مَجِيءُ «قَدَّمَتْ» بِصِيغَةِ الْمَاضِي حَثٌّ عَلَى الْإِسْرَاعِ فِي الْعَمَلِ، وَعَدَمِ التَّأْخِيرِ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَمْلِكْ إِلَّا مَا قَدَّمَ فِي الْمَاضِي، وَالْمُسْتَقْبَلُ لَيْسَ بِيَدِهِ، وَلَا يَدْرِي مَا يَكُونُ فِيهِ: وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا [٣١ \ ٣٤] ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ ﷺ: «حُجُّوا قَبْلَ أَلَّا تَحُجُّوا» ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ [٣ \ ١٣٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٥٩ \ ١٩] .
“Kaddemet” fiilinin mazi (geçmiş zaman) kalıbında gelmesi, amelde acele etmeye ve ertelememeye bir teşviktir. Çünkü insan, geçmişte takdim ettiğinden başkasına sahip değildir; gelecek ise elinde değildir ve gelecekte ne olacağını bilemez: { وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا } “Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilemez” [Lokmân 31/34]. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Haccedemez hâle gelmeden önce haccediniz” buyruğunda, Yüce Allah'ın: { وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin bağışına koşuşun” [Âl-i İmrân 3/133] ve Yüce Allah'ın: { وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Allah'ı unutan, bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın! İşte onlar fasıkların ta kendileridir” [el-Haşr 59/19] buyruklarında olduğu gibidir.
بَعْدَ الْحَثِّ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ، وَعَلَى الِاجْتِهَادِ فِي تَقْدِيمِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ لِيَوْمِ غَدٍ جَاءَ التَّحْذِيرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ النِّسْيَانِ وَالتَّرْكِ وَأَلَّا يَكُونَ كَالَّذِينِ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهَمْ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَنْ هُمُ الَّذِينَ حَذَّرَ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَهُمْ فِي هَذَا النِّسْيَانِ، وَمَا هُوَ النِّسْيَانُ وَالْإِنْسَاءُ الْمَذْكُورَانِ هُنَا.
Allah'a karşı takvalı olmaya ve yarın için salih amel takdim etmeye gayret göstermeye yapılan teşvikin ardından, bu ayette unutmaktan ve [itaati] terk etmekten, Allah'ı unutan ve bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmaktan sakındırma gelmiştir. Burada, bu unutma konusunda kendileri gibi olunmasından sakındırılan kimselerin kimler olduğu ve burada zikredilen unutma ile unutturmanın ne olduğu açıklanmamıştır.
وَقَدْ نَصَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ هُمُ الْمُنَافِقُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «التَّوْبَةِ» : الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٩ \ ٦٧] ، وَهَذَا عَيْنُ الْوَصْفِ الَّذِي وُصِفُوا بِهِ فِي سُورَةِ «الْحَشْرِ» وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَسِيَهُمْ أَيْ: أَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ؛ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَنْسَى: لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى [٢ \ ٥٢] ، وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا
Kur'an, Allah'ı unutanların münafıklar olduğunu Tevbe Suresi'ndeki şu buyruğunda açıkça belirtmiştir: { الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar (cimrilik ederler). Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fasıkların ta kendileridir” [et-Tevbe 9/67]. Bu, Haşr Suresi'nde onların nitelendirildikleri vasfın aynısıdır. Yüce Allah'ın { فَنَسِيَهُمْ } buyruğu; yani onlara kendilerini unutturdu demektir. Çünkü Yüce Allah unutmaz: { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “Rabbim ne yanılır ne de unutur” [Tâhâ 20/52], { وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir”
[١٩ \ ٦٤] .
[Meryem 19/64].
وَقَدْ جَاءَ أَيْضًا وَصْفُ كُلٍّ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ بِالنِّسْيَانِ فِي الْجُمْلَةِ، فَفِي الْيَهُودِ يَقُولُ تَعَالَى: فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ [٥ \ ١٣] .
Aynı şekilde Yahudiler, Hristiyanlar ve müşriklerin her biri de genel anlamda unutma ile nitelenmiştir. Yahudiler hakkında Yüce Allah şöyle buyurur: { فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini katılaştırdık. Kelimeleri yerlerinden kaydırarak değiştiriyorlar. Kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı da unuttular (terk ettiler)” [el-Mâide 5/13].
وَفِي النَّصَارَى يَقُولُ تَعَالَى: وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ [٥ \ ١٤] .
Hristiyanlar hakkında ise Yüce Allah şöyle buyurur: { وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de kesin söz almıştık. Onlar da kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular (terk ettiler)” [el-Mâide 5/14].
وَفِي الْمُشْرِكِينَ يَقُولُ تَعَالَى: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ [٧ \ ٥١] ، فَيَكُونُ التَّحْذِيرُ مُنَصَبًّا أَصَالَةً عَلَى الْمُنَافِقِينَ وَشَامِلًا مَعَهُمْ كُلَّ تِلْكَ الطَّوَائِفِ لِاشْتِرَاكِهِمْ جَمِيعًا فِي أَصْلِ النِّسْيَانِ.
Müşrikler hakkında ise Yüce Allah şöyle buyurur: { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ } “Onlar dinlerini eğlence ve oyun edinen, dünya hayatının aldattığı kimselerdir. Onlar bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz (kendi hâllerine terk ederiz)” [el-A'râf 7/51]. Dolayısıyla bu sakındırma, asıl olarak münafıklara yönelik olup, unutmanın aslında müşterek olmaları sebebiyle onlarla birlikte bütün bu fırkaları da kapsamaktadır.
أَمَّا النِّسْيَانُ هُنَا، فَهُوَ بِمَعْنَى التَّرْكِ، وَقَدْ نَصَّ عَلَيْهِ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ [٢٠ \ ١٢٦] .
Buradaki unutmaya (nisyân) gelince, o terk etmek anlamındadır. Nitekim Şeyh -rahmetullâhi teâlâ aleyh- Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik, fakat o unuttu” [Tâhâ 20/115] buyruğunu açıklarken bunu açıkça belirtmiştir.
فَذَكَرَ وَجْهَيْنِ، وَقَالَ: الْعَرَبُ تُطْلِقُ النِّسْيَانَ وَتُرِيدُ بِهِ التَّرْكَ وَلَوْ عَمْدًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى [٢٠ \ ١٢٦] .
[Şeyh] iki vecih zikretmiş ve şöyle demiştir: Araplar nisyân kelimesini mutlak olarak kullanır ve bununla kasten de olsa terk etmeyi kastederler. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } “[Allah] buyurur: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun (terk ettin). Bugün de aynı şekilde sen unutulursun (terk edilirsin)'” [Tâhâ 20/126].
فَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ التُّرْكُ قَصْدًا.
Bu ayetten kastedilen, kasten terk etmektir.
وَكَقَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ [٧ \ ٥١] .
Nitekim şu buyrukta da böyledir: { فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ } “Onlar bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz (terk ederiz)” [el-A'râf 7/51].
وَقَوْلِهِ: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ [٥٩ \ ١٩] ، انْتَهَى.
Ve şu buyruğunda da böyledir: { وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan, bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın...” ayeti [el-Haşr 59/19]. [Şeyh'in sözü] bitti.
أَمَّا النِّسْيَانُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الذِّكْرِ، وَهُوَ التَّرْكُ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ، فَلَيْسَ دَاخِلًا هُنَا؛ لِأَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ أُعْفِيَتْ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَيْهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٦] .
Hatırlamanın (zikir) zıddı olan ve kasıtsız terk etmek anlamına gelen unutmaya gelince, o buraya dahil değildir; çünkü bu ümmet, bundan dolayı sorumlu tutulmaktan muaf kılınmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma...” ayeti [el-Bakara 2/286].
وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: «قَدْ فَعَلْتُ، قَدْ فَعَلْتُ» أَيْ: عِنْدَمَا تَلَاهَا ﷺ.
Hadiste [bildirildiğine göre], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda Yüce Allah: “Kabul ettim, kabul ettim” buyurmuştur.
وَجَاءَ فِي السُّنَّةِ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ، وَالنِّسْيَانَ، وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» .
Sünnette de şöyle gelmiştir: “Şüphesiz Allah, ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları şeylerin sorumluluğunu kaldırmıştır.”
وَقَدْ بَيَّنَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - هَذَا النَّوْعَ فِي دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَلَى الْجَوَابِ عَنِ الْإِشْكَالِ الْمَوْجُودِ فِي نِسْيَانِ آدَمَ، هَلْ كَانَ عَنْ قَصْدٍ أَوْ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ، وَإِذَا كَانَ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ فَكَيْفَ يُؤَاخَذُ؟ وَبَيَّنَ خَصَائِصَ هَذِهِ الْأُمَّةَ فِي هَذَا الْبَابِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ.
Şeyh -rahmetullâhi teâlâ aleyh-, Def'u Îhâmi'l-Iztırâb adlı eserinde, Âdem'in unutmasının kasıtlı mı yoksa kasıtsız mı olduğu ve şayet kasıtsız ise nasıl sorumlu tutulduğuna dair var olan müşkilin cevabında bu türü açıklamış ve bu ümmetin bu konudaki özelliklerini beyan etmiştir -rahmetullâhi teâlâ aleyh-; oraya müracaat edilsin.
وَإِذَا تَبَيَّنَ الْمُرَادُ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ مُشَابَهَتِهِمْ فِي النِّسْيَانِ، وَتَبَيَّنَ مَعْنَى النِّسْيَانِ، فَكَيْفَ أَنْسَاهُمُ اللَّهُ أَنْفُسَهُمْ؟ وَهَذِهِ مُقْتَطَفَاتٌ مِنْ أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ:
Unutma hususunda onlara benzemekten sakındırmaktan maksat anlaşıldığı ve unutmanın anlamı da açıklandığına göre; peki, Allah onlara kendilerini nasıl unutturmuştur? Konunun daha iyi açıklanması için bu hususta müfessirlerin sözlerinden bazı alıntılar şunlardır:
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀: لَا تَنْسَوْا ذِكْرَ اللَّهِ تَعَالَى فَيُنْسِيَكُمُ الْعَمَلَ الصَّالِحَ؛ فَإِنَّ الْجَزَاءَ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ.
İbn Kesîr rahimehullâh şöyle demiştir: Yüce Allah'ı zikretmeyi unutmayın; aksi takdirde O da size salih ameli unutturur; zira ceza amelin cinsindendir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: نَسُوا اللَّهَ أَيْ: تَرَكُوا أَمْرَهُ، فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَعْمَلُوا لَهَا خَيْرًا.
Kurtubî şöyle demiştir: { نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unuttular” yani O'nun emrini terk ettiler; { فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “O da onlara kendilerini unutturdu” yani kendileri için bir hayır işlemeyi unutturdu.
وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ: الَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ هُمُ الْكُفَّارُ تَرَكُوا عِبَادَةَ اللَّهِ، وَامْتِثَالَ مَا أَمَرَ وَاجْتِنَابَ مَا نَهَى فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ حَيْثُ لَمْ يَسْعَوْا إِلَيْهَا فِي الْخَلَاصِ مِنَ الْعَذَابِ، وَهَذَا مِنَ الْمُجَازَاتِ عَلَى الذَّنْبِ بِالذَّنْبِ. . . إِلَخْ.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: “Allah'ı unutanlar, kâfirlerdir; Allah'a ibadeti, emrettiği şeyleri yerine getirmeyi ve yasakladıklarından kaçınmayı terk ettiler. O da kendilerini azaptan kurtarma yolunda çaba göstermedikleri için onlara kendilerini unutturdu. Bu ise günaha günahla karşılık verme (cezalandırma) kabilindendir...” ilh.
وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: تَرَكُوا أَدَاءَ حَقِّ اللَّهِ الَّذِي أَوْجَبَهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا مِنْ بَابِ الْجَزَاءِ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Allah'ın kendilerine farz kıldığı hakkını eda etmeyi terk ettiler. Bu da cezanın amelin cinsinden olması babındandır.
أَمَّا الزَّمَخْشَرِيُّ، وَالْفَخْرُ الرَّازِيُّ فَقَدْ أَدْخَلَا فِي هَذَا الْمَعْنَى مَبْحَثًا كَلَامِيًّا حَيْثُ قَالَا فِي مَعْنَى: نَسُوا اللَّهَ، كَمَا قَالَ الْجُمْهُورُ، أَمَّا فِي مَعْنَى: فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ، فَذَكَرَا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: كَالْجُمْهُورِ، وَالثَّانِي: بِمَعْنَى أَرَاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْأَهْوَالِ مَا نَسُوا فِيهِ أَنْفُسَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ [١٤ \ ٤٣] ، وَقَوْلِهِ: وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ [٢٢ \ ٢] اهـ.
Zemahşerî ve Fahreddin er-Râzî'ye gelince; onlar, { نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unuttular” ifadesinin manasında cumhurun dediğini söyleyerek bu manaya kelamî bir inceleme dahil etmişlerdir. { فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “O da kendilerine kendilerini unutturdu” ifadesinin manasında ise iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Cumhurun görüşü gibidir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ } “Gözleri kendilerine dönüp bakamaz (dehşetten donakalır) ve kalpleri bomboştur” [İbrâhîm 14/43] ve { وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ } “İnsanları sarhoş gibi görürsün, hâlbuki sarhoş değillerdir; ancak Allah'ın azabı çok şiddetlidir” [el-Hac 22/2] buyruklarında olduğu gibi, kıyamet gününde onlara kendilerini unutturacak dehşetler göstermesi anlamındadır.
وَهَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي لَا يُسَلَّمُ لَهُمَا؛ لِأَنَّ مَا ذَهَبَا إِلَيْهِ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْخَلَائِقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَيْسَ خَاصًّا بِمَنْ نَسِيَ اللَّهَ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي نَفْسِ الْآيَةِ الَّتِي اسْتَدَلَّا بِهَا: وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى
Bu ikinci vecih, kendilerine kabul edilmez (isabetli değildir); çünkü onların ileri sürdüğü husus kıyamet gününde bütün yaratılmışlar için umumidir, sadece Allah'ı unutan kimselere has değildir. Nitekim delil getirdikleri ayetin kendisinde Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى } “İnsanları sarhoş gibi görürsün”
فَهُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ النَّاسِ.
Bu ise bütün insanlar hakkında umumidir.
وَقَوْلِهِ: يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ [٢٢ \ ٢] ، وَالذُّهُولُ أَخُو النِّسْيَانِ، وَهُوَ هُنَا عَامٌّ فِي كُلِّ مُرْضِعَةٍ: وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا [٢٢ \ ٢] وَهُوَ أَيْضًا عَامٌّ، وَذَلِكَ مِنْ شِدَّةِ الْهَوْلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَعَلَّ الْحَامِلَ لَهُمَا عَلَى إِيرَادِ هَذَا الْوَجْهِ مَعَ بَيَانِ ضَعْفِهِ، هُوَ فِرَارُهُمْ مِنْ نِسْبَةِ الْإِنْسَاءِ إِلَى اللَّهِ، وَفِيهِ شُبْهَةُ اعْتِزَالٍ كَمَا لَا يَخْفَى.
Ve Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ } “Onu göreceğiniz gün, her emzikli kadın emzirdiğini unutur (kendinden geçer)” [el-Hac 22/2] buyruğundaki zühûl (kendinden geçme/gaflet) unutmanın kardeşidir ve burada her emzikli kadın hakkında umumidir. { وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا } “Her gebe kadın çocuğunu düşürür” [el-Hac 22/2] buyruğu da umumidir ve bu durum kıyamet günündeki dehşetin şiddetindendir. Zayıflığı açık olmakla birlikte onları bu vechi zikretmeye sevk eden âmil, muhtemelen unutturma fiilini Allah'a nispet etmekten kaçınmalarıdır; bunda da gizli kalmayacağı üzere Mutezile düşüncesinin bir şüphesi vardır.
وَلِوُجُودِ إِسْنَادِ الْإِنْسَاءِ إِلَى الشَّيْطَانِ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ كَمَا فِي قِصَّةِ صَاحِبِ مُوسَى: وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ [١٨ \ ٦٣] ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [٦ \ ٦٨] وَقَوْلِهِ: عَنْ صَاحِبِ يُوسُفَ: فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ [١٢ \ ٤٢] .
Ayrıca Mûsâ'nın arkadaşının kıssasındaki { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } “Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu” [el-Kehf 18/63] buyruğunda, Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Şayet şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık zalimler topluluğuyla oturma” [el-En'âm 6/68] buyruğunda ve Yûsuf'un arkadaşı hakkındaki { فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ } “Şeytan ona efendisine anmayı unutturdu” [Yûsuf 12/42] buyruğunda olduğu gibi, bazı yerlerde unutturmanın şeytana isnat edilmiş olmasıdır.
وَلَكِنَّ الصَّحِيحَ عِنْدَ عُلَمَاءِ السَّلَفِ أَنَّ حَقِيقَةَ النِّسْيَانِ وَالْإِنْسَاءِ وَالتَّذْكِيرِ وَالتَّذَكُّرِ كَحَقِيقَةِ أَيِّ مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي، وَأَنَّهَا كُلَّهَا مِنَ اللَّهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [٤ \ ٧٨] ، قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا [٩ \ ٥١] ، فَمَا نُسِبَ إِلَى الشَّيْطَانِ فَهُوَ بِتَسْلِيطٍ مِنَ اللَّهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ [٢ \ ١٠٢] ، ثُمَّ قَالَ: وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [٢ \ ١٠٢] فَيَكُونُ إِسْنَادُ الْإِنْسَاءِ إِلَى الشَّيْطَانِ مِنْ بَابِ قَوْلِ الْخَلِيلِ ﵇: وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [٢٦ \ ٨٠] تَأَدُّبًا فِي الْخِطَابِ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَكِنَّ هَذَا الْمَقَامَ مَقَامُ إِخْبَارٍ مِنَ اللَّهِ عَمَّا أَوْقَعَهُ بِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ نَسُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ فَأَنْسَاهُمْ، فَأَوْقَعَ عَلَيْهِمِ النِّسْيَانَ لِأَنْفُسِهِمْ مُجَازَاةً لَهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ، فَكَانَ نِسْبَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَبِإِخْبَارٍ مِنَ اللَّهِ عَيْنُ الْحَقِّ وَهُوَ أَقْوَى مِنْ أُسْلُوبِ الْمُقَابَلَةِ: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ [٩ \ ٦٧] .
Fakat Selef ulemasına göre sahih olan şudur ki: Unutmanın, unutturmanın, hatırlatmanın ve hatırlamanın hakikati, diğer tüm manaların hakikati gibidir ve bunların tamamı Allah'tandır: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” [en-Nisâ 4/78], { قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا } “De ki: Başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı gelir” [et-Tevbe 9/51]. Şeytana nispet edilenler ise Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi Allah'ın musallat kılmasıyladır: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Böylece onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı” [el-Bakara 2/102]; ardından şöyle buyurmuştur: { وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hâlbuki onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi” [el-Bakara 2/102]. Dolayısıyla unutturmanın şeytana isnat edilmesi, Halil [İbrâhim] aleyhisselâm'ın: { وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [eş-Şuarâ 26/80] sözü kabilinden, Yüce Allah ile hitapta edep gereğidir. Fakat burası, Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri unutan kimselere ne yaptığını haber verme makamıdır; Allah onlara unutturmuş, yaptıklarının cezası olarak kendilerine kendilerini unutturmuştur. Dolayısıyla bunun Allah'a nispet edilmesi ve bizzat Allah'ın haberiyle olması hakkın ta kendisidir ve bu, { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” [et-Tevbe 9/67] mukabele üslubundan daha kuvvetlidir.
تَنْبِيهَانِ
İKİ UYARI
الْأَوَّلُ: جَاءَ فِي مِثْلِ هَذَا السِّيَاقِ سَوَاءً بِسَوَاءٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا [٤٥ \ ٣٤] .
Birincisi: Tam olarak bu bağlamın benzerinde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “Ve denilir ki: Siz bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuz gibi, biz de bugün sizi unuturuz (kendi hâlinize terk ederiz)” [el-Câsiye 45/34].
وَقَوْلُهُ: فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ [٣٢ \ ١٤] .
Ve şöyle buyurmuştur: { فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ } “Bu gününüze kavuşmayı unutmanız sebebiyle tadın [azabı]! Şüphesiz biz de sizi unuttuk (terk ettik)” [es-Secde 32/14].
وَقَوْلُهُ: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ [٩ \ ٦٧] ، وَفِي هَذَا نِسْبَةُ النِّسْيَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَوَقَعَ
Ve şöyle buyurmuştur: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” [et-Tevbe 9/67]. Bunda unutmanın Yüce Allah'a nispet edilmesi söz konusudur; dolayısıyla
الْإِشْكَالُ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [١٩ \ ٦٤] وَقَوْلِهِ: لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى [٢٠ \ ٥٢] .
Yüce Allah'ın: { وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir” [Meryem 19/64] ve { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “Rabbim ne yanılır ne de unutur” [Tâhâ 20/52] buyrukları karşısında [zâhiren] bir müşkillik vuku bulmuştur.
وَقَدْ أَجَابَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ - عَنْ ذَلِكَ فِي دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ، بِأَنَّ النِّسْيَانَ الْمُثْبَتَ بِمَعْنَى التَّرْكِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْمَنْفِيَّ عَنْهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي بِمَعْنَى السَّهْوِ؛ لِأَنَّهُ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Şeyh -rahmetullâhi aleyh-, Def'u Îhâmi'l-Iztırâb adlı eserinde buna şöyle cevap vermiştir: [Allah hakkında] ispat edilen unutma, daha önce geçtiği üzere terk etmek anlamındadır; O'ndan nefyedilen unutma ise sehven dalıp gitmek/gaflete düşmek anlamındaki unutmadır, çünkü bu Yüce Allah hakkında imkânsızdır.
التَّنْبِيهُ الثَّانِي: مِمَّا نَصَّ عَلَيْهِ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فِي مُقَدِّمَةِ الْأَضْوَاءِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ أَنْ يُوجَدَ فِي الْآيَةِ اخْتِلَافٌ لِلْعُلَمَاءِ وَتُوجَدُ فِيهَا قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى الْمَعْنَى الْمُرَادِ، وَهُوَ مَوْجُودٌ هُنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا [٤٥ \ ٣٤] ، وَهَذَا الْقَوْلُ يَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَدْ عَبَّرَ عَنِ النِّسْيَانِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ وَهِيَ لِلْحَالِ أَوِ الِاسْتِقْبَالِ، وَلَا يَكُونُ النِّسْيَانُ الْمُخْبَرُ عَنْهُ فِي الْحَالِ إِلَّا عَنْ قَصْدٍ وَإِرَادَةٍ، وَكَذَلِكَ لَا يُخْبَرُ عَنْ نِسْيَانٍ سَيَكُونُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا عَنْ قَصْدٍ وَإِرَادَةٍ، وَهَذَا فِي النِّسْيَانِ بِمَعْنَى التَّرْكِ عَنْ قَصْدٍ، أَمَّا الَّذِي بِمَعْنَى السَّهْوِ فَيَكُونُ بِدُونِ قَصْدٍ وَلَا إِرَادَةٍ، فَلَا يَصِحُّ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ وَلَا الْإِخْبَارُ بِإِيقَاعِهِ عَلَيْهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَصَحَّ أَنَّ كُلَّ نِسْيَانٍ نُسِبَ إِلَى اللَّهِ فَهُوَ بِمَعْنَى التَّرْكِ، وَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ [٥٩ \ ١٩] مُفَسِّرًا وَمُبَيِّنًا لِمَعْنَى: الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ [٤٥ \ ٣٤] وَلِقَوْلِهِ إِنَّا نَسِينَاكُمْ [٣٢ \ ١٤] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Uyarı: Şeyh'in -rahmetullâhi teâlâ aleyh- Edvâ'ul-Beyân'ın mukaddimesinde açıkça belirttiği hususlardan biri de, beyan türlerinden birinin, ayette âlimler arasında bir ihtilaf bulunması ve o ayette kastedilen manaya delalet eden bir karinenin yer almasıdır. Bu durum burada, bu meselede de mevcuttur; o da Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “Siz bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuz gibi, biz de bugün sizi unuturuz” [el-Câsiye 45/34] buyruğudur. Bu söz kıyamet günü söylenecektir ve unutma fiili şimdiki zaman veya gelecek zaman ifade eden muzari (geniş/şimdiki zaman) kalıbıyla ifade edilmiştir. Şimdiki zamanda haber verilen bir unutma ancak kasıt ve irade ile olur; aynı şekilde gelecekte vuku bulacak bir unutma da ancak kasıt ve irade ile haber verilir. Bu ise kasten terk etmek anlamındaki unutmadır. Sehven dalıp gitmek anlamındaki unutmaya gelince, bu kasıtsız ve iradesiz olur; dolayısıyla bunun muzari kalıbıyla ifade edilmesi veya gelecekte onların başına getirileceğinin haber verilmesi sahih olmaz. Böylece Allah'a nispet edilen her unutmanın terk etmek anlamında olduğu kesinlik kazanmıştır. Yüce Allah'ın: { فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “O da onlara kendilerini unutturdu” [el-Haşr 59/19] buyruğu; { الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ } “Bugün sizi unuturuz” [el-Câsiye 45/34] ve { إِنَّا نَسِينَاكُمْ } “Şüphesiz biz de sizi unuttuk” [es-Secde 32/14] buyruklarının anlamını tefsir edici ve açıklayıcı olmuştur. İlim Yüce Allah katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ. دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى عَدَمِ اسْتِوَاءِ الْفَرِيقَيْنِ: أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ، وَهَذَا أَمْرٌ مَعْلُومٌ بَدَاهَةً، وَلَكِنْ جَاءَ التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ لِشِدَّةِ غَفْلَةِ النَّاسِ عَنْهُ، وَلِظُهُورِ أَعْمَالٍ مِنْهُمْ تُغَايِرُ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ الْبَدِيهِيَّةَ، كَمَنْ يُسِيءُ إِلَى أَبِيهِ فَتَقُولُ لَهُ: إِنَّهُ أَبُوكَ، قَالَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ.
Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Cehennemliklerle cennetlikler bir olmaz. Cennetlikler, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğu. Bu yüce ayet, iki fırkanın; cehennemlikler ile cennetliklerin eşit olmadığına delalet etmiştir. Bu husus apaçık bilinen bir gerçektir; ancak insanların bundan çok fazla gaflet etmeleri ve onlardan bu bedihî (apaçık) gerçeğe aykırı amellerin zuhur etmesi sebebiyle buna dikkat çekilmiştir. Nitekim babasına kötülük eden birine: “O senin babandır” denilmesi gibidir; bazı müfessirler böyle demiştir.
وَهَذَا فِي أُسْلُوبِ الْبَيَانِ يُرَادُ بِهِ لَازِمُ الْخَبَرِ، أَيْ: يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ التَّنْبِيهُ أَنْ يَعْمَلُوا مَا يُبْعِدُهُمْ عَنِ النَّارِ وَيَجْعَلُهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ: لِيَنَالُوا الْفَوْزَ.
Bu beyan üslubunda haberin lâzımı (gereği) kastedilir; yani bu uyarıdan, kurtuluşa ermek için kendilerini cehennemden uzaklaştıracak ve kendilerini cennet ehlinden kılacak amelleri yapmaları gerektiği kastedilmektedir.
وَهَذَا الْبَيَانُ قَدْ جَاءَتْ نَظَائِرُهُ عَدِيدَةً فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [٣٨ \ ٢٨]
Bu beyanın Kur'an'da pek çok benzeri gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi tutacağız?” [Sâd 38/28]
وَكَقَوْلِهِ: أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ [٣٢ \ ١٨] أَيْ: فِي الْحُكْمِ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَا فِي الْوَاقِعِ فِي الْحَيَاةِ أَوْ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [٤٥ \ ٢١] ، وَهُنَا كَذَلِكَ: لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ [٥٩ \ ٢٠] فِي الْمَرْتَبَةِ وَالْمَنْزِلَةِ وَالْمَصِيرِ.
Ve şu buyruğunda olduğu gibi: { أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ } “Mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi midir? Onlar asla bir olmazlar” [es-Secde 32/18]; yani ne Allah katındaki hükümde ne de hayattaki veya ahiretteki vakıada bir olurlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Yoksa o kötülükleri işleyip duranlar, kendilerini, inanıp salih amel işleyenlerle bir tutacağımızı, hayatlarının ve ölümlerinin bir olacağını mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” [el-Câsiye 45/21]. Burada da aynı şekilde: { لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ } “Cehennemliklerle cennetlikler bir olmaz” [el-Haşr 59/20]; mertebe, makam ve akıbet bakımından bir olmazlar.
قَالَ أَبُو حَيَّانَ: هَذَا بَيَانُ مُقَابَلَةِ الْفَرِيقَيْنِ أَصْحَابِ النَّارِ فِي الْجَحِيمِ، وَأَصْحَابِ الْجَنَّةِ فِي النَّعِيمِ، وَالْآيَةُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ فِي بَيَانِ الْمُقَارَنَةِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَهُوَ ظَاهِرُ السِّيَاقِ بِدَلِيلِ مَا فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ [٥٩ \ ٢٠] فَهَذَا حُكْمٌ عَلَى أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ بِالْفَوْزِ، وَمَفْهُومُهُ الْحُكْمُ عَلَى الْفَرِيقِ الثَّانِي بِالْهَلَاكِ وَالْخُسْرَانِ، وَيَشْهَدُ لَهُ أَيْضًا مَا قَبْلَهَا وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ [٥٩ \ ١٩] أَيْ: مِنْ هَذَا الْفَرِيقِ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ، فَصَارُوا أَصْحَابَ النَّارِ عَلَى مَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu, cehennemde olan ateş ehli ile nimetler içinde olan cennet ehli şeklindeki iki fırkanın karşılaştırılmasının beyanıdır. Müfessirlerin cumhuruna göre ayet, iki fırka arasındaki mukayesenin beyanı hakkındadır ve ayette geçen: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Cennetlikler, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [el-Haşr 59/20] buyruğunun delaletiyle bağlamın zâhiri de budur. Bu, iki gruptan birinin kurtuluşa erdiğine dair bir hükümdür; mefhumu ise ikinci grubun helak ve hüsrana uğradığına hükmetmektir. Bundan önceki { وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unutanlar gibi olmayın” [el-Haşr 59/19] yani bu fırkadan [olmayın]; { فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine kendilerini unutturduğu” ve inşallah açıklaması geleceği üzere cehennemlik oldukları kimseler gibi [olmayın] buyruğu da buna şahitlik eder.
وَهُنَا احْتِمَالٌ آخَرُ، وَهُوَ لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ فِي النَّارِ وَلَا أَصْحَابُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، فِيمَا هُمْ فِيهِ مِنْ مَنَازِلَ مُتَفَاوِتَةٍ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ [٤١ \ ٣٤] ، وَلَكِنَّ عَدَمَ وُجُودِ اللَّامِ هُنَا يَجْعَلُهُ أَضْعَفَ احْتِمَالًا، وَإِلَّا لَقَالَ: لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ، وَلَا أَصْحَابُ الْجَنَّةِ، وَهَذَا الْمَعْنَى، وَإِنْ كَانَ وَاقِعًا لِتَفَاوُتِ دَرَجَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَمَنَازِلِ أَهْلِ النَّارِ فِي النَّارِ، إِلَّا أَنَّ احْتِمَالَهُ هُنَا غَيْرُ وَارِدٍ؛ لِأَنَّ آخِرَ الْآيَةِ حُكِمَ عَلَى مَجْمُوعِ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ، وَهُمْ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَيْ فِي مَجْمُوعِهِمْ كَأَنَّهُ فِي مَثَابَةِ الْقَوْلِ: النَّارُ وَالْجَنَّةُ لَا يَسْتَوِيَانِ، فَأَصْحَابُهُمَا كَذَلِكَ.
Burada diğer bir ihtimal daha vardır ki o da: Ateş ehlinin cehennemde, cennet ehlinin de cennette bulundukları farklı dereceler bakımından kendi aralarında eşit olmamalarıdır; nitekim Ebû Hayyân Yüce Allah'ın: { وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz” [Fussilet 41/34] buyruğunu açıklarken buna işaret etmiştir. Ancak burada [ikinci bir] “lâ” nefy edatının bulunmaması bu ihtimali zayıflatır; aksi takdirde: “Cehennem ehli [kendi arasında] eşit olmadığı gibi cennet ehli de [kendi arasında] eşit olmaz” derdi. Her ne kadar cennet ehlinin cennetteki derecelerinin ve cehennem ehlinin de ateşteki menzillerinin farklılığı sebebiyle bu mana gerçekte vuku bulmuş olsa da, buradaki ihtimali varit değildir. Çünkü ayetin sonunda iki gruptan birinin bütününe, yani genel olarak cennet ehline hükmedilmiştir. Bu sanki: “Ateş ile cennet bir olmaz, dolayısıyla onların ehli de bir olmaz” sözü mesabesindedir.
وَقَدْ نَبَّهَ أَبُو السُّعُودِ عَلَى تَقْدِيمِ أَصْحَابِ النَّارِ، فِي الذِّكْرِ عَلَى أَصْحَابِ الْجَنَّةِ بِأَنَّهُ لِيُبَيِّنَ لِأَوَّلِ وَهْلَةٍ أَنَّ النَّقْصَ جَاءَ مِنْ جِهَتِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ: هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ [١٣ \ ١٦] اهـ.
Ebussuûd, zikirde ateş ehlinin cennet ehlinden önce zikredilmesinin sebebine dikkat çekerek, bunun ilk bakışta noksanlığın onların tarafından kaynaklandığını açıklamak için olduğunu belirtmiştir; nitekim şu buyrukta olduğu gibi: { هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ } “Kör ile gören bir olur mu? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” [er-Ra'd 13/16].
وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ الْمُتَفَاوِتَيْنِ فِي الزِّيَادَةِ وَالنَّقْصِ، يُمْكِنُ اعْتِبَارُ التَّفَاوُتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّقْصِ فِي النَّاقِصِ، وَيُمْكِنُ اعْتِبَارُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الزِّيَادَةِ فِي الزَّائِدِ.
Bunun açıklaması şudur: Fazlalık ve noksanlık bakımından birbirinden farklı olan iki taraf arasındaki fark, noksan olan taraftaki noksanlık nispetinde kabul edilebileceği gibi, üstün/fazla olan taraftaki fazlalık nispetinde de kabul edilebilir.
فَقَدَّمَ الْجَانِبَ النَّاقِصَ؛ لِيُبَيِّنَ أَنَّ التَّفَاوُتَ الَّذِي حَصَلَ بَيْنَهُمَا، إِنَّمَا هُوَ بِسَبَبِ النَّقْصِ الَّذِي جَاءَ مِنْهُمَا لَا بِسَبَبِ الزِّيَادَةِ فِي الْفَرِيقِ الثَّانِي، وَالنَّتِيجَةُ فِي ذَلِكَ عَدَمُ إِمْكَانِ جَانِبِ
Aralarında meydana gelen bu farklılığın, ikinci gruptaki fazlalıktan ötürü değil, bilakis o ikisinden gelen noksanlıktan kaynaklandığını açıklamak için noksan olan tarafı öne almıştır. Bunun neticesi ise noksan olan tarafın,
النَّقْصِ الِاحْتِجَاجَ عَلَى جَانِبِ الزِّيَادَةِ، وَفِيهِ زِيَادَةُ تَأْنِيبٍ لِجَانِبِ النَّقْصِ، وَفِي الْآيَةِ إِجْمَالُ أَصْحَابِ النَّارِ وَأَصْحَابِ الْجَنَّةِ.
fazlalık (üstünlük) tarafına karşı delil getirme imkânının bulunmamasıdır. Bunda noksanlık tarafına yönelik ilave bir kınama ve azarlama vardır. Ayette cehennem ehli ile cennet ehli icmali (genel) olarak zikredilmiştir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ كَلِمَةَ أَصْحَابٍ تَدُلُّ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَهْلُ النَّارِ وَأَهْلُ الْجَنَّةِ الْمُخْتَصُّونَ بِهِمَا.
Bilindiği gibi “ashâb” kelimesi aidiyet ve ayrılmaz bir irtibat ifade eder; sanki şöyle demiştir: Ateş ehli ile cennet ehli, yani o iki yere mahsus olanlar.
وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ هُمُ الْكُفَّارُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٦٤ \ ١٠] .
Kur'an, cehennem ehlinin kâfirler olduğuna delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir; orada ebedî kalacaklardır” [et-Teğâbün 64/10].
وَالْخُلُودُ لَا خُرُوجَ مَعَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ، إِلَى قَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ [٢ \ ١٦٥ - ١٦٧] ، وَكَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الْهُمَزَةِ» : يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ [١٠٤ \ ٣ - ٨] أَيْ: مُغْلَقَةٌ عَلَيْهِمْ.
Hulûd (ebedîlik) ise beraberinde çıkışın olmamasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir, onları Allah'ı sever gibi severler...” ayetinden şu buyruğuna kadar: { وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Uyanlar ise şöyle derler: 'Ah, keşke bizim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!' Böylece Allah onlara amellerini derin pişmanlıklar hâlinde gösterecektir. Ve onlar ateşten çıkacak değillerdir” [el-Bakara 2/165-167]. Hümeze Suresi'ndeki şu buyrukta olduğu gibi: { يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ } “O, malının kendisini ebedî kıldığını sanır. Hayır! Andolsun ki o Hutame'ye atılacaktır. Hutame'nin ne olduğunu sen ne bileceksin? O, Allah'ın tutuşturulmuş, kalplerin ta içine işleyen ateşidir. Şüphesiz o ateş onların üzerine kapatılıp kilitlenmiştir” [el-Hümeze 104/3-8]; yani üzerlerine sımsıkı kapatılmıştır.
أَمَّا أَصْحَابُ الْجَنَّةِ فَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٤٦ \ ١٣ - ١٤] ، وَقَدْ جَمَعَ الْقِسْمَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٢ \ ٨١] .
Cennet ehline gelince; onlar müminlerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar için hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. İşte onlar cennetliklerdir; yaptıklarına karşılık orada ebedî kalacaklardır” [el-Ahkâf 46/13-14]. Her iki kısmı Yüce Allah şu buyruğunda bir arada zikretmiştir: { بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Evet, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar da cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” [el-Bakara 2/81-82].
كَمَا جَاءَ مِثْلُ هَذَا السِّيَاقِ كَامِلًا مُتَطَابِقًا فَيُفَسِّرُ بَعْضُهُ بَعْضًا كَمَا قَدَّمْنَا، وَذَلِكَ فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ قَالَ تَعَالَى: الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ [٩ \ ٦٧ - ٦٨] .
Ayrıca daha önce belirttiğimiz gibi, bu bağlamın tam ve birebir aynısı Tevbe Suresi'nde gelmiş olup ayetler birbirini tefsir etmektedir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar (cimrilik ederler). Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fasıkların ta kendileridir. Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaat etmiştir. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır” [et-Tevbe 9/67-68].
فَهَذِهِ أَقْسَامُ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ، وَأَخُصُّ أَصْحَابَ النَّارِ وَالِاخْتِصَاصُ مِنَ الْخُلُودِ فِيهَا وَلَعَنَهُمْ وَهِيَ حَسْبُهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ، وَهُمْ عَيْنُ مَنْ ذُكِرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ سُورَةِ «الْحَشْرِ» ثُمَّ جَاءَ مُقَابَلَةً تَمَامًا فِي نَفْسِ السِّيَاقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
İşte bunlar küfür ve nifakın kısımlarıdır; cehennem ehlinin en belirgin vasıfları, orada ebedî kalmaları, lanetlenmeleri ve onun kendilerine yetecek olmasıyla olan irtibatlarıdır. Onlar, Allah'ı unutan ve Allah'ın da kendilerini unuttuğu kimselerdir; onlar bu surede, yani Haşr Suresi'nde zikredilenlerin ta kendileridir. Ardından aynı bağlamda tam bir karşılık olarak Yüce Allah'ın şu buyruğu gelmiştir: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin dostlarıdır. İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte onlara Allah merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, Adn cennetlerinde güzel meskenler vaat etmiştir. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur”
[٩ \ ٧١ - ٧٢] .
[et-Tevbe 9/71-72].
وَهَذِهِ أَيْضًا أَخَصُّ صِفَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، مِنَ الرَّحْمَةِ وَالرِّضْوَانِ، وَالْخُلُودِ، وَالْإِقَامَةِ الدَّائِمَةِ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ، إِذِ الْعَدْنُ الْإِقَامَةُ الدَّائِمَةُ، وَمِنْهَا الْمَعْدِنُ لِدَوَامِ إِقَامَتِهِ فِي مَكَانِهِ، وَرَضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ.
Bu [nitelikler] de cennet ehlinin en belirgin sıfatlarıdır: Rahmet, rıza, ebediyet ve Adn cennetlerinde sürekli ikamet. Zira Adn (عَدْن), sürekli kalmak demektir; maden kelimesi de yerinde sürekli kalmasından dolayı bu köktendir. Allah'ın rızası ise en büyüktür.
ثُمَّ يَأْتِي الْخِتَامُ فِي الْمَقَامَيْنِ مُتَّحِدًا، وَهُوَ الْحُكْمُ بِالْفَوْزِ لِأَصْحَابِ الْجَنَّةِ، فَفِي آيَةِ «التَّوْبَةِ» : ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَفِي آيَةِ «الْحَشْرِ» : أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ [٥٩ \ ٢٠] ، وَبِهَذَا عُلِمَ مَنْ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ، وَمَنْ هُمْ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ.
Sonra her iki makamda da sonuç aynı şekilde gelmektedir ki bu da cennet ehlinin kurtuluşa erdiğine hükmedilmesidir. Nitekim Tevbe ayetinde: { ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur”, Haşr ayetinde ise: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Kurtuluşa erenler cennet ehlidir” [el-Haşr 59/20] buyrulmuştur. Böylece cehennem ehlinin kimler olduğu ve cennet ehlinin kimler olduğu anlaşılmış oldu.
وَتَبَيَّنَ ارْتِبَاطُ هَذِهِ الْمُقَابَلَةِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ، وَبَيْنَ مَا قَبْلَهُمْ مِمَّنْ نَسُوا فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ، وَمَنِ اتَّقَوُا اللَّهَ وَقَدَّمُوا لِغَدِهِمْ، وَبِهَذَا يُعْلَمُ أَنَّ عُصَاةَ الْمُسْلِمِينَ غَيْرُ دَاخِلِينَ هُنَا فِي أَصْحَابِ النَّارِ، لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ هُمُ الْمُخْتَصُّونَ بِهَا مِمَّنْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَكَذَّبُوا بِآيَاتِهِ، وَكَمَا يَشْهَدُ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا [١٩ \ ٧١ - ٧٢] ، وَالظَّالِمُونَ هُنَا هُمُ الْمُشْرِكُونَ فِي ظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ.
Böylece bu iki grup arasındaki karşılaştırmanın, kendilerinden önce geçen [Allah'ı] unutan ve [Allah'ın da] kendilerini kendilerine unutturduğu kimseler ile Allah'tan sakınan ve yarınları için hazırlık yapan kimselerle olan irtibatı açıklığa kavuşmuş oldu. Buradan, günahkâr Müslümanların burada cehennem ehli kapsamına girmediği anlaşılmaktadır; zira daha önce belirttiğimiz üzere, cehennem ehli Allah'ı inkâr eden ve O'nun ayetlerini yalanlayanlardan oraya mahsus kılınan kimselerdir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna şahittir: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin kesinleşmiş bir hükmüdür. Sonra sakınanları kurtarır, zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” [Meryem 19/71-72]. Buradaki zalimler, kendilerine zulmetmiş olan müşriklerdir.
وَبِهَذَا يُرَدُّ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ أَخْذُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَدَمُ دُخُولِ أَصْحَابِ الْكَبِيرَةِ الْجَنَّةَ عَلَى أَنَّهُمْ فِي زَعْمِهِمْ لَوْ دَخَلُوهَا لَاسْتَوَوْا مَعَ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ.
Bununla Mu'tezile'nin, bu ayetten yola çıkarak büyük günah işleyenlerin cennete giremeyeceği şeklindeki çıkarımlarına cevap verilir; zira onların iddiasına göre, eğer onlar cennete girselerdi cennet ehliyle eşit olurlardı.
وَهَذَا بَاطِلٌ كَمَا قَدَّمْنَا، وَمِنْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى يُرَدُّ بِهَا عَلَيْهِمْ، وَهِيَ أَنْ يُقَالَ: إِذَا خُلِّدَ الْعُصَاةُ فِي النَّارِ عَلَى زَعْمِكُمْ مَعَ مَا كَانَ مِنْهُمْ مِنْ إِيمَانٍ بِاللَّهِ وَعَمَلٍ صَالِحٍ فَمَاذَا يَكُونُ الْفَرْقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُشْرِكِينَ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ [٣٨ \ ٢٨] .
Bu, daha önce açıkladığımız gibi batıldır. Onlara başka bir yönden de şöyle cevap verilir: Eğer sizin iddianıza göre günahkârlar, Allah'a olan imanları ve salih amelleri bulunmasına rağmen cehennemde ebedî kalacaklarsa, o takdirde onlarla kâfirler ve müşrikler arasında ne fark kalır? Oysa Yüce Allah'ın şu buyruğu daha önce geçmişti: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız?” [Sâd 38/28].
وَقَدْ بَحَثَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - مَسْأَلَةَ بَقَاءِ الْعُصَاةِ وَخُرُوجِهِمْ مِنَ النَّارِ وَخُلُودِ الْكُفَّارِ فِيهَا بَحْثًا وَاسِعًا فِي دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ.
Şeyh -rahmetullâhi teâlâ aleyh- günahkârların [cehennemde] kalması, oradan çıkması ve kâfirlerin orada ebedî kalması meselesini Def'u Îhâmi'l-İztırâb adlı eserinde En'âm Suresi'nde geniş bir şekilde ele almıştır; oraya başvurulmalıdır.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ وَلَا بِكَافِرٍ
Şâfiî rahimehullâh bu ayetten, bir Müslümanın zimmî veya kâfir karşılığında öldürülemeyeceğine delil getirmiştir;
؛ لِأَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ، وَأَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَمْلِكُونَ أَمْوَالَ الْمُسْلِمِينَ بِالْقَهْرِ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ.
çünkü ikisi eşit değildir. Ayrıca kâfirlerin Müslümanların mallarına zorla sahip olamayacaklarına da [bu ayetle delil getirmiştir]; bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir.
وَهَذَا وَإِنْ كَانَ حَقًّا إِلَّا أَنَّ أَخْذَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِيهِ نَظَرٌ؛ لِأَنَّهَا فِي مَعْرِضِ الْمُقَارَنَةِ لِلنِّهَايَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Bu, her ne kadar bir hakikat olsa da bu ayetten çıkarılması tartışmalıdır; çünkü ayet, kıyamet günündeki akıbetin karşılaştırılması bağlamındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتُهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün. İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz”.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُنْزِلْهُ، وَأَنَّهُ ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ الْمِثَالِ؛ لِيَتَفَكَّرَ النَّاسُ فِي أَمْرِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى الْآيَةَ [١٣ \ ٣١] .
Yüce Allah'ın: { لَوْ أَنْزَلْنَا } “Eğer biz indirseydik” buyruğu, onu [dağa] indirmediğine ve insanların onun mahiyeti hakkında düşünmesi için bunun bir misal olarak zikredildiğine delalet eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” [er-Ra'd 13/31].
قَالَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - عِنْدَهَا: جَوَابُ (لَوْ) مَحْذُوفٌ.
Şeyh -rahmetullâhi teâlâ aleyh- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Lev (لَوْ) edatının cevabı hazfedilmiştir.
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: تَقْدِيرُهُ لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ. . . إِلَخْ. اهـ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Takdiri: 'Elbette bu Kur'an olurdu...' şeklindedir. [İktibas sonu].
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: يَقُولُ تَعَالَى مُعَظِّمًا لِأَمْرِ الْقُرْآنِ، وَمُبَيِّنًا عُلُوَّ قَدْرِهِ، وَأَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ تَخْشَعَ لَهُ الْقُلُوبُ وَتَتَصَدَّعَ عِنْدَ سَمَاعِهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْوَعْدِ الْحَقِّ وَالْوَعِيدِ الْأَكِيدِ: لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ الْآيَةَ [٥٩ \ ٢١] .
İbn Kesîr şöyle demiştir: Yüce Allah Kur'an'ın şanını yücelterek, kadrinin yüceliğini ve içerdiği dosdoğru vaat ile kesin tehditlerden ötürü kalplerin ona karşı huşu duyması ve onu işitince parçalanması gerektiğini açıklayarak şöyle buyurmaktadır: { لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ } “Eğer biz bu Kur'an'ı... indirseydik” ayeti [el-Haşr 59/21].
فَإِذَا كَانَ الْجَبَلُ فِي غِلْظَتِهِ وَقَسَاوَتِهِ لَوْ فَهِمَ هَذَا الْقُرْآنَ فَتَدَبَّرَ مَا فِيهِ لَخَشَعَ وَتَصَدَّعَ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ ﷿.
Dağ, onca sertliğine ve katılılığına rağmen şayet bu Kur'an'ı anlasaydı ve içindekileri derinlemesine düşünseydi, Allah azze ve celle'nin korkusundan huşu duyar ve parça parça olurdu.
فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكُمْ أَيُّهَا الْبَشَرُ أَلَّا تَلِينَ قُلُوبُكُمْ، وَتَخْشَعَ، وَتَتَصَدَّعَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، وَقَدْ فَهِمْتُمْ عَنِ اللَّهِ أَمْرَهُ وَقَدْ تَدَبَّرْتُمْ كِتَابَهُ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [٥٩ \ ٢١] .
O hâlde ey insanlar, Allah'tan gelen emri anlamış ve O'nun Kitabı'nı derinlemesine düşünmüş olduğunuz hâlde kalplerinizin yumuşamaması, huşu duymaması ve Allah korkusundan parçalanmaması size nasıl yakışır? İşte bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz” [el-Haşr 59/21].
وَقَدْ وُجِدَ لِبَعْضِ النَّاسِ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ سَمَاعِ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ، مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي سُورَةِ «الطُّورِ» عَنْ عُمَرَ ﵁ قَالَ: خَرَجَ عُمَرُ ﵁ يَعُسُّ بِالْمَدِينَةِ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَمَرَّ بِدَارِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَوَافَقَهُ قَائِمًا يُصَلِّي فَوَقَفَ يَسْتَمِعُ قِرَاءَتَهُ فَقَرَأَ: وَالطُّورِ [٥٢ \ ١] حَتَّى بَلَغَ: إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَاقِعٌ مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ [٥٢ \ ٧ - ٨] قَالَ: قَسَمٌ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ حَقٌّ، فَنَزَلَ عَنْ حِمَارِهِ وَاسْتَنَدَ إِلَى حَائِطٍ فَمَكَثَ مَلِيًّا، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ، فَمَكَثَ شَهْرًا يَعُودُهُ النَّاسُ لَا يَدْرُونَ مَا مَرَضُهُ.
Bazı insanlarda Kur'an'dan ayetler işittiklerinde bunun bir benzeri görülmüştür. Bunlardan biri İbn Kesîr'in Tûr Suresi'nde Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu olaydır: Ömer radıyallâhu anh bir gece Medine'de teftişe çıkmıştı. Müslümanlardan bir adamın evine uğradı ve onun ayakta namaz kıldığını gördü; kıraatini dinlemek için durdu. Adam: { وَالطُّورِ } “Tûr'a andolsun” [et-Tûr 52/1] ayetinden başlayıp { إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَاقِعٌ مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ } “Şüphesiz Rabbinin azabı mutlaka vuku bulacaktır, onu engelleyecek hiçbir şey yoktur” [et-Tûr 52/7-8] ayetine kadar okudu. [Ömer]: “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki bu hak bir yemindir” dedi, eşeğinden indi, bir duvara yaslandı ve uzun bir süre öylece kaldı. Sonra evine döndü ve insanlar hastalığının ne olduğunu bilmeksizin bir ay boyunca onu hasta ziyaretine geldiler.
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ؛ لِأَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي أُسَارَى بَدْرٍ فَوَافَيْتُهُ يَقْرَأُ فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَالطُّورِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَاقِعٌ مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ، فَكَأَنَّمَا صَدَعَ قَلْبِي فَأَسْلَمْتُ خَوْفًا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ، وَمَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنْ أَقُومَ مِنْ مَقَامِي حَتَّى يَقَعَ بِي الْعَذَابُ.
Kurtubî ise şunu zikretmiştir: Cübeyr b. Mut'ım şöyle demiştir: Bedir esirleri hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmak üzere Medine'ye gelmiştim. Akşam namazında { وَالطُّورِ } ayetinden { إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَاقِعٌ مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ } ayetine kadar okurken ona ulaştım. Sanki kalbim yarıldı ve azabın inmesi korkusundan Müslüman oldum; yerimden kalkamadan azabın başıma ineceğini sanmıştım.
وَذُكِرَ فِي خَبَرِ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ أَنَّهُ سَمِعَهَا فَجَعَلَ يَضْطَرِبُ حَتَّى غُشِيَ عَلَيْهِ.
Mâlik b. Dînâr'ın haberinde de onun bu ayeti işitince sarsılmaya başladığı ve nihayet bayıldığı zikredilmiştir.
وَقَدْ نَقَلَ السُّيُوطِيُّ فِي الْإِتْقَانِ خَبَرَ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ بِتَمَامِهِ فِي فَصْلِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ.
Süyûtî el-İtkân'da, Kur'an'ın i'câzı faslında Mâlik b. Dînâr'ın haberini eksiksiz olarak aktarmıştır.
وَقَالَ: قَدْ مَاتَ جَمَاعَةٌ عِنْدَ سَمَاعِ آيَاتٍ مِنْهُ أُفْرِدُوا بِالتَّصْنِيفِ، وَقَدْ يَنْشَأُ هُنَا سُؤَالٌ كَيْفَ يَكُونُ هَذَا تَأْثِيرُ الْقُرْآنِ لَوْ أُنْزِلَ عَلَى الْجِبَالِ وَلَمْ تَتَأَثَّرْ بِهِ الْقُلُوبُ؟ وَقَدْ أَجَابَ الْقُرْآنُ عَنْ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [٢ \ ٧٤] ، وَكَذَلِكَ أَصَمُّوا آذَانَهُمْ عَنْ سَمَاعِهِ، وَغَلَّفُوا قُلُوبَهُمْ بِالْكُفْرِ عَنْ فَهْمِهِ، وَأَوْصَدُوهَا بِأَقْفَالِهَا فَقَالُوا: قُلُوبُنَا غُلْفٌ [٢ \ ٨٨] ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا [١٨ \ ٥٧] أَيْ: بِسَبَبِ الْإِعْرَاضِ وَعَدَمِ التَّدَبُّرِ وَالنِّسْيَانِ، وَلِذَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا [٤٧ \ ٢٤] فَهَذِهِ أَسْبَابُ عَدَمِ تَأَثُّرِ الْكَفَّارِ بِالْقُرْآنِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Ve şöyle demiştir: Kur'an'dan ayetler işitince ölen bir topluluk vardır ki onlar hakkında müstakil eserler yazılmıştır. Burada şöyle bir soru doğabilir: Kur'an dağlara indirilseydi etkisi bu şekilde olacak idiyse, nasıl olur da [insan] kalpleri ondan etkilenmez? Kur'an buna Yüce Allah'ın şu buyruğunda cevap vermiştir: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır” [el-Bakara 2/74]. Aynı şekilde onlar kulaklarını onu işitmekten tıkamışlar, küfür ile kalplerini onu anlamaktan perdelemişler ve kilitlerle kilitlemişlerdir de şöyle demişlerdir: { قُلُوبُنَا غُلْفٌ } “Kalplerimiz örtülüdür/perdeli” [el-Bakara 2/88]. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı hâlde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden gönderdiklerini unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz onu anlamamaları için kalplerine örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk” [el-Kehf 18/57]; yani yüz çevirme, tefekkür etmeme ve unutma sebebiyle. Bundan dolayı Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed 47/24]. İşte kâfirlerin Kur'an'dan etkilenmemelerinin sebepleri bunlardır. Şairin dediği gibi:
إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَرْءِ عَيْنٌ صَحِيحَةٌ ... فَلَا غَرْوَ أَنْ يَرْتَابَ وَالصُّبْحُ مُسْفِرُ
İnsanın sağlam bir gözü yoksa ... Sabah aydınlandığında şüpheye düşmesine şaşılmaz.
وَيُفْهَمُ مِنْهُ بِمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ تَخْشَعُ قُلُوبُهُمْ، وَتَلِينُ جُلُودُهُمْ، كَمَا نَصَّ تَعَالَى عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ [٣٩ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُنْزِلْهُ عَلَى جَبَلٍ وَلَمْ يَتَصَدَّعْ مِنْهُ.
Mefhûm-ı muhalefet (zıt anlam) ile bundan anlaşılır ki müminlerin kalpleri huşu duyar, derileri yumuşar. Nitekim Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıkça belirtmiştir: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ } “Allah, sözün en güzelini, birbirine benzer ve ikişerli (tekrarlanan) bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki dilediğini onunla doğru yola iletir” [ez-Zümer 39/23]. Yüce Allah'ın: { لَوْ أَنْزَلْنَا } “Eğer biz indirseydik” buyruğu, onu bir dağa indirmediğine ve onun da bundan ötürü parçalanmadığına delalet eder.
وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ لَوْ أَنْزَلَهُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا [٣٣ \ ٧٢] .
Kur'an'da, şayet onu indirseydi böyle olacağına delalet eden beyanlar gelmiştir. Bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korkup çekindiler” [el-Ahzâb 33/72].
وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ لِأَنَّ الْجِبَالَ أَشْفَقَتْ مِنْ حَمْلِ الْأَمَانَةِ وَهِيَ أَمَانَةُ التَّكْلِيفِ بِمُقْتَضَى
Bu, dağların emaneti taşımaktan korkup çekindiğine dair açık bir nastır. Bu emanet ise gereğince teklif emanetidir;
خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهَا.
Yüce Allah'ın onlara olan hitabı gereğince.
فَإِذَا كَانَتِ الْجِبَالُ أَشْفَقَتْ لِمُجَرَّدِ الْعَرْضِ عَلَيْهَا فَكَيْفَ بِهَا لَوْ أُنْزِلَ عَلَيْهَا وَكُلِّفَتْ بِهِ.
Dağlar sırf kendilerine arz edilmesinden ötürü korkup çekindilerse, üzerlerine indirilseydi ve onunla mükellef tutulsalardı hâlleri nice olurdu!
وَمِنْهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا تَجَلَّى لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا، وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا، وَالْقُرْآنُ كَلَامُ اللَّهِ وَصِفَةٌ مِنْ صِفَاتِهِ، فَهُوَ شَاهِدٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَصًّا.
Delillerden biri de şudur: Yüce Allah dağa tecelli ettiğinde onu paramparça etmiş, Mûsâ da baygın düşmüştü. Kur'an ise Allah'ın kelamı ve sıfatlarından bir sıfattır; dolayısıyla bu, [müstakil bir] nas olmasa bile bir şahittir.
وَمِنْهَا النَّصُّ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْجِبَالِ الَّتِي هِيَ الْحِجَارَةُ لَيَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [٢ \ ٧٤] .
Delillerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğundan ötürü, taşlardan ibaret olan bazı dağların Allah korkusundan aşağıya düştüğüne dair nastır: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Hâlbuki taşlardan öyleleri vardır ki ondan ırmaklar fışkırır; öyleleri vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı düşer” [el-Bakara 2/74].
وَقَدْ جَاءَ فِي السُّنَّةِ إِثْبَاتُ مَا يُشْبِهُ ذَلِكَ فِي جَبَلِ أُحُدٍ، حِينَمَا صَعِدَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعُثْمَانُ ﵄ فَارْتَجَفَ بِهِمْ، فَقَالَ ﷺ: «اثْبُتْ أُحُدُ؛ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ، وَصِدِّيقٌ، وشَهِيدٌ» .
Sünnette de Uhud Dağı hususunda bunun benzerini ispatlayan bir rivayet gelmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu anhüm dağa çıktıklarında dağ onlarla birlikte sarsılmış, bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sakin ol ey Uhud! Zira senin üzerinde ancak bir peygamber, bir sıddîk ve iki şehit vardır».
وَسَوَاءٌ كَانَ ارْتِجَافُهُ إِشْفَاقًا أَوْ إِجْلَالًا فَدَلَّ هَذَا كُلُّهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ لَمْ يَنْزِلِ الْقُرْآنُ عَلَى جَبَلٍ أَنَّهُ لَوْ أَنْزَلَهُ عَلَيْهِ لَرَأَيْتَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ.
Dağın sarsılması ister korkudan isterse tazimden olsun, bütün bunlar göstermektedir ki Yüce Allah Kur'an'ı bir dağa indirmemiş olsa da eğer indirseydi sen onu Yüce Allah'ın buyurduğu gibi: { خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş” görürdün.
وَبِهَذَا أَيْضًا يَتَّضِحُ أَنَّ جَوَابَ (لَوْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ [١٣ \ ٣١] لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنَ أَرْجَحُ مِنْ تَقْدِيرِهِمْ لَكَفَرْتُمْ بِالرَّحْمَنِ؛ لِأَنَّ مَوْضُوعَ تَسْيِيرِ الْجِبَالِ وَخُشُوعِهَا وَتَصْدِيعِهَا وَاحِدٌ، وَهُوَ الَّذِي قَدَّمَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - هُنَاكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bununla ayrıca anlaşılmaktadır ki Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” [er-Ra'd 13/31] buyruğundaki lev (لَوْ) edatının cevabının 'elbette bu Kur'an olurdu' şeklinde olması, onların 'Rahmân'ı inkâr ederdiniz' şeklindeki takdirlerinden daha tercihe şayandır; çünkü dağların yürütülmesi, huşu duyması ve parçalanması konusu birdir. Bu da Şeyh'in -rahmetullâhi teâlâ aleyh- orada öne çıkardığı görüştür. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz”.
الْأَمْثَالُ: جَمْعُ مَثَلٍ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمَثَلِ، وَأَصْلُ الْمَثَلِ الِانْتِصَابُ، وَالْمُمَثَّلُ بِوَزْنِ اسْمِ الْمَفْعُولِ الْمُصَوَّرِ عَلَى مِثَالِ غَيْرِهِ.
el-Emsâl (الْأَمْثَالُ): Mesel (مَثَل) kelimesinin çoğuludur; el-mesel'den türetilmiştir. Meselin aslı dikilip durmaktır. Mümessel (الْمُمَثَّلُ) ise ism-i mef'ûl vezninde olup başkasının örneğine göre şekillendirilmiş olan demektir.
قَالَ الرَّاغِبُ الْأَصْفَهَانِيُّ، يُقَالُ: مَثُلَ الشَّيْءِ إِذَا انْتَصَبَ وَتَصَوَّرَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمْثُلَ لَهُ الرِّجَالُ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ» ، وَالتِّمْثَالُ: الشَّيْءُ الْمُصَوَّرُ، وَتَمَثَّلَ كَذَا تَصَوَّرَ قَالَ تَعَالَى: فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا [١٩ \ ١٧] .
Râgıb el-İsfahânî şöyle demiştir: Bir şey dikilip somutlaştığında mesule'ş-şey' (مَثُلَ الشَّيْءِ) denir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İnsanların kendisi için hazır ol vaziyetinde dikilmesinden hoşlanan kimse, ateşteki yerine hazırlansın» sözü de bu köktendir. Timsâl (التِّمْثَالُ), suret verilmiş şeydir. Temessele kezâ (تَمَثَّلَ كَذَا) ise bir surete büründü demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا } “Ona tastamam bir insan suretinde göründü” [Meryem 19/17].
وَالْمَثَلُ: عِبَارَةٌ عَنْ قَوْلٍ فِي شَيْءٍ يُشْبِهُ قَوْلًا فِي شَيْءٍ آخَرَ بَيْنَهُمَا مُشَابَهَةٌ؛ لِيُبَيِّنَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ وَيُصَوِّرَهُ، نَحْوَ قَوْلِهِمْ: الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ، فَإِنَّ هَذَا الْقَوْلَ يُشْبِهُ قَوْلَكَ: أَهْمَلْتَ وَقْتَ الْإِمْكَانِ أَمْرَكَ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَا ضَرَبَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْأَمْثَالِ فَقَالَ: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [٥٩ \ ٢١] .
Mesel (الْمَثَلُ): Biri diğerini açıklasın ve somutlaştırsın diye aralarında benzerlik bulunan bir şey hakkında söylenen ve başka bir şey hakkındaki söze benzeyen bir ifadedir. Tıpkı: Yazın sütü zayi ettin (الصَّيْفُ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ) sözleri gibi; nitekim bu söz, senin 'İmkân vaktinde işini ihmal ettin' sözüne benzer. Yüce Allah'ın getirdiği misaller de bu kabildendir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz” [el-Haşr 59/21].
وَفِي آيَةٍ أُخْرَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ [٢٩ \ ٤٣] .
Başka bir ayette ise: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder” [el-Ankebût 29/43] buyrulmuştur.
وَالْمِثَالُ يُقَالُ عَلَى وَجْهَيْنِ:
Misal (الْمِثَالُ) iki şekilde kullanılır:
أَحَدُهُمَا: بِمَعْنَى الْمَثَلِ نَحْوَ مُشَبَّهٍ وَمُشَبَّهٍ بِهِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: وَقَدْ يُعَبَّرُ بِهِمَا عَنْ وَصْفِ الشَّيْءِ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ.
Birincisi: Benzeyen ve benzetilen gibi mesel anlamındadır. Bazıları şöyle demiştir: Bu iki kelime bir şeyin vasfını ifade etmek için de kullanılır; nitekim Yüce Allah: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaat edilen cennetin vasfı/misali şöyledir...” buyurmuştur.
وَالثَّانِي: عِبَارَةٌ عَنِ الْمُشَابَهَةِ لِغَيْرِهِ فِي مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي أَيِّ مَعْنًى كَانَ، وَهُوَ أَعَمُّ الْأَلْفَاظِ الْمَوْضُوعَةِ لِلْمُشَابَهَةِ.
İkincisi: Hangi anlamda olursa olsun, anlamlardan birinde bir başkasına benzemekten ibarettir; benzerlik için konulmuş lafızların en genel olanıdır.
وَذَلِكَ أَنَّ النِّدَّ يُقَالُ فِيمَا يُشَارِكُ فِي الْجَوْهَرِ فَقَطْ.
Şöyle ki: Nidd (النِّدُّ), sadece cevherde ortak olan şeyler için kullanılır.
وَالشَّبَهُ يُقَالُ فِيمَا يُشَارِكُ فِي الْكَيْفِيَّةِ فَقَطْ.
Şebeh (الشَّبَهُ), sadece keyfiyette ortak olan şeyler için kullanılır.
وَالْمُسَاوِي يُقَالُ فِيمَا يُشَارِكُ فِي الْكَمِّيَّةِ فَقَطْ.
Müsâvî (الْمُسَاوِي), sadece kemiyette (miktarda) ortak olan şeyler için kullanılır.
وَالشَّكْلُ يُقَالُ فِيمَا يُشَارِكُ فِي الْقَدْرِ وَالْمِسَاحَةِ فَقَطْ، وَالْمَثَلُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ.
Şekil (الشَّكْلُ), sadece ölçü ve alanda ortak olan şeyler için kullanılır. Mesel (الْمَثَلُ) ise bütün bunlarda geneldir.
وَلِهَذَا لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى نَفْيَ التَّشْبِيهِ مِنْ كُلِّ وَجْهِ خَصَّهُ بِالذِّكْرِ فَقَالَ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [٤٢ \ ١١] . . . إِلَخْ. اهـ.
İşte bu sebeple Yüce Allah benzerliği her yönden nefyetmek istediğinde onu özellikle zikrederek: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [eş-Şûrâ 42/11] buyurmuştur... vd. [İktibas sonu].
فَقَوْلُهُ فِي تَعْرِيفِ الْمَثَلِ إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ قَوْلٍ فِي شَيْءٍ يُشْبِهُ قَوْلًا فِي شَيْءٍ آخَرَ، بَيْنَهُمَا مُشَابَهَةٌ؛ لِيُبَيِّنَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ وَيُصَوِّرَهُ.
Onun meselin tarifinde geçen 'Biri diğerini açıklasın ve somutlaştırsın diye aralarında benzerlik bulunan bir şey hakkında söylenen ve başka bir şey hakkındaki söze benzeyen bir ifadedir' sözüne gelince;
فَإِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ لَا يَتَغَيَّرُ بَلْ يُحْكَى عَلَى مَا قِيلَ أَوَّلًا كَقَوْلِهِمْ: الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ بِكَسْرِ التَّاءِ خِطَابًا لِلْمُؤَنَّثَةِ.
[âlimler], darbımesel olarak kullanılan sözün değiştirilmeyeceği, aksine tıpkı dişil muhatap için t harfinin kesresiyle söylenen 'Yazın sütü zayi ettin' (الصَّيْفُ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ) sözünde olduğu gibi ilk söylendiği şekliyle aktarılacağı hususunda ittifak etmişlerdir.
فَلَوْ قِيلَ لِرَجُلٍ أَهْمَلَ وَقْتَ الْإِمْكَانِ ثُمَّ رَاحَ يَطْلُبُهُ بَعْدَ فَوَاتِهِ، لَقُلْتَ لَهُ: الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ بِكَسْرِ التَّاءِ عَلَى الْحَكَايَةِ.
İmkân vaktini ihmal edip de fırsat kaçtıktan sonra onu aramaya koyulan bir adama hitap edilecek olsa, ilk rivayete bağlı kalarak t harfinin kesresiyle: 'Yazın sütü zayi ettin' (الصَّيْفُ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ) dersin.
وَهَذَا مِمَّا يُسَمَّى الِاسْتِعَارَةُ التَّمْثِيلِيَّةُ مِنْ أَبْلَغِ الْأَسَالِيبِ، وَأَكْثَرُ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَمْثِلَةٍ إِنَّمَا هُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّشْبِيهِ التَّمْثِيلِيِّ، وَهُوَ تَشْبِيهُ صُورَةٍ بِصُورَةٍ، وَهُوَ مِنْ أَوْضَحِ أَسَالِيبِ الْبَيَانِ.
Bu da istiâre-i temsîliyye (temsîlî eğretileme) olarak adlandırılan ve en beliğ üsluplardan biri olan türdendir. Kur'an'daki misallerin çoğu da bir tablonun başka bir tabloya benzetilmesi demek olan teşbîh-i temsîlî (temsîlî benzetme) kabilindendir ve bu da beyan üsluplarının en açığıdır.