygulanan rivayet ise kendisinden sonraki nûn harfinin sükûnundan ötürü ikinciyi meddi işbâ‘ edilmiş bir elife ibdal etmektir. Âsım, Hamza, el-Kisâî ve diğer rivayette İbn Âmir'den Hişâm iki hemzeyi tahkik ile okumuşlardır. Kâlûn, Ebû Amr ve Hişâm iki hemze arasına idhal elifi koyarak okumuşlar, diğerleri ise idhalsiz okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ.
Yüce Allah'ın: { نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik ve biz, yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda önümüze geçilebileceklerden değiliz.” buyruğu.