وَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَبِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ: الْإِذْنُ الْقَدَرِيُّ وَالْمَشِيئَةُ الْإِلَهِيَّةُ، أَيْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ [٣ \ ١٦٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ [٣ \ ١٥٢] .
Bu görüşler doğrultusunda İbn Kesîr ve diğerleri şöyle demişlerdir: Yüce Allah'ın: { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyledir” buyruğu; kaderî izin ve ilahî irade anlamına gelir. Yani Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibidir: { وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir” [Âl-i İmrân 3/166] ve: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } “Andolsun ki O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada, Allah size olan vaadini yerine getirmişti” [Âl-i İmrân 3/152].
وَالَّذِي يَظْهَرُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - أَنَّ الْإِذْنَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ إِذْنٌ شَرْعِيٌّ، وَهُوَ مَا يُؤْخَذُ مِنْ عُمُومِ الْإِذْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ [٢٢ \ ٣٩] ؛ لِأَنَّ الْإِذْنَ بِالْقِتَالِ إِذْنٌ بِكُلِّ مَا يَتَطَلَّبُهُ بِنَاءً عَلَى قَاعِدَةِ: الْأَمْرُ بِالشَّيْءِ أَمْرٌ بِهِ وَبِمَا لَا يَتِمُّ إِلَّا بِهِ.
Görünen o ki -Allah en iyisini bilir- ayette zikredilen izin şer'î bir izindir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundaki iznin umumiliğinden anlaşılmaktadır: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Kendilerine savaş açılan kimselere, haksızlığa uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye kadirdir” [Hac 22/39]; çünkü savaşa izin verilmesi, "Bir şeyin emredilmesi, o şeyin ve ancak kendisiyle tamamlanabileceği hususların da emredilmesidir" kuralına binaen, savaşın gerektirdiği her şeye izin verilmesi demektir.
وَالْحِصَارُ نَوْعٌ مِنَ الْقِتَالِ، وَلَعَلَّ مِنْ مَصْلَحَةِ الْحِصَارِ قَطْعَ بَعْضِ النَّخِيلِ لِتَمَامِ الرُّؤْيَةِ، أَوْ لِإِحْكَامِ الْحِصَارِ، أَوْ لِإِذْلَالِ وَإِرْهَابِ الْعَدُوِّ فِي حِصَارِهِ وَإِشْعَارِهِ بِعَجْزِهِ عَنْ حِمَايَةِ أَمْوَالِهِ، وَمُمْتَلَكَاتِهِ، وَقَدْ يَكُونُ فِيهِ إِثَارَةٌ لَهُ؛ لِيَنْدَفِعَ فِي حَمِيَّةٍ لِلدِّفَاعِ عَنْ مُمْتَلَكَاتِهِ وَأَمْوَالِهِ، فَيَنْكَشِفَ عَنْ حُصُونِهِ وَيَسْهُلَ الْقَضَاءُ عَلَيْهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَغْرَاضِ الْحَرْبِيَّةِ، وَالَّتِي أَشَارَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ أَيْ: بِعَجْزِهِمْ وَإِذْلَالِهِمْ وَحَسْرَتِهِمْ، وَهُمْ يَرَوْنَ نَخِيلَهُمْ يُقْطَعُ، وَيُحْرَقُ فَلَا يَمْلِكُونَ لَهُ دَفْعًا.
Kuşatma da bir tür savaştır. Görüş açısını tam sağlamak, kuşatmayı pekiştirmek, düşmanı kuşatma esnasında zelil edip korkutmak, mallarını ve mülklerini korumaktan aciz olduğunu ona hissettirmek için bazı hurma ağaçlarını kesmek kuşatmanın maslahatından olabilir. Belki de bu durum, onu kışkırtıp mülklerini ve mallarını savunma gayretiyle [dışarıya] atılmasına, böylece kalelerinden açığa çıkarak yok edilmesinin kolaylaşmasına vesile olur; ayrıca buna benzer diğer askerî amaçlar da söz konusudur. Nitekim Yüce Allah: { وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ } “ve yoldan çıkanları rezil etmesi için” buyruğunda buna işaret etmiştir; yani hurmalarının kesilip yakıldığını gördükleri hâlde buna engel olamayarak acziyetleri, zilletleri ve hasretleri sebebiyle [rezil olmaları kastedilmiştir].
وَعَلَى كُلٍّ فَالَّذِي أَذِنَ بِالْقِتَالِ وَهُوَ سَفْكُ الدِّمَاءِ، وَإِزْهَاقُ الْأَنْفُسِ، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنْ سَبْيٍ وَغَنَائِمَ لَا يَمْنَعُ فِي مِثْلِ قَطْعِ النَّخِيلِ إِنْ لَزِمَ الْأَمْرُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَا أَذِنَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَبِإِذْنِ اللَّهِ أَذِنَ.
Her hâlükârda, kan dökmek ve can almak demek olan savaşa ve bunun sonucunda meydana gelen esir alma ve ganimetlere izin veren [din], gerektiği takdirde hurma ağaçlarını kesmek gibi bir fiili yasaklamaz. Şöyle de denilebilir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in izin verdiği husus, Allah'ın izniyle izin verilmiştir.
وَبِهَذَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِذَا حَاصَرَ الْمُسْلِمُونَ عَدُوًّا، وَرَأَوْا أَنَّ مِنْ مَصْلَحَتِهِمْ أَوْ مِنْ مَذَلَّةِ الْعَدُوِّ إِتْلَافَ مُنْشَآتِهِ وَأَمْوَالِهِ، فَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Buna binaen şöyle denilebilir: Müslümanlar bir düşmanı kuşattıklarında, onun tesislerini ve mallarını telef etmeyi kendi maslahatlarına veya düşmanı zelil kılmaya uygun görürlerse bunda bir sakınca yoktur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
وَغَايَةُ مَا فِيهِ، أَنَّهُ إِتْلَافُ بَعْضِ الْمَالِ لِلتَّغَلُّبِ عَلَى الْعَدُوِّ وَأَخْذِ جَمِيعِ مَالِهِ، وَهَذَا لَهُ
İşin nihayeti; düşmana üstünlük sağlamak ve onun bütün malını almak için malın bir kısmını telef etmektir. Bunun
نَظِيرٌ فِي الشَّرْعِ، كَعَمَلِ الْخِضْرِ فِي سَفِينَةِ الْمَسَاكِينَ لَمَّا خَرَقَهَا، أَيْ أَعَابَهَا بِإِتْلَافِ بَعْضِهَا؛ لِيَسْتَخْلِصَهَا مِنِ اغْتِصَابِ الْمَلِكِ إِيَّاهَا، وَقَالَ: وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي [١٨ \ ٨٢] .
şeriatta bir benzeri vardır; nitekim Hızır'ın yoksulların gemisini delmesi, yani hükümdarın zorla el koymasından kurtarmak maksadıyla bir kısmını telef ederek gemiyi kusurlu hâle getirmesi gibi. O: { وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” [Kehf 18/82] demiştir.
وَقَدْ جَاءَ اعْتِرَاضُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي قِتَالِهِمْ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، كَمَا اعْتَرَضَ الْيَهُودُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي قَطْعِ النَّخِيلِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ [٢ \ ٢١٧] .
Yahudilerin hurma ağaçlarının kesilmesine itiraz etmesi gibi, müşriklerin de haram aylarda savaşılmasına yönelik Müslümanlara itirazları olmuştu. Bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğunda yer almaktadır: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah'ın yolundan engellemek, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne de adam öldürmekten daha büyüktür” [Bakara 2/217].
فَقَدْ تَعَاظَمَ الْمُشْرِكُونَ قَتْلَ الْمُسْلِمِينَ لِبَعْضِ الْمُشْرِكِينَ فِي وَقْعَةِ نَخْلَةٍ، وَلَمْ يَتَحَقَّقُوا دُخُولَ الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَاتَّهَمُوهُمْ بِاعْتِدَاءٍ عَلَى حُرْمَةِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِمُوجِبِ مَا قَالُوا بِأَنَّ الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كَبِيرٌ، وَلَكِنْ مَا ارْتَكَبَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ صَدٍّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٍ بِاللَّهِ، وَصَدٍّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجِ أَهْلِهِ مِنْهُ وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ، وَالْفِتْنَةُ عَنِ الدِّينِ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ، أَيْ: الَّذِي اسْتَنْكَرُوهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Müşrikler, Nahle Seriyyesi'nde Müslümanların bazı müşrikleri öldürmesini çok büyük bir cürüm saymışlar -oysa haram ayın girip girmediğinden emin değillerdi- ve onları haram ayların hürmetini çiğnemekle suçlamışlardı. Yüce Allah da onlara dedikleri doğrultusunda; haram ayda savaşmanın büyük [bir günah] olduğunu, fakat müşriklerin işlediği Allah yolundan alıkoyma, Allah'ı inkâr etme, Mescid-i Haram'dan engelleme ve onun halkı olan Müslümanları oradan çıkarma fiillerinin Allah katında daha büyük olduğunu, dinden döndürme fitnesinin ise Müslümanlardan kınadıkları öldürme olayından daha büyük olduğunu bildirerek cevap vermiştir.
وَهَكَذَا هُنَا لَئِنْ تَعَاظَمَ الْيَهُودُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ قَطْعَ بَعْضِ النَّخِيلِ، وَعَابُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِيقَاعَ الْفَسَادِ بِإِتْلَافِ بَعْضِ الْمَالِ فَكَيْفَ بِهِمْ بِغَدْرِهِمْ وَخِيَانَتِهِمْ نَقْضِهِمِ الْعُهُودَ، وَتَمَالُئِهِمْ عَلَى قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ وَقَدْ سَجَّلَ هَذَا الْمَعْنَى كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ يَذْكُرُ إِجْلَاءَ بَنِي النَّضِيرِ، وَقَتْلَ ابْنِ الْأَشْرَفِ:
Aynı şekilde burada da şayet Yahudiler Müslümanların bazı hurma ağaçlarını kesmesini büyütüp Müslümanları bazı malları telef ederek fesat çıkarmakla ayıpladılarsa; kendi ettikleri hıyanet, ahitleri bozmaları ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i öldürmek için birbirleriyle yardımlaşmaları ne olacaktır? Ka'b b. Mâlik, Benî Nadîr'in sürgün edilişini ve İbnü'l-Eşref'in öldürülüşünü anarak bu manayı şöyle kaydetmiştir:
لَقَدْ خَزِيَتْ بِغَدْرَتِهَا الْحُبُورُ ... كَذَاكَ الدَّهْرُ ذُو صَرْفٍ يَدُورُ
Hahamlar hıyanetleri sebebiyle rezil rüsvay oldular ... Zaman böyledir, hâlleri döner durur.
وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِرَبٍّ ... عَظِيمٍ أَمْرُهُ أَمْرٌ كَبِيرٌ
Çünkü onlar inkâr ettiler Rablerini ... O Rab ki şanı yücedir, emri büyüktür.
وَقَدْ أُوتُوا مَعًا فَهْمًا وَعِلْمًا ... وَجَاءَهُمُ مِنَ اللَّهِ النَّذِيرُ
Onlara hem anlayış hem de ilim verilmişti ... Ve Allah'tan bir uyarıcı gelmişti kendilerine.
إِلَى أَنْ قَالَ:
[Şiirinde] şöyle devam etmiştir:
فَلَمَّا أُشْرِبُوا غَدْرًا وَكُفْرًا ... وَحَادَ بِهِمْ عَنِ الْحَقِّ النُّفُورُ
İçlerine hıyanet ve inkâr sindirilince ... Hak'tan kaçış onları saptırınca,
أَرَى اللَّهُ النَّبِيَّ بِرَأْيِ صِدْقٍ ... وَكَانَ اللَّهُ يَحْكُمُ لَا يَجُورُ
Allah Peygamber'e doğru bir görüş gösterdi ... Allah hükmeder, asla zulmetmez.
فَأَيَّدَهُ وَسَلَّطَهُ عَلَيْهِمُ ... وَكَانَ نَصِيرَهُ نِعْمَ النَّصِيرُ
O'nu destekledi ve onları O'nun egemenliğine verdi ... O ne güzel yardımcıdır O'na!
فَقَدْ أَشَارَ إِلَى أَنَّ خِزْيَ بَنِي النَّضِيرِ بِسَبَبِ غَدْرِهِمْ وَكُفْرِهِمْ بِرَبِّهِمْ، فَكَانَ الْإِذْنُ فِي قَطْعِ النَّخِيلِ هُوَ إِذْنٌ شَرْعِيٌّ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ عَنْهُ هُوَ عَمَلٌ تَشْرِيعِيٌّ إِذَا مَا دَعَتِ الْحَاجَةُ، لِمِثْلِ مَا دَعَتِ الْحَاجَّةُ هَنَا إِلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Böylece Benî Nadîr'in rezil rüsvay oluşunun, Rablerine karşı hıyanetleri ve inkârları sebebiyle olduğuna işaret etmiştir. Dolayısıyla hurma ağaçlarının kesilmesine verilen izin şer'î bir izindir. Burada duyulan ihtiyacın bir benzeri gerektirdiğinde, bunun teşriî bir amel olduğu da söylenebilir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ } “Allah'ın onlardan Peygamberine fey olarak verdikleri için siz ne at koşturdunuz ne de deve sürdünüz” buyruğu.
الضَّمِيرُ فِي (مِنْهُمْ) هُنَا عَائِدٌ عَلَى بَنِي النَّضِيرِ.
Buradaki { مِنْهُمْ } (onlardan) zamiri Benî Nadîr'e racidir.
وَالْفَيْءُ: الْغَنِيمَةُ بِدُونِ قِتَالٍ، وَقَدْ جَعَلَهُ تَعَالَى هُنَا عَلَى رَسُولِهِ خَاصَّةً.
Fey (الْفَيْءُ): Savaş yapılmaksızın elde edilen ganimettir. Yüce Allah burada onu özellikle Resûlüne tahsis etmiştir.
وَقَالَ: فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ [٥٩ \ ٦] أَيْ: لَمَّا كَانَ إِخْرَاجُ الْيَهُودِ مَرَدَّهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمَا قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ، وَبِمَا سَلَّطَ عَلَيْهِمْ رَسُولَهُ ﷺ فَكَانَ هَذَا الْفَيْءُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يُشَارِكْهُ فِيهِ غَيْرُهُ.
{ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ } “Siz ne at koşturdunuz ne de deve sürdünüz; fakat Allah elçilerini dilediği kimselere üstün kılar” [Haşr 59/6] buyurmuştur. Yani Yahudilerin çıkarılması, kalplerine korku salması ve Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i onlara musallat kılması sebebiyle bizzat Yüce Allah'a ait olduğu için, bu fey başkasının ortaklığı olmaksızın sadece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ait olmuştur.
وَقَدْ جَاءَ مِصْدَاقُ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ ﵁ الَّذِي سَاقَهُ الشَّيْخُ تَغَمَّدَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ عِنْدَ آخَرِ كَلَامِهِ عَلَى مَبَاحِثِ «الْأَنْفَالِ» عِنْدَ قَوْلِهِ: الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَأْخُذُ نَفَقَةَ سَنَتِهِ مِنْ فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ لَا مِنَ الْمَغَانِمِ، وَسَاقَ حَدِيثَ أَنَسِ بْنِ أَوْسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فِي قِصَّةِ مُطَالَبَةِ عَلِيٍّ وَالْعَبَّاسِ مِيرَاثَهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَّهُ قَالَ لَهُمَا: إِنَّ اللَّهَ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ ﷺ فِي هَذَا بِشَيْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَقَالَ ﷿: وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ إِلَى قَوْلِهِ: قَدِيرٌ [٥٩ \ ٦] ، فَكَانَتْ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ وَلَا اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهُ وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ مِنْ هَذَا الْمَالِ نَفَقَةَ سَنَتِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَا لِلَّهِ إِلَخْ. اهـ.
Bunun doğruluğu, Şeyh'in -Allah onu rahmetiyle kuşatsın- "el-Enfâl" bahislerinin sonundaki şu sözünde Ömer (radıyallâhu anh)'tan naklettiği rivayette geçmiştir: Dokuzuncu Mesele: Bil ki o (sallallâhu aleyhi ve sellem) yıllık nafakasını ganimetlerden değil, Benî Nadîr feyinden alırdı. Ali ve Abbâs'ın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den kalan miraslarını talep etmeleri kıssasında, Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'tan rivayet edilen Enes b. Evs'in müttefekun aleyh hadisini zikretmiştir; [Ömer] ikisine şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bu [malda] başkasına vermediği özel bir şey tahsis etti ve Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ } “Allah'ın onlardan Peygamberine fey olarak verdikleri için siz ne at koşturdunuz...” ayetinden { قَدِيرٌ } “...kâdirdir” [Haşr 59/6] kavline kadar. Dolayısıyla bu mal sadece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e aitti. Vallahi o bunu sizden ayırıp kendine saklamadı ve sizi bundan mahrum bırakmadı; onu size verdi ve aranızda paylaştırdı, nihayet geriye bu mal kaldı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu maldan ailesinin bir yıllık nafakasını harcar, sonra kalanı alır ve onu Allah yolundaki harcamalar gibi kılardı... ilah." [Sözü burada bitti].
وَكَانَتْ هَذِهِ خَاصَّةً بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَكِنْ جَاءَ بَعْدَهَا مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَيْ: عُمُومًا فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [٥٩ \ ٧] .
Bu [hüküm] sadece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e mahsustu; fakat bundan sonra Yüce Allah'ın şu buyruğunda daha genel olan hüküm gelmiştir: { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } yani genel olarak { فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Allah'ın [fethedilen diğer] beldeler halkından Resûlüne fey olarak verdiği şeyler; Allah'a, Resûle, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir” [Haşr 59/7].
وَهَذِهِ الْآيَةُ لِعُمُومِهَا مَصْدَرًا وَمَصْرِفًا، فَقَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى أَحْكَامٍ وَمَبَاحِثَ عَدِيدَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ لِفَضِيلَةِ الشَّيْخِ تَغَمَّدَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ الْكَلَامُ عَلَى كُلِّ مَا فِيهَا عِنْدَ أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ [٨ \ ١] ، فَاسْتَوْفَى وَاسْتَقْصَى وَفَصَّلَ وَبَيَّنَ مَصَادِرَ وَمَصَارِفَ الْفَيْءِ وَالْغَنِيمَةِ وَالنَّفْلِ، وَمَا فُتِحَ مِنَ الْبِلَادِ صُلْحًا أَوْ عَنْوَةً، وَمَسَائِلَ عَدِيدَةً مِمَّا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، وَلَا غِنَى عَنْهُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَعَالَى.
Bu ayet, hem kaynağı hem de harcanacağı yerler bakımından umumiliği sebebiyle birçok hüküm ve meseleyi ihtiva etmiştir. Faziletli Şeyh -Allah onu rahmetiyle kuşatsın- Enfâl Suresi'nin başında Yüce Allah'ın: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” [Enfâl 8/1] buyruğunda bu ayetteki tüm hususları açıklamış; fey, ganimet ve nefl'in kaynaklarını ve harcama yerlerini, sulh yoluyla veya zorla fethedilen memleketlerin durumunu ve daha pek çok meseleyi ziyadesiyle ve vazgeçilmez bir şekilde eksiksiz, etraflıca ve tafsilatlı olarak beyan etmiştir. Yüce Allah'a hamdolsun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ.
Yüce Allah'ın: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “Tâ ki [bu mallar] içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın” buyruğu.
مَعْنَى الدُّولَةِ وَالدَّوْلَةِ بِضَمِّ الدَّالِّ فِي الْأُولَى، وَفَتْحِهَا فِي الثَّانِيَةِ: يَدُورُ عِنْدَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى مَعْنَيَيْنِ:
Birincisinde dâl harfinin zammesiyle dûle (الدُّولَة), ikincisinde fethasıyla devle (الدَّوْلَة) kelimesinin anlamı, müfessirler nezdinde iki mana etrafında döner:
الدَّوْلَةُ بِالْفَتْحِ: الظُّفْرُ فِي الْحَرْبِ وَغَيْرِهِ، وَهِيَ الْمَصْدَرُ، وَبِالضَّمِّ اسْمُ الشَّيْءِ الَّذِي يُتَدَاوَلُ مِنَ الْأَمْوَالِ.
Fetha ile olan devle (الدَّوْلَة); savaşta ve diğer durumlarda elde edilen zaferdir ve masdardır. Zamme ile olan [dûle (الدُّولَة)] ise mallardan elden ele dolaştırılan şeyin adıdır.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: مَعْنَى الْآيَةِ: كَيْلَا يَكُونَ الْفَيْءُ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يُعْطَى الْفُقَرَاءَ، لِيَكُونَ لَهُمْ بُلْغَةً يَعِيشُونَ بِهَا جَدًّا بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ يَتَكَاثَرُونَ بِهِ، أَوْ كَيْلَا يَكُونَ دَوْلَةً جَاهِلِيَّةً بَيْنَهُمْ.
Zemahşerî şöyle demiştir: Ayetin manası şudur: Yoksullara verilmesi ve onlara geçinecekleri bir pay olması gereken fey; zenginler arasında çoğalma ve üstünlük aracı olan bir servet olmasın, yahut aralarında bir Câhiliye devlesi (üstünlük tekeli) olmasın diyedir.
وَمَعْنَى الدَّوْلَةِ الْجَاهِلِيَّةِ: أَنَّ الرُّؤَسَاءَ مِنْهُمْ كَانُوا يَسْتَأْثِرُونَ بِالْغَنِيمَةِ؛ لِأَنَّهُمْ أَهْلُ الرِّئَاسَةِ وَالْغَلَبَةِ وَالدَّوْلَةِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: مَنْ عَزَّ بَزَّ، وَالْمَعْنَى: كَيْلَا يَكُونَ أَخْذُهُ غَلَبَةً أَثَرَةً جَاهِلِيَّةً، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَسَنِ: اتَّخَذُوا عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَمَالَ اللَّهِ دُوَلًا، يُرِيدُ مَنْ غَلَبَ مِنْهُمْ أَخَذَهُ وَاسْتَأْثَرَ بِهِ، إِلَخْ.
Câhiliye devlesi'nin anlamı: Onların reisleri, liderlik, galebe ve üstünlük sahibi kimseler oldukları için ganimeti kendilerine tahsis ederler ve: "Güçlü olan yağmalar" derlerdi. Ayetin manası: Onun alınması bir galebe ve Câhiliye bencilliği olmasın diyedir. Hasan[-ı Basrî]'nin: "Allah'ın kullarını köle, Allah'ın malını da elden ele dolaşan bir servet edindiler" sözü de bu kabildendir; yani onlardan kim üstün gelirse malı alır ve tekeline geçirirdi... ilah.
وَالْجَدِيرُ بِالذِّكْرِ هُنَا: أَنَّ دُعَاةَ بَعْضِ الْمَذَاهِبِ الِاقْتِصَادِيَّةِ الْفَاسِدَةِ، يَحْتَجُّونَ بِهَذَا الْآيَةِ عَلَى مَذْهَبِهِمِ الْفَاسِدِ وَيَقُولُونَ: يَجُوزُ لِلدَّوْلَةِ أَنْ تَسْتَوْلِيَ عَلَى مَصَادِرِ الْإِنْتَاجِ وَرُءُوسِ الْأَمْوَالِ؛ لِتُعْطِيَهَا أَوْ تُشْرِكَ فِيهَا الْفُقَرَاءَ، وَمَا يُسَمُّونَهُمْ طَبَقَةَ الْعُمَّالِ، وَهَذَا عَلَى مَا فِيهِ مِنْ كَسَادٍ اقْتِصَادِيٍّ، وَفَسَادٍ اجْتِمَاعِيٍّ، قَدْ ثَبَتَ خَطَؤُهُ، وَظَهَرَ بُطْلَانُهُ مُجَانِبًا لِحَقِيقَةِ الِاسْتِدْلَالِ.
Burada şunu belirtmek gerekir: Bazı bâtıl iktisadi ekollerin davetçileri bu ayeti kendi bozuk mezheplerine delil getirir ve şöyle derler: Fakirlere veya işçi sınıfı dedikleri kesime vermek veya onları ortak etmek için devletin üretim kaynaklarına ve sermayelere el koyması caizdir. Bu görüş, içerdiği ekonomik durgunluk ve sosyal bozulmanın yanı sıra, hatası kanıtlanmış ve istidlâl hakikatinden uzak olduğu için bâtıllığı açığa çıkmış bir görüştür.
لِأَنَّ هَذَا الْمَالَ تُرِكَ لِمَرَافِقِ الْمُسْلِمِينَ الْعَامَّةِ مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ، وَتَأْمِينِ الْغُزَاةِ فِي الْحُدُودِ وَالثُّغُورِ، وَلَيْسَ يُعْطَى لِلْأَفْرَادِ كَمَا يَقُولُونَ، ثُمَّ هُوَ أَسَاسًا مَالٌ جَاءَ غَنِيمَةً لِلْمُسْلِمِينَ، وَلَيْسَ نَتِيجَةَ كَدْحِ الْفَرْدِ وَكَسْبِهِ.
Zira bu mal, mücahitlere harcamak, sınırlardaki ve hudut boylarındaki gazileri donatmak gibi Müslümanların genel kamu yararına bırakılmıştır; onların iddia ettiği gibi şahıslara verilmez. Ayrıca bu, esasen Müslümanlara ganimet olarak gelmiş bir maldır, bireyin alın teri ve şahsi kazancının bir neticesi değildir.
وَلَمَّا كَانَ مَالُ الْغَنِيمَةِ لَيْسَ مِلْكًا لِشَخْصٍ، وَلَا هُوَ أَيْضًا كَسْبٌ لِشَخْصٍ مُعَيَّنٍ، تَحَقَّقَ فِيهِ الْعُمُومُ فِي مَصْدَرِهِ، وَهُوَ الْغَنِيمَةُ، وَالْعُمُومُ فِي مَصْرِفِهِ، وَهُوَ عُمُومُ مَصَالِحِ الْأُمَّةِ، وَلَا دَخْلَ وَلَا وُجُودَ لِلْفَرْدِ فِيهِ، فَشَتَّانَ بَيْنَ هَذَا الْأَصْلِ فِي التَّشْرِيعِ وَهَذَا الْفَرْعِ فِي التَّضْلِيلِ.
Ganimet malı şahsın mülkü olmadığı gibi belirli bir kişinin şahsi kazancı da olmadığından; hem kaynağında yani ganimette umumilik, hem de harcanma yerinde yani ümmetin genel maslahatlarında umumilik gerçekleşmiştir. Onda bireyin [özel bir] dahlî ve mülkiyeti yoktur. Teşriattaki bu asıl ilke ile saptırmadaki bu fer'î görüş arasında ne kadar da büyük fark vardır!
وَمِنَ الْمُؤْسِفِ أَنَّهُمْ يُؤَيِّدُونَ دَعْوَاهُمْ بِإِقْحَامِ الْحَدِيثِ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُهُ ﷺ: «النَّاسُ شُرَكَاءُ فِي ثَلَاثَةٍ: الْمَاءُ وَالنَّارُ وَالْكَلَأُ» ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الشَّرِكَةَ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ مَا دَامَتْ عَلَى عُمُومِهَا فَالْمَاءُ شَرِكَةٌ بَيْنَ الْجَمِيعِ مَا دَامَ فِي مَوْرِدِهِ مِنَ النَّهْرِ أَوِ الْبِئْرِ الْعَامِّ أَوِ السَّيْلِ أَوِ الْغَدِيرِ. أَمَّا إِذَا انْتَقَلَ مِنْ مَوْرِدِهِ الْعَامِّ، وَأَصْبَحَ فِي حِيَازَةٍ مَا فَلَا شَرِكَةَ لِأَحَدٍ فِيهِ مَعَ مَنْ حَازَهُ، كَمَنْ مَلَأَ إِنَاءً مِنَ النَّهْرِ أَوِ السَّيْلِ وَنَحْوِهِ، فَمَا كَانَ فِي إِنَائِهِ فَهُوَ خَاصٌّ بِهِ، وَهَذَا الْكَلَأُ
Üzücüdür ki onlar bu iddialarını hadisi de buna katarak desteklemektedirler; o da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «İnsanlar üç şeyde ortaktır: Su, ateş ve otlak» hadisidir. Bilinmektedir ki bu üç şeydeki ortaklık, umumiliği üzere kaldığı müddetçedir. Su; nehir, umumi kuyu, sel veya gölet gibi kaynağında bulunduğu sürece herkes arasında ortaktır. Ancak umumi kaynağından ayrılıp birinin zilyetliğine geçtiğinde, nehirden veya sel suyundan kabını dolduran kimsede olduğu gibi, artık onu elde eden kişiyle başkasının ortaklığı kalmaz; zira kabındaki su ona özeldir. Otlak da böyledir;
مَا دَامَ عُشْبًا فِي الْأَرْضِ الْعَامَّةِ لَا فِي مِلْكِ إِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ فَهُوَ عَامٌّ لِمَنْ سَبَقَ إِلَيْهِ، فَإِذَا مَا احْتَشَّهُ إِنْسَانٌ وَحَازَهُ فَلَا شَرِكَةَ لِأَحَدٍ فِيهِ، وَكَذَلِكَ مَا كَانَ مِنْهُ نَابِتًا فِي مِلْكِ إِنْسَانٍ بِعَيْنِهِ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنْ غَيْرِهِ.
belirli bir insanın mülkünde olmayıp umumi arazideki ot olduğu sürece, ona önce ulaşan herkes için umumidir. Fakat bir insan onu biçip mülkiyetine geçirdiğinde artık onda kimsenin ortaklığı kalmaz. Aynı şekilde belirli bir şahsın mülkünde biten ot da diğer insanlardan ziyade o mülk sahibinin hakkıdır.
وَيَظْهَرُ ذَلِكَ بِالْحُوتِ فِي الْبَحْرِ وَالنَّهْرِ فَهُوَ مُشَاعٌ لِلْجَمِيعِ، وَالطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ يُصَادُ. فَإِنَّهُ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ جَمِيعِ الصَّيَّادِينَ، فَإِذَا مَا صَادَهُ إِنْسَانٌ فَقَدْ حَازَهُ وَاخْتَصَّ بِهِ، وَهَذَا أَمْرٌ تَعْتَرِفُ فِيهِ جَمِيعُ النُّظُمِ الِاقْتِصَادِيَّةِ، وَتُعْطَى تَرَاخِيصٌ رَسْمِيَّةٌ لِذَلِكَ.
Bu durum denizdeki ve nehirdeki balıkta da görülür; o herkes için ortaktır, havadaki avlanan kuş da böyledir. Bunlar bütün avcılar arasında ortak bir paydır; ancak bir insan onu avladığında artık onu mülkiyetine geçirmiş ve ona münhasıran sahip olmuştur. Bu, bütün iktisadi sistemlerin kabul ettiği ve bunun için resmî ruhsatların verildiği bir husustur.
وَهُنَاكَ الْعَمَلُ الْجَارِي فِي تِلْكَ الدُّوَلِ، مِمَّا يَجْعَلُهُمْ يَتَنَاقَضُونَ فِي دَعْوَاهُمُ الِاشْتِرَاكُ فِي الْمَاءِ وَالنَّارِ وَالْكَلَأِ، وَذَلِكَ فِي شَرِكَاتِ الْمِيَاهِ وَالنُّورِ؛ فَإِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ فِي كُلِّ بَيْتٍ عَدَّادًا يَعُدُّ جَالُونَاتِ الْمَاءِ الَّتِي اسْتَهْلَكَهَا الْمَنْزِلُ وَيُحَاسِبُونَهُ عَلَيْهِ، وَإِذَا تَأَخَّرَ قَطَعُوا عَلَيْهِ الْمَاءَ وَحَرَمُوهُ مِنْ شُرْبِهِ.
Ayrıca o devletlerdeki cari uygulama da onları su, ateş ve otlaktaki ortaklık iddialarında çelişkiye düşürmektedir; nitekim bu durum su ve elektrik şirketlerinde görülür. Onlar her eve, hanenin tükettiği su galonlarını sayan bir sayaç koyarlar ve bunun hesabını sorarlar; faturayı geciktirdiğinde suyunu keser ve onu içme suyundan mahrum bırakırlar.
وَكَذَلِكَ التَّيَّارُ الْكَهْرَبَائِيُّ؛ فَإِنَّهُ نَارٌ، وَهُوَ الطَّاقَةُ الْفَعَّالَةُ فِي الْمُدُنِ فَإِنَّهُمْ يَقِيسُونَهُ بِعَدَّادٍ يَعُدُّ الْكِيلُواتْ، وَيَبِيعُونَهُ عَلَى الْمُسْتَهْلِكِ، فَلِمَاذَا لَا يَجْعَلُونَ الْمَاءَ وَالْكَهْرَبَاءَ، شَرِكَةً بَيْنَ الْمُوَاطِنِينَ؟ أَمِ النَّاسُ شُرَكَاءُ فِيمَا لَا يَعُودُ عَلَى الدَّوْلَةِ، أَمَّا حَقُّ الدَّوْلَةِ فَخَاصٌّ لِلْحُكَّامِ؟ إِنَّهُ عَكْسُ مَا فِي قَضِيَّةِ الْفَيْءِ تَمَامًا.
Elektrik akımı da böyledir; o da bir ateştir ve şehirlerdeki etkin enerjidir. Onlar bunu kilovat sayan sayaçla ölçer ve tüketiciye satarlar. O hâlde neden suyu ve elektriği vatandaşlar arasında ortak yapmıyorlar? Yoksa insanlar devlete getirisi olmayan şeylerde mi ortaktır da devletin hakkı yöneticilere mi mahsustur? Bu durum, fey meselesindekinin tam tersidir.
حَيْثُ إِنَّ الْفَيْءَ وَالْغَنِيمَةَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ حَلَالًا مِنْ مَالِ الْعَدُوِّ، وَهُوَ كَسْبٌ عَامٌّ دَخَلَ عَلَى الْأُمَّةِ بِمَجْهُودِ الْأُمَّةِ كُلِّهَا، الْمَاثِلِ فِي الْجَيْشِ الَّذِي يُقَاتِلُ بِاسْمِهَا، وَجَعَلَهُ تَعَالَى فِي مَصَارِفَ عَامَّةٍ فِي مَصَالِحِ الْأُمَّةِ (فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ) .
Zira Allah'ın düşman malından helal kıldığı fey ve ganimet; onun adına savaşan orduda temsil olunan bütün bir ümmetin gayretiyle ümmete girmiş genel bir kazançtır. Yüce Allah onu ümmetin maslahatları için genel harcama yerlerine tahsis etmiştir: ({ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ }) “Allah'a, Resûle, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir”.
(فَلِلَّهِ) : أَيِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
({ فَلِلَّهِ }) "Allah'a": Yani Allah yolunda cihat içindir.
(وَلِلرَّسُولِ) : لِقِيَامِهِ بِأَمْرِ الْأُمَّةِ، وَكَانَ ﷺ يَأْخُذُ نَفَقَةَ أَهْلِهِ عَامًا، وَمَا بَقِيَ يَرُدُّهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
({ وَلِلرَّسُولِ }) "Ve Resûle": Ümmetin işlerini yürütmesi içindir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ailesinin bir yıllık nafakasını alır, kalanı ise Allah yoluna sarf ederdi.
(وَلِذِي الْقُرْبَى) : مَنْ تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُمْ.
({ وَلِذِي الْقُرْبَى }) "Ve akrabalara": Nafakaları üzerine vacip olan kimselerdir.
(وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ) : هَذَا هُوَ التَّكَافُلُ الِاجْتِمَاعِيُّ فِي الْأُمَّةِ.
({ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ }) "Yetimlere ve yoksullara": Bu da ümmetteki sosyal yardımlaşmadır.
(وَابْنِ السَّبِيلِ) : الْمُنْقَطِعُ فِي سَفَرِهِ، وَهَذَا تَأْمِينٌ لِلْمُوَاصَلَاتِ.
({ وَابْنِ السَّبِيلِ }) "Ve yolda kalmışlara": Yolculukta parasız kalmış kimsedir; bu da ulaşımın güvenceye alınmasıdır.
فَكَانَ مَصْرِفُهُ بِهَذَا الْعُمُومِ دُونَ اخْتِصَاصِ شَخْصٍ بِهِ أَوْ طَائِفَةٍ: كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ.
Böylece onun harcama yeri, bir şahsa veya zümreye tahsis edilmeksizin şu gayeyle bu umumilikte olmuştur: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “Tâ ki [bu mallar] içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın”.
وَإِنَّهُ لَمِنْ مَوَاطِنِ الْإِعْجَازِ فِي الْقُرْآنِ أَنْ يَأْتِيَ بَعْدَ هَذَا التَّشْرِيعِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الْآيَةَ [٥٩ \ ٧] ؛ لِأَنَّهُ تَشْرِيعٌ فِي أَمْرٍ يَمَسُّ الْوَتَرَ الْحَسَّاسَ فِي النَّفْسِ، وَهُوَ مَوْطِنُ الشُّحِّ وَالْحِرْصِ أَلَا وَهُوَ كَسْبُ الْمَالِ الَّذِي هُوَ صِنْوُ النَّفْسِ، وَالَّذِي تَوَلَّى اللَّهُ قِسْمَتَهُ فِي أَهَمِّ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ فِي الْمِيرَاثِ.
Bu teşriattan sonra Yüce Allah'ın: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının ve Allah'tan korkun...” [Haşr 59/7] ayetinin gelmesi Kur'an'ın i'caz (eşsizlik) noktalarındandır. Çünkü bu, nefsin en hassas damarına; cimrilik ve hırs noktası olan, nefsin can yoldaşı konumundaki mal kazanma arzusuna temas eden bir teşriattır ki Allah bundan daha mühim olan mirasta da taksimi bizzat üstlenmiştir.
قَسَّمَهُ تَعَالَى مُبَيِّنًا فُرُوضَهُ، وَحِصَّةَ كُلِّ وَارِثٍ؛ لِأَنَّهُ كَسْبٌ بِدُونِ مُقَابِلٍ، وَكَسْبٌ إِجْبَارِيٌّ. وَالنُّفُوسُ مُتَطَلِّعَةٌ إِلَيْهِ فَتَوَلَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ الْفَيْءُ وَالْغَنِيمَةُ، وَحَرَّمَ الْغُلُولَ فِيهِ قَبْلَ الْقِسْمَةِ.
Yüce Allah mirası farz hisselerini ve her vârisin payını açıklayarak paylaştırmıştır; zira o karşılıksız ve zorunlu bir kazançtır. Nefisler de ona meyilli olduğundan onun paylaştırılmasını Yüce Allah bizzat üstlenmiştir. Fey ve ganimet de böyledir; nitekim taksimden önce ondan gizlice mal aşırmayı (gulûl) haram kılmıştır.
وَمَثَلُ هَذَا الْمَالِ هُوَ الَّذِي أَلِفُوا قِسْمَتَهُ مَغْنَمًا، وَالَّذِي بَذَلُوا النُّفُوسَ وَالْمُهَجَ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ، فَإِذَا بِهِمْ يُمْنَعُونَ مِنْهُ، وَيُحَالُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ، فَيُقَسَّمُ الْمَنْقُولُ فَقَطْ، وَلَا يُقَسَّمُ الْعَقَارُ الثَّابِتُ، وَيُقَالُ لَهُمْ: حَدَثَ هَذَا كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ سَوَاءٌ الْأَغْنِيَاءُ بِأَبْدَانِهِمْ، وَقُدْرَتِهِمْ عَلَى الْعَمَلِ، وَعَلَى الْجِهَادِ أَوِ الْأَغْنِيَاءُ بِأَمْوَالِهِمْ بِمَا حَصَّلُوهُ مِنْ مَغَانِمَ قَبْلَ ذَلِكَ.
İşte bu mal, elde etmeden önce uğrunda canlarını ve kanlarını feda ettikleri ve ganimet olarak taksimine alıştıkları türden bir maldır. Birdenbire ondan mahrum bırakılırlar, onunla aralarına engel konur; sadece menkul mallar taksim edilir, sabit gayrimenkuller taksim edilmez ve onlara şöyle denir: Bu durum, { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın” diye yapılmıştır; gerek bedenleri, çalışmaya ve cihada güç yetirmeleriyle zengin olanlar, gerekse bundan önce elde ettikleri ganimetlerle malları yönünden zengin olanlar kastedilmiştir.
وَكَانَ لَابُدَّ لِنُفُوسِهِمْ مِنْ أَنْ تَتَحَرَّكَ نَحْوَ هَذَا الْمَالِ، وَفِعْلًا نَاقَشُوا عُمَرَ ﵁ فِيهِ - وَلَكِنْ هُنَا يَأْتِي سَوْطُ الطَّاعَةِ الْمُسَلَّتُ، وَأَمْرُ التَّشْرِيعِ الْمُسَكِّتُ إِنَّهُ عَنِ اللَّهِ أَتَاكُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ فَإِنَّ الْآيَةَ وَإِنْ كَانَتْ عَامَّةً فِي جَمِيعِ التَّشْرِيعِ إِلَّا أَنَّهَا هُنَا أَخَصُّ، وَهِيَ بِهِ أَقْرَبُ، وَالْمَقَامُ إِلَيْهَا أَحْوَجُ.
Nefislerinin bu mala meyil göstermesi kaçınılmazdı; nitekim bu hususu Ömer (radıyallâhu anh) ile fiilen tartıştılar. Fakat işte tam burada itaatin kınından çekilmiş kırbacı ve susturan teşrî emri devreye girmektedir: Şüphesiz bu, Allah katındandır ve Resûlullah onu size getirmiştir: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının ve Allah'tan korkun”. Bu ayet her ne kadar bütün teşriatta umumi olsa da burada daha özeldir, bu konuya daha yakındır ve bulunulan makam ona daha çok muhtaçtır.
وَهُنَا يَنْتَقِلُ بِنَا الْقَوْلُ إِلَى مَا آتَانَا بِهِ الرَّسُولُ ﷺ وَفِي هَذَا الْمَعْنَى بِالذَّاتِ أَيْ: مَعْنَى الْمُشَارَكَةِ فِي الْأَمْوَالِ.
Burada söz, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bize getirdiği şeylere ve bilhassa bu manaya, yani mallardaki ortaklık manasına intikal etmektedir.
لَقَدْ جَاءَ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَالْأَنْصَارُ يُؤْثِرُونَ الْمُهَاجِرِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ، وَقَدْ أَعَانَهُمُ اللَّهُ عَلَى شُحِّ نُفُوسِهِمْ، فَمُجْتَمَعُهُمْ مُجْتَمَعُ بَذْلٍ وَإِعْطَاءٍ وَتَضْحِيَةٍ
[Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde ensâr, kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile muhacirleri öz nefislerine tercih ediyorlardı. Allah onların nefislerinin cimriliğine karşı kendilerine yardım etmişti; dolayısıyla onların toplumu infak, bağış, fedakârlık
وَإِيثَارٍ، وَمَعَ هَذَا فَقَدَ كَانَ مِنْهُ ﷺ أَنْ يَأْتِيَهُ الضَّيْفُ فَلَا يَجِدُ لَهُ قِرًى فِي بَيْتِهِ، فَيَقُولُ لِأَصْحَابِهِ: «مَنْ يُضَيِّفُ هَذَا، اللَّيْلَةَ وَلَهُ الْجَنَّةُ؟» فَيَأْخُذُهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ، وَيَأْتِيهِ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ يَطْلُبُونَهُ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَيْهِ فِي الْجِهَادِ، فَيَعْتَذِرُ إِلَيْهِمْ أَنَّهُ لَا يَجِدُ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَيْهِ، فَيَتَوَلَّوْنَ وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَيْهِ، وَيَأْتِيهِ الْقَدَحُ مِنَ اللَّبَنِ، فَيَدْعُو: «يَا أَهْلَ الصُّفَّةِ» لِيُشَارِكُوهُ إِيَّاهُ لِقِلَّةِ مَا عِنْدَهُمْ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ يَخْرُجُ مِنَ الْمَسْجِدِ فَيُصْرَعُ عَلَى بَابِهِ مِنَ الْجُوعِ، بَيْنَمَا الْعَدِيدُ مِنْ أَصْحَابِهِ ذَوُو يَسَارٍ، مِنْهُمْ مَنْ يُجَهِّزُ الْجَيْشَ مِنْ مَالِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَصَدَّقُ بِالْقَافِلَةِ كَامِلَةً وَمَا فِيهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَصَدَّقُ بِخِيَارِ بَسَاتِينِ الْمَدِينَةِ، وَمِنْهُمْ، فَلَمْ يَأْخُذْ قَطُّ وَلَا دِرْهَمًا وَاحِدًا مِمَّنْ تَصَدَّقَ بِقَافِلَةٍ كَامِلَةٍ وَمَا تَحْمِلُ لَمْ يَأْخُذْ مِنْهُ دِرْهَمًا بِدُونِ رِضَاهُ، لِيُشَارِكَ مَعَهُ فِيهِ وَاحِدًا مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ، وَلَا مِمَّنْ تَصَدَّقَ بِبُسْتَانِهِ صَاعَ تَمْرٍ يُعْطِيهِ لِأَبِي هُرَيْرَةَ، يَسُدُّ مَسْغَبَتَهُ، وَلَا بَعِيرًا وَاحِدًا مِمَّنْ جَهَّزَ جَيْشًا مِنْ مَالِهِ لِيَحْمِلَ عَلَيْهِ مُتَطَوِّعًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
ve îsâr (başkalarını kendine tercih etme) toplumu idi. Bununla birlikte, (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bazen bir misafir gelir, evinde ona ikram edecek bir şey bulamaz ve ashabına: «Cennet karşılığında bu gece bunu kim misafir eder?» buyurur, ashabından biri onu alıp götürürdü. Muhacirlerin fakirleri ona gelir, cihadda kendilerini üzerine bindirecek binek isterlerdi; o da kendilerini bindirecek bir şey bulamadığını belirterek özür dilerdi. Onlar da kendilerini bindirecek bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözlerinden yaşlar boşanarak geri dönerlerdi. Kendisine bir kap süt getirilir, ellerindekinin azlığından ötürü ona ortak olsunlar diye: «Ey Suffe ehli!» diyerek onları davet ederdi. Ebû Hüreyre mescitten çıkar, açlıktan kapısının önünde bayılıp yere düşerdi. Oysa ashabından pek çoğu varlık sahibiydi; kimi ordunun donatımını kendi malından karşılıyor, kimi kervanı içindekilerle birlikte bütünüyle tasadduk ediyor, kimi Medine'nin en seçkin hurma bahçelerini tasadduk ediyordu, kimi de... Buna rağmen o, koca bir kervanı ve taşıdıklarını tasadduk eden kimseden onun rızası olmaksızın, Suffe ehlinden birini ona ortak etmek için asla bir tek dirhem dahi almamıştır. Ne bahçesini tasadduk edenden Ebû Hüreyre'nin açlığını gidersin diye bir sâ‘ hurma almış, ne de ordunun donatımını kendi malından karşılayandan Allah yolunda gönüllü birini bindirmek için tek bir deve almıştır.
إِنَّهَا أَمْوَالٌ مُحْتَرَمَةٌ، وَأَمْلَاكٌ مُسْتَقِرَّةٌ خَاصَّةٌ بِأَصْحَابِهَا، فَهُنَاكَ غَنِيمَةٌ وَفَيْءٌ أُخِذَ بِقُوَّةِ الْأُمَّةِ وَمَدَدِهَا لِلْجَيْشِ، جُعِلَ فِي مَصَارِفَ عَامَّةٍ لِلْأُمَّةِ وَلِلْجَيْشِ، وَهُنَا أَمْوَالٌ خَاصَّةٌ لَمْ تُمَسَّ وَلَمْ تُلْمَسْ، إِلَّا بِرِضَى نَفْسٍ وَطِيبِ خَاطِرٍ، وَلِذَا كَانُوا يَجُودُونَ وَلَا يَبْخَلُونَ، وَيَعْطُونَ وَلَا يَشُحُّونَ، وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ، وَكَانَ مُجْتَمَعًا مُتَكَافِلًا مُؤْتَلِفًا مُتَعَاطِفًا وَسَيَأْتِي زِيَادَةُ إِيضَاحٍ لِهَذَا الْمُجْتَمَعِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى مُجْتَمَعِ الْمَدِينَةِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ [٥٩ \ ٨] ، وَمَا بَعْدَهَا مِنَ الْآيَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Şüphesiz bunlar dokunulmazlığı olan mallar ve sahiplerine ait meşru mülklerdir. Bir tarafta ümmetin gücü ve orduya desteğiyle elde edilen, ümmetin ve ordunun genel harcamalarına tahsis kılınan ganimet ve fey vardır; diğer tarafta ise gönül rızası ve hoşnutluğu olmaksızın asla dokunulmayan ve el sürülmeyen özel mülkler vardır. Bundan dolayı onlar cömertçe verir, cimrilik etmezlerdi; bağışta bulunur, kıskanıp sakınmazlardı; kendileri ihtiyaç içinde olsalar dahi [başkalarını] öz nefislerine tercih ederlerdi. Bu, dayanışma içinde, kaynaşmış ve birbirine merhamet duyan bir toplumdu. Allah'ın izniyle Yüce Allah'ın: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ } “(O mallar) fakir muhacirler içindir” [el-Haşr 59/8] ayeti ve devamındaki ayetler bağlamında Medine toplumu ele alınırken bu topluma dair daha fazla açıklama gelecektir.
وَلِلشَّيْخِ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - كَلَامٌ مُقْنِعٌ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٢] ، نَسُوقُ نَصَّهُ لِأَهَمِّيَّتِهِ:
Şeyh'in —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— bu meseleye dair ez-Zuhruf Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” [ez-Zuhruf 43/32] ayeti hakkındaki ikna edici açıklaması bulunmaktadır; önemine binaen metnini buraya aktarıyoruz:
قَالَ ﵀: مَسْأَلَةٌ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ الْآيَةَ [١٦ \ ٧١] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ عَلَى أَنَّ تَفَاوُتَ النَّاسِ فِي الْأَرْزَاقِ وَالْحُظُوظِ سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ اللَّهِ السَّمَاوِيَّةِ الْكَوْنِيَّةِ الْقَدَرِيَّةِ، لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ الْبَتَّةَ تَبْدِيلَهَا، وَلَا تَحْوِيلَهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا [٣٥ \ ٤٣] وَبِذَلِكَ تَحَقَّقَ أَنَّ مَا يَتَذَرَّعُ بِهِ الْآنَ الْمَلَاحِدَةُ الْمُنْكِرُونَ لِوُجُودِ اللَّهِ وَلِجَمِيعِ
[Şeyh] (rahimehullâh) şöyle dedi: Mesele: Burada zikredilen bu kerim ayet, tıpkı Yüce Allah'ın: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ } “Onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” ayeti ve Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } “Allah rızıkta kiminizi kiminizden üstün kıldı” [en-Nahl 16/71] ayeti ve benzeri ayetler gibi, insanların rızıklarda ve nasiplerde farklı farklı olmalarının Allah'ın semavi, kevni ve kaderi sünnetlerinden bir sünnet olduğuna delalet etmiştir. Yeryüzü halkından hiç kimse bunu asla değiştirmeye ve hiçbir şekilde başka bir hâle dönüştürmeye güç yetiremez: { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “Allah'ın sünnetinde kesinlikle bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın sünnetinde kesinlikle bir sapma da bulamazsın” [Fâtır 35/43]. Böylece ortaya çıkmıştır ki günümüzde Allah'ın varlığını, bütün
النُّبُوَّاتِ وَالرَّسَائِلِ السَّمَاوِيَّةِ إِلَى ابْتِزَازِ ثَرَوَاتِ النَّاسِ وَنَزْعِ مِلْكِهِمِ الْخَاصِّ عَنْ أَمْلَاكِهِمْ، بِدَعْوَى الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ النَّاسِ فِي مَعَايِشِهِمْ، أَمْرٌ بَاطِلٌ لَا يُمْكِنُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، مَعَ أَنَّهُمْ لَا يَقْصِدُونَ ذَلِكَ الَّذِي يَزْعُمُونَ، وَإِنَّمَا يَقْصِدُونَ اسْتِئْثَارَهُمْ بِأَمْلَاكِ جَمِيعِ النَّاسِ؛ لِيَنْعَمُوا بِهَا وَيَتَصَرَّفُوا فِيهَا كَيْفَ شَاءُوا تَحْتَ سِتَارٍ كَثِيفٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَذِبِ وَالْغُرُورِ وَالْخِدَاعِ، كَمَا يَتَحَقُّقُهُ كُلُّ عَاقِلٍ مُطَّلِعٍ عَلَى سِيرَتِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ مَعَ الْمُجْتَمَعِ فِي بِلَادِهِمْ.
nübüvvetleri ve semavi risaletleri inkâr eden mülhidlerin, insanlar arasında geçim şartlarında eşitlik sağlama iddiasıyla halkın servetlerini gasbetmek ve özel mülklerini ellerinden almak için öne sürdükleri bahaneler hiçbir surette mümkün olmayan batıl bir şeydir. Üstelik onlar iddia ettikleri bu şeyi amaçlamamakta, bilakis bütün insanların mülklerini tekellerine almayı; yalanın, aldatmanın ve hilenin koyu bir perdesi altında bu mülklerden zevklenmeyi ve diledikleri gibi tasarruf etmeyi amaçlamaktadırlar. Nitekim onların gidişatına ve kendi ülkelerindeki toplumla olan durumlarına vakıf olan her akıl sahibi bunu apaçık görmektedir.
فَالطُّغْمَةُ الْقَلِيلَةُ الْحَاكِمَةُ وَمَنْ يَنْضَمُّ إِلَيْهَا هُمُ الْمُتَمَتِّعُونَ بِجَمِيعِ خَيْرَاتِ الْبِلَادِ وَغَيْرُهُمْ مِنْ عَامَّةِ الشَّعْبِ مَحْرُومُونَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، مَظْلُومُونَ فِي كُلِّ شَيْءٍ، حَتَّى مَا كَسَبُوهُ بِأَيْدِيهِمْ، يُعْلَفُونَ بِبِطَاقَةٍ كَمَا تُعْلَفُ الْبِغَالُ وَالْحَمِيرُ.
Yönetici azınlık klik ve onlara katılanlar ülkenin bütün nimetlerinden yararlanırken, halkın geri kalanı her türlü hayırdan mahrum bırakılmakta, kendi elleriyle kazandıkları şeyler de dâhil olmak üzere her hususta zulme uğramakta ve tıpkı katırların ve eşeklerin yemlendiği gibi karneyle beslenmektedir.
وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي سَابِقِ عِلْمِهِ أَنَّهُ يَأْتِي نَاسٌ يَغْتَصِبُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِدَعْوَى أَنَّ هَذَا فَقِيرٌ، وَهَذَا غَنِيٌ، وَقَدْ نَهَى جَلَّ وَعَلَا عَنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى بِتِلْكَ الدَّعْوَى، وَأَوْعَدَ مَنْ لَمْ يَنْتَهِ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا [٤ \ ١٣٥] ، وَفِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا وَعِيدٌ شَدِيدٌ لِمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ. انْتَهَى حَرْفِيًّا.
Celle ve Alâ olan Allah ezelî ilminde, 'bu fakirdir, bu zengindir' iddiasıyla insanların mallarını gasbedecek kimselerin geleceğini biliyordu. Nitekim Celle ve Alâ, bu iddiayla heva ve hevese uymayı yasaklamış ve bundan vazgeçmeyenleri şu buyruğuyla tehdit etmiştir: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah onlara [sizden] daha yakındır. Adaletten sapmamak için heveslerinize uymayın. Eğer [dili] eğer büker veya [haktan] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [en-Nisâ 4/135]. O'nun: { فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğunda bunu yapan kimse için şiddetli bir tehdit vardır. [Şeyh'in sözü] aynen sona erdi.
وَالْحَقُّ أَنَّ الْأَرْزَاقَ قِسْمَةُ الْخَلَّاقِ، فَهُوَ أَرْأَفُ بِالْعِبَادِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَلَيْسَ فِي خَزَائِنِهِ مِنْ نَقْصٍ وَلَكِنَّهَا الْحِكْمَةُ لِمَصْلَحَةِ عِبَادِهِ، وَفِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ: «إِنَّ مِنْ عِبَادِي لَمَنْ يَصْلُحُ لَهُ الْفَقْرُ، وَلَوْ أَغْنَيْتُهُ لَفَسَدَ حَالُهُ، وَإِنَّ مِنْ عِبَادِي لَمَنْ يَصْلُحُ لَهُ الْغِنَى وَلَوْ أَفْقَرْتُهُ لَفَسَدَ حَالُهُ» ، فَهُوَ سُبْحَانُهُ يُعْطِي بِقَدَرٍ، وَلَا يُمْسِكُ عَنْ قَتَرٍ.
Gerçek şu ki rızıklar, Yaratıcı'nın taksimidir. O, kullara kendi nefislerinden daha merhametlidir. O'nun hazinelerinde hiçbir eksilme yoktur; lâkin bu, kullarının maslahatı için olan bir hikmettir. Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kullarımdan öylesi vardır ki ona ancak fakirlik uygundur; şayet onu zengin etseydim hâli bozulurdu. Kullarımdan öylesi de vardır ki ona ancak zenginlik uygundur; şayet onu fakir düşürseydim hâli bozulurdu». Dolayısıyla Sübhânehu olan Allah bir ölçüye göre verir; cimrilikten ötürü kısmaz.
وَيَكْفِي فِي هَذَا الْمَقَامِ سِيَاقُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي تَكَلَّمَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى - عَلَيْهِ فِي أُسْلُوبِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنَا [٤٣ \ ٣٢] ، وَهَذَا الضَّمِيرُ مَعْلُومٌ أَنَّهُ لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّفْخِيمِ، وَمِثْلُهُ الضَّمِيرُ فِي «قَسَمْنَا» ، فَلَا مَجَالَ لِتَدَخُّلِ الْمَخْلُوقِ، وَلَا مَكَانَ لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَلِكَ. وَالْقِسْمَةُ إِذَا كَانَتْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا تَقْوَى قُوَّةٌ فِي الْأَرْضِ عَلَى إِبْطَالِهَا، ثُمَّ إِنَّ وَاقِعَ الْحَيَاةِ يُؤَيِّدُ ذَلِكَ بَلْ وَيَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا [٤٣ \ ٣٢] .
Bu makamda, Şeyh'in —Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun— üslubuna değindiği kerim ayetin Yüce Allah'ın: { نَحْنُ قَسَمْنَا } “Biz paylaştırdık” [ez-Zuhruf 43/32] buyruğundaki bağlamı kâfidir. Bilindiği üzere bu zamir tazim ve tefhim (yüceltme) içindir; aynı şekilde 'kasemnâ' (paylaştırdık) fiilindeki zamir de böyledir. Dolayısıyla yaratılmışın müdahalesine hiçbir alan olmadığı gibi, bu hususta Allah Teâlâ'dan başkasına da yer yoktur. Taksim Allah Teâlâ'dan olunca yeryüzündeki hiçbir güç onu iptal etmeye muktedir olamaz. Kaldı ki hayatın realitesi de bunu desteklemekte, hatta buna bağlı bulunmaktadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا } “Birbirlerini istihdam etsinler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık” [ez-Zuhruf 43/32].
وَهَؤُلَاءِ الْمُعْتَدُونَ عَلَى أَمْوَالِ النَّاسِ يَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ، وَيُقِرُّونَ نِظَامَ الطَّبَقَاتِ عُمَّالًا وَغَيْرَ عُمَّالٍ، إِلَخْ، فَلَا دَلِيلَ فِي آيَةِ سُورَةِ «الْحَشْرِ» هُنَا: كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ
İnsanların mallarına tecavüz eden bu kimseler dahi bunu kabul etmekte; işçiler ve işçi olmayanlar vs. şeklinde sınıf sistemini onaylamaktadırlar. Dolayısıyla Haşr Suresi'nin buradaki: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın”
وَلَا حَقَّ لَهُمْ فِيمَا فَعَلُوا فِي أَمْوَالِ النَّاسِ بِهَذَا الْمَبْدَأِ الْبَاطِلِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
ayetinde onlar için bir delil olmadığı gibi, bu batıl ilkeyle insanların mallarına dair yaptıkları muamelelerde de hiçbir haklılıkları yoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının”.
قَالَ الشَّيْخُ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - فِي الْمُقَدِّمَةِ: إِنَّ السُّنَةَ كُلَّهَا مُنْدَرِجَةٌ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَيْ: أَنَّهَا مُلْزِمَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ الْعَمَلَ بِالسُّنَّةِ النَّبَوِيَّةِ، فَيَكُونُ الْأَخْذُ بِالسُّنَّةِ أَخْذًا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَمِصْدَاقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى [٥٣ \ ٣ - ٤] .
Şeyh —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— mukaddimede şöyle demiştir: Sünnetin tamamı bu kerim ayetin kapsamına girmektedir; yani bu ayet Müslümanlara Nebevî Sünnet ile amel etmeyi zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla Sünnet'e sarılmak Allah'ın Kitabı'na sarılmaktır; bunun delili de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى } “O, hevasından konuşmaz. O [bildirdiği], vahyedilen bir vahiyden başkası değildir” [en-Necm 53/3-4].
وَقَدْ قَالَ السُّيُوطِيُّ: الْوَحْيُ وَحْيَانِ:
Süyûtî şöyle demiştir: Vahiy iki kısımdır:
وَحْيٌ أُمِرْنَا بِكِتَابَتِهِ، وَتَعَبَّدْنَا بِتِلَاوَتِهِ، وَهُوَ الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ.
Yazılması bize emredilen ve okunmasıyla ibadet ettiğimiz vahiy ki o Kur'ân-ı Kerîm'dir.
وَوَحْيٌ لَمْ نُؤْمَرْ بِكِتَابَتِهِ، وَلَمْ نَتَعَبَّدْ بِتِلَاوَتِهِ وَهُوَ السُّنَّةُ.
Yazılması bize emredilmeyen ve okunmasıyla ibadet etmediğimiz vahiy ki o Sünnet'tir.
وَقَدْ عَمِلَ بِذَلِكَ سَلَفُ الْأُمَّةِ وَخَلَفُهَا، كَمَا جَاءَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ قَالَ فِي مَجْلِسِهِ بِالْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ: لَعَنَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ الْوَاصِلَةَ وَالْمُسْتَوْصِلَةَ، وَالْوَاشِمَةَ وَالْمُسْتَوْشِمَةَ، فَقَالَتِ امْرَأَةٌ قَائِمَةٌ عِنْدَهُ، وَفِي كِتَابِ اللَّهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَتْ: لَقَدْ قَرَأْتُهُ مِنْ دَفَّتِهِ إِلَى دَفَّتِهِ، فَلَمْ أَجِدْ هَذَا الَّذِي قُلْتَ، فَقَالَ لَهَا: لَوْ كُنْتِ قَرَأْتِيهِ لَوَجَدْتِيهِ، أَوْ لَمْ تَقْرَئِي قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا، وَقَدْ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْوَاصِلَةَ وَالْمُسْتَوْصِلَةَ، وَمَنْ لَعَنَهَا رَسُولُ اللَّهِ فَقَدْ لَعَنَهَا اللَّهُ، فَقَالَتْ لَهُ: لَعَلَّ بَعْضَ أَهْلِكِ يَفْعَلُهُ؟ فَقَالَ لَهَا: ادْخُلِي وَانْظُرِي فَدَخَلَتْ بَيْتَهُ، ثُمَّ خَرَجَتْ وَلَمْ تَقُلْ شَيْئًا، فَقَالَ لَهَا: مَا رَأَيْتِ؟ قَالَتْ: خَيْرًا، وَانْصَرَفَتْ.
Ümmetin selefi ve halefi bununla amel etmiştir. Nitekim Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre o, Mescid-i Nebevî'deki meclisinde: 'Allah Kitabı'nda saç ekleyene ve ekletene, dövme yapana ve yaptırana lanet etmiştir' demişti. Yanında ayakta duran bir kadın: 'Allah'ın Kitabı'nda mı?' dedi. O: 'Evet' dedi. Kadın: 'Ben onu iki kapağı arasından [baştan sona] okudum, senin bu söylediğini bulamadım' dedi. Saîd ona şöyle dedi: 'Eğer onu okumuş olsaydın bulurdun; Yüce Allah'ın: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının” buyruğunu okumadın mı? Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) saç ekleyene ve ekletene lanet etmiştir; Resûlullah'ın lanet ettiğine ise şüphesiz Allah da lanet etmiştir.' Kadın ona: 'Belki de senin ailenden biri bunu yapıyordur?' dedi. Saîd ona: 'Gir ve bak' dedi. Kadın onun evine girdi, sonra çıkıp hiçbir şey söylemedi. Saîd ona: 'Ne gördün?' dedi. Kadın: 'İyilikten başka bir şey görmedim' dedi ve dönüp gitti.
وَجَاءَ الشَّافِعِيُّ وَقَامَ فِي أَهْلِ مَكَّةَ، فَقَالَ: سَلُونِي يَا أَهْلَ مَكَّةَ عَمَّا شِئْتُمْ أُجِبْكُمْ عَنْهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، فَسَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الْمُحْرِمِ يَقْتُلُ الزُّنْبُورَ مَاذَا عَلَيْهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ فَقَالَ: يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا، وَقَالَ ﷺ: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي، وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» الْحَدِيثَ، وَحَدَّثَنِي فُلَانٌ عَنْ فُلَانٍ، وَسَاقَ بِسَنَدِهِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، سُئِلَ: الْمُحْرِمُ يَقْتُلُ الزُّنْبُورَ مَاذَا عَلَيْهِ؟ فَقَالَ: لَا شَيْءَ عَلَيْهِ.
Şâfiî Mekke ehline gelip aralarında ayağa kalktı ve: 'Ey Mekke ehli! Bana dilediğinizi sorun, size Allah'ın Kitabı'ndan cevap vereyim' dedi. Bir adam ona: 'İhramlının eşek arısı öldürmesi durumunda Allah'ın Kitabı'na göre hükmü nedir?' diye sordu. O şöyle dedi: Allah Teâlâ: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının” buyurmaktadır; [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: «Benim sünnetime ve râşid halifelerin sünnetine sarılınız» hadisini buyurmuştur. Bana filan falandan nakletti diyerek senedini Ömer b. el-Hattâb'a ulaştırdı; ona: 'İhramlı eşek arısı öldürürse üzerine ne gerekir?' diye sorulmuş, o da: 'Ona bir şey gerekmez' demiştir.
فَقَدِ اعْتَبَرَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ السُّنَّةَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَالشَّافِعِيُّ اعْتَبَرَ سُنَّةَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ مِنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَسُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْقُرْآنِ، وَاعْتَبَرَ كُلٌّ مِنْهُمَا جَوَابَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ بِنَاءً عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Saîd b. el-Müseyyeb Sünnet'i Allah'ın Kitabı'ndan saymış; Şâfiî de râşid halifelerin sünnetini Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sünnetinden, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sünnetini de Kur'an'dan saymıştır. Her ikisi de bu kerim ayete dayanarak verdikleri cevabı Allah'ın Kitabı'ndan kabul etmiştir.
وَهَذَا مَا عَلَيْهِ الْأُصُولِيُّونَ يُخَصِّصُونَ بِهَا عُمُومَ الْكِتَابِ، وَيُقَيِّدُونَ مُطْلَقَهُ.
Usulcülerin benimsediği yaklaşım da budur; onlar Sünnet ile Kitap'ın umumunu tahsis eder (genelini özelleştirir) ve mutlakını takyit ederler (kayıtsız hükmünü sınırlandırırlar).
فَمِنَ الْأَوَّلِ: قَوْلُهُ ﷺ: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ، أَمَّا الْمَيْتَتَانِ: فَالْجَرَادُ وَالْحُوتُ، وَأَمَّا الدَّمَانِ: فَالْكَبِدُ وَالطُّحَالُ» فَخَصَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ [٥ \ ٣] ، وَكَذَلِكَ فِي النِّكَاحِ: «لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا، وَلَا الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا» ، وَخُصَّ بِهَا عُمُومُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ [٤ \ ٢٤] ، وَنَحْوَهُ كَثِيرٌ.
Birincisine örnek: [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Bize iki ölü hayvan ve iki kan helal kılındı. İki ölü hayvana gelince: Çekirge ve balıktır; iki kana gelince: Karaciğer ve dalaktır» hadisidir. Bu hadis ile Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Ölmüş hayvan ve kan size haram kılındı” [el-Mâide 5/3] ayetinin umumu tahsis edilmiştir. Aynı şekilde nikâh hususundaki: «Bir kadın halasının üzerine nikâhlanamaz, bir kadın teyzesinin üzerine de nikâhlanamaz» hadisi ile { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [en-Nisâ 4/24] ayetinin umumu tahsis edilmiştir. Bunun benzerleri pek çoktur.
وَمِنَ الثَّانِي: قَطْعُهُ ﷺ يَدَ السَّارِقِ مِنَ الْكُوعِ تَقْيِيدًا لِمُطْلَقِ: فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] ، وَكَذَلِكَ مَسْحُ الْكَفَّيْنِ فِي التَّيَمُّمِ تَقْيِيدًا أَوْ بَيَانًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ [٥ \ ٦] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ كَثِيرٌ، وَكَذَلِكَ بَيَانُ الْمُجْمَلِ كَبَيَانِ مُجْمَلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ [٢ \ ٤٣] ، فَلَمْ يُبَيِّنْ عَدَدَ الرَّكَعَاتِ لِكُلِّ وَقْتٍ، وَلَا كَيْفِيَّةَ الْأَدَاءِ فَصَلَّى ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» وَحَجَّ وَقَالَ لَهُمْ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .
İkincisine örnek: [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hırsızın elini bilekten kesmesi, { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “onların ellerini kesin” [el-Mâide 5/38] ayetinin mutlakını takyit etmiştir. Aynı şekilde teyemmümde iki avucun meshedilmesi de Yüce Allah'ın: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin” [el-Mâide 5/6] buyruğuna yönelik bir takyit veya beyandır. Bunun benzerleri pek çoktur. Aynı şekilde mücmelin beyanı da böyledir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” [el-Bakara 2/43] ayetindeki mücmelin beyanı gibidir. Ayet her vakit için rekât sayısını ve eda ediliş keyfiyetini açıklamamıştır; bunun üzerine [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar bakarken minber üzerinde namaz kılmış, sonra onlara: «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle namaz kılın» buyurmuştur. Hac yapmış ve onlara: «Hac ibadetiyle ilgili uygulamalarınızı benden alın» buyurmuştur.
وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ السُّنَةَ أَقْوَالٌ، وَأَفْعَالٌ، وَتَقْرِيرٌ، وَقَدْ أَلْزَمَ الْعَمَلَ بِالْأَفْعَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] ، وَالتَّأَسِّي يَشْمَلُ الْقَوْلَ وَالْفِعْلَ، وَلَكِنَّهُ فِي الْفِعْلِ أَقْوَى، وَالتَّقْرِيرُ مُنْدَرِجٌ فِي الْفِعْلِ؛ لِأَنَّهُ تَرْكُ الْإِنْكَارِ عَلَى أَمْرٍ مَا، وَالتَّرْكُ فِعْلٌ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ، كَمَا قَالَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ:
Âlimler, Sünnet'in sözler, fiiller ve takrirler olduğu hususunda icma etmişlerdir. Fiillerle amel etmeyi Yüce Allah'ın: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb 33/21] buyruğu zorunlu kılmıştır. Örnek almak sözü de fiili de kapsar; ancak fiilde daha güçlüdür. Takrir ise fiilin kapsamına girer; zira o, bir duruma itiraz etmeyi terk etmektir; usulcülere göre ise terk bir fiildir. Nitekim Merâkı's-Suûd müellifi şöyle demiştir:
وَالتَّرْكُ فِعْلٌ فِي صَحِيحِ الْمَذْهَبِ
Terk etmek, sahih mezhepte bir fiildir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
تَنْقَسِمُ أَفْعَالُهُ ﷺ إِلَى عِدَّةِ أَقْسَامٍ:
[Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in fiilleri birkaç kısma ayrılır:
أَوَّلًا: مَا كَانَ يَفْعَلُهُ بِمُقْتَضَى الْجِبِلَّةِ، وَهُوَ مُتَطَلَّبَاتُ الْحَيَاةِ مِنْ أَكْلٍ، وَشُرْبٍ، وَلُبْسٍ، وَنَوْمٍ، فَهَذَا كُلُّهُ يَفْعَلُهُ اسْتِجَابَةً لِمُتَطَلَّبَاتِ الْحَيَاةِ، وَكَانَ يَفْعَلُهُ قَبْلَ الْبَعْثَةِ وَيَفْعَلُهُ كُلُّ إِنْسَانٍ، فَهُوَ عَلَى الْإِبَاحَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَلَيْسَ فِيهِ تَشْرِيعٌ جَدِيدٌ، وَلَكِنْ صُورَةُ الْفِعْلِ، وَكَيْفِيَّتُهُ كَكَوْنِ الْأَكْلِ وَالشَّرَابِ بِالْيَمِينِ إِلَخْ، وَكَوْنِهِ مِنْ أَمَامِ الْآكِلِ، فَهَذَا هُوَ مَوْضِعُ التَّأَسِّي بِهِ ﷺ وَكَذَلِكَ نَوْعُ الْمَأْكُولِ أَوْ تَرْكُهُ مَا لَمْ يَكُنْ لِمَانِعٍ كَعَدَمِ أَكْلِهِ ﷺ لِلضَّبِّ وَالْبُقُولِ الْمَطْبُوخَةِ، وَقَدْ بَيَّنَ السَّبَبَ فِي ذَلِكَ، فَالْأَوَّلُ: لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي أَرْضِ قَوْمِهِ فَكَانَ يَعَافُهُ، وَالثَّانِي: لِأَنَّهُ يُنَاجِي مَنْ لَا نُنَاجِي، وَقَدْ قَالَ صَاحِبُ الْمَرَاقِي:
Birincisi: Yaratılış gereği yaptığı şeylerdir ki bunlar yeme, içme, giyinme ve uyuma gibi hayatın gereksinimleridir. Bütün bunları hayatın gereklerine icabet olarak yapardı. Bunları peygamberlikten önce de yapmaktaydı ve her insan da bunları yapmaktadır. Dolayısıyla bunlar asıl itibarıyla mübahlık üzere olup içlerinde yeni bir teşrî yoktur. Ancak yeme ve içmenin sağ elle yapılması, yiyenin önünden yemesi gibi fiilin sureti ve keyfiyeti, işte bunlar (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e tabi olma konusudur. Aynı şekilde yenilen şeyin cinsi yahut bir engel bulunmadığı sürece onu terk etmesi de böyledir; nitekim (sallallâhu aleyhi ve sellem) keler ve pişmiş soğan-sarımsak gibi sebzeleri yememiş ve bunun sebebini açıklamıştır. Birincisi: Kavminin arazisinde bulunmadığı için ondan hoşlanmamıştır. İkincisi: Sizin münacatta bulunmadığınız kimseyle (melekle) münacatta bulunduğu içindir. Merâkî müellifi şöyle demiştir:
وَفِعْلُهُ الْمَرْكُوزُ فِي الْجِبِلَّةِ ... كَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فَلَيْسَ مُلْهٍ
Yaratılışında yerleşik olan fiili... Yeme ve içme gibi, bir mükellefiyet getirmez,
مِنْ غَيْرِ لَمْحِ الْوَصْفِ. . .
vasfı dikkate alınmaksızın...
ثَانِيًا: مَا كَانَ مُتَرَدِّدًا بَيْنَ الْجِبِلَّةِ وَالتَّشْرِيعِ كَوُقُوفِهِ ﷺ بِعَرَفَةَ رَاكِبًا عَلَى نَاقَتِهِ، وَنُزُولِهِ بِالْمُحْصِبِ مُنْصَرَفَهُ مِنْ مِنًى، فَالْوُقُوفُ الَّذِي هُوَ رُكْنُ الْحَجِّ يَتِمُّ بِالتَّوَاجُدِ فِي الْمَوْقِفِ بِعَرَفَةَ عَلَى أَيَّةِ حَالَةٍ، فَهَلْ كَانَ وُقُوفُهُ ﷺ رَاكِبًا مِنْ تَمَامِ نُسُكِهِ، أَمْ أَنَّهُ ﷺ فَعَلَهُ دُونَ قَصْدٍ إِلَى النُّسُكِ؟ خِلَافٌ بَيْنَ الْأُصُولِيِّينَ، وَلَا يَبْعُدُ مَنْ يَقُولُ: قَدْ يَكُونُ فِعْلُهُ ﷺ هَذَا؛ لِيَكُونَ أَبْرَزَ لِشَخْصِهِ فِي مِثْلِ هَذَا الْجَمْعِ، تَسْهِيلًا عَلَى مَنْ أَرَادَهُ لِسُؤَالٍ أَوْ رُؤْيَةٍ أَوْ حَاجَةٍ، فَيَكُونُ تَشْرِيعًا لِمَنْ يَكُونُ فِي مَنْزِلَتِهِ فِي الْمَسْئُولِيَّةِ.
İkincisi: Yaratılış hali ile teşrî arasında tereddütlü olan fiillerdir; tıpkı (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Arafat'ta devesinin üzerinde durması ve Mina'dan ayrıldığında Muhassab'da konaklaması gibi. Haccın rüknü olan vakfe, Arafat'taki vakfe yerinde herhangi bir halde bulunmakla gerçekleşir. Acaba (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in binek üzerinde durması ibadetinin kemalinden midir, yoksa (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu ibadet kastı olmaksızın mı yapmıştır? Bu, usulcüler arasında ihtilaflıdır. Şunu söyleyenin görüşü de uzak değildir: (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu fiili, böylesi bir kalabalıkta soru sormak, görmek veya bir ihtiyacını iletmek isteyen kimseye kolaylık olsun diye şahsının daha görünür olması için olabilir; dolayısıyla bu, sorumluluk makamında onun konumunda olan kimseler için bir teşrî olur.
ثَالِثًا: مَا ثَبَتَتْ خُصُوصِيَّتُهُ بِهِ مِثْلُ جَوَازِ جَمْعِهِ بَيْنَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعِ نِسْوَةٍ بِالنِّكَاحِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ [٣٣ \ ٥٠] ، وَكُنَّ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ، وَنِكَاحِ الْوَاهِبَةِ نَفْسَهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [٣٣ \ ٥٠] فَهَذَا لَا شَرِكَةَ لِأَحَدٍ مَعَهُ فِيهِ.
Üçüncüsü: Kendisine has olduğu sabit olan fiillerdir; Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ } “Ey Peygamber! Biz sana eşlerini helal kıldık” [el-Ahzâb 33/50] buyruğu gereğince dörtten fazla kadınla nikâhla bir arada bulunmasının caiz olması gibi —ki onlar dörtten fazla idiler— ve Yüce Allah'ın: { خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlere değil, sadece sana has olmak üzere” [el-Ahzâb 33/50] buyruğu gereğince kendini hibe eden kadınla nikâhlanması gibi. Bu hususlarda hiç kimsenin onunla ortaklığı yoktur.
رَابِعًا: مَا كَانَ بَيَانًا لِنَصٍّ قُرْآنِي، كَقَطْعِهِ ﷺ يَدَ السَّارِقِ مِنَ الْكُوعِ بَيَانًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] ، وَكَأَعْمَالِ الْحَجِّ وَالصَّلَاةِ، فَهُمَا بَيَانٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ [٢ \ ٤٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] ، وَلِذَا قَالَ ﷺ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ، وَقَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، فَهَذَا الْقِسْمُ حُكْمُهُ لِلْأُمَّةِ، حُكْمُ الْمُبَيَّنُ بِالْفَتْحِ، فَفِي الْوُجُوبِ وَاجِبٌ، وَفِي غَيْرِهِ بِحَسْبِهِ.
Dördüncüsü: Kur'an nassının beyanı olan fiillerdir; tıpkı (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hırsızın elini bilekten kesmesinin, Yüce Allah'ın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” [el-Mâide 5/38] buyruğunu açıklaması gibi. Hac ve namaz fiilleri de böyledir; zira bunlar Yüce Allah'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ } “Namazı kılın” [el-Bakara 2/43] ve { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân 3/97] buyruklarının beyanıdır. Bundan dolayı (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle namaz kılın» ve «Hac ibadetiyle ilgili uygulamalarınızı benden alın» buyurmuştur. Bu kısmın ümmet hakkındaki hükmü, açıklanan nassın (mübeyyen) hükmüdür; vücubiyet ise vacip, diğer hükümler ise ona göredir.
خَامِسًا: مَا فَعَلَهُ ﷺ لَا لِجِبِلَّةٍ وَلَا لِبَيَانٍ، وَلَمْ تَثْبُتْ خُصُوصِيَّتُهُ لَهُ، فَهَذَا عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَعْلَمَ حُكْمَهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ مِنْ وُجُوبٍ، أَوْ نَدْبٍ، أَوْ إِبَاحَةٍ، فَيَكُونُ حُكْمُهُ لِلْأُمَّةِ كَذَلِكَ كَصَلَاتِهِ ﷺ فِي الْكَعْبَةِ، وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّهَا فِي حَقِّهِ ﷺ جَائِزَةٌ، فَهِيَ لِلْأُمَّةِ عَلَى الْجَوَازِ. ثَانِيهُمَا: أَلَّا يُعْلَمَ حُكْمُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ ﷺ وَفِي هَذَا الْقِسْمِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ:
Beşincisi: (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yaratılış gereği ve bir nassın beyanı olmaksızın yaptığı ve kendisine has olduğu da sabit olmayan fiillerdir. Bu da iki kısımdır: Birincisi: Vücub, mendub veya mübahlık bakımından Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e nispetle hükmünün bilinmesidir ki bu durumda ümmet hakkındaki hükmü de aynı şekilde olur; (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Kâbe'de namaz kılması gibi. Biz bunun onun hakkında caiz olduğunu bildiğimize göre, ümmet hakkında da cevaz üzere kalır. İkincisi: Ona nispetle hükmünün bilinmemesidir. Bu kısımda dört görüş vardır:
أَوَّلُهَا: الْوُجُوبُ عَمَلًا بِالْأَحْوَطِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ، وَرِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ.
Birincisi: İhtiyata uygun amel etmek üzere vacip olmasıdır; bu Ebû Hanîfe'nin, Şâfiîlerden bazılarının görüşü ve Ahmed'den gelen bir rivayettir.
ثَانِيهَا: النَّدْبُ لِرُجْحَانِ الْفِعْلِ عَلَى التَّرْكِ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ، وَرِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ أَيْضًا.
İkincisi: Yapmanın terk etmeye racih olması sebebiyle mendub olmasıdır; bu da Şâfiîlerden bazılarının görüşü ve yine Ahmed'den gelen bir rivayettir.
ثَالِثُهَا: الْإِبَاحَةُ؛ لِأَنَّهَا الْمُتَيَقَّنُ، وَلَكِنَّ هَذَا فِيمَا لَا قُرْبَةَ فِيهِ، إِذِ الْقُرَبُ لَا تُوصَفُ بِالْإِبَاحَةِ.
Üçüncüsü: Kesin olarak bilinen asgari durum olduğu için mübah olmasıdır; ancak bu, ibadet ve kurbet niteliği taşımayan hususlardadır, zira ibadetler mübahlıkla nitelenmez.
رَابِعُهَا: التَّوَقُّفُ لِعَدَمِ مَعْرِفَةِ الْمُرَادِ، وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَهَذَا أَضْعَفُ الْأَقْوَالِ؛ لِأَنَّ التَّوَقُّفَ لَيْسَ فِيهِ تَأَسٍّ.
Dördüncüsü: Kastedilen murad bilinmediği için tevakkuf etmektir (hüküm vermekten kaçınmaktır); bu da Mutezile'nin görüşüdür. Bu, görüşlerin en zayıfıdır; çünkü tevakkufta örnek alma (teessî) yoktur.
فَتَحْصُلُ لَنَا مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الْأَرْبَعَةِ أَنَّ الصَّحِيحَ الْفِعْلُ تَأَسِّيًا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وُجُوبًا أَوْ نَدْبًا، وَمَثَّلُوا لِهَذَا الْفِعْلِ بِخَلْعِهِ ﷺ نَعْلَهُ فِي الصَّلَاةِ، فَخَلَعَ الصَّحَابَةُ كُلُّهُمْ نِعَالَهُمْ، فَلَمَّا انْتَهَى ﷺ سَأَلَهُمْ عَنْ خَلْعِهِمْ نِعَالِهِمْ قَالُوا: رَأَيْنَاكَ فَعَلْتَ فَفَعَلْنَا، فَقَالَ لَهُمْ: «أَتَانِي جِبْرِيلُ وَأَخْبَرَنِي أَنَّ فِي نَعْلِي أَذًى فَخَلَعْتُهَا» ، فَإِنَّهُ أَقَرَّهُمْ عَلَى خَلْعِهِمْ تَأَسِّيًا بِهِ، وَلَمْ يَعِبْ عَلَيْهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا الْحُكْمَ قَبْلَ إِخْبَارِهِ إِيَّاهُمْ، وَقَدْ جَاءَ هُنَا مَا تَقُولُونَ بِصِيغَةِ الْعُمُومِ.
Bu dört görüşten vardığımız sonuç şudur: Sahih olan, ister vacip ister mendub olarak Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e uyarak o fiili yapmaktır. Bu fiile, (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in namazda ayakkabılarını çıkarması örneğini vermişlerdir; sahabilerin tümü ayakkabılarını çıkarmış, (sallallâhu aleyhi ve sellem) [namazı] bitirince ayakkabılarını niçin çıkardıklarını sormuş, onlar da: 'Senin öyle yaptığını gördük, biz de yaptık' demişlerdir. Bunun üzerine onlara: «Cibrîl bana gelip ayakkabımda pislik olduğunu haber verdi, ben de onları çıkardım» buyurmuştur. Kendisine uyarak ayakkabılarını çıkarmalarını ikrar etmiş (onaylamış) ve o kendilerine bildirmeden önce hükmü bilmedikleri halde onları ayıplamamıştır. Burada zikrettikleriniz umum lafzıyla varit olmuştur.
وَقَالَ الشَّيْخُ ﵀ فِي دَفْعِ الْإِيهَامِ فِي سُورَةِ «الْأَنْفَالِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ [٨ \ ٢٤] ، مَا نَصُّهُ: وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ بِظَاهِرِهَا عَلَى أَنَّ الِاسْتِجَابَةَ لِلرَّسُولِ الَّتِي هِيَ طَاعَتُهُ لَا تَجِبُ إِلَّا إِذَا دَعَانَا لِمَا يُحْيِينَا، وَنَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ.
Şeyh (rahimehullâh), Def'u Îhâmi'l-Iztırâb'da Enfâl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ } “Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin” [el-Enfâl 8/24] ayetini açıklarken metni şu olan ifadeyi kullanmıştır: Bu ayet zahiri itibarıyla Resûl'e icabet etmenin, yani ona itaatin ancak bizi hayat verecek şeylere çağırdığı takdirde vacip olduğuna delalet etmektedir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “marufta sana isyan etmesinler” buyruğudur.
وَقَدْ جَاءَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ اتِّبَاعِهِ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ قَيْدٍ، كَقَوْلِهِ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] .
Başka ayetlerde ise onun buyruğuna hiçbir kayıt olmaksızın mutlak olarak tabi olmanın vacip olduğuna delalet eden ifadeler gelmiştir; nitekim şöyle buyrulmaktadır: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının” [el-Haşr 59/7].
وَقَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ الْآيَةَ [٣ \ ٣١] ، وَمَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ [٤ \ ٨٠] .
Ve O'nun şu buyruğu: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân 3/31] ve { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur” [en-Nisâ 4/80].
وَالظَّاهِرُ: أَنَّ وَجْهَ الْجَمْعِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ آيَاتِ الْإِطْلَاقِ مُبَيِّنَةٌ أَنَّهُ ﷺ لَا يَدْعُونَا إِلَّا لِمَا يُحْيِينَا مِنْ خَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَالشَّرْطُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: إِذَا دَعَاكُمْ، مُتَوَفِّرٌ فِي دُعَاءِ النَّبِيِّ ﷺ لِمَكَانِ عِصْمَتِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى [٥٣ \ ٣ - ٤] .
Zahir olan şudur ki —en doğrusunu Allah bilir— bu ayetleri cem etmenin (uzlaştırmanın) vechi: Mutlak olan ayetler, (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bizi dünya ve ahiret hayrından ancak bize hayat verecek şeylere çağıracağını açıklamaktadır. Dolayısıyla { إِذَا دَعَاكُمْ } “sizi çağırdığı zaman” buyruğunda zikredilen şart, ismet makamından ötürü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in davetinde mevcuttur; nitekim Yüce Allah'ın: { وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى } “O, hevasından konuşmaz. O [bildirdiği], vahyedilen bir vahiyden başkası değildir” [en-Necm 53/3-4] buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّ آيَةَ: إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ، مُبَيِّنَةٌ أَنَّهُ لَا طَاعَةَ إِلَّا لِمَنْ يَدْعُو إِلَى مَا يُرْضِي اللَّهَ، وَأَنَّ الْآيَاتِ الْأُخَرَ بَيَّنَتْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَدْعُو أَبَدًا إِلَّا إِلَى ذَلِكَ، صَلَوَاتُ
Özetle: { إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ } “sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman” ayeti, ancak Allah'ı razı edecek şeye davet eden kimseye itaat edileceğini; diğer ayetler ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in asla bundan başkasına çağırmayacağını açıklamıştır; salât
اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، انْتَهَى.
ve selâm onun üzerine olsun. [Alıntı] bitti.
وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ كَذَلِكَ حَقِيقَةَ وَمُنْتَهَى مَا جَاءَ بِهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: «مَا تَرَكْتُ خَيْرًا يُقَرِّبُكُمْ إِلَى اللَّهِ إِلَّا بَيَّنْتُهُ لَكُمْ وَأَمَرْتُكُمْ بِهِ، وَمَا تَرَكْتُ شَرًّا يُبَاعِدُكُمْ عَنِ اللَّهِ إِلَّا بَيَّنْتُهُ لَكُمْ، وَحَذَّرْتُكُمْ مِنْهُ وَنَهَيْتُكُمْ عَنْهُ» .
Sünnet de (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğunda getirdiği şeylerin mahiyetini ve sınırını aynı şekilde açıklamıştır: «Sizi Allah'a yaklaştıracak hiçbir hayır bırakmadım ki onu size açıklamış ve emretmiş olmayayım; sizi Allah'tan uzaklaştıracak hiçbir şer bırakmadım ki onu size açıklamış, sizi ondan sakındırmış ve menetmiş olmayayım».
تَنْبِيهٌ
Uyarı
الْوَاقِعُ أَنَّ الْعَمَلَ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هُوَ مِنْ لَوَازِمِ نُطْقِ الْمُسْلِمِ بِالشَّهَادَتَيْنِ؛ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، اعْتِرَافٌ لِلَّهِ تَعَالَى بِالْأُلُوهِيَّةِ وَبِمُسْتَلْزَمَاتِهَا، وَمِنْهَا إِرْسَالُ الرُّسُلِ إِلَى خَلْقِهِ، وَإِنْزَالُ كُتُبِهِ وَقَوْلَهُ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، اعْتِرَافٌ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ اللَّهِ لِخَلْقِهِ، وَهَذَا يَسْتَلْزِمُ الْأَخْذَ بِكُلِّ مَا جَاءَ بِهِ هَذَا الرَّسُولُ الْكَرِيمُ مِنَ اللَّهِ ﷾، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ إِلَّا بِمَا جَاءَهُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ، وَلَا يَحِقُّ لَهُ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ بِمَا نَهَاهُ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ، فَهِيَ بِحَقٍّ مُسْتَلْزِمٌ لِلنُّطْقِ بِالشَّهَادَتَيْنِ.
Gerçek şu ki bu kerim ayetle amel etmek, Müslümanın kelime-i şehadeti telaffuz etmesinin gereklerindendir. Zira kişinin 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh' demesi, Allah Teâlâ'ya uluhiyeti ve O'nun yaratıklarına peygamberler göndermesi ve kitaplar indirmesi gibi bu uluhiyetin gereklerini ikrardır. 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' demesi ise Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Allah'tan O'nun yaratıklarına gönderilmiş bir elçi olduğunu ikrardır. Bu da bu şerefli Elçi'nin Azîz ve Celîl olan Allah'tan getirdiği her şeyi alıp kabul etmeyi zorunlu kılar. Bir kimsenin Allah'a ancak Allah'ın Resûlü'nün getirdiği şeylerle ibadet etmesi caizdir ve Allah'ın Resûlü'nün nehyettiği şeylerle Allah'a isyan etmeye hakkı yoktur. Dolayısıyla bu ayet, kelime-i şehadeti telaffuz etmenin gerçek bir gereğidir.
وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [٤ \ ٥٩] فَرَبَطَ مَرَدَّ الْخِلَافِ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Bunu Yüce Allah'ın şu buyruğu da desteklemektedir: { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız onu Allah'a ve Resûl'e arz edin” [en-Nisâ 4/59]. Böylece ihtilafı Allah'a ve Resûl'e götürmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman etmeye bağlamıştır.
وَقَالَ الشَّيْخُ ﵀ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي «سُورَةُ النِّسَاءِ» : أَمَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ تَنَازَعَ فِيهِ النَّاسُ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ وَفُرُوعِهِ، أَنْ يُرَدَّ التَّنَازُعُ فِي ذَلِكَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ؛ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ [٤ \ ٨٠] انْتَهَى.
Şeyh (rahimehullâh) Nisâ Suresi'ndeki bu ayet bağlamında şöyle demiştir: Allah bu kerim ayette, dinin asıllarında ve furuunda insanların ihtilaf ettiği her hususun çözümünü Allah'ın Kitabı'na ve Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sünnetine döndürmeyi emretmiştir; zira O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur” [en-Nisâ 4/80]. [Sözü] bitti.