Binûn

Haşr — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَاتَّضَحَ بِهَذَا كُلِّهِ أَنَّ مَا أَتَانَا بِهِ ﷺ فَهُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْقُرْآنِ فِي التَّشْرِيعِ، وَأَنَّ السُّنَّةَ تَسْتَقِلُّ بِالتَّشْرِيعِ كَمَا جَاءَتْ بِتَحْرِيمِ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ. وَكُلُّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ وَنَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، وَبِتَحْرِيمِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا، أَوْ هِيَ مَعَ ابْنَةِ أَخِيهَا أَوِ ابْنَةِ أُخْتِهَا وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: «لَا أَلْفَيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَةِ أَهْلِهِ يَقُولُ: مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ أَخَذْنَاهُ، وَمَا لَمْ نَجِدْهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَرَكْنَاهُ، أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ» .

Bütün bunlardan anlaşıldı ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bize getirdiği her şey Allah katındandır, teşri (hüküm koyma) hususunda Kur'an mesabesindedir ve sünnet –tıpkı ehil eşek etlerinin, yırtıcı kuşlardan pençesi olanların ve yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanların haram kılınması; bir kadının halası veya teyzesi üzerine, yahut kız kardeşinin kızı veya erkek kardeşinin kızı üzerine nikâhlanmasının haram kılınması ve benzeri konularda geldiği gibi– müstakil olarak hüküm koyar. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Sakın hiçbirinizi, ailesinin koltuğuna yaslanmış otururken ve 'Biz Allah'ın Kitabı'nda ne bulursak onu alırız, Allah'ın Kitabı'nda bulamadığımızı ise terk ederiz' derken bulmayayım! Dikkat edin, bana Kitap ve onunla birlikte bir benzeri daha verildi».

وَالنَّصُّ هُنَا عَامٌّ فِي الْأَخْذِ بِكُلِّ مَا أَتَانَا بِهِ، وَتَرْكِ مَا نَهَانَا عَنْهُ، وَقَدْ جَاءَ تَخْصِيصُ هَذَا

Buradaki nas, onun bize getirdiği her şeyi almak ve bizi nehyettiği her şeyi bırakmak hususunda umum (genellik) ifade eder. Bu

الْعُمُومِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، وَقَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ [٢٤ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] .

umumun tahsisi (özel kılınması) ise Yüce Allah'ın şu buyruklarında gelmiştir: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah hiçbir kimseyi güç yetiremeyeceği bir şeyle yükümlü tutmaz” [el-Bakara 2/286], { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya da bir güçlük yoktur” [en-Nûr 24/61] ve Yüce Allah'ın şu buyruğu: { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } “Rabbimiz! Unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma” [el-Bakara 2/286].

وَجَاءَ الْحَدِيثُ فَفَرَّقَ بَيْنَ عُمُومِ النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وَمَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا التَّذْيِيلُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [٥ \ ٢] ، إِيذَانًا بِأَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ لَا هَوَادَةَ فِيهِ، وَأَنَّهُ مُلْزِمٌ لِلْأُمَّةِ سِرًّا وَعَلَنًا، وَأَنَّ مَنْ خَالَفَ شَيْئًا مِنْهُ يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ هَذَا الْإِنْذَارُ الشَّدِيدُ؛ لِأَنَّ مَعْصِيَتَهُ مَعْصِيَةٌ لِلَّهِ، وَطَاعَتَهُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Hadis de gelerek Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğunda nehyin umumiyeti arasında bir ayrım yapmıştır: «Size neyi emrettiysem gücünüz yettiğince onu yerine getirin; sizi neden nehyettiysem ondan da hemen vazgeçin». Bu ayetin sonu, Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Allah'tan sakının; şüphesiz Allah'ın cezalandırması çok çetindir” [el-Mâide 5/2] buyruğuyla bir fezleke olarak gelmiştir; bu da söz konusu mükellefiyette hiçbir gevşekliğe yer olmadığını, bunun ümmeti gizli ve açık olarak bağladığını ve bundan bir şeye muhalefet edene bu şiddetli uyarının yöneleceğini bildirmektedir. Çünkü ona isyan etmek Allah'a isyan etmektir; ona itaat etmek de Allah'a itaattendir: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur”. Doğru bilgi Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “[Bu mallar] yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah'tan bir lütuf ve rıza arayan, Allah'a ve Resûlü'ne yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar, sadık olanların ta kendileridir.”

فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَصْفٌ شَامِلٌ لِلْمُهَاجِرِينَ فِي دَوَافِعِ الْهِجْرَةِ، أَنَّهُمْ: يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا، وَغَايَتُهَا، وَهِيَ: وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَالْحُكْمُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ: أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ.

Bu kerim ayette, muhacirlerin hicret gayeleri açısından { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا } “Allah'tan bir lütuf ve rıza ararlar” şeklinde; hicretin nihai hedefi açısından { وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne yardım ederler” şeklinde; onlar hakkındaki nihai hüküm açısından da { أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte onlar, sadık olanların ta kendileridir” şeklinde kapsamlı bir nitelendirme yer almaktadır.

وَمَنْطُوقُ هَذِهِ الْأَوْصَافِ يَدُلُّ بِمَفْهُومِهِ أَنَّهُ خَاصٌّ بِالْمُهَاجِرِينَ، مَعَ أَنَّهُ جَاءَتْ نُصُوصٌ أُخْرَى تَدُلُّ عَلَى مُشَارَكَةِ الْأَنْصَارِ لَهُمْ فِيهِ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ [٨ \ ٧٢] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهَا: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا [٨ \ ٧٤] .

Bu vasıfların mantuku (açık ifadesi), mefhumu itibariyle muhacirlere has olduğuna delalet eder; bununla birlikte Ensar'ın da bu vasıflarda onlara ortak olduğuna delalet eden başka naslar gelmiştir. Bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “İman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir” [el-Enfâl 8/72]. Bundan sonra gelen şu buyruk da öyledir: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte gerçek müminler onlardır” [el-Enfâl 8/74].

فَذَكَرَ الْمُهَاجِرِينَ بِالْجِهَادِ بِالْمَالِ وَالنَّفْسِ، وَذَكَرَ مَعَهُمُ الْأَنْصَارَ بِالْإِيوَاءِ وَالنَّصْرِ، وَوَصَفَ الْفَرِيقَيْنِ مَعًا بِوَلَايَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَأَثْبَتَ لَهُمْ مَعًا حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ: أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا، أَيْ: الصَّادِقُونَ فِي إِيمَانِهِمْ، فَاسْتَوَى الْأَنْصَارُ مَعَ الْمُهَاجِرِينَ فِي عَامِلِ النُّصْرَةِ وَفِي صِدْقِ الْإِيمَانِ.

Muhacirleri malla ve canla cihad etmekle zikretmiş, onlarla birlikte Ensar'ı da barındırma ve yardım etme vasfıyla anmış, her iki zümreyi birden birbirlerinin velisi olmakla nitelendirmiş ve her ikisi için de gerçek imanı sabit kılmıştır: { أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte gerçek müminler onlardır”, yani imanlarında sadık olanlardır. Böylece Ensar ile Muhacirler, yardım etme amilinde ve imanın doğruluğunda eşit olmuşlardır.

وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ

Yüce Allah'ın şu buyruğunda ise: { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve imana yerleşmiş olanlar, kendilerine hicret edenleri severler; onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir sıkıntı duymazlar ve kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendi nefislerine tercih ederler”

[٥٩ \ ٩] ، وَصْفٌ شَامِلٌ لِلْأَنْصَارِ، (تَبَوَّءُوا الدَّارَ) أَيْ: الْمَدِينَةَ، (وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أَيْ: بَيْعَةَ الْعَقَبَةِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ الْمُهَاجِرِينَ، بَلْ وَمِنْ قَبْلِ إِيمَانِ بَعْضِ الْمُهَاجِرِينَ، (يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ) وَيَسْتَقْبِلُونَهُ بِصُدُورٍ رَحْبَةٍ، (وَيُؤْثِرُونَ) غَيْرَهُمْ (عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ) ، لِأَنَّهُمْ هَاجَرُوا إِلَيْهِمْ.

[el-Haşr 59/9] Ensar için kapsamlı bir vasıflandırma yapılmıştır: (تَبَوَّءُوا الدَّارَ) yani Medine'yi yurt edindiler, (وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ) yani muhacirlerin gelişinden önce, hatta bazı muhacirlerin iman etmesinden önce birinci ve ikinci Akabe Biatlarını gerçekleştirdiler, (يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ) ve kendilerine hicret edenleri gönül ferahlığıyla karşılarlar, (وَيُؤْثِرُونَ) başkalarını (عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ) kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile kendi nefislerine tercih ederler; zira onlar kendilerine hicret etmişlerdir.

وَظَاهِرُ النُّصُوصِ تَدُلُّ بِمَفْهُومِهَا أَنَّ غَيْرَهُمْ لَمْ يُشَارِكْهُمْ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَلَكِنْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى مَا يَدُلُّ لِمُشَارَكَةِ الْمُهَاجِرِينَ الْأَنْصَارَ فِي هَذَا الْوَصْفِ الْكَرِيمِ، وَهُوَ الْإِيثَارُ عَلَى النَّفْسِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْإِيثَارِ عَلَى النَّفْسِ هُوَ بَذْلُ الْمَالِ لِلْغَيْرِ عِنْدَ حَاجَتِهِ مُقَدِّمًا غَيْرَهُ عَلَى نَفْسِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى بِالذَّاتِ سَبَقَ أَنْ كَانَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أَنْفُسِهِمِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ [٥٩ \ ٨] ، فَكَانَتْ لَهُمْ دِيَارٌ، وَكَانَتْ عِنْدَهُمْ أَمْوَالٌ وَأُخْرِجُوا مِنْهَا كُلِّهَا، فَلَئِنْ كَانَ الْأَنْصَارُ وَاسَوْا إِخْوَانَهُمُ الْمُهَاجِرِينَ بِبَعْضِ أَمْوَالِهِمْ، وَقَاسَمُوهُمْ مُمْتَلَكَاتِهِمْ، فَإِنَّ الْمُهَاجِرِينَ لَمْ يَنْزِلُوا عَنْ بَعْضِ أَمْوَالِهِمْ فَحَسْبُ، بَلْ تَرَكُوهَا كُلَّهَا: أَمْوَالَهُمْ، وَدِيَارَهُمْ، وَأَوْلَادَهُمْ، وَأَهْلَهُمْ، فَصَارُوا فُقَرَاءَ بَعْدَ إِخْرَاجِهِمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، وَمَنْ يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ مَالِهِ وَدِيَارِهِ، وَيَتْرُكُ أَهْلَهُ وَأَوْلَادَهُ لَا يَكُونُ أَقَلَّ تَضْحِيَةً مِمَّنْ آثَرَ غَيْرَهُ بِبَعْضِ مَالِهِ، وَهُوَ مُسْتَقِرٌّ فِي أَهْلِهِ وَدِيَارِهِ، فَكَأَنَّ اللَّهَ عَوَّضَهُمْ بِهَذَا الْفَيْءِ عَمَّا فَاتَ عَنْهُمْ.

Nasların zahiri, mefhumu gereğince başkalarının bu niteliklerde onlara ortak olmadığına delalet etmektedir. Fakat ilk ayette, Muhacirlerin bu şerefli vasıfta, yani îsar (kendi nefislerine tercih etme) vasfında Ensar'a ortak olduğunu gösteren bir delil vardır. Çünkü îsarın hakikati, kişinin başkasını kendi nefsine öne geçirerek ihtiyacı anında malını ona harcamasıdır. Bu mananın bizzat kendisi, Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıkça belirtildiği üzere Muhacirlerin kendilerinde daha önce gerçekleşmişti: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ } “Yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan fakir muhacirler için” [el-Haşr 59/8]. Onların yurtları vardı, malları vardı ve bunların hepsinden çıkarıldılar. Ensar, Muhacir kardeşlerine bazı mallarıyla teselli olup mallarını onlarla bölüştülerse, Muhacirler de mallarının sadece bir kısmından vazgeçmekle kalmamış; mallarını, yurtlarını, çocuklarını ve ailelerini bütünüyle terk etmişlerdir. Yurtlarından ve mallarından çıkarıldıktan sonra fakirleşmişlerdir. Bütün malından ve yurdundan çıkan, ailesini ve çocuklarını geride bırakan bir kimse, ailesi ve yurdu içinde yerleşik vaziyetteyken malının bir kısmını başkasına tercih eden kimseden daha az fedakârlık yapmış olmaz. Nitekim Allah, onlardan kaçıp giden şeylere karşılık bu fey ile onları telafi etmiştir.

وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀: أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِلْأَنْصَارِ مَا يُشْعِرُ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَهُوَ قَوْلُهُ ﷺ: «إِنَّ إِخْوَانَكُمْ قَدْ تَرَكُوا الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ وَخَرَجُوا إِلَيْكُمْ» فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَمْوَالُنَا بَيْنَنَا قَطَائِعُ الْحَدِيثَ.

İbn Kesîr (rahimehullâh), Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Ensar'a bu manayı hissettiren şu sözünü nakletmiştir: «Şüphesiz kardeşleriniz mallarını ve çocuklarını bırakıp size geldiler». Onlar da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Mallarımız aramızda hisselidir' dediler... hadisin tamamı.

أَيْ أَنَّ الْأَنْصَارَ عَرَفُوا ذَلِكَ لِلْمُهَاجِرِينَ، وَعَلَيْهِ أَيْضًا، فَقَدِ اسْتَوَى الْمُهَاجِرُونَ مَعَ الْأَنْصَارِ فِي هَذَا الْوَصْفِ الْمِثَالِيِّ الْكَرِيمِ، وَكَانَ خُلُقًا لِكَثِيرِينَ مِنْهُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ كَمَا فَعَلَ الصِّدِّيقُ ﵁ حِينَ تَصَدَّقَ بِكُلِّ مَالِهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَا أَبْقَيْتَ لِأَهْلِكَ؟ فَقَالَ ﵁: أَبْقَيْتُ لَهُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَكَذَلِكَ عَائِشَةُ الصِّدِّيقَةُ ﵂ حِينَمَا كَانَتْ صَائِمَةً، وَلَيْسَ عِنْدَهَا سِوَى قُرْصٍ مِنَ الشَّعِيرِ وَجَاءَ سَائِلٌ فَقَالَتْ لِبَرِيرَةَ: ادْفَعِي إِلَيْهِ مَا عِنْدَكِ، فَقَالَتْ لَهَا: لَيْسَ إِلَّا مَا سَتُفْطِرِينَ عَلَيْهِ، فَقَالَتْ لَهَا: ادْفَعِيهِ إِلَيْهِ، وَلَعَلَّهَا أَحْوَجُ إِلَيْهِ الْآنَ، أَوْ كَمَا قَالَتْ.

Yani Ensar bu durumu Muhacirler için ikrar etmişti. Buna binaen Muhacirler de bu örnek ve şerefli vasıfta Ensar ile eşit konuma gelmişlerdir. Bu durum hicretten sonra da onların pek çoğunun ahlakı olmuştur; nitekim Sıddîk (radıyallâhu anh) bütün malını tasadduk ettiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Ailene ne bıraktın?» diye sormuş, o da (radıyallâhu anh): «Onlara Allah'ı ve Resûlü'nü bıraktım» demiştir. Aynı şekilde Sıddîka olan Âişe (radıyallâhu anhâ) oruçlu olduğu bir gün, yanında bir arpa çöreğinden başka hiçbir şey yokken bir isteyen gelmiş, o da Berîre'ye: «Yanındakini ona ver» demiştir. Berîre ona: «İftarı açacağın şeyden başkası yok» deyince, ona: «Onu ver, belki o şu anda buna daha muhtaçtır» –yahut dediği gibi– buyurmuştur.

وَلَمَّا جَاءَ الْمَغْرِبُ أُهْدِيَ إِلَيْهِمْ رِجْلُ شَاةٍ بِقِرَامِهَا - وَقِرَامُهَا هُوَ مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ

Akşam vakti olunca onlara kıramlı bir koyun budu hediye edildi. Kıram; Arapların

إِذَا أَرَادُوا شِوَاءَ شَاةٍ طَلَوْهَا مِنَ الْخَارِجِ بِالْعَجِينِ حِفْظًا لَهَا مِنْ رَمَادِ الْجَمْرِ - فَقَالَتْ لِبَرِيرَةَ: كُلِي، هَذَا خَيْرٌ مِنْ قُرْصِكِ.

bir koyunu kızartmak istediklerinde kor ateşin külünden korumak için dışını hamurla kaplamalarıdır. [Âişe] Berîre'ye: «Ye, bu senin çöreğinden daha hayırlıdır» dedi.

وَكَمَا فَعَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ﵁ تَصَدَّقَ بِالْعِيرِ وَمَا تَحْمِلُهُ مِنْ تِجَارَةٍ حِينَ قَدِمَتْ، وَالرَّسُولُ ﷺ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَخَرَجَ النَّاسُ إِلَيْهَا.

Tıpkı Abdurrahman b. Avf (radıyallâhu anh)'ın kervan taşıdığı ticaret mallarıyla geldiğinde –ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) cuma günü hutbe verirken insanların ona yöneldiği sırada– kervanı olduğu gibi tasadduk etmesinde yaptığı gibi.

فَعَلَى هَذَا كَانَ مُجْتَمَعُ الْمَدِينَةِ فِي عَهْدِهِ ﷺ مُجْتَمَعًا مُتَكَافِلًا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، وَقَدْ نَوَّهَ ﷺ فِي قِصَّةِ غَنَائِمِ حُنَيْنٍ بِفَضْلِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «لَوْلَا الْهِجْرَةُ لَكُنْتُ امْرَأً مِنَ الْأَنْصَارِ» .

Buna göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dönemindeki Medine toplumu, fertleri birbirinin velisi olan, karşılıklı dayanışma içinde bir toplumdu. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Huneyn ganimetleri kıssasında: «Eğer hicret olmasaydı, ben Ensar'dan bir fert olurdum» buyurarak her iki zümrenin de faziletine dikkat çekmiştir.

وَمِنْ بَعْدِهِ عُمَرُ ﵁ قَالَ: وَأُوصِي الْخَلِيفَةَ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ وَيَحْفَظَ لَهُمْ كَرَامَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالْأَنْصَارِ خَيْرًا الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ، مِنْ قَبْلُ أَنْ يَقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يَعْفُوَ عَنْ مُسِيئِهِمْ.

Ondan sonra Ömer (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: 'Benden sonraki halifeye, ilk Muhacirlerin haklarını bilmesini ve onların onurlarını korumasını vasiyet ediyorum. Yine ona, daha önceden Medine'yi yurt edinip imana yerleşen Ensar'a hayırla davranmasını, onların iyilik yapanlarının [ihsanını] kabul etmesini, kötülük yapanlarını da affetmesini vasiyet ediyorum.'

ثُمَّ كَانَ هَذَا خُلُقَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ جَمِيعًا، كَمَا وَقَعَ فِي وَقْعَةِ الْيَرْمُوكِ، قَالَ حُذَيْفَةُ الْعَدَوِيِّ: انْطَلَقْتُ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَطْلُبُ ابْنَ عَمٍّ لِي، وَمَعِي شَيْءٌ مِنَ الْمَاءِ وَأَنَا أَقُولُ: إِنْ كَانَ بِهِ رَمَقٌ سَقَيْتُهُ، فَإِذَا أَنَا بِهِ فَقُلْتُ لَهُ: أَسْقِيكَ؟ فَأَشَارَ بِرَأْسِهِ أَنْ نَعَمْ، فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ يَقُولُ: آهٍ آهٍ، فَأَشَارَ إِلَيَّ ابْنُ عَمِّي أَنِ انْطَلِقْ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ هِشَامُ بْنُ الْعَاصِ، فَقُلْتُ أَسْقِيكَ؟ فَأَشَارَ أَنْ نَعَمْ، فَسَمِعَ آخَرَ يَقُولُ آهٍ آهٍ، فَأَشَارَ هِشَامُ أَنِ انْطَلِقْ إِلَيْهِ فَجِئْتُهُ، فَإِذَا هُوَ قَدْ مَاتَ، فَرَجَعْتُ إِلَى هِشَامٍ، فَإِذَا هُوَ قَدْ مَاتَ، فَرَجَعْتُ إِلَى ابْنِ عَمِّي فَإِذَا هُوَ قَدْ مَاتَ.

Sonra bu durum, Yermük Savaşı'nda vuku bulduğu üzere Muhacirlerin ve Ensar'ın tamamının ahlakı oldu. Huzeyfe el-Adevî şöyle demiştir: 'Yermük günü amcamın oğlunu aramak için yola çıktım, yanımda biraz su vardı ve kendi kendime: «Eğer onda bir hayat belirtisi varsa ona su veririm» diyordum. Nihayet onu buldum ve ona: «Sana su içireyim mi?» dedim. Başıyla «Evet» diye işaret etti. Tam o sırada bir adamın: «Âh, âh!» dediğini duydum. Amcamın oğlu bana ona gitmemi işaret etti. Bir de baktım ki o Hişâm b. el-Âs imiş. «Sana su içireyim mi?» dedim. «Evet» diye işaret etti. O esnada başka birinin «Âh, âh!» dediğini duydu ve Hişâm ona gitmemi işaret etti. Yanına vardığımda vefat etmişti. Hişâm'a geri döndüm, o da vefat etmişti. Amcamın oğluna geri döndüm, o da vefat etmişti.'

وَكَانَ مَنْهَجُ الْخَوَاصِّ مِنْ بَعْدِهِمْ، كَمَا نَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَبِي يَزِيدِ الْبِسْطَامِيِّ أَنَّهُ قَالَ: مَا غَلَبَنِي أَحَدٌ مَا غَلَبَنِي شَابٌّ مِنْ أَهْلِ بَلْخٍ، قَدِمَ عَلَيْنَا حَاجًّا فَقَالَ لِي: مَا حَدُّ الزُّهْدِ عِنْدَكُمْ؟ فَقُلْتُ: إِنْ وَجَدْنَا أَكَلْنَا، وَإِنْ فَقَدْنَا صَبَرْنَا، فَقَالَ: هَكَذَا كِلَابُ بَلْخٍ عِنْدَنَا، فَقُلْتُ: وَمَا حَدُّ الزُّهْدِ عِنْدَكُمْ؟ قَالَ: إِنْ فَقَدْنَا شَكَرْنَا وَإِنْ وَجَدْنَا آثَرْنَا.

Onlardan sonraki seçkin kulların menheci de böyle olmuştur. Nitekim Kurtubî, Ebû Yezîd el-Bistâmî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Beni, Belh ehlinden hac için yanımıza gelen bir gencin yendiği kadar hiç kimse yenemedi. Bana: «Sizin yanınızda zühdün ölçüsü nedir?» dedi. Ben de: «Bulursak yeriz, bulamazsak sabrederiz» dedim. Bunun üzerine o: «Bizim oradaki Belh köpekleri de böyledir» dedi. Ben: «Peki sizin yanınızda zühdün ölçüsü nedir?» dedim. O: «Bulamazsak şükrederiz, bulursak [başkalarını kendimize] tercih ederiz» dedi.'

وَفِي قَوْلِهِ: وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ، الْإِيثَارُ عَلَى النَّفْسِ: تَقْدِيمُ الْغَيْرِ عَلَيْهَا مَعَ الْحَاجَةِ، وَالْخَصَاصَةُ: الَّتِي تَخْتَلُّ بِهَا الْحَالُ، وَأَصْلُهَا مِنَ الِاخْتِصَاصِ، وَهُوَ الِانْفِرَادُ فِي الْأَمْرِ، فَالْخَصَاصَةُ الِانْفِرَادُ بِالْحَاجَةِ أَيْ: وَلَوْ كَانَ بِهِمْ فَاقَةٌ وَحَاجَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ayet-i kerimedeki { وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } buyruğunda geçen nefsine tercih etme (îsar); ihtiyaç içinde bulunulmasına rağmen başkasını kendi nefsine öne geçirmektir. Hasâsa (خَصَاصَة) ise kişinin durumunun bozulmasına yol açan darlıktır. Kökü, bir işte tek kalmak demek olan ihtisastan gelir; dolayısıyla hasâsa, ihtiyaç içinde tek başına kalmaktır, yani 'kendilerinde bir yoksulluk ve ihtiyaç olsa bile' demektir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

أَمَّا الرَّبِيعُ إِذَا تَكُونُ خَصَاصَةٌ ... عَاشَ السَّقِيمُ بِهِ وَأَثْرَى الْمُقْتِرَ

Bahar geldiğinde, bir darlık ve kıtlık baş gösterse bile / Düşkün kimse onunla hayat bulur, yoksul ise zenginleşir.

وَهَلْ يَصِحُّ الْإِيثَارُ مِنْ كُلِّ إِنْسَانٍ، وَلَوْ كَانَ ذَا عِيَالٍ أَوْ تَلْزَمُهُ نَفَقَةُ غَيْرِهِ أَمْ لَا؟ وَمَا عَلَاقَتُهُ مَعَ قَوْلِهِ: وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ [٢ \ ٢١٩] ؟ .

Peki, bakmakla yükümlü olduğu ailesi olan yahut başkasının nafakası kendisine lazım gelen kimse de dahil olmak üzere her insandan îsar yapması sahih olur mu, olmaz mı? Bunun Yüce Allah'ın { وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” [el-Bakara 2/219] buyruğuyla irtibatı nedir?

وَالْجَوَابُ عَلَى هَذَا كُلِّهِ فِي كَلَامِ الشَّيْخِ ﵀ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ [٢ \ ٣] ، فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» .

Bütün bunlara cevap, Şeyh (rahimehullâh)'ın Bakara Suresi'nin başındaki { وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [el-Bakara 2/3] ayetiyle ilgili açıklamalarında yer almaktadır.

قَالَ ﵀: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ عَبَّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِمَنِ التَّبْعِيضِيةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ يُنْفِقُ لِوَجْهِ اللَّهِ بَعْضَ مَا لَهُ كُلِّهِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْقَدْرَ الَّذِي يَنْبَغِي إِنْفَاقُهُ، وَالَّذِي يَنْبَغِي إِمْسَاكُهُ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخْرَى أَنَّ الْقَدْرَ الَّذِي يَنْبَغِي إِنْفَاقُهُ هُوَ الزَّائِدُ عَلَى الْحَاجَةِ، وَسَدِّ الْخَلَّةِ الَّتِي لَابُدَّ مِنْهَا، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ: وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ، وَالْمُرَادُ بِالْعَفْوِ الزَّائِدُ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ الَّتِي لَابُدَّ مِنْهَا عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَاتِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى عَفَوْا [٧ \ ٩٥] أَيْ: كَثُرُوا وَكَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ.

Şeyh (rahimehullâh) şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } buyruğu; bu kerim ayette, kişinin malının tamamını değil de bir kısmını Allah rızası için infak ettiğine delalet eden teb'îz (kısmîlik bildiren) 'min' (مِنْ) edatıyla ifade edilmiştir. Burada infak edilmesi gereken miktar ile elde tutulması gereken miktar açıklanmamıştır; ancak diğer yerlerde infak edilmesi gereken miktarın, ihtiyaçtan ve kaçınılmaz olan zaruri ihtiyacı karşılamaktan arta kalan miktar olduğu açıklanmıştır. Nitekim { وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” buyruğu böyledir. Afv (الْعَفْو) kelimesinden murat, en sahih tefsirlere göre kaçınılmaz ihtiyaç miktarından fazla olandır; cumhurun mezhebi de budur. Yüce Allah'ın { حَتَّى عَفَوْا } “Nihayet çoğaldılar” [el-A'râf 7/95] buyruğu da bu manadadır; yani çoğaldılar, malları ve evlatları arttı demektir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْعَفْوُ نَقِيضُ الْجُهْدِ، وَهُوَ أَنْ يُنْفِقَ مَا لَا يَبْلُغُ إِنْفَاقُهُ مِنْهُ الْجُهْدَ وَاسْتِفْرَاغَ الْوُسْعِ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Afv, cehdin (aşırı zorlanmanın) zıddıdır; o da kişinin infak ettiğinde kendisini aşırı zorluğa ve gücünü sonuna kadar tüketmeye sürüklemeyecek şeyi infak etmesidir.

وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şairin şu sözü bu kabildendir:

خُذِي الْعَفْوَ مِنِّي تَسْتَدِيمِي مَوَدَّتِي ... وَلَا تَنْطِقِي فِي سَوْرَتِي حِينَ أَغْضَبُ

Benden kolay olanı (afvı) al ki sevgim sende daim olsun / Öfkelendiğimde hiddetim esnasında söz söyleme.

وَهَذَا الْقَوْلُ رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، وَبَقِيَّةُ الْأَقْوَالِ ضَعِيفَةٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ [١٧ \ ٢٩] ، فَنَهَاهُ عَنِ الْبُخْلِ بِقَوْلِهِ: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ، وَنَهَاهُ عَنِ الْإِسْرَافِ بِقَوْلِهِ: وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ، فَيَتَعَيَّنُ الْوَسَطُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا [٢٥ \ ٦٧] .

Bu görüş de zikrettiğimiz manaya dönmektedir; diğer görüşler ise zayıftır. Yüce Allah'ın { وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma” [el-İsrâ 17/29] buyruğunda, { وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ } sözüyle cimrilikten nehyetmiş, { وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ } sözüyle de israftan nehyetmiştir. Dolayısıyla bu iki durumun arasında orta yolu tutmak zorunlu hale gelir; nitekim bunu { وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } “Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik; harcamaları bu ikisi arasında dengeli olur” [el-Furkân 25/67] buyruğuyla açıklamıştır.

فَيَجِبُ عَلَى الْمُنْفِقِ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ الْجُودِ وَالتَّبْذِيرِ، وَبَيْنَ الْبُخْلِ وَالْإِقْتَارِ، فَالْجُودُ غَيْرُ التَّبْذِيرِ، وَالِاقْتِصَادُ غَيْرُ الْبُخْلِ فَالْمَنْعُ فِي مَحَلِّ الْإِعْطَاءِ مَذْمُومٌ، وَقَدْ نَهَى اللَّهُ عَنْهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِقَوْلِهِ: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ، وَالْإِعْطَاءُ فِي مَحَلِّ الْمَنْعِ مَذْمُومٌ أَيْضًا، وَقَدْ نَهَى اللَّهُ عَنْهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِقَوْلِهِ: وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ

İnfak eden kimsenin cömertlik ile savurganlığı, cimrilik ile kısmayı birbirinden ayırt etmesi gerekir. Çünkü cömertlik savurganlık değildir, iktisat da cimrilik değildir. Vermesi gereken yerde vermemek yerilmiştir; Allah Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i { وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ } “Elini boynuna bağlanmış kılma” buyruğuyla bundan nehyetmiştir. Tutulması gereken yerde vermek de aynı şekilde yerilmiştir; Allah Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i { وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ } “Onu büsbütün de açıp saçma” buyruğuyla bundan da nehyetmiştir.

وَقَدْ قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

لَا تَمْدَحَنَّ ابْنَ عِبَادٍ وَإِنْ هَطَلَتْ ... يَدَاهُ كَالْمُزْنِ حَتَّى تَخْجَلَ الدِّيَمَا

İbn İbâd'ı sakın övme, elleri / Yağmur bulutu gibi boşalıp sürekli yağan yağmurları utandırsa bile.

فَإِنَّهَا خَطَرَاتٌ مِنْ وَسَاوِسِهِ ... يُعْطِي وَيَمْنَعُ لَا بُخْلًا وَلَا كَرَمًا

Zira bu, onun vesveselerinden gelen gelip geçici heveslerdir / Ne cimrilikten ne de cömertlikten verir yahut esirger.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخْرَى أَنَّ الْإِنْفَاقَ الْمَحْمُودَ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ مَصْرِفُهُ الَّذِي صُرِفَ فِيهِ مِمَّا يُرْضِي اللَّهَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ ١ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٥] ، وَصَرَّحَ فِي أَنَّ الْإِنْفَاقَ فِيمَا لَا يُرْضِي اللَّهَ حَسْرَةٌ عَلَى صَاحِبِهِ فِي قَوْلِهِ: فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً الْآيَةَ [٨ \ ٣٦] .

Yüce Allah diğer yerlerde övgüye layık infakın, ancak sarf edildiği yerin Allah'ı razı edecek hususlardan olması durumunda bu vasfı kazanacağını açıklamıştır; nitekim Yüce Allah: { قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “De ki: Hayırdan ne infak ederseniz o, ana-baba ve akrabalar içindir...” [el-Bakara 2/215] buyurmuştur. Allah'ı razı etmeyen şeylere yapılan infakın ise sahibine bir pişmanlık olacağını açıkça şöyle belirtmiştir: { فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacaktır...” [el-Enfâl 8/36].

وَقَدْ قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

إِنَّ الصَّنِيعَةَ لَا تَكُونُ صَنِيعَةً ... حَتَّى يُصَابَ بِهَا طَرِيقُ الْمَصْنَعِ

Yapılan iyilik gerçek bir iyilik sayılmaz / Ta ki layık olduğu yere isabet ettirilinceye kadar.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الَّذِي قَرَّرْتُمْ يَقْتَضِي أَنَّ الْإِنْفَاقَ الْمَحْمُودَ هُوَ إِنْفَاقُ مَا زَادَ عَنِ الْحَاجَةِ الضَّرُورِيَّةِ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَثْنَى عَلَى قَوْمٍ بِالْإِنْفَاقِ وَهُمْ فِي حَاجَةٍ إِلَى مَا أَنْفَقُوا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [٥٩ \ ٩] .

Eğer denilirse ki: Sizin bu tespitiniz, övülen infakın ancak zaruri ihtiyaçtan fazla olanın infak edilmesi olduğunu gerektirir; halbuki Yüce Allah { وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendi nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa işte onlar kurtuluşa erenlerdir” [el-Haşr 59/9] buyruğunda, infak ettikleri şeye kendileri muhtaç oldukları halde infak eden bir topluluğu övmüştür.

فَالظَّاهِرُ فِي الْجَوَابِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: هُوَ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ لِكُلِّ مَقَامٍ مَقَالًا، فَفِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ يَكُونُ الْإِيثَارُ مَمْنُوعًا، وَذَلِكَ كَمَا إِذَا كَانَتْ عَلَى الْمُنْفِقِ نَفَقَاتٌ وَاجِبَةٌ كَنَفَقَةِ الزَّوْجَاتِ وَنَحْوِهَا فَتَبَرَّعَ بِالْإِنْفَاقِ فِي غَيْرِ وَاجِبٍ، وَتَرَكَ الْفَرْضَ لِقَوْلِهِ ﷺ: «وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ» ، وَكَأَنْ يَكُونَ لَا صَبْرَ عِنْدَهُ عَنْ سُؤَالِ النَّاسِ فَيُنْفِقُ مَالَهُ، وَيَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ يَسْأَلُهُمْ مَالَهُمْ، فَلَا يَجُوزُ لَهُ ذَلِكَ؟ وَالْإِيثَارُ فِيمَا إِذَا كَانَ لَمْ يُضَيِّعْ نَفَقَةً وَاجِبَةً، وَكَانَ وَاثِقًا مِنْ نَفْسِهِ بِالصَّبْرِ، وَالتَّعَفُّفِ، وَعَدَمِ السُّؤَالِ.

Cevap olarak zahir olan –en doğrusunu Allah Teâlâ bilir– bazı âlimlerin belirttiği şu husustur: Her makamın kendine mahsus bir sözü vardır. Bazı durumlarda îsar yasak olur; bu da infak eden kimsenin üzerinde eşlerinin nafakası ve benzeri farz olan nafakalar varken, farzı terk edip vacip olmayan bir hususta gönüllü infakta bulunması gibidir; çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Geçindirmekle yükümlü olduğun kimselerden başla» buyurmuştur. Yahut insanların elindekini istemekten kendini alıkoyacak sabrı olmayıp da malını infak etmesi ve sonra insanlara dönüp onlardan mal istemesi gibi durumlardır; böyle bir şey onun için caiz olmaz. [Övülen] îsar ise, kişinin farz bir nafakayı zayi etmediği ve nefsinde sabır, iffet ve insanlardan istememe hususunda kendine güvendiği durumlarda olandır.

وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ يَعْنِي بِهِ الزَّكَاةَ، فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. انْتَهَى مِنْهُ.

Yüce Allah'ın { وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” buyruğundan zekâtın kastedildiği görüşüne gelince, bu takdirde mesele açıktır. Doğru bilgi Allah Teâlâ'nın katındadır. [Şeyh'in sözü] burada bitti.

وَالْوَاقِعُ أَنَّ لِلْإِنْفَاقِ فِي الْقُرْآنِ مَرَاتِبَ ثَلَاثَةً:

Gerçek şu ki Kur'an'da infakın üç mertebesi vardır:

الْأُولَى: الْإِنْفَاقُ مِنْ بَعْضِ الْمَالِ بِصِفَةٍ عَامَّةٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ.

Birincisi: Yüce Allah'ın { وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” buyruğunda olduğu gibi, genel bir surette malın bir kısmından infak etmektir.

الثَّانِيَةُ: الْإِنْفَاقُ مِمَّا يُحِبُّهُ الْإِنْسَانُ وَيَحْرِصُ عَلَيْهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ [٢ \ ١٧٧] ، وَهَذَا أَخَصُّ مِنَ الْأَوَّلِ، وَقَوْلِهِ: وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا الْآيَةَ [٧٦ \ ٨] .

İkincisi: Yüce Allah'ın { وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ } “Mala olan sevgisine rağmen onu veren...” [el-Bakara 2/177] buyruğunda olduğu gibi, insanın sevdiği ve düşkün olduğu şeyden infak etmesidir ki bu, birinciden daha özeldir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler...” [el-İnsân 76/8].

الثَّالِثَةُ: الْإِنْفَاقُ مَعَ الْإِيثَارِ عَلَى النَّفْسِ كَهَذِهِ الْآيَةِ: وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ فَهِيَ أَخَصُّ مِنَ الْخَاصِّ الْأَوَّلِ.

Üçüncüsü: Şu ayette olduğu gibi, kendi nefsine tercih ederek (îsar ile) infak etmektir: { وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } “Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendi nefislerine tercih ederler”. Bu mertebe, ilk özel mertebeden daha da özeldir.

وَتُعْتَبَرُ الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى هِيَ الْحَدُّ الْأَدْنَى فِي الْوَاجِبِ، حَتَّى قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَا الزَّكَاةُ، وَهِيَ تَشْمَلُ النَّافِلَةَ، وَتَصْدُقُ عَلَى أَدْنَى شَيْءٍ وَلَوْ شِقِّ تَمْرَةٍ، وَتَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ [٩٩ \ ٧] ، وَتُعْتَبَرُ الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ هِيَ الْحَدُّ الْأَقْصَى؛ لِأَنَّهَا إِيثَارٌ لِلْغَيْرِ عَلَى خَاصَّةِ النَّفْسِ، وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ الْوُسْطَى بَيْنَهُمَا، وَهِيَ الْحَدُّ الْوَسَطُ بَيْنَ الِاكْتِفَاءِ بِأَقَلِّ الْوَاجِبِ، وَبَيْنَ الْإِيثَارِ عَلَى النَّفْسِ وَهِيَ مِيزَانُ التَّوَسُّطِ لِعَامَّةِ النَّاسِ، كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ [١٧ \ ٢٩] ، وَكَمَا امْتَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْمًا بِالِاعْتِدَالِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا [٢٥ \ ٦٧] .

Birinci mertebe vacip olanın asgari sınırı kabul edilir; hatta bundan maksadın zekât olduğu söylenmiştir. Bu mertebe nafileyi de kapsar, yarım hurma bile olsa en küçük şeye dahi uygulanır ve Yüce Allah'ın { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ } “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür” [ez-Zilzâl 99/7] buyruğuna dahil olur. Üçüncü mertebe ise azami sınırdır; çünkü bu, başkasını kendi öz nefsine tercih etmektir. İkinci mertebe ise bu ikisi arasındaki orta mertebedir; bu da asgari vaciple yetinmek ile nefse tercih etmek (îsar) arasındaki orta sınırdır ve Yüce Allah'ın { وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma” [el-İsrâ 17/29] buyruğunda açıkladığı üzere bütün insanlar için orta yolu gösteren ölçüdür. Tıpkı Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } “Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik; harcamaları bu ikisi arasında dengeli olur” [el-Furkân 25/67] buyruğunda bir topluluğu dengeli olmaları sebebiyle övdüğü gibi.

وَهَذَا هُوَ عَيْنُ تَطْبِيقِ قَاعِدَةِ الْفَلْسَفَةِ الْأَخْلَاقِيَّةِ الْقَائِلَةِ: الْفَضِيلَةُ وَسَطٌ بَيْنَ طَرَفَيْنِ أَيْ: طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، فَالشَّجَاعَةُ مَثَلًا وَسَطٌ بَيْنَ التَّهَوُّرِ وَالْجُبْنِ، وَالْكَرَمُ وَسَطٌ بَيْنَ التَّبْذِيرِ وَالتَّقْتِيرِ.

Bu da ahlak felsefesindeki 'Fazilet iki aşırı uç arasındaki ortadır' –yani ifrat ve tefrit uçları arasındaki dengedir– kuralının bizzat tatbikidir. Mesela cesaret, tehevvür (atılganlık/çılgınlık) ile korkaklık arasında bir ortadır; cömertlik de savurganlık ile cimrilik arasında bir ortadır.

وَلِلْإِنْفَاقِ جَوَانِبُ مُتَعَدِّدَةٌ، وَأَحْكَامٌ مُتَفَاوِتَةٌ، قَدْ بَيَّنَ الشَّيْخُ ﵀ جَانِبًا مِنَ الْأَحْكَامِ، وَقَدْ بَيَّنَ الْقُرْآنُ الْجَوَانِبَ الْأُخْرَى، وَتَنْحَصِرُ فِي الْآتِي: نَوْعِ مَا يَقَعُ مِنْهُ الْإِنْفَاقُ، الْجِهَةِ الْمُنْفَقِ عَلَيْهَا، مَوْقِفِ الْمُنْفِقِ، وَصُورَةِ الْإِنْفَاقِ.

İnfakın pek çok yönü ve muhtelif hükümleri vardır. Şeyh (rahimehullâh) bu hükümlerin bir kısmını açıklamıştır; Kur'an ise diğer yönleri açıklamıştır. Bunlar şu hususlarda toplanır: İnfak edilen şeyin cinsi, infak edilen merci, infak edenin tutumu ve infakın şekli.

أَمَّا مَا يَقَعُ مِنْهُ الْإِنْفَاقُ: قَدْ بَيَّنَهُ تَعَالَى أَوَّلًا مِنْ كَسْبٍ حَلَالٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ [٢ \ ٢٦٧] .

İnfak edilen şeyin cinsine gelince: Yüce Allah öncelikle bunun helal kazançtan olmasını şu buyruğunda açıklamıştır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın temizlerinden infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Bilin ki Allah Ganî'dir, Hamîd'dir” [el-Bakara 2/267].

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [٣ \ ٩٢] .

Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz” [Âl-i İmrân 3/92].

أَمَّا الْجِهَةُ الْمُنْفَقِ عَلَيْهَا: فَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

İnfak edilen mercie gelince: Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibidir: { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”

[٢ \ ٢١٥] فَبَدَأَ بِالْوَالِدَيْنِ بِرًّا لَهُمَا، وَثَنَّى بِالْأَقْرَبِينَ.

[el-Bakara 2/215]. Onlara iyilik olsun diye önce ana-baba ile başlamış, ikinci olarak da akrabaları zikretmiştir.

وَقَالَ ﷺ: «الصَّدَقَةُ عَلَى الْقَرِيبِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ، وَعَلَى الْبَعِيدِ صَدَقَةٌ» ثُمَّ الْيَتَامَى وَهَذَا وَاجِبٌ إِنْسَانِيٌّ وَتَكَافُلٌ اجْتِمَاعِيٌّ، لِأَنَّ يَتِيمَ الْيَوْمِ مُنْفِقُ الْغَدِ، وَوَلَدَ الْأَبَوَيْنِ الْيَوْمَ قَدْ يَكُونُ يَتِيمًا غَدًا، أَيْ: أَنَّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَى الْيَتِيمِ الْيَوْمَ قَدْ يَتْرُكُ أَيْتَامًا، فَيُحْسِنُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ الْيَتِيمُ الَّذِي أَحْسَنْتَ إِلَيْهِ بِالْأَمْسِ، «وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ» أُمُورٌ عَامَّةٌ.

[Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Akrabaya verilen sadaka hem sadaka hem de sıla-i rahimdir (akrabalık bağını gözetmektir); yabancıya verilen ise yalnızca sadakadır.” Sonra yetimler [gelir]; bu insani bir görev ve toplumsal bir dayanışmadır. Çünkü bugünün yetimi yarının infak edeni olabilir, bugünün ana-babalı çocuğu ise yarın yetim kalabilir. Yani bugün yetime iyilik eden kimse [öldüğünde geride] yetimler bırakabilir; dün senin iyilik ettiğin o yetim de [bugün senin] yetimlerine iyilik eder. “Ve yoksullar ve yolda kalmışlar” ifadeleri ise umumi hususlardır.

وَجَاءَ بِالْقَاعِدَةِ الْعَامَّةِ الَّتِي يُحَاسِبُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهَا وَيُجَازِي صَاحِبَهَا وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ أَيْ: مُطْلَقًا فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ [٢ \ ٢١٥] ، وَكَفَى فِي ذَلِكَ عِلْمُهُ تَعَالَى.

[Ayetin devamında] Yüce Allah'ın [insanları] hesaba çekeceği ve sahibine karşılığını vereceği şu genel kural getirilmiştir: { وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne yaparsanız” –yani mutlak surette her ne hayır işlerseniz– { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” [el-Bakara 2/215]. Bu hususta Yüce Allah'ın bilmesi kâfidir.

أَمَّا مَوْقِفُ الْمُنْفِقِ وَصُورَةُ الْإِنْفَاقِ: فَإِنَّ هَذَا هُوَ سِرُّ النَّفَقَةِ فِي الْإِسْلَامِ، وَفَلْسَفَةُ الْإِنْفَاقِ كُلُّهَا تَظْهَرُ فِي هَذَا الْجَانِبِ، مِمَّا تَمَيَّزَ بِهِ الْإِسْلَامُ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ جَمِيعِ الْأَدْيَانِ أَوِ النُّظُمِ.

İnfak edenin tutumu ve infakın şekline gelince: İslam'da infakın sırrı işte buradadır ve infak felsefesinin tamamı bu yönde ortaya çıkar; bu da İslam'ın diğer bütün dinlerden veya sistemlerden ayrıldığı mümtaz bir vasfıdır.

لِأَنَّهُ يُرَكِّزُ عَلَى الْحِفَاظِ عَلَى شُعُورِ وَإِحْسَاسِ الْمِسْكِينِ، بِحَيْثُ لَا يُشْعِرُهُ بِجُرْحِ الْمَسْكَنَةِ، وَلَا ذِلَّةِ الْفَاقَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٢٦٢] .

Çünkü İslam, yoksulun onurunu ve duygularını korumaya odaklanır; öyle ki ona yoksulluğun inciticiliğini ve fakirliğin zilletini hissettirmez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını Allah yolunda infak edip de sonra infak ettikleri şeyin ardından başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” [el-Bakara 2/262].

ثُمَّ فَاضَلَ بَيْنَ الْكَلِمَةِ الطَّيِّبَةِ وَالصَّدَقَةِ الْمُؤْذِيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ [٢ \ ٢٦٣] يُعْطِي وَلَا يَمُنُّ بِالْعَطَاءِ.

Sonra Yüce Allah güzel söz ile inciten sadakayı şu buyruğunda mukayese edip üstün kılmıştır: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Güzel bir söz ve bir bağışlama, peşinden eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah Ganî'dir, Halîm'dir” [el-Bakara 2/263]. [O Allah ki] verir ve verdiğini başa kakmaz.

وَأَفْهَمَ الْمُنْفِقِينَ أَنَّ الْمَنَّ وَالْأَذَى يُبْطِلُ الصَّدَقَةَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى [٢ \ ٢٦٤] لِمَا فِيهِ مِنْ جَرْحِ شُعُورِ الْمِسْكِينِ.

İnfak edenlere, yoksulun duygularını incittiği gerekçesiyle başa kakmanın ve eziyet etmenin sadakayı boşa çıkaracağını bildirmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى } “Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın” [el-Bakara 2/264].

وَقَدْ حَثَّ عَلَى إِخْفَائِهَا إِمْعَانًا فِي الْحِفَاظِ عَلَى شُعُورِهِ وَإِحْسَاسِهِ: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ أَيْ: مَعَ الْآدَابِ السَّابِقَةِ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ [٢ \ ٢٧١] أَيْ: لَكُمْ أَنْتُمْ فِي حِفْظِ ثَوَابِهَا.

[Fakirin] onur ve duygularını korumada daha titiz davranılması için sadakayı gizlemeye teşvik etmiştir: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ } “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir” –yani yukarıda geçen edepler dâhilinde– { وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “fakat onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” [el-Bakara 2/271]. Yani sevabını muhafaza etmeniz açısından sizin için [daha hayırlıdır].

وَقَدْ جَعَلَ ﷺ مِنَ السَّبْعَةِ الَّذِينَ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ تَحْتَ ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ «رَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا، حَتَّى لَا تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا أَنْفَقَتْ يَمِينُهُ» ، وَكَمَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٢٧٤] .

Nitekim [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem), hiçbir gölgenin bulunmadığı o günde Allah'ın kendi [arşının] gölgesi altında gölgelendireceği yedi sınıf insandan biri olarak şunu saymıştır: “Bir sadaka verip de sağ elinin infak ettiğini sol eli bilmeyecek derecede onu gizleyen kimsedir.” Tıpkı Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” [el-Bakara 2/274].

وَمِنْ خَصَائِصِ الْإِسْلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّهُ كَمَا أَدَّبَ الْأَغْنِيَاءَ فِي طَرِيقَةِ الْإِنْفَاقِ فَقَدْ أَدَّبَ الْفُقَرَاءَ فِي طَرِيقَةِ الْأَخْذِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا [٢ \ ٢٧٣] .

Bu konuda İslam'ın özelliklerinden biri de şudur: Zenginleri infak etme hususunda edeplendirdiği gibi, fakirleri de alma hususunda edeplendirmiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğunda yer almaktadır: { لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا } “(Sadakalar) kendilerini Allah yoluna adayan, yeryüzünde dolaşmaya (kazanç teminine) imkân bulamayan fakirler içindir. İffet ve hayalarından dolayı, durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın. Onlar insanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler” [el-Bakara 2/273].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun ve her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah'tan sakının; şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَثَّ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ فِي الْجُمْلَةِ، وَاقْتَرَنَتْ بِالْحَثِّ عَلَى النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ فِيمَا قَدَّمَتْ كُلُّ نَفْسٍ لِغَدٍ، وَتَكَرَّرَ الْأَمْرُ فِيهَا بِتَقْوَى اللَّهِ، مِمَّا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ وَالْعِنَايَةِ بِتَقْوَى اللَّهِ عَلَى مَا سَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، سَوَاءٌ كَانَ التَّكْرَارُ لِلتَّأْكِيدِ أَمْ كَانَ لِلتَّأْسِيسِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Bu kerim ayette genel olarak Allah'a karşı takva sahibi olmaya teşvik edilmiş ve bu teşvik, her nefsin yarın için ne takdim ettiğine bakıp düşünmesi emriyle birlikte zikredilmiştir. Ayette Allah'tan sakınma emri tekrarlanmıştır ki bu, Allah'ın izniyle ileride açıklanacağı üzere, ister tekit (pekiştirme) ister tesis (yeni bir hüküm ortaya koyma) için olsun, Allah'a karşı takva sahibi olmaya verilen büyük ehemmiyete ve ihtimama delalet etmektedir; bunun izahı da inşallah gelecektir.

أَمَّا الِاهْتِمَامُ بِالْحَثِّ عَلَى التَّقْوَى، فَقَدْ دَلَّتْ لَهُ عِدَّةُ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَوْ قِيلَ: إِنَّ الْغَايَةَ مِنْ رِسَالَةِ الْإِسْلَامِ كُلِّهَا، بَلْ وَمِنْ جَمِيعِ الْأَدْيَانِ هُوَ تَحْصِيلُ التَّقْوَى لَمَا كَانَ بَعِيدًا، وَذَلِكَ لِلْآتِي:

Takvaya teşvik edilmesine verilen ehemmiyete gelince; Yüce Allah'ın Kitabı'ndan pek çok ayet buna delalet etmiştir. Şayet bütün İslam risaletinin, hatta bütün ilahi dinlerin gayesinin takvayı elde etmek olduğu söylense bu uzak bir ihtimal olmazdı. Zira bu husus şu sebeplerden ötürüdür:

أَوَّلًا: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [٢ \ ٢١] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِعِبَادَتِهِ، فَتَكُونُ التَّقْوَى بِمَضْمُونِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ هِيَ الْغَايَةُ مِنْ خَلْقِ الثَّقَلَيْنِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ. وَقَدْ جَاءَ النَّصُّ مُفَصَّلًا فِي حَقِّ كُلِّ أُمَّةٍ عَلَى حِدَةٍ، مِنْهَا فِي قَوْمِ نُوحٍ ﵇ قَالَ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ [٢٦ \ ١٠٥ - ١٠٨] ، وَفِي قَوْمِ عَادٍ قَالَ تَعَالَى: كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ [٢٦ \ ١٢٣ - ١٢٦] ، وَفِي قَوْمِ لُوطٍ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ [٢٦ \ ١٦٠ - ١٦٣] ، وَفِي قَوْمِ شُعَيْبٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ

Birincisi: Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki takva sahibi olasınız” [el-Bakara 2/21]. Malumdur ki Yüce Allah cinleri ve insanları ancak kendisine kulluk etsinler diye yaratmıştır. Dolayısıyla bu iki ayetin muhtevasına göre takva, iki mükellef varlık olan insan ve cinlerin yaratılış gayesidir. Bu husustaki nass her ümmet için ayrı ayrı tafsilatlı olarak gelmiştir. Bunlardan biri Nûh kavmi hakkındadır; [Nûh] (aleyhisselâm) için Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Nûh kavmi elçileri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin' demişti” [eş-Şuarâ 26/105-108]. Âd kavmi hakkında Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Âd kavmi de elçileri yalanladı. Hani kardeşleri Hûd onlara: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin' demişti” [eş-Şuarâ 26/123-126]. Lût kavmi hakkında: { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Lût kavmi de elçileri yalanladı. Hani kardeşleri Lût onlara: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin' demişti” [eş-Şuarâ 26/160-163]. Şuayb kavmi hakkında Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Eyke halkı da elçileri yalanladı. Hani Şuayb onlara: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin' demişti”

[٢٦ \ ١٧٦ - ١٧٩] .

[eş-Şuarâ 26/176-179].

فَكُلُّ نَبِيٍّ يَدْعُو قَوْمَهُ إِلَى التَّقْوَى كَمَا قَدَّمْنَا، ثُمَّ جَاءَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ دَعْوَةً إِلَى التَّقْوَى وَهِدَايَةً لِلْمُتَّقِينَ، كَمَا فِي مَطْلَعِ الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ: الم ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ [٢ \ ١ - ٢] وَبَيَّنَ نَوْعَ هَذِهِ الْهِدَايَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِمَعْنَى التَّقْوَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [٢ \ ٣ - ٥] .

Daha önce belirttiğimiz gibi her peygamber kavmini takvaya davet etmiştir. Sonra Kur'an'ın tamamı takvaya bir davet ve muttakiler için bir hidayet olarak gelmiştir. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'in başında şöyle buyrulmaktadır: { الم ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ } “Elif. Lâm. Mîm. Bu, kendisinde şüphe olmayan kitaptır; muttakiler için bir hidayettir” [el-Bakara 2/1-2]. Yüce Allah takva anlamını içeren bu hidayetin türünü şu buyruğuyla açıklamıştır: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Onlar gayba inanırlar, namazı kılarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler. Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inanırlar; ahirete de kesin olarak iman ederler. İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve kurtuluşa erenler de onlardır” [el-Bakara 2/3-5].

وَقَدْ بَيَّنَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - مَعْنَى التَّقْوَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى [٢ \ ١٨٩] .

Şeyh –rahmetullâhi teâlâ aleyh– Yüce Allah'ın { وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى } “Fakat asıl iyilik, takva sahibi olanın [tavrıdır]” [el-Bakara 2/189] buyruğunun tefsirinde takvanın anlamını açıklamıştır.

قَالَ: لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَنِ الْمُتَّقِي، وَقَدْ بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ [٢ \ ١٧٧] .

Şöyle demiştir: Burada muttakinin kim olduğu açıklanmamış, fakat Yüce Allah bunu şu buyruğunda açıklamıştır: { وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Fakat asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; sevdiği malı akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve boyunduruk altındakilere (köle ve esirlere) veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren; antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getiren; darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanında sabreden kimsenin tutumudur. İşte doğru olanlar onlardır ve muttakiler de onlardır” [el-Bakara 2/177].

وَقَدْ بَيَّنَتْ آيَاتٌ عَدِيدَةٌ آثَارَ التَّقْوَى فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ.

Pek çok ayet takvanın dünyada ve ahiretteki tesirlerini açıklamıştır.

مِنْهَا فِي الْعَاجِلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا [٦٥ \ ٤] ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ [٦٥ \ ٢ - ٣] ، وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ [٢ \ ٢٨٢] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ [١٦ \ ١٢٨] .

Dünyadaki tesirlerinden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا } “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona işinde bir kolaylık sağlar” [et-Talâk 65/4]. Ve şu buyruğudur: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” [et-Talâk 65/2-3]. Ve şu buyruğudur: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan sakının; Allah size öğretir” [el-Bakara 2/282]. Ve şu buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” [en-Nahl 16/128].

أَمَّا فِي الْآجِلِ وَفِي الْآخِرَةِ، فَإِنَّهَا تَصْحَبُ صَاحِبَهَا ابْتِدَاءً إِلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ [٣٩ \ ٧٣] ، فَإِذَا مَا دَخَلُوهَا آخَتْ بَيْنَهُمْ وَجَدَّدَتْ رَوَابِطَهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَآنَسَتْهُمْ مِنْ كُلِّ خَوْفٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ يَاعِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ

Gelecekte ve ahiretteki tesirlerine gelince; takva sahibine ilk andan itibaren cennet kapılarına kadar eşlik eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “Rablerinden sakınanlar bölük bölük cennete sevk edilirler. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Selam sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebedî kalmak üzere oraya girin' derler” [ez-Zümer 39/73]. Cennete girdiklerinde ise takva onları birbirine kardeş kılar, aralarındaki bağları tazeler ve onları her türlü korkudan emin kılar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ يَاعِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ } “O gün muttakiler hariç, dostlar birbirine düşmandır. Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de. Onlar ayetlerimize inanan ve Müslüman olan kimselerdi. Siz ve eşleriniz sevinç ve mutluluk içinde cennete girin”

إِلَى قَوْلِهِ: لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ [٤٣ \ ٦٧ - ٧٣] إِلَى أَنْ تَنْتَهِيَ بِهِمْ إِلَى أَعْلَى عِلِّيِّينَ، وَتُحِلَّهُمْ مَقْعَدَ صِدْقٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [٥٤ \ ٥٤ - ٥٥] .

{ لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Orada sizin için yiyeceğiniz pek çok meyve vardır” [ez-Zuhruf 43/67-73] buyruğuna kadar; nihayetinde onları illiyyînin en yüce derecesine ulaştırır ve doğruluk makamına yerleştirir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Şüphesiz muttakiler, cennetlerde ve ırmak boylarındadır; kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk makamındadırlar” [el-Kamer 54/54-55].

فَتَبَيَّنَ بِهَذَا كُلِّهِ مَنْزِلَةُ التَّقْوَى مِنَ التَّشْرِيعِ الْإِسْلَامِيِّ وَفِي كُلِّ شَرِيعَةٍ سَمَاوِيَّةٍ، وَأَنَّهَا هُنَا فِي مَعْرِضِ الْحَثِّ عَلَيْهَا وَتَكْرَارِهَا، وَقَدْ جَعَلَهَا الشَّاعِرُ السَّعَادَةَ كُلَّ السَّعَادَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ، وَهُوَ لِجَرِيرٍ:

Bütün bunlarla takvanın İslam teşriindeki ve her semavi şeriattaki konumu ve burada da takvaya teşvik edilip onun tekrarlandığı açıkça anlaşılmıştır. Şair Cerîr'e ait olan şu beyitte olduğu gibi, o takvayı saadetin ta kendisi kılmıştır:

وَلَسْتُ أَرَى السَّعَادَةَ جَمْعَ مَالٍ ... وَلَكِنَّ التَّقِيَّ هُوَ السَّعِيدُ

Saadeti mal mülk toplamak olarak görmüyorum ... Lakin asıl mutlu olan takva sahibidir.

فَتَقْوَى اللَّهِ خَيْرُ الزَّادِ ذُخْرًا ... وَعِنْدَ اللَّهِ لِلْأَتْقَى مَزِيدُ

Allah'tan sakınmak azık olarak biriktirilenlerin en hayırlısıdır ... Ve Allah katında en çok sakınan için daha fazlası vardır.

وَالتَّقْوَى دَائِمًا هِيَ الدَّافِعُ عَلَى كُلِّ خَيْرٍ، الرَّادِعُ عَنْ كُلِّ شَرٍّ، رَوَى ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي مَجِيءِ قَوْمٍ مِنْ مُضَرَ، مُجْتَابَيِ الثِّمَارِ وَالْعَبَاءَةِ، حُفَاةٍ عُرَاةٍ مُتَقَلِّدِي السُّيُوفِ، فَيَتَمَعَّرُ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ، فَأَمَرَ بِلَالًا يُنَادِي لِلصَّلَاةِ، فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ وَقَرَأَ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ [٤ \ ١] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَقَرَأَ الْآيَةَ الَّتِي فِي سُورَةِ " الْحَشْرِ ": يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ الْآيَةَ [٥٩ \ ١٨] تَصَدَّقَ رَجُلٌ مِنْ دِينَارِهِ مِنْ دِرْهَمِهِ مِنْ ثَوْبِهِ مِنْ صَاعِ بُرِّهِ مِنْ صَاعِ تَمْرِهِ حَتَّى قَالَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ قَالَ: فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ بِصُرَّةٍ كَادَتْ كَفُّهُ تَعْجِزُ عَنْهَا بَلْ قَدْ عَجَزَتْ قَالَ ثُمَّ تَتَابَعَ النَّاسُ حَتَّى رَأَيْتُ كَوْمَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَثِيَابٍ حَتَّى رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَتَهَلَّلُ وَجْهُهُ كَأَنَّهُ مُذْهَبَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا بَعْدَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ " الْحَدِيثَ. فَكَانَتِ التَّقْوَى دَافِعًا عَلَى سَنِّ سُنَّةٍ حَسَنَةٍ تَهَلَّلَ لَهَا وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Takva daima her hayrın itici gücü, her şerrin de engelleyicisidir. İbn Kesîr tefsirinde İmam Ahmed'den rivayet etmiştir ki: Muzar kabilesinden, üzerlerinde çizgili yün kumaşlar veya abalar bulunan, çıplak ayaklı, örtüsüz ve kılıçlarını kuşanmış bir topluluk geldi. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünün rengi [üzüntüden] değişti. İçeri girdi, sonra çıktı; Bilâl'e ezan okumasını emretti. Namaz kıldırdı, ardından insanlara hitap etti ve Yüce Allah'ın şu ayetini sonuna kadar okudu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan Rabbinizden sakının” [en-Nisâ 4/1]. Haşr suresindeki şu ayeti de okudu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve her nefis yarın için ne hazırladığına baksın” [el-Haşr 59/18]. [Ardından şöyle buyurdu:] “Kişi dinarından, dirheminden, elbisesinden, bir sâ buğdayından, bir sâ hurmasından sadaka versin; hatta yarım hurma ile de olsa versin.” [Ravi] dedi ki: Ensardan bir adam, elinin taşımakta neredeyse aciz kaldığı, hatta taşımaktan aciz kaldığı bir kese getirdi. Sonra insanlar birbiri ardınca [yardım getirmeye] devam ettiler; öyle ki yiyecek ve giyecekten iki tepecik oluştuğunu gördüm. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünün yaldızlanmış gibi sevinçle parıldadığını gördüm. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim İslam'da güzel bir çığır açarsa, onun sevabı ile kendisinden sonra o çığırı takip edenlerin sevaplarından hiçbir şey eksilmeksizin aynısı ona da verilir...” Hadisin devamı mevcuttur. İşte takva, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünü güldüren bu güzel çığırın açılmasında itici güç olmuştur.

كَمَا أَنَّهَا تَحُولُ دُونَ الشَّرِّ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا [٢ \ ٢٨٢] ، وَقَوْلُهُ: فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ [٢ \ ٢٨٣] ، فَإِنَّ التَّقْوَى مَانِعَةٌ مِنْ بَخْسِ الْحَقِّ وَمِنْ ضَيَاعِ الْأَمَانَةِ، وَكَقَوْلِهِ عَنْ مَرْيَمَ فِي طُهْرِهَا وَعِفَّتِهَا لَمَّا أَتَاهَا جِبْرِيلُ وَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا: قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا [١٩ \ ١٨] .

Aynı şekilde takva kötülüğe de mani olur. Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا } “Üzerinde hak olan kimse yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin” [el-Bakara 2/282]. Ve şu buyruğudur: { فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “Kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın” [el-Bakara 2/283]. Zira takva hakkı eksiltmeye ve emanetin zayi olmasına engeldir. Tıpkı Cebrail Meryem'e kusursuz bir insan suretinde geldiğinde onun iffet ve temizliği hakkında buyurduğu gibi: { قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا } “O: 'Eğer takva sahibi isen, senden Rahmân'a sığınırım' dedi” [Meryem 19/18].

وَكَمَا فِي حَدِيثِ النَّفَرِ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ آوَاهُمُ الْمَبِيتُ إِلَى الْغَارِ، وَمِنْهُمُ الرَّجُلُ مَعَ ابْنَةِ عَمِّهِ لَمَّا قَالَتْ لَهُ: اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تَفُضَّ الْخَاتَمَ إِلَّا بِحَقِّهِ، فَقَامَ عَنْهَا وَتَرَكَ لَهَا الْمَالَ.

Gecelemek üzere mağaraya sığınan üç kişinin hadisinde geçtiği gibi; onlardan biri olan adamın amcasının kızı kendisine: “Allah'tan sakın ve hakkı olmaksızın mührü bozma!” deyince adam [kötülükten] vazgeçip parayı da ona bırakmıştır.

وَهَكَذَا فِي تَصَرُّفَاتِ الْعَبْدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ [٢٢ \ ٣٢] .

Kulun davranışlarında da böyledir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “Bu böyledir; kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır” [el-Hac 22/32].

وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ [٥٩ \ ١٨] ، لِكُلِّ نَفْسٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ [٢ \ ٢٨١] وَقَوْلِهِ: وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ [٣ \ ٢٥] .

Yüce Allah'ın { وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ } “Her nefis baksın” [el-Haşr 59/18] buyruğundaki hitap, Yüce Allah'ın { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “Sonra her nefse kazandığı tastamam verilir” [el-Bakara 2/281] ve { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “Ve her nefse kazandığı tastamam ödendiğinde” [Âl-i İmrân 3/25] buyruklarında olduğu gibi her bir nefse yöneliktir.

فَالنِّدَاءُ أَوَّلًا بِالتَّقْوَى لِخُصُوصِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَمْرُ بِالنَّظَرِ لِعُمُومِ كُلِّ نَفْسٍ؛ لِأَنَّ الْمُنْتَفِعَ بِالتَّقْوَى خُصُوصُ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا أَوْضَحَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ - فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَالنَّظَرُ مَطْلُوبٌ مِنْ كُلِّ نَفْسٍ فَالْخُصُوصُ لِلْإِشْفَاقِ، وَالْعُمُومُ لِلتَّحْذِيرِ.

İlk olarak yapılan takva çağrısı müminlere hastır; bakıp düşünme emri ise umumi olarak bütün nefisleredir. Zira Şeyh'in –rahmetullâhi aleyh– Bakara suresinin başında açıkladığı gibi takvadan istifade edenler bilhassa müminlerdir; bakıp düşünmek ise her nefisten istenmiştir. Dolayısıyla tahsis (özele hitap) şefkat için, umum (genele hitap) ise sakındırmak içindir.

وَيَدُلُّ لِلْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا [٣٣ \ ٤٣] .

Birinci hususa Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا } “O, müminlere karşı çok merhametlidir” [el-Ahzâb 33/43].

وَيَدُلُّ لِلثَّانِي قَوْلُهُ: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [٣] ، وَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا قَدَّمَتْ [٥٩ \ ١٨] عَامَّةٌ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَفِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ.

İkinci hususa ise şu buyruk delalet eder: { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ } “O gün her nefis, hayırdan ne yapmışsa hazır bulur; kötülükten de ne yapmışsa onunla kendisi arasında uzak bir mesafe olmasını ister. Allah sizi kendisinden sakındırır. Allah kullarına karşı çok şefkatlidir” [Âl-i İmrân 3/30]. Yüce Allah'ın { مَا قَدَّمَتْ } “Ne hazırladığına” [el-Haşr 59/18] ifadesindeki 'mâ' lafzı hayır ve şer, az ve çok hususunda umumidir.

وَيَدُلُّ لِلْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا.

Birinciye [hayır ve şer oluşuna] Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا } “O gün her nefis, hayırdan ne yapmışsa hazır bulur; kötülükten de ne yapmışsa onunla kendisi arasında uzak bir mesafe olmasını ister.”

وَيَدُلُّ لِلثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [٩٩ \ ٧ - ٨] ، وَالْحَدِيثُ " اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ".

İkinciye [az ve çok oluşuna] ise Yüce Allah'ın şu buyruğu: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [ez-Zilzâl 99/7-8] ve “Yarım hurmayla dahi olsa cehennem ateşinden sakının” hadisi delalet eder.

وَغَدًا تُطْلَقُ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ الْمُقَابِلِ لِلْمَاضِي، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Yarın (Gad) kelimesi geçmişin zıddı olan gelecek için kullanılır; şairin dediği gibi:

وَأَعْلَمُ عِلْمَ الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمِ

Bugünün ve ondan önceki dünün bilgisini bilirim ... Fakat yarın ne olacağının bilgisinden yana körüm (habersizim).

وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ اسْتِعْمَالَاتِهَا فِي الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ إِخْوَةِ يُوسُفَ: أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ [١٢ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [١٨ \ ٢٣ - ٢٤] .

Kur'an'daki kullanımlarının çoğu da bu anlamdadır. Yûsuf'un kardeşleri hakkında Yüce Allah'ın: { أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ } “Onu yarın bizimle gönder de gezip oynasın” [Yûsuf 12/12] buyruğu ve şu buyruğu gibi: { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey hakkında 'Bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme” [el-Kehf 18/23-24].

وَتُطْلَقُ عَلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كَمَا هُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَى ذَلِكَ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي نَفْسِ الْمَعْنَى: يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا [٧٨ \ ٤٠] .

Kur'an'ın buna delaleti sebebiyle, bu ayette olduğu gibi kıyamet günü için de kullanılır. Aynı manadaki şu ayet-i kerime bundandır: { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا } “O gün kişi kendi ellerinin önden gönderdiğine bakar ve kâfir: 'Ah ne olaydı, ben bir toprak olaydım!' der” [en-Nebe' 78/40].

وَالْقَرَائِنُ فِي الْآيَةِ مِنْهَا: اكْتِنَافُهَا بِالْحَثِّ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ.

Ayetteki karinelerden biri de; bu ifadenin öncesinde ve sonrasında Allah'a karşı takva sahibi olmaya teşvik ile kuşatılmış olmasıdır.

وَمِنْهَا: التَّذْيِيلُ بِالتَّحْذِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ [٥٩ \ ١٨] أَيْ: بِالْمَقَاصِدِ فِي الْأَعْمَالِ وَبِالظَّوَاهِرِ وَالْبَوَاطِنِ، وَلِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُوَ مَوْضِعُ النِّسْيَانِ، فَاحْتَاجَ التَّنْبِيهَ عَلَيْهِ.

Diğer bir karine de; { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [el-Haşr 59/18] buyruğundaki sakındırma ile cümlenin sonlandırılmasıdır. Yani amellerdeki niyetlerden, görünen ve görünmeyen bütün yönlerden haberdardır. Çünkü kıyamet günü unutulmaya maruz kalınan bir gündür ve bu sebeple ona dikkat çekilmeye ihtiyaç duyulmuştur.

وَيَكُونُ التَّعْبِيرُ عَنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِغَدٍ لِقُرْبِ مَجِيئِهِ وَتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ [٥٤ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [١٦ \ ٧٧] .

Kıyamet gününün 'yarın' olarak ifade edilmesi, gelişinin yakınlığı ve gerçekleşmesinin kesinliği sebebiyledir. Tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı” [el-Kamer 54/1] ve { وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Kıyametin kopuşu ancak bir göz kırpması gibi yahut daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye güç yetirendir” [en-Nahl 16/77].

وَمِنْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى، فَإِنَّ الْغَدَ لِكُلِّ إِنْسَانٍ بِمَعْنَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَتَحَقَّقُ بِيَوْمِ مَوْتِهِ، لِأَنَّهُ يُعَايِنُ مَا قَدْ قَدَّمَ يَوْمَ مَوْتِهِ، وَقَدْ نَكَّرَ لَفْظَ نَفْسٍ وَغَدٍ هُنَا فَقِيلَ فِي الْأَوَّلِ لِقِلَّةٍ مِنَ النَّاظِرِينَ، وَفِي الثَّانِي لِعَظْمِ أَمْرِهِ وَشِدَّةِ هَوْلِهِ.

Diğer taraftan her insan için kıyamet günü manasındaki 'yarın', öldüğü gün itibarıyla gerçekleşir; çünkü insan öldüğü gün önden ne gönderdiğini bizzat müşahede eder. Burada 'nefs' ve 'gad' kelimeleri nekire (belirsiz) olarak getirilmiştir. Birincisi için [ibretle] bakanların azlığı sebebiyle, ikincisi için ise onun durumunun büyüklüğü ve dehşetinin şiddeti sebebiyle olduğu söylenmiştir.

وَهُنَا قَدْ تَكَرَّرَ الْأَمْرُ بِتَقْوَى اللَّهِ كَمَا أَسْلَفْنَا مَرَّتَيْنِ، فَقِيلَ لِلتَّأْكِيدِ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَقِيلَ لِلتَّأْسِيسِ، قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَغَيْرُهُ.

Burada daha önce geçtiği üzere Allah'a karşı takva sahibi olma emri iki defa tekrarlanmıştır. İbn Kesîr bunun tekit (pekiştirme) için olduğunu söylemiş; Zemahşerî ve başkaları ise tesis (yeni bir anlam ifade etme) için olduğunu belirtmişlerdir.

فَعَلَى أَنَّهُ لِلتَّأْكِيدِ ظَاهِرٌ وَعَلَى التَّأْسِيسِ يَكُونُ الْأَوَّلُ لِفِعْلِ الْمَأْمُورِ وَالثَّانِي لِتَرْكِ الْمَحْظُورِ، مُسْتَدِلِّينَ بِمَجِيءِ مُوجَبِ الْفِعْلِ أَوَّلًا: وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ، وَمَجِيءِ مُوجَبِ التَّحْذِيرِ ثَانِيًا: إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.

Tekit için olması açıktır. Tesis için olmasına göre ise birincisi emredileni yerine getirmek, ikincisi de yasaklananı terk etmek içindir. Delil olarak da önce eylemi gerektiren ifadenin ({ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ } “Her nefis önden ne gönderdiğine baksın”), ardından da sakındırmayı gerektiren ifadenin ({ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”) gelmiş olmasını göstermişlerdir.

وَهَذَا وَإِنْ كَانَ لَهُ وَجْهٌ، وَيَشْهَدُ لِلتَّأْكِيدِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ [٣ \ ١٠٢] ، وَإِنْ كَانَتْ نُسِخَتْ بِقَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [٦٤ \ ١٦] ، فَيَدُلُّ لِمَفْهُومِهِ قَوْلُهُ: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا [٩ \ ١٠٢] أَيْ: بِتَرْكِ بَعْضِ الْمَأْمُورِ، وَفِعْلِ بَعْضِ الْمَحْظُورِ.

Her ne kadar bunun bir yönü bulunsa da tekit görüşüne Yüce Allah'ın: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ } “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” [Âl-i İmrân 3/102] buyruğu şahitlik eder. Bu ayet her ne kadar: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” [et-Teğâbün 64/16] buyruğuyla neshedilmiş olsa da; { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; iyi bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar” [et-Tevbe 9/102] buyruğu –yani emredilenin bir kısmını terk etmek ve yasaklananın bir kısmını işlemekle– mefhumuna delalet eder.

وَعَلَيْهِ فَلَا تَتَحَقَّقُ التَّقْوَى إِلَّا بِمُرَاعَاةِ الْجَانِبَيْنِ، وَلَكِنْ مَادَّةُ التَّقْوَى وَهِيَ اتِّخَاذُ الْوِقَايَةِ مِمَّا يُوجِبُ عَذَابَ اللَّهِ تَشْمَلُ شَرْعًا الْأَمْرَيْنِ مَعًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي عُمُومِ اتِّخَاذِ الْوِقَايَةِ: قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا

Buna göre takva ancak her iki yönün de gözetilmesiyle gerçekleşir. Fakat takva kelimesinin kök anlamı olan 'Allah'ın azabını gerektiren şeylerden korunma tedbiri almak', şer'an her iki hususu birden kapsar. Zira Yüce Allah korunma tedbiri almanın umumiliği hakkında şöyle buyurmaktadır: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun”

[٦٦ \ ٦] .

[et-Tahrîm 66/6].

فَكَانَ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ بِالتَّقْوَى يَكْفِي لِذَلِكَ وَيَشْمَلُهُ، وَيَكُونُ الْأَمْرُ بِالتَّقْوَى الثَّانِي لِمَعْنَى جَدِيدٍ، وَفِي الْآيَةِ مَا يُرْشِدُ إِلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا قَدَّمَتْ، لِأَنَّ " مَا " عَامَّةٌ كَمَا قَدَّمْنَا وَصِيغَةُ " قَدَّمَتْ " عَلَى الْمَاضِي يَكُونُ الْأَمْرُ بِتَقْوَى اللَّهِ أَوَّلًا بِالنِّسْبَةِ لِمَا مَضَى وَسَبَقَ مِنْ عَمَلٍ تَقَدَّمَ بِالْفِعْلِ، وَيَكُونُ النَّظَرُ بِمَعْنَى الْمُحَاسَبَةِ وَالتَّأَمُّلِ عَلَى مَعْنَى الْحَدِيثِ: " حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا " فَقَدْ ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Böylece takva emirlerinden biri bunun için kâfi gelmekte ve onu kapsamaktadır; ikinci takva emri ise yeni bir mana için olmaktadır. Ayette buna işaret eden bir delil vardır ki o da Yüce Allah'ın { مَا قَدَّمَتْ } buyruğudur. Çünkü daha önce belirttiğimiz gibi 'mâ' umumi olup 'kaddemet' fiili de mazi (geçmiş zaman) kalıbındadır. Dolayısıyla birinci takva emri, geçmişte fiilen vuku bulmuş olan amellere yönelik olur; [ayetteki] 'bakmak' da İbn Kesîr'in zikrettiği “Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekiniz” hadisinin manası doğrultusunda muhasebe ve tefekkür anlamına gelir.

فَإِذَا مَا نَظَرَ فِي الْمَاضِي وَحَاسَبَ نَفْسَهُ، وَعَلِمَ مَا كَانَ مِنْ تَقْصِيرٍ أَوْ وُقُوعٍ فِي مَحْظُورٍ، جَاءَهُ الْأَمْرُ الثَّانِي بِتَقْوَى اللَّهِ لِمَا يَسْتَقْبِلُ مِنْ عَمَلٍ جَدِيدٍ وَمُرَاقَبَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ: وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ [٢ \ ٢٣٤] ، فَلَا يَكُونُ هُنَاكَ تَكْرَارٌ، وَلَا يَكُونُ تَوْزِيعٌ، بَلْ بِحَسَبِ مَدْلُولِ عُمُومِ " مَا " وَصِيغَةُ الْمَاضِي " قَدَّمَتْ " وَالنَّظَرُ لِلْمُحَاسَبَةِ.

İnsan geçmişe bakıp nefsini hesaba çektiğinde, var olan kusurlarını veya düştüğü yasakları bildiğinde; gelecekte yapacağı yeni ameller ve Yüce Allah'ın kendisini gözetlemesi hususunda ikinci takva emri gelir: { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [el-Bakara 2/234]. Dolayısıyla burada ne bir gereksiz tekrar ne de bir taksimat vardır; bilakis 'mâ' lafzının umumiliğinin, 'kaddemet' mazi kalıbının ve muhasebe için bakmanın delaletine göredir.

تَنْبِيهٌ

UYARI