فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحَشْرِ أَرْضُ الْمَحْشَرِ، وَهِيَ الشَّامُ.
Bir görüşe göre haşrdan kasıt, toplanma yeri (mahşer) olan Şam toprağıdır.
وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْحَشْرِ: الْجَمْعُ.
Diğer bir görüşe göre ise haşrdan kasıt, toplamaktır.
وَاسْتَدَلَّ الْقَائِلُونَ بِالْأَوَّلِ بِآثَارٍ مِنْهَا: مَا رَوَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: مَنْ شَكَّ فِي أَنَّ أَرْضَ الْمَحْشَرِ هَاهُنَا يَعْنِي الشَّامَ فَلْيَقْرَأْ هَذِهِ الْآيَةَ: هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ، وَمَا رَوَاهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ عَنْ عِكْرِمَةَ أَيْضًا، وَالزُّهْرِيِّ، وَسَاقَ قَوْلَهَ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِبَنِيِ النَّضِيرِ: «اخْرُجُوا» ، قَالُوا: إِلَى أَيْنَ؟ قَالَ: «إِلَى أَرْضِ الْمَحْشَرِ» ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْأَوَّلِيَّةُ هُنَا مَكَانِيَّةً، أَيْ: لِأَوَّلِ مَكَانٍ مِنْ أَرْضِ الْمَحْشَرِ، وَهِيَ أَرْضُ الشَّامِ، وَأَوَائِلُهُ خَيْبَرُ وَأَذْرِعَاتٌ.
İlk görüşü savunanlar birtakım rivayetlerle delil getirmişlerdir; bunlardan biri İbn Kesîr'in İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiği şu sözdür: "Mahşer yerinin burası, yani Şam olduğundan şüphe eden kişi şu ayeti okusun: { هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenleri ilk sürgünde/toplanmada yurtlarından çıkaran O'dur”. Bir diğeri de Ebû Hayyân'ın el-Bahr'da yine İkrime ve ez-Zührî'den naklettiği rivayettir; o, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Nadîr'e şöyle buyurduğunu zikretmiştir: «Çıkın!». Onlar: "Nereye?" deyince; «Mahşer toprağına» buyurmuştur. Buna göre buradaki "ilklik" mekânsaldır; yani mahşer toprağının ilk yerine [sürgün edilmişlerdir] ki orası Şam toprağıdır; başlangıç kısımları da Hayber ve Ezriât'tır.
وَقِيلَ: إِنَّ الْحَشْرَ عَلَى مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ وَهُوَ الْجَمْعُ، قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ: الْحَشْرُ الْجَمْعُ لِلتَّوَجُّهِ إِلَى نَاحِيَةٍ مَا، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قِيلَ: الْحَشْرُ هُوَ حَشْدُ الرَّسُولِ ﷺ الْكَتَائِبَ؛ لِقِتَالِهِمْ، وَهُوَ أَوَّلُ حَشْرٍ مِنْهُ لَهُمْ وَأَوَّلُ قِتَالٍ قَاتَلَهُمْ، وَعَلَيْهِ فَتَكُونُ الْأَوَّلِيَّةُ زَمَانِيَّةً وَتَقْتَضِي حَشْرًا بَعْدَهُ، فَقِيلَ: هُوَ حَشْرُ عُمَرَ إِيَّاهُمْ بِخَيْبَرَ، وَقِيلَ: نَارٌ تَسُوقُ النَّاسَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَهُوَ حَدِيثٌ فِي الصَّحِيحِ، وَقِيلَ: الْبَعْثُ.
Denildi ki: Haşr lügat anlamındadır, o da toplamaktır. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: Haşr, bir yöne yönelmek üzere toplamak/toplanmaktır. Bu anlamdan hareketle şöyle denilmiştir: Haşr, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla savaşmak üzere birlikleri toplamasıdır. Bu, onun onlar için yaptığı ilk toplama ve onlarla yaptığı ilk savaştır. Buna göre "ilklik" zamansaldır ve sonrasında bir haşr (toplanma/sürgün) daha olmasını gerektirir. Nitekim denilmiştir ki: O, Ömer'in onları Hayber'de toplaması/sürmesidir. Yine denilmiştir ki: İnsanları doğudan batıya süren bir ateştir -ki bu Sahih'te geçen bir hadistir-. Yine denilmiştir ki: [İkinci haşr] ba's (yeniden diriliş)tir.
إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ أَعَمُّ مِنْ مَحَلِّ الْخِلَافِ؛ لِأَنَّ النَّارَ الْمَذْكُورَةَ، وَالْبَعْثَ لَيْسَتَا خَاصَّتَيْنِ بِالْيَهُودِ، وَلَا بِبَنِي النَّضِيرِ خَاصَّةً، وَمِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ الشَّيْخُ ﵀ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى أَحَدِ الْمَعَانِي بِكَوْنِهِ هُوَ الْغَالِبَ فِي الْقُرْآنِ، وَمَثَّلَ لَهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [٥٨ \ ٢١] ، فَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْغَلَبَةِ: الْغَلَبَةُ بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ، وَالْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ اسْتِعْمَالُ الْغَلَبَةِ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى دُخُولِ تِلْكَ الْغَلَبَةِ فِي الْآيَةِ؛ لِأَنَّ خَيْرَ مَا يُبَيَّنُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.
Ancak bu manalar ihtilaf konusundan daha geneldir; çünkü zikredilen ateş ve ba's (diriliş) ne Yahudilere ne de özel olarak Benî Nadîr'e hastır. Şeyh'in (rahimehullâh) işaret ettiği hususlardan biri de, beyan türlerinden birinin bir manaya, o mananın Kur'an'da galip (en yaygın) olmasıyla delil getirmek olduğudur. Mukaddimede buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu örnek vermiştir: { لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz” [Mücâdele, 58/21]. Nitekim bazı âlimler bu galebeden kastın delil ve beyan ile galebe olduğunu söylemişlerdir; Kur'an'da galip olan ise galebenin kılıç ve mızrakla kullanılmasıdır. Bu da bu galebenin ayete dahil olduğuna açık bir delildir; zira Kur'an'ın kendisiyle açıklandığı en hayırlı şey yine Kur'an'dır.
وَهُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ غَلَبَةَ اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ بَلْ عُمُومَ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْحَشْرِ إِنَّمَا هُوَ لِلْجَمْعِ، ثُمَّ بَيَّنَ الْمُرَادَ بِالْحَشْرِ لِأَيِّ شَيْءٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ [٢٧ \ ١٧] ، وَقَوْلُهُ: وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا [٦ \ ١١١] ، وَقَوْلُهُ عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ دَاوُدَ: وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ [٣٨ \ ١٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ فِرْعَوْنَ: قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى [٢٠ \ ٥٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ [٧ \ ١١١] ، وَقَوْلُهُ: فَحَشَرَ فَنَادَى [٧٩ \ ٢٣] ، فَكُلُّهَا بِمَعْنَى الْجَمْعِ.
Burada, bu ayette de Kur'an'daki yaygın kullanım, hatta haşr kelimesinin genel kullanımı sadece toplamak anlamındadır. Sonra haşr ile neyin kastedildiği açıklanmıştır; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ } “Süleyman'a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı” [Neml, 27/17]; şu buyruğu: { وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “Her şeyi karşılarına toplasaydık” [En'âm, 6/111]; Allah'ın nebisi Dâvûd hakkında geçen şu buyruğu: { وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ } “Toplanmış kuşları da [ona boyun eğdirdik]; hepsi O'na yönelmekteydi” [Sâd, 38/19]; Allah Teâlâ'nın Firavun hakkında geçen şu buyruğu: { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “Dedi ki: Buluşma vaktimiz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun” [Tâhâ, 20/59]; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ } “Dediler ki: Onu ve kardeşini alıkoy, şehirlere toplayıcılar gönder” [A'râf, 7/111] ve şu buyruğu: { فَحَشَرَ فَنَادَى } “Derken topladı ve seslendi” [Nâziât, 79/23]. Bunların hepsi toplamak manasındadır.
وَإِذَا اسْتُعْمِلَ بِمَعْنَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَإِنَّهُ يَأْتِي مَقْرُونًا بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ جَمِيعُ اسْتِعْمَالَاتِ الْقُرْآنِ لِهَذَا، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ [١٨ \ ٤٧] ، وَذَلِكَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛ لِبُرُوزِ الْأَرْضِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا [١٩ \ ٨٥] ، وَذَلِكَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِتَقْيِيدِهِ بِالْيَوْمِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا [٢٠ \ ١٠٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ [٨١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ [٤١ \ ١٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ مُقَيَّدٌ بِمَا يُعَيِّنُ الْمُرَادَ بِالْحَشْرِ، وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Kıyamet günü anlamında kullanıldığında ise buna delalet eden bir karine ile birlikte gelir; Kur'an'ın bu konudaki bütün kullanımları böyledir. Örneğin Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ } “Yeri çırılçıplak görürsün ve onları toplamışızdır” [Kehf, 18/47]; bu, yerin meydana çıkması sebebiyle kıyamet günündedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } “Takva sahiplerini Rahmân'ın huzuruna heyet halinde toplayacağımız gün” [Meryem, 19/85]; bu, gün ile kayıtlandığı için kıyamet günündedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا } “Sûra üflendiği gün, işte o gün günahkârları [gözleri] gömgök toplayacağız” [Tâhâ, 20/102]; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ } “Vahşi hayvanlar toplandığı zaman” [Tekvîr, 81/5]; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Allah'ın düşmanlarının ateşe doğru toplanıp sevk edilecekleri gün” [Fussilet, 41/19] ve haşr ile kastedilenin kıyamet günü olduğunu belirten kayıtlarla gelen diğer ayetler gibi.
فَإِذَا أُطْلِقَ كَانَ لِمُجَرَّدِ الْجَمْعِ كَمَا فِي الْأَمْثِلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِأَوَّلِ الْحَشْرِ، أَنَّ الرَّاجِحَ فِيهِ لِأَوَّلِ الْجَمْعِ، وَتَكُونُ الْأَوَّلِيَّةُ زَمَانِيَّةً وَفِعْلًا، فَقَدْ كَانَ أَوَّلُ جَمْعٍ لِلْيَهُودِ، وَقَدْ أَعْقَبَهُ جَمْعٌ آخَرُ لِإِخْوَانِهِمْ بَنِي قُرَيْظَةَ بَعْدَ عَامٍ وَاحِدٍ، وَأَعْقَبَهُ جَمْعٌ آخَرُ فِي خَيْبَرَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا رَبْطَ إِخْرَاجِ بَنِي النَّضِيرِ مِنْ دِيَارِهِمْ بِإِنْزَالِ بَنِي قُرَيْظَةَ مِنْ صَيَاصِيهِمْ، وَهَكَذَا رَبَطَ جَمْعَ هَؤُلَاءِ بِأُولَئِكَ إِلَّا أَنَّ هَؤُلَاءِ أُجْلُوا وَأُخْرِجُوا، وَأُولَئِكَ قُتِلُوا وَاسْتُرِقُّوا.
Mutlak (kayıtsız) bırakıldığında ise geçen örneklerde olduğu gibi sırf toplamak manasına gelir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { لِأَوَّلِ الْحَشْرِ } “İlk sürgünde/toplanmada” buyruğunda tercih edilen anlam "ilk toplama"dır; ilklik zamansal ve fiilîdir. Nitekim bu, Yahudilerin ilk toplanması/sürgünüydü; ardından bir yıl sonra kardeşleri Benî Kurayza'nın başka bir toplanması geldi; ardından Hayber'de başka bir toplanma daha geldi. Daha önce Benî Nadîr'in yurtlarından çıkarılmasını Benî Kurayza'nın kalelerinden indirilmesine bağlamıştık. İşte böylece bunların toplanmasını da şunlarınkine bağlamıştır; şu farkla ki bunlar sürgün edilip çıkarıldılar, şunlar ise öldürülüp esir edildiler.
تَنْبِيهٌ
UYARI
وَكَوْنُ الْحَشْرِ بِمَعْنَى الْجَمْعِ لَا يَتَنَافَى مَعَ كَوْنِ خُرُوجِهِمْ كَانَ إِلَى أَوَائِلِ الشَّامِ؛ لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَوَّلَ هُوَ جَمْعُهُمْ لِلْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ، ثُمَّ يَتَوَجَّهُونَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى الشَّامِ أَوْ إِلَى غَيْرِهَا.
Haşr kelimesinin toplamak manasına gelmesi, onların çıkışlarının Şam'ın başlangıç taraflarına olmasıyla çelişmez; çünkü ilk amaç onların Medine'den çıkmak üzere toplanmalarıdır, daha sonra ise Şam'a veya başka bir yere yöneleceklerdir.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ تَوَجُّهَهُمْ كَانَ إِلَى الشَّامِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bazı âlimler, onların yönelişinin Şam'a olduğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla delil getirmişlerdir:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا [٤ \ ٤٧] ؛ لِأَنَّ السِّيَاقَ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ، وَالتَّعْرِيضَ بِأَصْحَابِ السَّبْتِ أَلْصَقُ بِهِمْ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Ey kendilerine kitap verilenler! Biz birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden veya cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin! Allah'ın emri yerine getirilmiştir” [Nisâ, 4/47]; çünkü bağlam Ehl-i Kitap hakkındadır ve Cumartesi ehline yapılan tariz onlara daha yakındır.
فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْوُجُوهُ هُنَا هِيَ سُكْنَاهُمْ بِالْمَدِينَةِ، وَطَمْسُهَا تَغَيُّرُ مَعَالِمِهَا، وَرَدُّهُمْ عَلَى أَدْبَارِهِمْ، أَيْ: إِلَى بِلَادِ الشَّامِ الَّتِي جَاءُوا مِنْهَا أَوَّلًا حِينَمَا خَرَجُوا مِنَ الشَّامِ إِلَى الْمَدِينَةِ، انْتِظَارًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، حَكَاهُ أَبُو حَيَّانَ وَحَسَّنَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ.
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Buradaki yüzler onların Medine'deki ikametleridir; silinmesi ise alametlerinin değişmesidir; arkalarına döndürülmeleri de Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) beklemek üzere Şam'dan Medine'ye çıktıklarında ilk geldikleri Şam diyarına [döndürülmeleridir]. Bunu Ebû Hayyân nakletmiş, ez-Zemahşerî de güzel bulmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا.
Allah Teâlâ'nın: { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi” buyruğu.
أَتَى: تَأْتِي لِعِدَّةِ مَعَانٍ، مِنْهَا بِمَعْنَى الْمَجِيءِ، وَمِنْهَا بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ، وَمِنْهَا بِمَعْنَى الْمُدَاهَمَةِ.
Etâ (أَتَى) kelimesi birkaç anlama gelir; bunlardan biri gelmek, biri azap/uyarı gelmesi, biri de ansızın basmak manasıdır.
وَقَدْ تَوَهَّمَ الرَّازِيُّ أَنَّهَا مِنْ بَابِ الصِّفَاتِ، فَقَالَ: الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ، لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ بِاتِّفَاقِ جُمْهُورِ الْعُقَلَاءِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ بَابَ التَّأْوِيلِ مَفْتُوحٌ، وَأَنَّ صَرْفَ الْآيَاتِ عَنْ ظَوَاهِرِهَا بِمُقْتَضَى الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ جَائِزٌ. اهـ.
er-Râzî bunun sıfatlar kabilinden olduğunu zannederek şöyle demiştir: İkinci mesele: O'nun { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ } buyruğunu, akıl sahiplerinin çoğunluğunun ittifakıyla zahirine hamletmek mümkün değildir. Bu da tevil kapısının açık olduğuna ve ayetleri akli delillerin gereği doğrultusunda zahirlerinden çevirmenin caiz olduğuna delalet etmiştir. [Râzî'nin sözü bitti].
وَهَذَا مِنْهُ عَلَى مَبْدَئِهِ فِي تَأْوِيلِ آيَاتِ الصِّفَاتِ، وَيَكْفِي لِرَدِّهِ أَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى مُقْتَضَى الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعَقْلَ لَا مَدْخَلَ لَهُ فِي بَابِ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى؛ لِأَنَّهَا فَوْقَ مُسْتَوَيَاتِ الْعُقُولِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [٤٢ \ ١١] ، وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا ﷾.
Bu, onun sıfat ayetlerini tevil etme prensibinden kaynaklanmaktadır. Bunu reddetmek için, akli delillerin gereğine dayandırılmış olması yeterlidir; zira aklın Allah Teâlâ'nın sıfatları konusunda hiçbir dahli olamayacağı malumdur; çünkü sıfatlar akılların seviyelerinin fevkindedir: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [Şûrâ, 42/11]; { وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا } “Onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar” [Tâhâ, 20/110].
أَمَّا مَعْنَى الْآيَةِ فَإِنَّ سِيَاقَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِثْلَ هَذَا السِّيَاقِ لَيْسَ مِنْ بَابِ الصِّفَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ [١٦ \ ٢٦] ، أَيْ هَدَمَهُ وَاقْتَلَعَهُ مِنَ قَوَاعِدِهِ، وَنَظِيرِهِ: أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا [١٠ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا [١٣ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا [٢١ \ ٤٤] .
Ayetin manasına gelince, Kur'an'ın akışı böylesi bir bağlamın sıfatlar kabilinden olmadığına delalet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ } “Bunun üzerine Allah onların binalarını temellerinden vurdu” [Nahl, 16/26], yani onu yıktı ve temellerinden söküp attı. Bunun benzeri: { أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا } “Ona geceleyin yahut gündüzün emrimiz gelivermiştir” [Yûnus, 10/24]; şu buyruğu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا } “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz” [Ra'd, 13/41] ve şu buyruğudur: { أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا } “Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz” [Enbiyâ, 21/44].
وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ فِي الْعَدْوَى: أَنِّي قُلْتُ أُتِيتَ أَيْ دُهِيتَ، وَتَغَيَّرَ عَلَيْكَ حِسُّكُ فَتَوَهَّمْتَ مَا لَيْسَ بِصَحِيحٍ صَحِيحًا.
Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) bulaşıcı hastalık hakkındaki hadiste [şöyle geçer]: "Ben: Sana bir felaket geldi (utîte) dedim", yani başına bir musibet geldi, hissin değişti de doğru olmayanı doğru sandın.
وَيُقَالُ: أُتِيَ فُلَانٌ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ التَّاءِ إِذَا أَظَلَّ عَلَيْهِ الْعَدُّوُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: مِنْ مَأْمَنِهِ
Hemzenin zammesi ve tânın kesresiyle (utiye fulânun / أُتِيَ فُلَانٌ) denir ki bu, düşman üzerine aniden çöktüğünde söylenir. Şu atasözü de bundandır: "Güvendiği yerden
يُؤْتَى الْحَذِرُ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا، أَخَذَهُمْ وَدَهَاهُمْ وَبَاغَتَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا مِنْ قَتْلِ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَحِصَارِهِمْ، وَقَذْفِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ.
sakınan kimseye [baskın] gelir." Buna göre Allah Teâlâ'nın: { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi” buyruğu; Ka'b b. el-Eşref'in öldürülmesi, kuşatılmaları ve kalplerine korku salınması suretiyle hiç beklemedikleri bir yerden onları yakaladı, başlarına felaket getirdi ve baskın yaptı demektir.
وَهُنَاكَ مَوْقِفٌ آخَرُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ هُنَا، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٢ \ ١٠٩] . فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَهُوَ فِي سِيَاقِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُمْ بِذَاتِهِمِ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمْ: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ فَيَكُونُ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ هُنَا هُوَ إِتْيَانُ أَمْرِهِ تَعَالَى الْمَوْعُودِ فِي بَادِئِ الْأَمْرِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ.
Bakara Suresi'nde burada zikrettiğimizi destekleyen başka bir yer daha vardır; o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra inkâra döndürmek istedi. Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün! Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kâdirdir” [Bakara, 2/109]. Allah Teâlâ'nın: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün” buyruğu Ehl-i Kitap bağlamındadır; onlar da bizzat haklarında { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ } buyurduğu kimselerdir. Dolayısıyla buradaki { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ } [ifadesi], işin başında af ve hoşgörü emredildiğinde vaat edilen Teâlâ'nın emrinin gelmesidir.
وَقَدْ أَوْرَدَ الشَّيْخُ ﵀ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ مِنَ السِّيَاقِ، وَقَالَ: وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: بِأَمْرِهِ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ وَاحِدُ الْأَوَامِرِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ وَاحِدُ الْأُمُورِ.
Şeyh (rahimehullâh), Allah Teâlâ'nın: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } buyruğunun tefsirinde, bağlamdan açıkça anlaşıldığı üzere bu ayetin Ehl-i Kitap hakkında olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: O'nun { بِأَمْرِهِ } buyruğundaki "emir" hakkında bazı âlimler bunun "avamir"in (emirlerin) tekili olduğunu, bazıları da "umûr"un (işlerin/olayların) tekili olduğunu söylemişlerdir.
فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّهْيِ فَإِنَّ الْأَمْرَ الْمَذْكُورَ، هُوَ الْمُصَرَّحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ [٩ \ ٢٩] .
Nehyin zıddı olan emir (buyruk) olduğu şeklindeki birinci görüşe göre mezkûr emir, şu buyrukta açıkça ifade edilen emirdir: { قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın!” [Tevbe, 9/29].
وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ وَاحِدَ الْأُمُورِ، فَهُوَ مَا صَرَّحَ اللَّهُ بِهِ فِي الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى مَا أَوْقَعَ بِالْيَهُودِ مِنَ الْقَتْلِ، وَالتَّشْرِيدِ كَقَوْلِهِ: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ الْآيَةَ [٥٩ \ ٢ - ٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَالْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ عَلَى التَّحْقِيقِ. اهـ[مِنَ الْجُزْءِ الْأَوَّلِ مِنَ الْأَضْوَاءِ] .
"Umûr"un (işlerin) tekili olduğu görüşüne göre ise Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi Yahudilerin başına gelen öldürülme ve sürülmeye delalet eden ayetlerde açıkça beyan ettiği husustur: { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ } “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi ve kalplerine korku saldı; öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın! Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları [dünyada] cezalandırırdı...” [Haşr, 59/2-3] ve diğer ayetler. Ayet muhakkik âlimlere göre mensuh değildir. [Advâ'nın birinci cildinden nakil bitti].
فَقَدْ نَصَّ ﵀ عَلَى أَنَّ آيَةَ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ مُرْتَبِطَةٌ بِآيَةِ: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا، هَذِهِ كَمَا قَدَّمْنَا: أَنَّ هَذَا هُوَ الْأَمْرُ الْمَوْعُودُ بِهِ، وَقَدْ أَتَاهُمْ بِهِ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا، وَيَشْهَدُ لِهَذَا كُلِّهِ الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ (فَآتَاهُمْ) بِالْمَدِّ بِمَعْنَى: أَعْطَاهُمْ وَأَنْزَلَ بِهِمْ، وَيَكُونُ الْفِعْلُ مُتَعَدِّيًا وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
O (rahimehullâh), { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } ayetinin bu { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } ayetiyle bağlantılı olduğunu açıkça ifade etmiştir; nitekim daha önce belirttiğimiz gibi vaat edilen emir budur ve onlara hiç beklemedikleri bir yerden gelmiştir. Bütün bunlara, ikinci kıraat olan med ile (fe-âtâhum / فَآتَاهُمْ) okunuşu da şahitlik etmektedir; bu da onlara verdi ve başlarına indirdi manasındadır. Fiil geçişli (müteaddi) olup mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir, buna şu buyruk delalet etmektedir:
مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا أَيْ: أَنْزَلَ بِهِمْ عُقُوبَةً وَذِلَّةً وَمَهَانَةً جَاءَتْهُمْ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “hiç beklemedikleri bir yerden”, yani onlara hiç beklemedikleri bir yerden bir ceza, bir zillet ve bir aşağılanma indirdi. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } “ve kalplerine korku saldı” buyruğu.
مَنْطُوقُهُ أَنَّ الرُّعْبَ سَبَبٌ مِنْ أَسْبَابِ هَزِيمَةِ الْيَهُودِ، وَمَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَكْسَ بِالْعَكْسِ أَيْ: أَنَّ الطُّمَأْنِينَةَ وَهِيَ ضِدُّ الرُّعْبِ، سَبَبٌ مِنْ أَسْبَابِ النَّصْرِ، وَهُوَ ضِدُّ الْهَزِيمَةِ.
Ayetin mantuku (açık lafzı), korkunun Yahudilerin hezimet sebeplerinden biri olduğuna; mefhum-ı muhalifi (zıt anlamı) ise tersinin tersine delalet ettiğine, yani korkunun zıddı olan huzur/güvenin (itminan), hezimetin zıddı olan zafer sebeplerinden biri olduğuna delalet eder.
وَقَدْ جَاءَ ذَلِكَ الْمَفْهُومُ مُصَرَّحًا بِهِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا [٤٨ \ ١٨] ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ [٠٠٩ ٠٢٦] ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ [٩ \ ٢٥ - ٢٦] ، فَقَدْ وَلَّوْا مُدْبِرِينَ بِالْهَزِيمَةِ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنْزَلَ جُنُودًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَكَانَ النَّصْرُ لَهُمْ، وَهَزِيمَةُ أَعْدَائِهِمِ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا [٩ \ ٢٥] أَيْ: بِالْقَتْلِ، وَالسَّبْيِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Bu mefhum, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki ayetlerde açıkça gelmiştir; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur. Gönüllerindekini bilmiş, üzerlerine huzur ve güven indirmiş ve onları yakın bir fetihle mükâfatlandırmıştır” [Fetih, 48/18]. Biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ } “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği fakat size hiçbir fayda sağlamadığı, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen size dar geldiği, sonra da arkanıza dönüp kaçtığınız Huneyn gününde yardım etmişti. Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine güven duygusunu indirdi, görmediğiniz ordular indirdi ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte bu, kâfirlerin cezasıdır” [Tevbe, 9/25-26]. Nitekim hezimetle arkalarına dönüp kaçmışlardı, sonra Allah Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve meleklerden ordular indirdi, böylece zafer onların oldu; düşmanlarının hezimeti ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla işaret edilendir: { وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenleri azaba uğrattı” [Tevbe, 9/26], yani o gün öldürülmek ve esir alınmak suretiyle [onları cezalandırdı].
وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [٩ \ ٤٠] .
Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o, arkadaşına: 'Üzülme, Allah kesinlikle bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah onun üzerine güven duygusunu indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı. Allah'ın sözü ise en yücedir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” [Tevbe, 9/40].
وَهَذَا الْمَوْقِفُ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، اثْنَانِ أَعْزَلَانِ يَتَحَدَّيَانِ قُرَيْشًا بِكَامِلِهَا، بِعَدَدِهَا وَعُدَدِهَا، فَيَخْرُجَانِ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ، وَيَدْخُلَانِ الْغَارَ فِي سُدْفَةِ اللَّيْلِ، وَيَأْتِي الطَّلَبُ عَلَى فَمِ الْغَارِ بِقُلُوبٍ حَانِقَةٍ، وَسُيُوفٍ مُصْلَتَةٍ، وَآذَانٍ مُرْهَفَةٍ حَتَّى يَقُولَ الصِّدِّيقُ ﵁: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ نَظَرَ أَحَدُهُمْ تَحْتَ نَعْلَيْهِ لَأَبْصَرَنَا، فَيَقُولُ ﷺ وَهُوَ فِي غَايَةِ الطُّمَأْنِينَةِ، وَمُنْتَهَى السَّكِينَةِ: «مَا بَالُكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا» ؟ .
Bu durum Allah'ın ayetlerinden bir ayettir: Silahsız iki kişi, bütün sayısıyla ve teçhizatıyla Kureyş'in tamamına meydan okumakta; kılıçların gölgeleri altında çıkıp gecenin karanlığında mağaraya girmekte; peşlerindekiler öfkeli kalplerle, çekilmiş kılıçlarla ve can kulağıyla dinleyen kulaklarla mağaranın ağzına kadar gelmektedir; öyle ki Sıddîk (radıyallâhu anh): "Vallahi ey Allah'ın Resûlü, onlardan biri ayaklarının altına baksa bizi görür" demekte, [Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise son derece huzurlu ve nihai bir sekinet içinde şöyle buyurmaktadır: «Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?»
وَمِنْهَا: وَفِي أَخْطَرِ الْمَوَاقِفِ فِي الْإِسْلَامِ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، حِينَمَا الْتَقَى الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ وَجْهًا لِوَجْهٍ، جَاءَتْ قُوَى الشَّرِّ فِي خُيَلَائِهَا وَبَطَرِهَا وَأَشْرِهَا، وَأَمَامَهَا جُنْدُ اللَّهِ فِي تَوَاضُعِهِمْ
Bunlardan biri de İslam'ın en tehlikeli durumlarından biri olan Bedir Gazvesi'ndedir: Hak ile batıl yüz yüze geldiğinde, şer güçleri kibirleri, şımarıklıkları ve azgınlıklarıyla gelmişti; onların karşısında ise tevazuları,
وَإِيمَانِهِمْ، وَضَرَاعَتِهِمْ إِلَى اللَّهِ: فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ [٨ \ ٩ - ١١] .
imanları ve Allah'a yalvarışlarıyla Allah'ın ordusu vardı: { فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ } “Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz da O: 'Ben size peş peşe gelen bin melekle yardım edeceğim' diyerek duanızı kabul etmişti. Allah bunu sadece bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yapmıştı. Yardım ancak Allah katındandır. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Hani O, katından bir güven olarak sizi bir uyuklama ile bürüyor ve sizi onunla temizlemek, şeytanın murdarlığını sizden gidermek, kalplerinizi pekiştirmek ve ayaklarınızı sağlam tutmak için üzerinize gökten bir su indiriyordu” [Enfâl, 8/9-11].
فَمَا جَعَلَ اللَّهُ الْإِمْدَادَ بِالْمَلَائِكَةِ إِلَّا؛ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُهُمْ، وَمَا غَشَّاهُمُ النُّعَاسَ إِلَّا أَمَنَةً مِنْهُ، وَتَمَّ كُلُّ ذَلِكَ بِمَا رَبَطَ عَلَى قُلُوبِهِمْ، فَقَاوَمُوا بِقِلَّتِهِمْ قُوَى الشَّرِّ عَلَى كَثْرَتِهِمْ، وَتَمَّ النَّصْرُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِمَدَدٍ مِنَ اللَّهِ، كَمَا رَبَطَ عَلَى قُلُوبِ أَهْلِ الْكَهْفِ: وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا [١٨ \ ١٤] .
Allah meleklerle yardımı sırf kalpleri yatışsın diye kıldı; onları uyuklama ile bürümesi de sadece katından bir güven sebebiyleydi. Bütün bunlar kalplerini pekiştirmesiyle (rabt) gerçekleşti; böylece sayıca az olmalarına rağmen çok olan şer güçlerine karşı koydular ve zafer, Allah'ın bir yardımı olarak Allah katından tamamlandı. Tıpkı Ashâb-ı Kehf'in kalplerini pekiştirdiği gibi: { وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا } “Onlar ayağa kalkıp: 'Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir; O'ndan başkasına asla ilah diye yalvarmayız, yoksa andolsun ki saçma bir söz söylemiş oluruz' dediklerinde kalplerini pekiştirmiştik” [Kehf, 18/14].
هَذِهِ آثَارُ الطُّمَأْنِينَةِ وَالسَّكِينَةِ وَالرَّبْطِ عَلَى الْقُلُوبِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَمْرَيْنِ الْمَنْطُوقَ وَالْمَفْهُومَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ [٨ \ ١٢] ، فَنَصَّ عَلَى الطُّمَأْنِينَةِ بِالتَّثْبِيتِ فِي قَوْلِهِ: فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا، وَنَصَّ عَلَى الرُّعْبِ فِي قَوْلِهِ: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَكَانَتِ الطُّمَأْنِينَةُ تَثْبِيتًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالرُّعْبُ زَلْزَلَةً لِلْكَافِرِينَ.
İşte bunlar, Allah Teâlâ'nın: { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ } “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi ve kalplerine korku saldı; öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı” buyruğundan mefhum-ı muhalif ile delalet edilen itminanın, sekinetin ve kalpleri pekiştirmenin (rabt) eserleridir. Allah Teâlâ her iki hususu, yani mantuk ve mefhumu şu buyruğunda bir arada toplamıştır: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “Hani Rabbin meleklere: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim, haydi iman edenlere sebat verin! İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım' diye vahyediyordu” [Enfâl, 8/12]. { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlere sebat verin” buyruğunda sebat ile itminanı açıkça ifade etmiş; { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım” buyruğunda da korkuyu açıkça belirtmiştir. Böylece itminan müminler için bir sebat, korku ise kâfirler için bir sarsıntı olmuştur.
وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، قَالَ: «إِنِّي مُتَقَدِّمُكُمْ؛ لِأُزَلْزِلَ بِهِمُ الْأَقْدَامَ» ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَسْبَابِ هَذِهِ الطُّمَأْنِينَةِ فِي هَذِهِ الْمَوَاقِفِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [٨ \ ٤٥، ٤٦] .
Hadiste geldiğine göre Cibrîl (aleyhisselâm), Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Kurayza'ya yönelmesini emrettiğinde şöyle demiştir: «Ayaklarını sarsmak üzere önünüzden gidiyorum». Bu durumlardaki bu itminanın sebeplerine delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra içinize korku düşer de kuvvetiniz elden gider. Sabredin! Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” [Enfâl, 8/45-46].
فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَرْبَعَةَ أَسْبَابٍ لِلطُّمَأْنِينَةِ:
Allah Teâlâ itminan için dört sebep zikretmiştir:
الْأُولَى: الثَّبَاتُ، وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ [٦١ \ ٤] .
Birincisi: Sebat etmektir; buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmiştir: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ } “Şüphesiz Allah, kendi yolunda kenetlenmiş bir bina gibi saf bağlayarak savaşanları sever” [Saf, 61/4].
وَالثَّانِيَةُ: ذِكْرُ اللَّهِ كَثِيرًا، وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [١٣ \ ٢٨] .
İkincisi: Allah'ı çokça zikretmektir; buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmiştir: { أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” [Ra'd, 13/28].
وَالثَّالِثَةُ: طَاعَةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَيَدُلُّ لَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ [٤٧ \ ٢٠ - ٢١] .
Üçüncüsü: Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmektir; buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Hükmü açık bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Onlara yakışan ise itaat etmek ve güzel söz söylemektir” [Muhammed, 47/20-21].
وَالرَّابِعَةُ: عَدَمُ التَّنَازُلِ وَالِاعْتِصَامُ وَالْأُلْفَةُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا [٣ \ ١٠٣] .
Dördüncüsü: Çekişmemek, [Allah'ın ipine] sarılmak ve kaynaşmaktır; buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin!” [Âl-i İmrân, 3/103].
وَمِنْ ذِكْرِ أَسْبَابِ الْهَزِيمَةِ مِنْ رُعْبِ الْقُلُوبِ، وَأَسْبَابِ النَّصْرِ مِنَ السَّكِينَةِ وَالطُّمَأْنِينَةِ، تَعْلَمُ مَدَى تَأْثِيرِ الدَّعَايَاتِ فِي الْآوِنَةِ الْأَخِيرَةِ، وَمَا سُمِّيَ بِالْحَرْبِ الْبَارِدَةِ مِنْ كَلَامٍ وَإِرْجَافٍ مِمَّا يَنْبَغِي الْحَذَرُ مِنْهُ أَشَدُّ الْحَذَرِ، وَقَدْ حَذَّرَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا [٣٣ \ ١٨] ، وَقَدْ حَذَّرَ تَعَالَى مِنَ السَّمَاعِ لِهَؤُلَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ [٩ \ ٤٧] .
Kalplerin korkması şeklindeki hezimet sebeplerinin ve sekinet ile itminan şeklindeki zafer sebeplerinin zikredilmesinden, son zamanlardaki propagandaların ve soğuk savaş adı verilen sözlerin ve tezviratın ne denli etkili olduğu ve bundan son derece sakınmak gerektiği anlaşılır. Nitekim Allah Teâlâ şu buyruğunda bundan sakındırmıştır: { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا } “Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri kesinlikle bilmektedir. Onlar savaşa pek az gelirler” [Ahzâb, 33/18]. Allah Teâlâ şu buyruğunda da onları dinlemekten sakındırmıştır: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Eğer içinizde [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlar ve sizi fitneye düşürmek isteyerek aranıza sokulurlardı; içinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah zalimleri hakkıyla bilendir” [Tevbe, 9/47].
وَلَمَّا اشْتَدَّ الْأَمْرُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ، وَبَلَغَ الرَّسُولَ ﷺ أَنَّ الْيَهُودَ نَقَضُوا عَهْدَهُمْ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ ﷺ مَنْ يَسْتَطْلِعُ خَبَرَهُمْ، وَأَوْصَاهُمْ إِنْ هُمْ رَأَوْا غَدْرًا أَلَّا يُصَرِّحُوا بِذَلِكَ، وَأَنْ يَلْحَنُوا لَهُ لَحْنًا حِفَاظًا عَلَى طُمَأْنِينَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَإِبْعَادًا لِلْإِرْجَافِ فِي صُفُوفِهِمْ.
Ahzâb Gazvesi'nde durum Müslümanlar için ağırlaşıp Yahudilerin antlaşmayı bozdukları haberi Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) haberlerini araştıracak birini onlara göndermiş ve eğer bir hıyanet görürlerse bunu açıkça söylememelerini, Müslümanların huzurunu korumak ve safları arasına panik sokmamak için kendisine üstü kapalı bir şekilde (kinayeli olarak) bildirmelerini tembihlemiştir.
كَمَا بَيَّنَ تَعَالَى أَثَرَ الدِّعَايَةِ الْحَسَنَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ [٨ \ ٦٠] ، وَقَدْ كَانَ بِالْفِعْلِ لِخُرُوجِ جَيْشِ أُسَامَةَ بَعْدَ انْتِقَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الرَّفِيقِ الْأَعْلَى، وَعِنْدَ تَرَبُّصِ الْأَعْرَابِ كَانَ لَهُ الْأَثَرُ الْكَبِيرُ فِي إِحْبَاطِ نَوَايَا الْمُتَرَبِّصِينَ بِالْمُسْلِمِينَ، وَقَالُوا: مَا أَنْفَذُوا هَذَا الْبَعْثَ إِلَّا وَعِنْدَهُمُ الْجُيُوشُ الْكَافِيَةُ، وَالْقُوَّةُ اللَّازِمَةُ.
Nitekim Allah Teâlâ, güzel propagandanın (psikolojik üstünlüğün) etkisini şu buyruğunda da açıklamıştır: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili atlar hazırlayın ki bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve bunlardan başka diğerlerini korkutasınız” [Enfâl, 8/60]. Gerçekten de Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Refîk-ı A'lâ'ya irtihalinden sonra ve bedevilerin fırsat kolladığı bir sırada Üsâme ordusunun sefere çıkması, Müslümanlara pusu kuranların niyetlerini boşa çıkarmada büyük bir etki yapmış ve: "Onlar bu orduyu ancak yeterli orduları ve gerekli güçleri olduğu için göndermişlerdir" demişlerdir.
وَمَا أَجْرَاهُ اللَّهُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَكْبَرُ دَلِيلٍ عَمَلِيٍّ، إِذْ يُقَلِّلُ كُلَّ فَرِيقٍ فِي أَعْيُنِ الْآخَرِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
Allah'ın Bedir Gazvesi'nde gerçekleştirdiği bu kabil olaylar en büyük fiilî delildir; zira her iki grubu diğerinin gözünde az gösteriyordu; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ }
[٨ \ ٤٣ - ٤٤] ، وَهَذَا كُلُّهُ مِمَّا يَنْبَغِي الِاسْتِفَادَةُ مِنْهُ الْيَوْمَ عَلَى الْعَدُوِّ فِي قَضِيَّةِ الْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ.
“Hani Allah uykunda onları sana az gösteriyordu. Eğer onları sana çok gösterseydi, elbette korkaklık gösterir ve savaş hususunda çekişirdiniz; fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Hani karşılaştığınızda Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirmek için onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu. Bütün işler Allah'a döndürülür” [Enfâl, 8/43-44]. Bütün bunlar, günümüzde İslam ve Müslümanlar davasında düşmana karşı istifade edilmesi gereken hususlardandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ.
Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerinden dolayıdır” buyruğu.
الْمُشَاقَّةُ: الْعِصْيَانُ، وَمِنْهُ شَقُّ الْعَصَا، وَالْمُخَالَفَةُ.
Müşâkka (المُشَاقَّةُ): İsyan etmek, itaatten ayrılmak (şakku'l-asâ) ve karşı gelmektir.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْقَعَ مَا أَوْقَعَهُ بِبَنِي النَّضِيرِ مِنْ إِخْرَاجِهِمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَتَخْرِيبِ بُيُوتِهِمْ؛ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَأَنَّ الْمُشَاقَّةَ الْمَذْكُورَةَ هِيَ عِلَّةُ الْعُقُوبَةِ الْحَاصِلَةِ بِهِمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مُشَاقَّةَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ الْهَلَاكِ.
Bu, Allah Teâlâ'nın Benî Nadîr'in başına getirdiği yurtlarından çıkarılma ve evlerinin yıkılması cezasının, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmeleri sebebiyle olduğuna; zikredilen karşı gelmenin (müşâkka) başlarına gelen bu cezanın illeti olduğuna delalet eder. Şüphe yok ki Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmek, helak sebeplerinin en büyüklerindendir.
وَفِي الْآيَةِ مَبْحَثٌ أُصُولِيٌّ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْمُشَاقَّةَ قَدْ وَقَعَتْ مِنْ غَيْرِ الْيَهُودِ، فَلَمْ تَقَعْ بِهِمْ تِلْكَ الْعُقُوبَةُ كَمَا وَقَعَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ [٨ \ ١٢] ، وَهَذَا فِي بَدْرٍ قَطْعًا، ثُمَّ قَالَ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [٨ \ ١٣] ، وَلَمَّا قَدَرَ ﷺ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ لَمْ يُوقِعْ بِهِمْ مَا أَوْقَعَ بِالْيَهُودِ مِنْ قَتْلٍ بَلْ قَالَ: «اذْهَبُوا فَأَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ» فَوُجِدَ الْوَصْفُ الَّذِي هُوَ الْمُشَاقَّةُ الَّذِي هُوَ عِلَّةُ الْحُكْمِ، وَلَمْ يُوجَدِ الْحُكْمُ الَّذِي هُوَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الدِّيَارِ وَتَخْرِيبُ الْبُيُوتِ.
Bu ayette, Yahudilerin dışındakilerden de karşı gelme (müşâkka) vuku bulduğu hâlde, müşriklerden sadır olan ve Allah Teâlâ'nın: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ } “Hani Rabbin meleklere vahyediyordu ki: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim, iman edenlere sebat verin! İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım. Vurun boyunlarının üstüne ve vurun onların bütün parmaklarına!'” [Enfâl, 8/12] -ki bu kesinlikle Bedir'dedir-, sonra da: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerinden dolayıdır. Kim Allah'a karşı gelirse bilsin ki şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” [Enfâl, 8/13] buyruğunda açıkça belirtilen cezanın onların başına gelmemesi esasına dayanan usûlî bir inceleme vardır. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke ehline güç yetirdiğinde, Yahudilerin başına getirdiği öldürme cezasını onların başına getirmemiş, aksine: «Gidiniz, sizler serbestsiniz» buyurmuştur. Böylece hükmün illeti olan vasıf, yani karşı gelme (müşâkka) bulunduğu hâlde; hüküm, yani yurtlardan çıkarılma ve evlerin yıkılması gerçekleşmemiştir.
قَالَ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ: فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَتِ الْمُشَاقَّةُ عِلَّةً لِهَذَا التَّخْرِيبِ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: أَيْنَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْمُشَاقَّةُ حَصَلَ التَّخْرِيبُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ قُلْنَا: هَذَا أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَخْصِيصَ الْعِلَّةِ الْمَنْصُوصَةِ لَا يَقْدَحُ فِي صِحَّتِهَا. اهـ.
Fahruddîn er-Râzî şöyle demiştir: Eğer: "Şayet karşı gelme (müşâkka) bu yıkımın illeti olsaydı, bu karşı gelmenin bulunduğu her yerde yıkımın da gerçekleştiğinin söylenmesi gerekirdi; oysa durumun böyle olmadığı bilinmektedir" denilirse, biz deriz ki: Bu, nassla belirlenmiş illetin tahsis edilmesinin (bazı durumlarda hüküm doğurmamasının) onun sıhhatine zarar vermeyeceğine delalet eden hususlardan biridir. (İntihâ).
وَقَدْ بَحَثَ الشَّيْخُ ﵀ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي آَدَابِ الْبَحْثِ وَالْمُنَاظَرَةِ، وَفِي مُذَكِّرَةِ الْأُصُولِ فِي مَبْحَثِ النَّقْضِ، وَعَنْوَنَ لَهُ فِي آدَابِ الْبَحْثِ بِقَوْلِهِ: تَخَلُّفُ الْحُكْمِ لَيْسَ بِنَقْضٍ سَوَاءً لِوُجُودِ مَانِعٍ أَوْ تَخَلُّفِ شَرْطٍ.
Şeyh [Şankîtî] (rahimehullâh) bu meseleyi Âdâbu'l-Bahs ve'l-Münâzara'da ve Müzekkiretü'l-Usûl'de "Nakz" bahsinde ele almış ve Âdâbu'l-Bahs'te buna şöyle bir başlık koymuştur: "Gerek bir engelin (mâni) bulunması gerekse bir şartın gerçekleşmemesi sebebiyle olsun, hükmün [illetten] geri kalması nakz (illete zarar veren bir durum) değildir."
وَمَثَّلَ لِتَخَلُّفِ الْحُكْمِ بِوُجُودِ مَانِعٍ بِقَتْلِ الْوَالِدِ وَلَدَهُ عَمْدًا، مَعَ عَدَمِ قَتْلِهِ قِصَاصًا بِهِ؛ لِأَنَّ عِلَّةَ الْقِصَاصِ مَوْجُودَةٌ، وَهِيَ الْقَتْلُ الْعَمْدُ، وَالْحُكْمُ وَهُوَ الْقِصَاصُ مُتَخَلِّفٌ.
Bir engelin bulunması sebebiyle hükmün geri kalmasına; babanın çocuğunu kasten öldürmesine rağmen kısas olarak öldürülmemesini örnek vermiştir. Zira kısasın illeti olan kasten öldürme mevcuttur, ancak hüküm olan kısas [babalık engeli sebebiyle] geri kalmıştır.
وَمَثَّلَ لِتَخَلُّفِ الشَّرْطِ بِسَرِقَةِ أَقَلَّ مِنْ نِصَابٍ أَوْ مِنْ غَيْرِ الْحِرْزِ.
Şartın gerçekleşmemesine ise, nisap miktarından daha azının çalınmasını veya korunaklı yerin (hırz) dışından çalınmasını örnek vermiştir.
ثُمَّ قَالَ: النَّوْعُ الثَّالِثُ: تَخَلُّفُ حُكْمِهَا عَنْهَا لَا لِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَمَثَّلَ لَهُ بَعْضُهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ [٥٩ \ ٣] ، قَالُوا: فَهَذِهِ الْعِلَّةُ، الَّتِي هِيَ مُشَاقَّةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، قَدْ تُوجَدُ فِي قَوْمٍ يُشَاقُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مَعَ تَخَلُّفِ حُكْمِهَا عَنْهَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنِ النَّقْضَ فِي فَنِّ الْأُصُولِ تَخْصِيصٌ لِلْعِلَّةِ مُطْلَقًا، لَا نَقْضٌ لَهَا، وَعَزَاهُ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ لِلْأَكْثَرِينَ فِي قَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْقَوَادِحِ فِي الدَّلِيلِ فِي الْأُصُولِ:
Sonra şöyle demiştir: Üçüncü tür: İlletin hükmünün, zikrettiğimiz sebeplerden hiçbiri olmaksızın illetten geri kalmasıdır. Bazıları buna Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ } “Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada cezalandırırdı. Ahirette de onlar için cehennem azabı vardır” [Haşr, 59/3] buyruğunu örnek göstermiş ve şöyle demişlerdir: Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmekten ibaret olan bu illet, Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelen bir toplulukta bulunduğu hâlde hükmü onlardan geri kalabilmektedir. Bu yüce ayet, fıkıh usûlü ilminde nakzın (hükmün illetten geri kalmasının), illetin bozulması değil mutlak olarak tahsis edilmesi olduğunu söyleyenlerin görüşünü desteklemektedir. Müellif, Merâkı's-Su'ûd'da fıkıh usûlünde delile yöneltilen itirazlar (kavâdıh) bahsinde bunu çoğunluğa (ekserûn) nispet ederek şöyle demiştir:
مِنْهَا وُجُودُ الْوَصْفِ دُونَ الْحُكْمِ ... سَمَّاهُ بِالنَّقْضِ وُعَاةُ الْعِلْمِ
Bunlardan biri hüküm olmaksızın vasfın bulunmasıdır ... İlim ehli bunu nakz olarak adlandırdı.
وَالْأَكْثَرُونَ عِنْدَهُمْ لَا يَقْدَحُ ... بَلْ هُوَ تَخْصِيصٌ وَذَا مُصَحِّحٌ
Çoğunluğa göre bu [illete] zarar vermez ... Bilakis bu bir tahsistir ve bu görüşü tashih edenler vardır.
إِلَى قَوْلِهِ:
Ta şu sözüne kadar:
وَلَسْتُ فِيمَا اسْتَنْبَطْتُ بِضَائِرٍ ... إِنْ جَاءَ لِفَقْدِ شَرْطٍ أَوْ لِمَانِعٍ
İstinbat ettiğim şeyde zarar verici değilimdir ... Eğer bir şartın yokluğundan veya bir engelden dolayı gelmişse.
وَقَدْ أَطْلَعَنِي بَعْضُ الْإِخْوَانِ عَلَى شَرْحٍ لِفَضِيلَةِ الشَّيْخِ ﵀ عَلَى مَرَاقِي السُّعُودِ فِي أَوَائِلِهِ عَلَى قَوْلِ الْمُؤَلِّفِ:
Bazı kardeşler beni, muhterem Şeyh'in (rahimehullâh) Merâkı's-Su'ûd'un baş taraflarında müellifin şu sözü üzerine yaptığı bir şerhten haberdar etti:
ذُو فَتْرَةٍ بِالْفَرْعِ وَلَا يُرَاعِ
Fetret ehli fer'î hükümlerle [mükellef midir], aldırma!
وَتَكَلَّمَ عَلَى حُكْمِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ، ثُمَّ عَلَى تَخْصِيصِ بَعْضِ الْآيَاتِ، وَمِنْ ثَمَّ إِلَى تَخْصِيصِ الْعِلَّةِ.
[Şeyh orada] fetret ehlinin hükmünden, ardından bazı ayetlerin tahsisinden ve oradan da illetin tahsisinden bahsetmiştir.
وَجَاءَ فِي هَذَا الْمَخْطُوطِ مَا نَصُّهُ: وَرَجَّحَ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ «الْحَشْرِ» أَنَّ تَخْصِيصَ الْعِلَّةِ كَتَخْصِيصِ النَّصِّ مُطْلَقًا، مُسْتَدِلًّا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ الْآيَةَ [٥٩ \ ٣] ، وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ غَيْرُ بَنِي النَّضِيرِ، فَلَمْ يَفْعَلْ لَهُمْ مِثْلَ مَا فَعَلَ لَهُمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ اهـ.
Bu el yazmasında şu ifadeler yer almaktadır: Hâfız İbn Kesîr, Haşr Suresi tefsirinde, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ } [Haşr, 59/3] ayetini delil getirerek illetin tahsis edilmesinin mutlak olarak nassın tahsis edilmesi gibi olduğunu tercih etmiştir. Çünkü bunu Benî Nadîr'den başkaları da yapmış, fakat Benî Nadîr'e yapılanın benzeri onlara yapılmamıştır. En doğrusunu Allah bilir. (İntihâ).
إِلَّا أَنِّي طَلَبْتُ هَذَا التَّرْجِيحَ فِي ابْنِ كَثِيرٍ عِنْدَ الْآيَةِ، فَلَمْ أَقِفْ عَلَيْهِ فَلْيُتَأَمَّلْ، وَلَعَلَّهُ فِي غَيْرِ التَّفْسِيرِ.
Ancak ben İbn Kesîr'de ayetin tefsirinde bu tercihi aradım fakat bulamadım; bu husus incelenmelidir, belki de tefsirin dışındaki bir eserindedir.
أَمَّا مَا ذَكَرَهُ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - عَنِ الْبَعْضِ فِي آدَابِ الْبَحْثِ وَالْمُنَاظَرَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ: قَدْ يَتَخَلَّفُ الْحُكْمُ عَنِ الْعِلَّةِ، لَا لِشَيْءٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي ذَكَرْنَا، فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ تَخَلُّفَ الْحُكْمِ عَنِ الْعِلَّةِ فِي غَيْرِ الْيَهُودِ، وَإِنَّمَا هُوَ لِتَخَلُّفِ جُزْءٍ مِنْهَا، وَأَنَّ الْعِلَّةَ
Müellifin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- Âdâbu'l-Bahs ve'l-Münâzara'da bazı kimselerden aktardığı "Hüküm, zikrettiğimiz sebeplerden hiçbiri olmaksızın illetten geri kalabilir" sözüne gelince; bana zahir olan -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şudur ki: Yahudilerin dışındakilerde hükmün illetten geri kalması, illetin bir cüz'ünün bulunmamasından ötürüdür ve illet
مُرَكَّبَةٌ، أَيْ هِيَ فِي الْيَهُودِ مُشَاقَّةٌ وَزِيَادَةٌ، تِلْكَ الزِّيَادَةُ لَمْ تُوجَدْ فِي غَيْرِ الْيَهُودِ، فَوَقَعَ الْفَرْقُ، وَذَلِكَ أَنَّ مُشَاقَّةَ غَيْرِ الْيَهُودِ كَانَتْ؛ لِجَهْلِهِمْ وَشَكِّهِمْ، كَمَا أَشَارَ تَعَالَى لِذَلِكَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [٣٦ \ ٧٨ - ٧٩] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ فَهُمْ فِي حَاجَةٍ إِلَى زِيَادَةِ بَيَانٍ، وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «ص» : وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي [٣٨ \ ٤ - ٨] .
mürekkep (birleşik) bir illettir. Yani Yahudilerdeki durum karşı gelme (müşâkka) ve buna ek bir ziyadeliktir; bu ziyadelik Yahudilerin dışındakilerde bulunmamış, böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır. Zira Yahudilerin dışındakilerin karşı gelmesi cehaletlerinden ve şüphelerinden kaynaklanıyordu; nitekim Teâlâ onların bu hâline şöyle işaret etmiştir: { وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir'” [Yâsîn, 36/78-79] surenin sonuna kadar. Dolayısıyla onların daha fazla açıklamaya ihtiyaçları vardı. Aynı şekilde Sâd Suresi'nin başında şöyle buyurmaktadır: { وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي } “Aralarından kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar ve kâfirler dediler ki: 'Bu, yalancı bir büyücüdür. İlahları tek bir ilah mı yaptı? Şüphesiz bu, çok şaşılacak bir şeydir!' Onlardan ileri gelenler: 'Yürüyün, ilahlarınıza bağlılıkta direnin, muhakkak ki bu arzulanan bir şeydir. Biz bunu son dinde de işitmedik. Bu, ancak bir uydurmadır. Zikir aramızdan ona mı indirildi?' diyerek çekip gittiler. Doğrusu onlar Benim Zikrimden şüphe içindedirler” [Sâd, 38/4-8].
فَهُمْ فِي عَجَبٍ وَدَهْشَةٍ، وَاسْتِبْعَادٍ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ ﷺ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِهِمْ، وَهُمْ فِي شَكِّ مِنْ أَمْرِهُمْ، فَهُمْ فِي حَاجَةٍ إِلَى إِزَالَةِ الشَّكِّ وَالتَّثَبُّتِ مِنَ الْأَمْرِ، وَلِذَا لَمَّا زَالَ عَنْهُمْ شَكُّهُمْ وَتَبَيَّنُوا مِنْ أَمْرِهُمْ، وَرَاحُوا يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا، بَيْنَمَا كَانَ كُفْرُ الْيَهُودِ جُحُودًا بَعْدَ مَعْرِفَةٍ، فَكَانُوا يَعْرِفُونَهُ ﷺ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [٢ \ ١٤٦] ، وَقَدْ سُمِّيَ لَهُمْ فِيمَا أَنْزَلَ كَمَا قَالَ عِيسَى ﵇: وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [٦١ \ ٦] فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ بَيَانٌ، وَلَكِنَّهُ الْحَسَدُ وَالْجُحُودُ كَمَا بَيَّنَ تَعَالَى أَمْرَهُمْ بِقَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ [٢ \ ١٠٩] ، وَقَوْلِهِ: وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ [٣ \ ٦٩] ، وَقَوْلِهِ: وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [٢ \ ٧٥] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [٣ \ ٧١] .
Onlar hayret, şaşkınlık ve aralarından Zikr'in ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilmesini uzak görme içindeydiler ve durumları hakkında şüphedeydiler. Bu yüzden şüphenin giderilmesine ve gerçeğin teyit edilmesine muhtaçtılar. Nitekim şüpheleri zail olup durumları netleşince, bölük bölük Allah'ın dinine girmeye başladılar. Oysa Yahudilerin küfrü, gerçeği bildikten sonraki bir inkârdı (cühûd). Onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi öz çocuklarını tanıdıkları gibi tanıyorlardı: { وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Buna rağmen onlardan bir grup, bile bile gerçeği gizler” [Bakara, 2/146]. İndirilen kitaplarda onun ismi de onlara bildirilmişti; nitekim Îsâ (aleyhisselâm): { وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } “Ve benden sonra gelecek, ismi Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyici olarak [geldim]” [Saf, 61/6] demiştir. Bu sebeple onlara hiçbir açıklama fayda vermedi; bu ancak haset ve inatçı bir inkârdı. Nitekim Teâlâ onların bu durumunu haklarında şöyle buyurarak açıklamıştır: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirliğe döndürmeyi arzu etti” [Bakara, 2/109], yine şöyle buyurmuştur: { وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok istedi” [Âl-i İmrân, 3/69], yine şöyle buyurmuştur: { وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Oysa onlardan bir grup vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” [Bakara, 2/75], ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz?” [Âl-i İmrân, 3/71].
فَقَدْ كَانُوا جَبْهَةَ تَضْلِيلٍ لِلْنَاسِ، وَتَحْرِيفٍ لِلْكِتَابِ، وَتَلْبِيسٍ لِلْحَقِّ بِالْبَاطِلِ، كُلُّ ذَلِكَ عَنْ قَصْدٍ وَعِلْمٍ، بِدَافِعِ الْحَسَدِ وَمُنَاصَبَةِ الْعَدَاءِ وَخَصْمٌ هَذَا حَالُهُ فَلَا دَوَاءَ لَهُ؛ لِأَنَّ الْمُدَلِّسَ لَا يُؤْمَنُ جَانِبُهُ، وَالْمُضَلِّلَ لَا يُصَدَّقُ، وَالْحَاسِدَ لَا يَشْفِيهِ إِلَّا زَوَالُ النِّعْمَةِ عَنِ الْمَحْسُودِ، وَمِنْ جَانِبٍ آخَرَ فَقَدْ قَطَعَ اللَّهُ الطَّمَعَ عَنْ إِيمَانِهِمْ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [٢ \ ٧٥] ، كَمَا أَيْأَسَ مِنْ إِيمَانِهِمْ بَعْدَ إِقْرَارِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِتَغَلُّفِ قُلُوبِهِمْ عَنْ سَمَاعِ الْحَقِّ وَرُؤْيَةِ النُّورِ: وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ
Onlar insanları saptırma, Kitab'ı tahrif etme ve hakkı batılla örtme cephesi idiler; bütün bunları haset ve düşmanlık besleme saikiyle kasten ve bilerek yapıyorlardı. Bu hâlde olan bir hasmın ise ilacı yoktur; çünkü hilekâr olanın şerrinden emin olunamaz, saptırıcıya güvenilmez ve hasetçiyi ancak kıskandığı kimseden nimetin yok olması tatmin eder. Diğer taraftan Allah, onların iman etmesine dair ümidi kesmiştir: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir grup vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” [Bakara, 2/75]. Hakkı işitmekten ve nuru görmekten kalplerinin perdelendiğini bizzat kendileri ikrar ettikten sonra da onların imanından ümidi kesmiştir: { وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ }
[٢ \ ٨٨] .
“Dediler ki: 'Kalplerimiz örtülüdür.' Hayır, inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek az iman ederler” [Bakara, 2/88].
وَكُلُّ هَذِهِ الصِّفَاتِ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً فِي كُلِّ مَنْ شَاقَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ غَيْرِ الْيَهُودِ، وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا هَذَا الْحُكْمَ لِلْأَسْبَابِ الَّتِي اخْتَصُّوا بِهَا دُونَ غَيْرِهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ [٢ \ ٨٤ - ٨٥] .
Bütün bu nitelikler, Yahudiler dışındaki Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelenlerin tamamında mevcut değildi. Allah Teâlâ, başkalarında olmayıp sadece kendilerinde bulunan sebepler yüzünden bu hükmü hak ettiklerini şu buyruğunda açıkça belirtmiştir: { وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Hani sizden: 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin söz almıştık. Sonra siz bunu ikrar ettiniz ve buna şahitlik etmektesiniz. Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, aranızdan bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Eğer size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; oysa onların çıkarılması size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” [Bakara, 2/84-85].
فَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ نَقْضِ الْمِيثَاقِ، وَالْغَدْرِ فِي الصُّلْحِ، وَسَفْكِ الدِّمَاءِ، وَالتَّظَاهُرِ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ، وَالْإِيمَانِ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَالْكُفْرِ بِبَعْضِهِ، كَانَ خَاصًّا بِالْيَهُودِ، فَكَانَتِ الْعِلَّةُ مُرَكَّبَةً مِنَ الْمُشَاقَّةِ، وَمِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الَّتِي اخْتَصُّوا بِهَا، وَكَانَ الْحُكْمُ صَرِيحًا هُنَا بِقَوْلِهِ عَنْهُمْ: فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ [٢ \ ٨٥] ، وَكَانَ خِزْيُهُمْ فِي الدُّنْيَا هُوَ مَا وَقَعَ بِهِمْ مِنْ إِخْرَاجٍ، وَتَخْرِيبٍ، وَتَقْتِيلٍ.
Ahdi bozmak, barışta kalleşlik etmek, kan dökmek, günah ve düşmanlıkta yardımlaşmak, Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek gibi bütün bu hususlar Yahudilere özgüydü. Dolayısıyla illet; karşı gelme (müşâkka) ile kendilerine has bu vasıflardan oluşan mürekkep bir illet idi. Nitekim buradaki hüküm haklarında açıkça şöyle ifade edilmiştir: { فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ } “Sizden bunu yapanın cezası, dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar” [Bakara, 2/85]. Onların dünyadaki rezillikleri ise başlarına gelen sürgün, yıkım ve öldürülme olmuştur.
وَإِنَّ مَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالُهُ كَمَا تَقَدَّمَ، لَمْ يَكُنْ لَهُمُ الِاسْتِئْصَالُ الْكُلِّيُّ بِإِخْرَاجِهِمْ أَوْ تَقْتِيلِهِمْ، فَلَمْ يَعُدْ يَصْلُحُ فِيهِمُ اسْتِصْلَاحٌ وَلَا يُتَوَقَّعُ مِنْهُمْ صَلَاحٌ، وَيَكْفِي شَاهِدًا عَلَى ذَلِكَ أَنَّ بَنِي قُرَيْظَةَ لَمْ يَتَّعِظُوا، وَلَمْ يَسْتَفِيدُوا، وَلَمْ يَعْتَبِرُوا كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ: فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ [٥٩ \ ٢] .
Daha önce geçtiği üzere durumu böyle olan kimseler için yurtlarından çıkarılmaları veya öldürülmeleri suretiyle köklerinin kazınmasından başka bir çare yoktu; zira onların ıslahı artık mümkün değildi ve kendilerinden bir düzelme de beklenemezdi. Buna delil olarak Benî Kurayza'nın ibret almaması, ders çıkarmaması ve Allah'ın kendilerine emrettiği şekilde: { فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” [Haşr, 59/2] emrine uymaması kâfidir.
مَا اتَّعَظَ بَنُو قُرَيْظَةَ بِمَا وَقَعَ بِإِخْوَانِهِمْ بَنِي النَّضِيرِ، فَلَجَئُوا بَعْدَ عَامٍ وَاحِدٍ إِلَى مَا وَقَعَ فِيهِ بَنُو النَّضِيرِ مِنْ غَدْرٍ وَخِيَانَةٍ، فَكَانَ اخْتِصَاصُ الْيَهُودِ بِالْحُكْمِ لِتِلْكَ الْعِلَّةِ الْمُشْتَرَكَةِ؛ لِأَنَّهُمْ وَإِنْ شَارَكَهُمْ غَيْرُهُمْ فِي الْمُشَاقَّةِ فَلَمْ يُشَارِكْهُمْ غَيْرُهُمْ فِي الْجَانِبِ الْآخَرِ مِمَّا قَدَّمْنَا مِنْ دَوَافِعِ الْمُشَاقَّةِ.
Benî Kurayza, kardeşleri Benî Nadîr'in başına gelenlerden ibret almadı; sadece bir yıl sonra Benî Nadîr'in düştüğü hainlik ve kalleşliğe başvurdular. Dolayısıyla hükmün Yahudilere tahsis edilmesi, bu müşterek illetten ötürüdür; çünkü başkaları karşı gelmede (müşâkka) onlara ortak olsa da, daha önce zikrettiğimiz karşı gelmenin saikleri hususundaki diğer yönde onlara ortak olmamışlardır.
وَلِلدَّوَافِعِ تَأْثِيرٌ فِي الْحُكْمِ، كَمَا فِي قِصَّةِ آدَمَ وَإِبْلِيسَ، فَقَدِ اشْتَرَكَ آدَمُ وَإِبْلِيسُ فِي عُمُومِ عِلَّةِ الْعِصْيَانِ، إِذْ نُهِيَ آدَمُ عَنْ قُرْبَانِ الشَّجَرَةِ، وَأُمِرَ إِبْلِيسُ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، فَأَكَلَ آدَمُ مِمَّا نُهِيَ عَنْهُ، وَامْتَنَعَ إِبْلِيسُ عَمَّا أُمِرَ بِهِ فَاشْتَرَكَا فِي الْعِصْيَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ آدَمَ: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى [٢٠ \ ١٢١] ، وَقَالَ عَنْ إِبْلِيسَ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] ، وَلَكِنَّ السَّبَبَ كَانَ مُخْتَلِفًا، فَآدَمُ نَسِيَ وَوَقَعَ تَحْتَ وَسْوَسَةِ
Âdem ile İblis kıssasında olduğu gibi saiklerin hüküm üzerinde etkisi vardır. Nitekim Âdem ile İblis isyan illetinin genelinde ortak idiler; zira Âdem ağaca yaklaşmaktan nehyedilmiş, İblis'e ise meleklerle birlikte Âdem'e secde etmesi emredilmişti. Âdem nehyedildiği şeyden yedi, İblis ise emrolunduğu şeyden kaçındı. Böylece her ikisi de isyanda ortak oldu; nitekim Allah Teâlâ Âdem hakkında: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } “Âdem Rabbine isyan etti ve şaşırdı” [Tâhâ, 20/121] buyurmuş, İblis hakkında ise: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” [A'râf, 7/12] buyurmuştur. Fakat sebep farklıydı; zira Âdem unuttu ve vesvese altına girdi
الشَّيْطَانِ فَخُدِعَ بِقَسَمِ إِبْلِيسَ بِاللَّهِ تَعَالَى: وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ [٧ \ ٢١] ، وَكَانَتْ مَعْصِيَةٌ عَنْ إِغْوَاءٍ وَوَسْوَسَةٍ: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ [٢ \ ٣٦] .
Şeytanın vesvesesine kapıldı ve İblis'in Allah Teâlâ adına yemin etmesine kandı: { وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti” [A'râf, 7/21]. Onun günahı bir ayartma ve vesvese neticesiydi: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ } “Derken şeytan onların ayağını oradan kaydırdı da içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı” [Bakara, 2/36].
أَمَّا إِبْلِيسُ، فَكَانَ عِصْيَانُهُ عَنْ سَبْقِ إِصْرَارٍ، وَعَنْ حَسَدٍ وَاسْتِكْبَارٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٢ \ ٣٤] ، وَلَمَّا خَاطَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ [٣٨ \ ٧٥] ، قَالَ فِي إِصْرَارِهِ وَحَسَدِهِ وَتَكَبُّرِهِ: قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [٣٨ \ ٧٦] .
İblis'e gelince; onun isyanı önceden tasarlanmış bir ısrardan, hasetten ve kibirden kaynaklanıyordu; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik; İblis hariç hepsi secde ettiler. O ise diretti, büyüklendi ve kâfirlerden oldu” [Bakara, 2/34]. Allah Teâlâ ona: { قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan neydi? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?'” [Sâd, 38/75] diye hitap ettiğinde, ısrarı, hasedi ve kibriyle şöyle demiştir: { قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın'” [Sâd, 38/76].
فَاخْتَلَفَتِ الدَّوَافِعُ وَكَانَ لَدَى إِبْلِيسَ مَا لَيْسَ لَدَى آدَمَ فِي سَبَبِ الْعِصْيَانِ وَبِالتَّالِي اخْتَلَفَتِ النَّتَائِجُ، فَكَانَتِ النَّتِيجَةُ مُخْتَلِفَةً تَمَامًا. أَمَّا آدَمُ فَحِينَ عَاتَبَهُ عَلَى أَكْلِهِ مِنَ الشَّجَرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ [٧ \ ٢٢] رَجَعَا حَالًا، وَاعْتَرَفَا بِذَنْبِهِمَا قَائِلِينَ: قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٧ \ ٢٣] ، وَكَانَتِ الْعُقُوبَةُ لَهُمَا قَوْلَهُ تَعَالَى: قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ [٧ \ ٢٤] .
Böylece saikler farklılaştı; İblis'te isyan sebebi hususunda Âdem'de bulunmayan şeyler vardı ve buna bağlı olarak neticeler de farklılaştı, netice bütünüyle farklı oldu. Âdem'e gelince; ağaçtan yemesi hususunda Allah Teâlâ'nın: { وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Rableri onlara seslendi: 'Ben sizi o ağaçtan nehyetmedim mi ve şüphesiz şeytan sizin apaçık bir düşmanınızdır demedim mi?'” [A'râf, 7/22] buyruğuyla kendisini azarladığında, derhal tevbe ettiler ve günahlarını itiraf ederek şöyle dediler: { قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz'” [A'râf, 7/23]. Onlara verilen ceza ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu oldu: { قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ } “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşme ve bir geçimlik vardır'” [A'râf, 7/24].
فَكَانَ هُبُوطُ آدَمَ مُؤَقَّتًا، وَلَحِقَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٣٨] ، فَأَدْرَكَتْهُ هِدَايَةُ اللَّهِ، ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ [٢ \ ٣٧] .
Âdem'in inişi geçiciydi ve ardından Allah Teâlâ'nın şu buyruğu geldi: { قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir'” [Bakara, 2/38]. Böylece Allah'ın hidayeti ona ulaştı; sonra Rabbi onu seçti, tevbesini kabul etti ve doğru yola iletti: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; [Rabbi de] onun tevbesini kabul buyurdu. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” [Bakara, 2/37].
أَمَّا نَتِيجَةُ إِبْلِيسَ فَلَمَّا عَاتَبَهُ تَعَالَى فِي مَعْصِيَتِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ [٣٨ \ ٧٥] ، كَانَ جَوَابُهُ اسْتِعْلَاءً، وَتَعَاظُمًا، عَلَى النَّقِيضِ مِمَّا كَانَ فِي جَوَابِ آدَمَ إِذْ قَالَ: قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [٣٨ \ ٧٦] ، فَكَانَ جَوَابُهُ كَذَلِكَ عَكْسَ مَا كَانَ جَوَابًا عَلَى آدَمَ: قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ [٣٨ \ ٧٧ - ٧٨] .
İblis'in akıbetine gelince; Allah Teâlâ onun isyanını: { قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan neydi? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?'” [Sâd, 38/75] buyruğuyla yüzüne vurduğunda, cevabı -Âdem'in cevabının tam aksine- büyüklük taslama ve kibirlenme şeklinde oldu; zira: { قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın'” [Sâd, 38/76] dedi. Buna karşılık ona verilen cevap da Âdem'e verilen cevabın zıddı oldu: { قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ } “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse oradan çık! Şüphesiz sen kovulmuş birisin. Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir'” [Sâd, 38/77-78].
وَلَقَدْ قَالُوا: إِنَّ الَّذِي جَرَّ عَلَى إِبْلِيسَ هَذَا كُلَّهُ هُوَ الْحَسَدُ، حَسَدَ آدَمَ عَلَى مَا أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِهِ فَاحْتَقَرَهُ، وَتَكَبَّرَ عَلَيْهِ، فَوَقَعَ فِي الْعِصْيَانِ، وَكَانَتْ نَتِيجَتُهُ الطَّرْدَ.
Nitekim âlimler şöyle demişlerdir: Bütün bunları İblis'in başına getiren hasettir; Allah'ın Âdem'e lütfettiği ikramı kıskandı, onu hor gördü ve ona karşı kibirlendi, böylece isyana düştü ve neticesi [rahmetten] kovulma oldu.
وَهَكَذَا الْيَهُودُ: إِنَّ دَاءَهُمُ الدَّفِينَ هُوَ الْحَسَدُ، وَالْعُجْبُ بِالنَّفْسِ، فَجَرَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، وَوَقَعُوا فِي الْخِيَانَةِ، وَكَانَتِ النَّتِيجَةُ الْقَتْلَ، وَالطَّرْدَ.
Yahudiler de böyledir: Onların gizli illeti haset ve kendini beğenmişliktir (ucub). Bu onları inkâra sürükledi, hıyanete düştüler ve neticesi öldürülme ve sürgün oldu.
وَقَدْ بَيَّنَ الشَّيْخُ ﵀ أَنَّ مُشَاقَّةَ الْيَهُودِ هَذِهِ هِيَ مِنَ الْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ الَّذِي نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهُ، وَعَاقَبَهُمْ عَلَيْهِ مَرَّتَيْنِ، وَتَهَدَّدَهُمْ إِنْ هُمْ عَادُوا لِلثَّالِثَةِ عَادَ لِلِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، وَهَاهُمْ قَدْ عَادُوا، وَشَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ.
Şeyh [Şankîtî] (rahimehullâh), Yahudilerin bu karşı gelmelerinin (müşâkka), Allah'ın kendilerini nehyettiği, iki kez cezalandırdığı ve üçüncüsünde tekrar dönerlerse kendilerinden intikam almak üzere geri döneceğini tehdit ettiği yeryüzündeki bozgunculuktan (fesat) olduğunu açıklamıştır. İşte onlar [üçüncü kez bozgunculuğa] dönmüş, Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmişler; Allah da Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları onların üzerine musallat etmiştir.
قَالَ ﵀ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا [١٧ \ ٨] ، لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قُضِيَ إِلَيْهِمْ فِي الْكِتَابِ أَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ - وَبَيَّنَ نَتَائِجَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ - بَيَّنَ تَعَالَى أَيْضًا: أَنَّهُمْ إِنْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ، فَإِنَّهُ جَلَّ وَعَلَا يَعُودُ لِلِانْتِقَامِ مِنْهُمْ بِتَسْلِيطِ أَعْدَائِهِمْ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ أَمْ لَا؟ .
Şeyh (rahimehullâh) İsrâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا } “Eğer [bozgunculuğa] dönerseniz, Biz de [cezalandırmaya] döneriz” [İsrâ, 17/8] buyruğunu açıklarken şöyle demiştir: Allah Teâlâ, İsrâiloğulları'na Kitap'ta yeryüzünde iki kez bozgunculuk yapacaklarının bildirildiğini beyan edip bu iki seferin sonuçlarını açıkladığında; aynı şekilde eğer üçüncü kez bozgunculuğa dönerlerse, celle ve alâ olan Allah'ın da düşmanlarını onların üzerine musallat ederek kendilerinden intikam almaya döneceğini açıklamıştır. Bu durum O'nun: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا } “Eğer dönerseniz, Biz de döneriz” buyruğundadır. Ancak üçüncü kez bozgunculuğa dönüp dönmediklerini burada beyan etmemiştir.
وَلَكِنَّهُ أَشَارَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ إِلَى أَنَّهُمْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ بِتَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ وَكَتْمِ صِفَاتِهِ، وَنَقَضِ عُهُودِهِ، وَمُظَاهَرَةِ عَدُّوهِ عَلَيْهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَفْعَالِهِمِ الْقَبِيحَةِ، فَعَادَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - لِلِانْتِقَامِ مِنْهُمْ تَصْدِيقًا لِقَوْلِهِ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا، فَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ نَبِيَّهُ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، وَجَرَى عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، وَبَنِي النَّضِيرِ، وَبَنِي قَيْنُقَاعَ وَخَيْبَرَ، مَا جَرَى مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّلْبِ وَالْإِجْلَاءِ، وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ عَلَى مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ، وَضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ.
Fakat diğer ayetlerde Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamak, onun vasıflarını gizlemek, ahitlerini bozmak, düşmanına ona karşı yardım etmek gibi diğer çirkin fiilleriyle bozgunculuğa döndüklerine işaret etmiştir. Bunun üzerine Allah -celle ve alâ-: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا } “Eğer dönerseniz, Biz de döneriz” buyruğunu tasdik etmek üzere onlardan intikam almaya dönmüş, Nebisi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları onların üzerine musallat etmiştir. Böylece Benî Kurayza, Benî Nadîr, Benî Kaynukâ ve Hayber'in başına öldürülme, mallarının alınması, sürgün edilme, geride kalanlarına cizye konulması ile zillet ve meskenete mahkûm edilme gibi felaketler gelmiştir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُمْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ [٢ \ ٨٩ - ٩٠] ، وَقَوْلُهُ: الْفَاسِقُونَ أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ [٢ \ ١٠٠] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ [٥ \ ١٣] وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Onların fesada döndüklerine delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ } “Onlara Allah katından yanlarındakini tasdik eden bir Kitap geldiğinde -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih istiyorlardı-, işte tanıdıkları o [kitap] kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Allah'ın laneti kâfirlerin üzerine olsun! Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek, Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır” [Bakara, 2/89-90], yine: { أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı?” [Bakara, 2/100] buyruğu ve: { وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna, onlardan sürekli bir hainlik görürsün” [Mâide, 5/13] buyruğu ile buna benzer ayetlerdir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
Allah Teâlâ'nın onlardan intikam almaya döndüğüne delalet eden ayetlerden biri O'nun şu buyruğudur: { هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Kitap ehlinden inkâr edenleri ilk sürgünde yurtlarından çıkaran O'dur. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız; onlar da kalelerinin kendilerini Allah'tan koruyacağını sanmışlardı. Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri yerden geldi, kalplerine korku saldı; öyle ki evlerini hem kendi elleriyle hem de müminlerin elleriyle harap ediyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın! Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada cezalandırırdı. Ahirette de onlar için cehennem azabı vardır. Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerinden dolayıdır. Kim Allah'a karşı gelirse bilsin ki şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir”
[٥٩ \ ٢ - ٤] ، وَقَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢٦ - ٢٧] اهـ مِنْهُ.
“Kitap ehlinden inkâr edenleri ilk sürgünde yurtlarından çıkaran O'dur. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız; onlar da kalelerinin kendilerini Allah'tan koruyacağını sanmışlardı. Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri yerden geldi, kalplerine korku saldı; öyle ki evlerini hem kendi elleriyle hem de müminlerin elleriyle harap ediyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın! Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada cezalandırırdı. Ahirette de onlar için cehennem azabı vardır. Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerinden dolayıdır. Kim Allah'a karşı gelirse bilsin ki şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” [Haşr, 59/2-4], yine şu buyruğudur: { وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ } “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. Onların topraklarını, yurtlarını ve mallarını size miras kıldı...” [Ahzâb, 33/26-27]. (Şeyh'in sözü burada bitti).
فَهَذَا مِنْهُ ﵀ بَيَانٌ وَدَلِيلٌ إِلَى مُغَايَرَةِ الْمُشَاقَّةِ الْوَاقِعَةِ مِنَ الْيَهُودِ لِلْمُشَاقَّةِ الْوَاقِعَةِ مِنْ غَيْرِهِمْ، فَكَانَ تَخَلُّفُ الْحُكْمِ عَمَّنْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ غَيْرِ الْيَهُودِ؛ لِتَخَلُّفِ بَعْضِ الْعِلَّةِ فِي الْحُكْمِ كَمَا قَدَّمْنَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İşte Şeyh'in (rahimehullâh) bu ifadeleri, Yahudilerden sadır olan karşı gelmenin (müşâkka), onların dışındakilerden sadır olan karşı gelmeden farklı olduğuna dair bir açıklama ve delildir. Dolayısıyla Yahudilerin dışında Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelenlerden hükmün geri kalması, daha önce arz ettiğimiz gibi hükümdeki illetin bir kısmının bulunmamasından ötürüdür. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ } “[Ey müminler!] Herhangi bir hurma ağacını kestiniz veya onu kökleri üzerinde dikili bıraktınızsa, bu Allah'ın izniyledir ve yoldan çıkanları rezil etmesi içindir” buyruğu.
الْلِينَةُ هُنَا، قِيلَ: اسْمٌ عَامٌّ لِلنَّخْلِ، وَهَذَا اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ.
Buradaki Lîne (لِينَة) kelimesinin hurma ağacı için genel bir isim olduğu söylenmiştir; İbn Cerîr'in tercihi de budur.
وَقِيلَ: نَوْعٌ خَاصٌّ مِنْهُ، وَهُوَ مَا عَدَا الْبَرْنِيَّ وَالْعَجْوَةَ فَقَطْ.
Bunun sadece bernî ve acve çeşitleri dışındaki özel bir hurma türü olduğu da söylenmiştir.
وَنَقَلَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ يَقُولُ: اللِّينَةُ مِنَ اللَّوْنِ، وَقَالَ: وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ لِينَةً؛ لِأَنَّهَا فِعْلَةٌ مِنْ فَعَلَ وَهُوَ اللَّوْنُ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ النَّخْلِ، وَلَكِنْ لَمَّا انْكَسَرَ مَا قَبْلَهَا انْقَلَبَتْ إِلَى يَاءٍ إِلَخْ، وَهَذَا الْأَخِيرُ قَرِيبٌ مِمَّا عَلَيْهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الْيَوْمَ، حَيْثُ يُطْلِقُونَ كَلِمَةَ: لُونَةٍ عَلَى مَا لَا يَعْرِفُونَ لَهُ اسْمًا خَاصًّا، وَلَعَلَّ كَلِمَةَ لُونَةٍ مُحَرَّفَةٌ عَنْ كَلِمَةِ لِينَةٍ، وَيُوجَدُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْ أَنْوَاعِ النَّخِيلِ مَا يَقْرُبُ مِنْ سَبْعِينَ نَوْعًا.
İbn Cerîr, Basra ehlinden bazılarının şöyle dediğini nakletmiştir: Lîne kelimesi levn (لَوْن) kökünden gelir. Ve demiştir ki: Ona lîne denmesinin sebebi, fa'le vezninde bir isim olmasıdır ki aslı levndir; o da bir hurma çeşididir, fakat önceki harf kesreli olduğu için [vâv harfi] yâ'ya dönüşmüştür... ilah. Bu son açıklama, günümüz Medine ehlinin kullandığı dile yakındır; zira onlar özel bir adını bilmedikleri hurmaya lûne (لُونَة) kelimesini اطلاق etmektedirler. Belki de lûne kelimesi lîne kelimesinden bozulmadır. Medine ehlinde yetmişe yakın hurma çeşidi bulunmaktadır.
وَقِيلَ: إِنَّ الْلِينَةَ كُلُّ شَجَرَةٍ لِلُيُونَتِهَا بِالْحَيَاةِ.
Canlılığından ötürü yumuşak (lüyûnet) olduğu için her ağaca lîne dendiği de söylenmiştir.
وَقَدْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي تَقْطِيعِ وَتَحْرِيقِ بَعْضِ النَّخِيلِ لِبَنِي النَّضِيرِ عِنْدَ حِصَارِهِمْ وَقَطَعَ مِنَ الْبُسْتَانِ الْمَعْرُوفِ بِالْبُوَيْرَةِ، كَمَا رَوَى ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ صَاحِبَيِ الصَّحِيحَيْنِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَرَّقَ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ، وَقَطَعَ، وَهِيَ الْبُوَيْرَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ الْآيَةَ.
Bu ayet, Benî Nadîr kuşatmasında onlara ait bazı hurma ağaçlarının kesilmesi ve yakılması, Büveyre olarak bilinen bahçeden ağaçların kesilmesi hakkında inmiştir. Nitekim İbn Kesîr, iki Sahîh sahibinden (Buhârî ve Müslim) rivayet ettiğine göre; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Nadîr'in hurmalıklarını yakmış ve kestirmiştir ki orası Büveyre'dir. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “Herhangi bir hurma ağacını kestiniz veya onu kökleri üzerinde dikili bıraktınızsa, bu Allah'ın izniyledir...” ayetini indirmiştir.
وَقَالَ حَسَّانٌ ﵁:
Hassân [b. Sâbit] (radıyallâhu anh) şöyle demiştir:
وَهَانَ عَلَى سَرَاةِ بَنِي لُؤَيٍّ ... حَرِيقٌ بِالْبُوَيْرَةِ مُسْتَطِيرُ
Büveyre'de alevleri yayılan yangın ... Benî Lüeyy'in ileri gelenlerine pek kolay geldi.
وَالْبُوَيْرَةُ مَعْرُوفَةٌ الْيَوْمَ، وَهِيَ بُسْتَانٌ يَقَعُ فِي الْجَنُوبِ الْغَرْبِيِّ مِنْ مَسْجِدِ قُبَاءٍ.
Büveyre bugün de bilinmektedir; Kubâ Mescidi'nin güneybatısında yer alan bir bahçedir.
وَقِيلَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا: إِنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَنْهَى عَنِ الْفَسَادِ، فَمَا بَالُكَ تَأْمُرُ بِقَطْعِ الْأَشْجَارِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ.
Ayetin iniş sebebi hakkında şöyle de denilmiştir: Yahudiler: "Ey Muhammed! Sen fesadı nehyediyorsun, o hâlde ağaçların kesilmesini emretmenin sebebi nedir?" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَقِيلَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ نَهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَنْ قَطْعِ النَّخِيلِ، وَقَالُوا: إِنَّمَا هُوَ مَغَانِمُ الْمُسْلِمِينَ فَنَزَلَ الْقُرْآنُ بِتَصْدِيقِ مَنْ نَهَى عَنْ قَطْعِهِ، وَتَحْلِيلِ مَنْ قَطَعَ مِنَ الْإِثْمِ، وَأَنَّ قَطْعَ مَا قُطِعَ وَتَرْكَ مَا تُرِكَ: فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ.
Şöyle de denilmiştir: Müslümanların bir kısmı diğerlerini hurmaları kesmekten nehyetmiş ve: "Bunlar ancak Müslümanların ganimetleridir" demişlerdi. Bunun üzerine Kur'an, ağaç kesmeyi nehyedenleri tasdik eden ve kesenleri de günahtan berî kılan bir hükümle inmiş; kesilenlerin kesilmesinin de bırakılanların bırakılmasının da: { فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ } “Allah'ın izniyle ve yoldan çıkanları rezil etmesi için” olduğunu bildirmiştir.