Binûn

Haşr — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ سَاقَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - عَدَدًا مِنْهَا فِي الْجُزْءِ الرَّابِعِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [١٨ \ ٥٤] ، وَمِنْ أَهَمِّ أَغْرَاضِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّشْبِيهِ هُوَ بَيَانُ صُورَةٍ بِصُورَةٍ وَجَعْلُ الْخَفِيِّ جَلِيًّا، وَالْمَعْنَوِيَّ مَحْسُوسًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ [١٣ \ ١٤] .

Şeyh -rahmetullâhi teâlâ aleyh- dördüncü ciltte Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “Andolsun biz, bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür” [el-Kehf 18/54] ayetinin tefsirinde bunlardan birkaçını zikretmiştir. Bu tür teşbihin en önemli gayelerinden biri bir tabloyu başka bir tabloyla açıklamak, gizli olanı aşikâr, soyut olanı da somut kılmaktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ } “Hak dua ancak O'nadır. O'ndan başka yalvardıkları ise onlara hiçbir şeyle karşılık veremezler. [Onların durumu], ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir; oysa [su] ona ulaşacak değildir” [er-Ra'd 13/14].

فَلَوْ نَظَرْتَ إِلَى مَثَلِ هَذَا الشَّخْصِ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، وَفِي تِلْكَ الصُّورَةِ بِكُلِّ أَجْزَائِهَا، وَهُوَ بَاسِطٌ يَدَهُ مُفَرَّجَةً الْأَصَابِعَ إِلَى مَاءٍ بَعِيدٍ عَنْهُ، وَهُوَ فَاغِرٌ فَاهُ؛ لِيَشْرَبَ، لَقُلْتَ: وَأَيُّ جَدْوَى تَعُودُ عَلَيْهِ، وَمَتَى يَذُوقُ الْمَاءَ وَهُوَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ، إِنَّهُ يَمُوتُ عَطَشًا وَلَا يَذُوقُ مِنْهُ قَطْرَةً.

Eğer bu durumdaki bir şahsın misaline ve bütün unsurlarıyla o manzaraya baksan; o kimse parmaklarını açarak elini kendisinden uzakta bulunan bir suya doğru uzatmış ve su içmek için ağzını açmış haldedir. [Bunu görsen] şöyle dersin: 'Bunun ona ne faydası olur ki? Bu haldeyken suyu ne zaman tadabilir? O, susuzluktan ölecek de ondan bir damla bile tadamayacaktır.'

وَكَذَلِكَ حَالُ مَنْ يَدْعُو غَيْرَ اللَّهِ مَعَ مَا يَدْعُوهُمْ مِنْ دُونِهِ لَا يَحْصُلُ عَلَى طَائِلٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ [٢٩ \ ٤١] فَأَيُّ غَنَاءٍ لِإِنْسَانٍ فِي بَيْتِ الْعَنْكَبُوتِ.

Allah'tan başkasına dua eden kimsenin, O'ndan başka yalvardığı varlıklar karşısındaki durumu da böyledir; hiçbir sonuç elde edemez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer. Hâlbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi!” [el-Ankebût 29/41]. İnsan için örümcek ağında ne fayda olabilir ki?

وَكَذَلِكَ أَيُّ غَنَاءٍ فِي وَلَايَةِ غَيْرِ اللَّهِ فَكَذَلِكَ الْحَالُ هُنَا، أُرِيدَ بِالْأَمْثَالِ صَوَّرَ يُصَوِّرُ لِانْتِزَاعِ الْحُكْمِ مِنَ السَّامِعِ بَعْدَ أَنْ تُصْبِحَ الصُّورَةُ مَحْسُوسَةً مَلْمُوسَةً، وَانْظُرْ قَوْلَهُ تَعَالَى: هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ [٢ \ ١٨٧] وَكَيْفَ غَطَّى وَأَخْفَى فِي هَذَا الْأُسْلُوبِ مَا يُسْتَحَى مِنْهُ وَأَبْرَزَهُ بِلِبَاسِهِ فِي التَّشْبِيهِ بِمَا يُتَّقَى بِهِ، وَمَدَى مُطَابَقَةِ مَعْنَى اللِّبَاسِ لِحَاجَةِ كُلٍّ مِنَ الزَّوْجَيْنِ لِلْآخَرِ، وَتِلْكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ [٥٩ \ ٢١] عَائِدَةٌ إِلَى الْأَمْثِلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَرِيبًا فِي عَمَلِ الْمُنَافِقِينَ مَعَ الْيَهُودِ وَنَتَائِجِ أَعْمَالِهِمْ، وَهَكَذَا كُلُّ مُوَالَاةٍ بَيْنَ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ وَكُلُّ مُعَادَاةٍ وَانْصِرَافٍ عَمَّا جَاءَ بِهِ سَيِّدُ الْمُرْسَلِينَ ﷺ.

Aynı şekilde Allah'tan başkasının velayetinde/dostluğunda da ne fayda olabilir? İşte buradaki durum da böyledir. Meseller ile kastedilen, tasvir edilen tablonun somut ve elle tutulur hale gelmesinden sonra dinleyiciden hükmün [kendiliğinden] sökülüp alınmasıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğuna bir bak: { هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz” [el-Bakara 2/187]. Bu üslupta utanılacak bir şeyin nasıl örtülüp gizlendiğine, sakınılacak bir şeyle yapılan benzetmede örtüsüyle nasıl ortaya konduğuna ve elbise manasının eşlerden her birinin diğerine olan ihtiyacına ne denli uygun düştüğüne bak! Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ } “İşte bu misaller...” [el-Haşr 59/21] buyruğundaki işaret zamiri, az önce geçen münafıkların Yahudilerle olan ilişkilerine ve yaptıklarının neticelerine dair misallere dönmektedir. Müslüman olmayanlar arasındaki her dostluk ve Seyyidü'l-Mürselîn'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiklerine yönelik her düşmanlık ile yüz çevirme de böyledir.

وَكَذَلِكَ فِي بَيَانِ مَدَى فَعَالِيَّةِ الْقُرْآنِ وَتَأْثِيرِهِ، لَوْ أُنْزِلَ عَلَى الْجِبَالِ؛ لَخَشَعَتْ، وَتَصَدَّعَتْ مِمَّا يَسْتَوْجِبُ التَّفْكِيرَ فِيهِ وَالِاتِّعَاظَ بِهِ، ثُمَّ مِثَالُ الْفَرِيقَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Aynı şekilde Kur'an'ın etki gücünün ve tesirinin açıklanmasında da [durum böyledir]: Şayet dağlara indirilmiş olsaydı, [o dağlar] derin bir saygıyla boyun eğer ve paramparça olurdu; bu da onun üzerinde düşünmeyi ve ondan ibret almayı gerektirir. Sonra Yüce Allah'ın şu buyruğundaki iki grubun misali de böyledir:

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ [٥٩ \ ١٩] ، وَنَتِيجَةُ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ مِنْ عَدَمِ اسْتِوَاءِ الْفَرِيقَيْنِ، فَأَصْحَابُ نَارٍ وَأَصْحَابُ جَنَّةٍ.

{ وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan ve bu yüzden Allah'ın da kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın” [el-Haşr 59/19]. Bunun ahiretteki neticesi ise bu iki grubun bir olmamasıdır; nitekim [onlardan] bir kısmı cehennemlik, bir kısmı da cennetliktir.

وَلَكَأَنَّ الْأَمْثَالَ هُنَا وَالتَّنْبِيهَ عَلَيْهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ أُولَئِكَ بِنِسْيَانِهِمْ لِلَّهِ وَإِنْسَائِهِ إِيَّاهُمْ أَنْفُسَهُمْ، صَارُوا بِهَذَا النِّسْيَانِ أَشَدَّ قَسَاوَةً مِنَ الْجِبَالِ، بَلْ إِنَّ الْجِبَالَ أَسْرَعُ تَأَثُّرًا بِالْقُرْآنِ مِنْهُمْ لَوْ كَانُوا يَتَفَكَّرُونَ.

Sanki buradaki misaller ve onlara yapılan dikkat çekme, o kimselerin Allah'ı unutmaları ve O'nun da kendilerine kendilerini unutturması sebebiyle bu unutuş neticesinde dağlardan daha katı hale geldiklerine bir işarettir. Hatta eğer düşünüp akıl erdirselerdi dağların Kur'an'dan etkilenmesi onlardan daha hızlı olurdu.

وَقَدْ قَالَ أَبُو السُّعُودِ: إِنَّهُ أَرَادَ تَوْبِيخَ الْإِنْسَانِ عَلَى قَسْوَةِ قَلْبِهِ وَعَدَمِ تَخَشُّعِهِ عِنْدَ تِلَاوَتِهِ وَقِلَّةِ تَدَبُّرِهِ فِيهِ. اهـ.

Ebüssuûd şöyle demiştir: 'Bununla, kalbinin katılığından, Kur'an tilaveti esnasında huşû duymayışından ve onda gereğince tefekkür etmeyişinden ötürü insanı azarlamak murad edilmiştir.' [İktibas sonu].

وَهَكَذَا بِهَذِهِ الْأَمْثِلَةِ يَنْتَزِعُ الْحُكْمَ مِنَ السَّامِعِ عَلَى أُولَئِكَ الْمُعْرِضِينَ الْغَافِلِينَ بِأَنَّ قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةٌ كَالْجِبَالِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً كَمَا قَدَّمْنَا، بِخِلَافِ الْمُؤْمِنِينَ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ [٣٩ \ ٢٣] .

İşte bu misallerle, yüz çeviren o gafillerin kalplerinin daha önce belirttiğimiz gibi dağlar misali yahut daha da katı olduğuna dair hüküm dinleyiciden sökülüp alınır. Müminler ise böyle değildir; Yüce Allah'ın buyurduğu gibi onların derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine ve inen hakikate karşı yumuşar: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ } “Allah, sözün en güzelini; birbiriyle uyumlu, ikişerli/tekrarlanan bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki dilediğini onunla doğru yola iletir” [ez-Zümer 39/23].

قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir. O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır. Mülkün mutlak sahibidir (Melik), her türlü eksiklikten münezzehtir (Kuddûs), esenlik verendir (Selâm), güven verendir (Mü'min), her şeyi gözetip koruyandır (Müheymin), mutlak güç sahibidir (Azîz), dilediğini zorla yaptıran/kırılanları onarandır (Cebbâr), büyüklükte eşi olmayandır (Mütekebbir). Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir. O, yaratan (Hâlık), yoktan var eden (Bâri'), şekil veren (Musavvir) Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olan her şey O'nu tesbih eder. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

جَاءَتْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ: ذِكْرُ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ مَرَّتَيْنِ، كَمَا ذُكِرَ فِيهَا أَيْضًا تَسْبِيحُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ، وَذُكِرَ مَعَهُمَا الْعَدِيدُ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ الْحُسْنَى وَصِفَاتِهِ الْعُلْيَا، فَكَانَتْ بِذَلِكَ مُشْتَمِلَةً عَلَى ثَلَاثِ قَضَايَا أَهَمِّ قَضَايَا الْأَدْيَانِ كُلِّهَا مَعَ جَمِيعِ الْأُمَمِ وَرُسُلِهِمْ؛ لِأَنَّ دَعْوَةَ الرُّسُلِ كُلَّهَا فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَاتِهِ وَأَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ وَتَنْزِيهِهِ، وَالرَّدِّ عَلَى مُفْتَرَيَاتِ الْأُمَمِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Bu üç ayette tevhid kelimesi iki defa zikredilmiştir; aynı şekilde içlerinde Allah'ın tesbihi de iki defa yer almıştır. Bunlarla beraber Allah'ın birçok esmâ-i hüsnâsı ve yüce sıfatları da zikredilmiştir. Böylece bu ayetler, bütün ümmetler ve peygamberleri nezdinde tüm dinlerin en mühim üç meselesini ihtiva etmiştir; zira peygamberlerin davetinin tamamı Yüce Allah'ı zatında, isimlerinde, sıfatlarında birlemek, O'nu tenzih etmek ve ümmetlerin Yüce Allah'a yönelik iftiralarını reddetmekten ibarettir.

فَالْيَهُودُ قَالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [٩] .

Yahudiler: { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyir Allah'ın oğludur” [et-Tevbe 9/30] dediler.

وَالنَّصَارَى قَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [٩] .

Hıristiyanlar: { الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Mesih Allah'ın oğludur” [et-Tevbe 9/30] dediler.

وَالْمُشْرِكُونَ قَالُوا: اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا [٢١ \ ٢٦] ، وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا [٤٣ \ ١٩] ، وَقَالُوا: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ

Müşrikler: { اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا } “Rahmân çocuk edindi” [el-Enbiyâ 21/26] dediler, { وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا } “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar” [ez-Zuhruf 43/19] ve { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ } “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu çok şaşılacak bir şey!”

[٣٨ \ ٥] .

[Sâd 38/5] dediler.

فَكُلُّهُمُ ادَّعَى الشَّرِيكَ مَعَ اللَّهِ، وَقَالُوا: ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ [٥ \ ٧٣] وَغَيْرَ ذَلِكَ.

Böylece hepsi Allah'a ortak isnat etti ve: { ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ } “[O], üçün üçüncüsüdür” [el-Mâide 5/73] ve benzeri sözler söylediler.

وَكَذَلِكَ فِي قَضِيَّةِ التَّنْزِيِهِ، فَالْيَهُودُ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ [٣ \ ١٨١] ، وَقَالُوا: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ [٥ \ ٦٤] .

Tenzih meselesinde de durum aynıdır. Yahudiler: { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ } “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” [Âl-i İmrân 3/181] dediler ve { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Allah'ın eli bağlıdır, [aksine] kendi elleri bağlandı” [el-Mâide 5/64] dediler.

وَالْمُشْرِكُونَ قَالُوا: وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا، وَنَسَبُوا لِلَّهِ مَا لَا يَرْضَاهُ أَحَدُهُمْ لِنَفْسِهِ، وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا، فِي الْوَقْتِ الَّذِي وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ [١٦ \ ٥٨] .

Müşrikler ise: { وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا } “Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde mi edeceğiz? [Bu söz] onların nefretini artırdı” dediler ve hiçbirinin kendisi için razı olmayacağı şeyleri Allah'a nispet ettiler. Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiğinde öfkeden yüzü simsiyah kesildiği halde: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine bir kız [çocuğu] müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir” [en-Nahl 16/58], Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar.

وَهَذَا كَمَا تَرَاهُ أَعْظَمُ افْتِرَاءٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ سَجَّلَهُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِآبَائِهِمْ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبًا [١٨ \ ٤] وَكَمَا قَالَ تَعَالَى: أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ [٣٧ \ ١٥١ - ١٥٢] ، وَقَالَ مُبَيِّنًا جُرْمَ مَقَالَتِهِمْ: وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا [١٩ \ ٨٨ - ٩٢] .

Gördüğün gibi bu, Yüce Allah'a karşı yapılmış en büyük iftiradır. Nitekim Kur'an bunu onların aleyhine Yüce Allah'ın şu buyruğuyla kaydetmiştir: { وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِآبَائِهِمْ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبًا } “Ve 'Allah çocuk edindi' diyenleri uyarsın. Bu hususta ne onların ne de atalarının bir bilgisi vardır. Ağızlarından çıkan söz ne büyük oldu! Onlar ancak yalan söylüyorlar” [el-Kehf 18/4-5]. Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Dikkat edin, onlar iftiraları yüzünden mutlaka: 'Allah doğurdu' derler; şüphesiz onlar yalancıdırlar” [es-Sâffât 37/151-152]. İddialarının vehametini beyan ederek de şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun ki çok çirkin bir iddia ortaya attınız. Rahmân'a bir çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz” [Meryem 19/88-92].

فَكَانَتْ تِلْكَ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ عِلَاجًا فِي الْجُمْلَةِ لِتِلْكَ الْقَضَايَا الثَّلَاثِ، تَوْحِيدِ الْأُلُوهِيَّةِ، وَتَوْحِيدِ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، وَتَنْزِيهِ اللَّهِ ﷾ مَعَ إِقَامَةِ الْأَدِلَّةِ عَلَيْهَا.

İşte bu üç ayet, delilleriyle birlikte uluhiyet tevhidi, isim ve sıfat tevhidi ve Allah celle ve alâ'nın tenzihi olmak üzere bu üç temel meselenin genel bir çözümü ve cevabı olmuştur.

وَقَدِ اجْتَمَعَتْ مَعًا لِأَنَّهُ لَا يَتِمُّ أَحَدُهَا إِلَّا بِالْآخَرَيْنِ، لِيَتِمَّ الْكَمَالُ لِلَّهِ تَعَالَى.

Bunlar bir arada toplanmıştır; çünkü Yüce Allah için kemalin tamamlanması adına biri diğer ikisi olmaksızın tam olmaz.

قَالَ أَبُو السُّعُودِ: إِنَّ الْكَمَالَاتِ كُلَّهَا مَعَ كَثْرَتِهَا وَتَشَعُّبِهَا رَاجِعَةٌ إِلَى الْكَمَالِ فِي الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ. اهـ.

Ebüssuûd şöyle demiştir: 'Bütün kemal sıfatları, çokluğuna ve çeşitliliğine rağmen, kudret ve ilimdeki kemale racidir.' [İktibas sonu].

وَهَذَا كُلُّهُ مُتَوَفِّرٌ فِي هَذَا السِّيَاقِ، وَقَدْ بَدَأَ بِكَلِمَةِ التَّوْحِيدِ؛ لِأَنَّهَا الْأَصْلُ، لِأَنَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَحْدَهُ آمَنَ بِكُلِّ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ، وَآمَنَ بِاللَّهِ عَلَى مَا هُوَ لَهُ أَهْلٌ، وَنَزَّهَهُ عَمَّا لَيْسَ لَهُ بِأَهْلٍ قَالَ تَعَالَى: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِالدَّلِيلِ عَلَى إِفْرَادِهِ تَعَالَى بِالْأُلُوهِيَّةِ بِمَا لَا يُشَارِكُهُ غَيْرُهُ فِيهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ.

Bütün bunlar bu bağlamda mevcuttur. İlk olarak tevhid kelimesiyle başlanmıştır; zira o esastır. Çünkü Allah'a bir olarak iman eden kimse, O'ndan gelen her şeye iman etmiş, Allah'a layık olduğu şekilde inanmış ve O'nu layık olmadığı şeylerden tenzih etmiştir. Yüce Allah: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır” buyurmuş, ardından { عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” buyruğuyla başkasının Kendisine ortak olamayacağı bir özellikle uluhiyette tekleşmesinin delilini getirmiştir.

وَهَذَا الدَّلِيلُ نَصٌّ عَلَيْهِ عَلَى أَنَّهُ دَلِيلٌ لِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخْرَى مِنْهَا قَوْلُهُ

Bu delil, başka yerlerde de Yüce Allah'ın vahdaniyetinin delili olarak açıkça ifade edilmiştir; bunlardan biri şu ayettir:

تَعَالَى: إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا [٢٠ \ ٩٨] وَوَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ هُنَا تُسَاوِي عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [٢٧ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ إِلَى قَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ [٢ \ ٢٥٥] .

{ إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” [Tâhâ 20/98]. Buradaki “her şeyi kuşatmıştır” ifadesi, gaybı ve görünen âlemi bilmekle eş anlamlıdır. Bir diğeri ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmesinler diye mi? [Oysa] Allah O'dur ki, kendisinden başka hiçbir ilah yoktur; büyük Arş'ın Rabbidir” [en-Neml 27/25-26]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” ayetinden { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun ilminden, dilediği kadarı müstesna, hiçbir şeyi kavrayamazlar” [el-Bakara 2/255] kısmına kadar olan yerdir.

وَهَذَا قَطْعًا لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ غَيْرُهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ [٦ \ ٥٩] فَكَانَ مِنْ حَقِّهِ عَلَى خَلْقِهِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَحْدَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَجَاءَ بِدَلِيلٍ ثَانٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ [٥٩ \ ٢٢] وَقَدْ نَصَّ عَلَيْهِ صَرَاحَةً أَيْضًا كَدَلِيلٍ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ [٢ \ ١٦٣] فَهُوَ رَحْمَانُ الدُّنْيَا وَرَحِيمُ الْآخِرَةِ.

Bu hususta kesinlikle hiç kimse O'na ortak olamaz; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” [el-En'âm 6/59]. Dolayısıyla O'nun kulları üzerindeki hakkı, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan O tek ilaha ibadet etmeleridir. İkinci bir delil daha getirilmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “O, Rahmân'dır, Rahîm'dir” [el-Haşr 59/22]. Bu da vahdaniyetin bir delili olarak şu ayette açıkça belirtilmiştir: { وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “İlahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir” [el-Bakara 2/163]. O, dünyanın Rahmân'ı, ahiretin Rahîm'idir.

وَمِنْ رَحْمَتِهِ الَّتِي اخْتَصَّ بِهَا فِي الدُّنْيَا قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ [٤٢ \ ٢٨] ، وَقَوْلُهُ: فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا [٣٠ \ ٥٠] أَيْ: بِإِنْزَالِهِ الْغَيْثَ وَإِنْبَاتِ النَّبَاتِ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا هُوَ فَكَانَ حَقُّهُ عَلَى خَلْقِهِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَحْدَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

Dünyada Kendisine has kıldığı rahmetinden biri de şu buyruğudur: { وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ } “O, insanlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır” [eş-Şûrâ 42/28]. Yine şu buyruğudur: { فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor!” [er-Rûm 30/50]. Yani O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği şekilde yağmuru indirmesi ve bitkileri yeşertmesiyle [diriltir]. Bu sebeple O'nun kulları üzerindeki hakkı, kendisinden başka ilah olmayan O tek zata ibadet etmeleridir.

وَقَدْ جَمَعَ الدَّلِيلَيْنِ الْعِلْمَ وَالرَّحْمَةَ مَعًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا [٤٠ \ ٧] .

İlim ve rahmet şeklindeki bu iki delili Yüce Allah şu buyruğunda bir arada zikretmiştir: { رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا } “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilim bakımından kuşattın” [el-Mü'min 40/7].

ثُمَّ جَاءَتْ كَلِمَةُ التَّوْحِيدِ مَرَّةً أُخْرَى: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَجَاءَ بَعْدَهَا مِنَ الصِّفَاتِ الْجَامِعَةِ قَوْلُهُ: الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ، وَهَذَا الدَّلِيلُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ تَعَالَى نَصَّ عَلَيْهِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ صَرِيحًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ [٧ \ ١٥٨] فَالَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ هُوَ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْكَامِلُ الْمُلْكِ، وَهُوَ الَّذِي يَمْلِكُ التَّصَرُّفَ فِي مُلْكِهِ كَمَا يَشَاءُ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ وَحْدَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ [٦٧ \ ١ - ٢] وَهُوَ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ عَلَى مُلْكِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ أَيْضًا: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [٢ \ ٢٥٥] فَالْقَيُّومُ هُوَ الْمُهَيْمِنُ وَالْقَائِمُ بِكُلِّ

Sonra tevhid kelimesi bir kez daha gelmiştir: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır”. Bundan sonra ise şu kuşatıcı sıfatlar gelmiştir: { الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ } “Melik, Kuddûs, Selâm, Mü'min, Müheymin, Azîz, Cebbâr, Mütekebbir”. O'nun vahdaniyetine dair bu delil, başka bir yerde açıkça şöyle zikredilmiştir: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü Kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür” [el-A'râf 7/158]. Göklerin ve yerin mülkü Kendisine ait olan zat, mülkü kâmil olan gerçek Melik'tir. Mülkünde dilediği gibi tasarruf etme yetkisine sahip olan, tek başına dirilten ve öldüren O'dur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ } “Mülk elinde bulunan Allah yüceler yücesidir ve O her şeye hakkıyla güç yetirendir. O, hanginizin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır” [el-Mülk 67/1-2]. O mülkü üzerinde Kuddûs, Selâm, Mü'min ve Müheymin'dir; nitekim şu buyrukta da böyledir: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [el-Bakara 2/255]. Kayyûm; her şeyi görüp gözeten (müheymin) ve her

نَفْسٍ، الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ، ثُمَّ جَاءَ بِالدَّلِيلِ الْأَعْظَمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ فَهُوَ وَحْدَهُ الْمُتَفَرِّدُ بِالْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ، وَالْإِبْدَاعِ وَالتَّصْوِيرِ، وَقَدْ نَصَّ عَلَى هَذَا الدَّلِيلِ فِي أَكْثَرَ مِنْ مَوْضِعٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٦ \ ١٠١] ثُمَّ قَالَ: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ [٦ \ ١٠٢] .

can üzerinde kaim olandır; { الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir”. Ardından Yüce Allah'ın şu buyruğundaki en büyük delil gelmiştir: { هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ } “O, yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah'tır”. Yaratmada, yoktan var etmede, icat etmede ve şekil vermede tek olan yalnızca O'dur. Bu delil birden fazla yerde zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, gökleri ve yeri örneksiz yaratandır. Eşi olmadığı halde O'nun nasıl çocuğu olabilir? O, her şeyi yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” [el-En'âm 6/101]. Sonra şöyle buyurmuştur: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır. O halde O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir” [el-En'âm 6/102].

وَذَكَرَ أَيْضًا الْخَلْقَ مُفَصَّلًا وَالْمُلْكَ مُجْمَلًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ [٣٩ \ ٦] ثُمَّ قَالَ: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ [٣٩ \ ٦] ، وَقَالَ: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [٤٠ \ ٦٢] ، ثُمَّ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ [٣٥ \ ٣] وَجَمَعَ الْمُلْكَ وَالْخَلْقَ مَعًا فِي قَوْلِهِ: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا [٢٥ \ ٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ فِي هَذَا الْمَعْنَى.

Yaratmayı tafsilatlı, mülkü ise icmali olarak Yüce Allah şu buyruğunda da zikretmiştir: { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ } “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan eşini var etti. Sizin için hayvanlardan sekiz çift indirdi. Sizi annelerinizin karınlarında, üç karanlık içinde yaratılıştan yaratılışa [geçirerek] yaratmaktadır” [ez-Zümer 39/6]. Ardından: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur, mülk O'nundur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyken nasıl döndürülüyorsunuz?” [ez-Zümer 39/6] buyurmuştur. Yine: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “İşte Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı olan Allah budur” [el-Mü'min 40/62] buyurmuş, sonra da: { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O'ndan başka ilah yoktur. Nasıl da [haktan] çevriliyorsunuz!” [Fâtır 35/3] buyurmuştur. Mülkü ve yaratmayı ise şu buyruğunda bir arada zikretmiştir: { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا } “O ki, göklerin ve yerin mülkü O'nundur; çocuk edinmemiştir, mülkünde hiçbir ortağı yoktur; her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü ve nizam vermiştir” [el-Furkân 25/2]. Bu manadaki diğer ayetler de böyledir.

وَمَنْ تَأَمَّلَ بَرَاهِينَ الْقُرْآنِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى قُدْرَتِهِ، عَلَى الْبَعْثِ وَهُمَا أَهَمُّ الْقَضَايَا الْعَقَائِدِيَّةِ يَجِدُ أَهَمَّهَا وَأَوْضَحَهَا وَأَكْثَرَهَا، هُوَ هَذَا الدَّلِيلَ، أَعْنِي دَلِيلَ الْخَلْقِ وَالتَّصْوِيرِ.

Kur'an'ın Yüce Allah'ın vahdaniyetine ve en önemli itikadi konulardan olan öldükten sonra diriltmeye (ba's) olan kudretine dair getirdiği delilleri düşünen kimse; bunların en mühiminin, en açığının ve en çok geçeninin işte bu delil, yani yaratma ve şekil verme delili olduğunu görür.

وَقَدْ جَاءَ هَذَا الدَّلِيلُ فِي الْقُرْآنِ جُمْلَةً وَتَفْصِيلًا، فَمِنَ الْإِجْمَالِ مَا جَاءَ فِي أَصْلِ الْمَخْلُوقَاتِ جَمِيعًا: اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [١٣ \ ١٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٦٧ \ ١] ، وَقَالَ: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣٦ \ ٨٢] ثُمَّ قَالَ: فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ [٣٦ \ ٨٣] ، وَقَالَ: تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ [٦٧ \ ١ - ٢] أَيْ: خَالِقُ الْإِيجَادِ وَالْعَدَمِ، وَخَلْقُ الْعَدَمِ يُسَاوِي فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْقُدْرَةِ خَلْقَ الْإِيجَادِ؛ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِعْدَامِ مَا أَوْجَدَ يَكُونُ الْمَوْجُودُ مُسْتَعْصِيًا عَلَيْهِ، فَيَكُونُ عَجْزًا فِي الْمُوجِدِ لَهُ، كَمَنْ يُوجِدُ الْيَوْمَ سِلَاحًا وَلَا يَقْدِرُ عَلَى إِعْدَامِهِ، وَإِبْطَالِ مَفْعُولِهِ، فَقَدْ يَكُونُ سَبَبًا فِي إِهْلَاكِهِ، وَلَا تَكْتَمِلُ الْقُدْرَةُ حَقًّا إِلَّا بِالْخَلْقِ وَالْإِعْدَامِ مَعًا، وَقَالَ فِي خَلْقِ

Bu delil Kur'an'da genel ve ayrıntılı olarak gelmiştir. Bütün mahlûkatın aslına dair gelen genel delillerden biri şudur: { اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır” [er-Ra'd 13/16]. Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Mülk elinde bulunan Allah yüceler yücesidir ve O her şeye hakkıyla güç yetirendir” [el-Mülk 67/1]. Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece o şeye 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir” [Yâsîn 36/82], ardından da: { فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin melekûtu (mutlak egemenliği) elinde olan Allah münezzehtir” [Yâsîn 36/83] buyurmuştur. Yine: { تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ } “Mülk elinde bulunan Allah yüceler yücesidir ve O her şeye hakkıyla güç yetirendir. O, ölümü ve hayatı yaratandır” [el-Mülk 67/1-2] buyurmuştur; yani varlığın ve yokluğun yaratıcısıdır. Yokluğu yaratmak da kudrete delalet etme bakımından varlığı yaratmaya denktir; zira O var ettiğini yok etmeye kadir olmasaydı var olan şey O'na karşı koymuş olurdu ve bu da onu var edende bir acizlik teşkil ederdi. Tıpkı günümüzde bir silah icat edip de onu yok etmeye ve etkisiz hale getirmeye güç yetiremeyen kimse gibi; zira o silah kendi helakine sebep olabilir. Kudret ancak yaratma ve yok etmenin birlikte bulunmasıyla tam olur. Yüce Allah

السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ [٦ \ ١] .

göklerin ve yerin yaratılışı hakkında şöyle buyurmuştur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur” [el-En'âm 6/1].

وَقَالَ فِي خَلْقِ الْأَفْلَاكِ وَتَنْظِيمِهَا: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ [٢١ \ ٣٣] .

Gök cisimlerinin yaratılışı ve nizamı hakkında ise şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur” [el-Enbiyâ 21/33].

ثُمَّ فِي أُصُولِ الْمَوْجُودَاتِ فِي الْأَرْضِ بِقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا [٢ \ ٢٩] .

Sonra yeryüzündeki varlıkların esasları hakkında şu buyruğu vermiştir: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا } “O, yeryüzünde bulunanların hepsini sizin için yaratandır” [el-Bakara 2/29].

وَفِي أُصُولِ الْأَجْنَاسِ: الْمَاءُ وَالنَّارُ وَالنَّبَاتُ وَالْإِنْسَانُ، قَالَ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ [٥٦ \ ٥٨ - ٥٩] .

Temel cinsler olan su, ateş, bitki ve insan hakkında ise şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?” [el-Vâkı'a 56/58-59].

وَذَكَرَ مَعَهُ الْقُدْرَةَ عَلَى الْإِعْدَامِ: نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ [٥٦ \ ٦٠] .

Bununla beraber yok etme kudretini de zikretmiştir: { نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik ve bizim önümüze geçilemez” [el-Vâkı'a 56/60].

وَفِي أُصُولِ النَّبَاتِ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [٥٦ \ ٦٣، ٦٤] .

Bitkilerin asılları hakkında: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?” [el-Vâkı'a 56/63-64] buyurmuştur.

وَفِي أُصُولِ الْمَاءِ: أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [٥٦ \ ٦٨ - ٦٩] .

Suyun kaynağı hakkında: { أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz?” [el-Vâkı'a 56/68-69] buyurmuştur.

وَفِي أُصُولِ تَطْوِيرِ الْحَيَاةِ: أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ [٥٦ \ ٧١ - ٧٢] .

Hayatın geliştirilmesinin esasları hakkında: { أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ } “Tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi var ettiniz, yoksa var eden biz miyiz?” [el-Vâkı'a 56/71-72] buyurmuştur.

وَفِي جَانِبِ الْحَيَوَانِ أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ الْآيَةَ [٨٨ \ ١٧] .

Hayvanlar hususunda ise: { أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Deveye bakmıyorlar mı, nasıl yaratılmış?” ayetini [el-Gâşiye 88/17] zikretmiştir.

وَلِهَذَا فَقَدْ تَمَدَّحَ تَعَالَى بِهَذِهِ الصِّفَةِ صِفَةِ الْخَلْقِ وَصِفَةِ آلِهَةِ الْمُشْرِكِينَ بِالْعَجْزِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ [٣١ \ ١٠] ، ثُمَّ قَالَ: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٣١ \ ١١] .

İşte bu sebeple Yüce Allah Kendisini bu yaratma sıfatıyla övmüş; müşriklerin ilahlarını ise acizlikle nitelemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ } “O, gökleri görebileceğiniz bir direk olmaksızın yarattı; sizi sarsmasın diye yere sabit dağlar koydu ve orada her türlü canlıyı yaydı. Gökten de bir su indirdik ve orada her güzel çiftten bitkiler yetiştirdik” [Lokmân 31/10]. Ardından da şöyle buyurmuştur: { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “İşte bu, Allah'ın yaratmasıdır. Haydi gösterin bana, O'ndan başkaları ne yaratmıştır? Hayır, o zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler” [Lokmân 31/11].

وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا لَمْ تَخْلُقْ شَيْئًا كَمَا قَالَ تَعَالَى مُوَبِّخًا لَهُمْ: أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ [٧ \ ١٩١] ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ [١٦ \ ١٧] ، ثُمَّ بَيَّنَ نِهَايَةَ ضَعْفِهَا وَعَجْزِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا [٢٥ \ ٣]

Malumdur ki onlar hiçbir şey yaratmamışlardır; nitekim Yüce Allah onları azarlayarak şöyle buyurmuştur: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Kendileri yaratıldığı halde hiçbir şeyi yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” [el-A'râf 7/191]. Şu buyruğunda da ikisinin bir olmadığını beyan etmiştir: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } “Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” [en-Nahl 16/17]. Sonra Yüce Allah onların son derece zayıf ve aciz olduklarını şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا } “O'nu bırakıp, hiçbir şey yaratamayan ve kendileri yaratılmış olan, kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahip bulunmayan, öldürmeye, diriltmeye ve yeniden yaratıp kabirden kaldırmaya güçleri yetmeyen birtakım ilahlar edindiler” [el-Furkân 25/3].

وَهَذَا غَايَةُ الْعَجْزِ، كَمَا ضَرَبَ لِذَلِكَ الْمَثَلَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ [٢٢ \ ٧٣] فَهُمْ حَقًّا لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا، وَلَا ضَرًّا وَلَوْ بِقَدْرِ الذُّبَابَةِ وَهَكَذَا تَرَى صِفَةَ الْخَلْقِ الْمُتَّصِفِ بِهَا ﷾ أَعْظَمَ دَلِيلٍ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ مُتَضَمِّنَةٌ صِفَةَ التَّصْوِيرِ وَالْعِلْمِ لِأَنَّ لِكُلِّ مَخْلُوقٍ صُورَةً تَخُصُّهُ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ عِلْمٍ بِالْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu, acizliğin son noktasıdır. Nitekim buna dair şu misali vermiştir: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapsa, bunu ondan geri de alamazlar. İsteyen de aciz, istenen de!” [el-Hac 22/73]. Onlar gerçekten de bir sinek kadar bile olsa kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahiptirler. İşte böylece Allah celle ve alâ'nın muttasıf olduğu yaratma sıfatının, Yüce Allah'ın vahdaniyetine en büyük delil olduğunu görürsün. Bu sıfat, şekil verme ve ilim sıfatlarını da bünyesinde barındırır; zira her yaratılanın kendine has bir sureti vardır ve bu da daha önce geçtiği üzere ancak gaybı ve görünen âlemi bilmekle mümkündür.

وَهَكَذَا أَيْضًا كَانَ هَذَا الدَّلِيلُ أَقْوَى الْأَدِلَّةِ عَلَى الْبَعْثِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [٣٦ \ ٧٧ - ٨٣] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.

Aynı şekilde bu delil, öldükten sonra dirilmeye dair de en kuvvetli delildir; nitekim Yüce Allah surenin sonuna kadar şöyle buyurmaktadır: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “İnsan, kendisini bir nutfeden (damladan) yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverdi? Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş gitmiş kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir” [Yâsîn 36/77-79].

وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى صَرِيحًا فِي ذَلِكَ وَنَصًّا عَلَيْهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [٢٢ \ ٥] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٢٢ \ ٦ - ٧] .

Aynı şekilde bu husus Yüce Allah'ın şu açık ve sarih buyruğunda da yer almaktadır: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, [bilin ki] biz sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alaktan (aşılanmış yumurtadan), sonra uzuvları şekillenmiş veya şekillenmemiş bir çiğnem et parçasından yarattık ki size [kudretimizi] açıkça gösterelim. Dilediğimizi belirlenmiş bir süreye kadar rahimlerde tutarız; sonra sizi bir bebek olarak çıkarırız, sonra da güçlü çağınıza ulaşasınız [diye sizi büyütürüz]. İçinizden kimi vefat ettirilir, kimi de bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Yeryüzünü de kupkuru görürsün; fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirir” [el-Hac 22/5]. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “İşte bunlar, Allah'ın hak olduğunu, ölüleri dirilttiğini ve O'nun her şeye kadir olduğunu; kıyametin şüphesiz geleceğini ve Allah'ın kabirlerde olanları dirilteceğini gösterir” [el-Hac 22/6-7].

ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ جَاحِدَ هَذَا الدَّلِيلِ إِنَّمَا هُوَ مُكَابِرٌ جَاهِلٌ، ضَالٌّ مُضِلٌّ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ بَعْدَهُ مُبَاشَرَةً: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [٢٢ \ ٨ - ١٠] .

Sonra Yüce Allah, bu delili inkâr edenin ancak inatçı bir cahil, sapan ve saptıran biri olduğunu hemen ardından gelen şu buyruğunda beyan etmiştir: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki hiçbir bilgisi, bir rehberi ve aydınlatıcı bir kitabı olmaksızın, Allah'ın yolundan saptırmak için kibirle yanını bükerek Allah hakkında tartışır. Dünyada onun için bir rezillik vardır; kıyamet gününde de ona yakıcı azabı tattıracağız. [Ona]: 'Bu, kendi ellerinle takdim ettiğin şeyler yüzündendir; yoksa Allah kullara asla zulmedici değildir' [denir]” [el-Hac 22/8-10].

وَمِنْ هُنَا كَانَ أَوَّلُ نِدَاءٍ فِي الْمُصْحَفِ يُوَجَّهُ إِلَى النَّاسِ جَمِيعًا بِعِبَادَةِ اللَّهِ كَانَ لِاسْتِحْقَاقِهِ عِبَادَتَهُ وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ مُتَّصِفٌ بِصِفَةِ الْخَلْقِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

İşte buradan dolayı Mushaf'ta bütün insanlara Allah'a ibadet etmeleri yönünde yöneltilen ilk nida; O'nun yaratma sıfatıyla muttasıf olması sebebiyle yalnız Kendisine ibadet edilmeyi hak edişi gerekçesiyle olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ }

[٢ \ ٢١ - ٢٢] أَيْ: لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا لَهُ بِأَنْدَادٍ فِيمَا اتَّصَفَ بِهِ سُبْحَانَهُ فَلَا تُشْرِكُوهُمْ مَعَ اللَّهِ فِي عِبَادَتِهِ.

“Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız. O ki, yeri sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı; gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı. Artık siz de bile bile Allah'a eşler/ortaklar koşmayın” [el-Bakara 2/21-22]. Yani: O'nun muttasıf olduğu sıfatlarda O'na denk olmadıkları için O'na ibadette hiçbir şeyi Allah'a ortak koşmayın.

فَكَانَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ لِلَّهِ تَعَالَى فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ حَقًّا أَدِلَّةً عَلَى إِثْبَاتِ وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَاتِهِ وَأَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ، وَأَنَّهُ الْمُسْتَحَقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

Bu surenin sonundaki Yüce Allah'a ait bu sıfatlar, gerçekten Yüce Allah'ın zatında, isimlerinde ve sıfatlarında birliğini (vahdaniyetini) ve O'ndan başka hiçbir ilah bulunmayıp yalnızca Kendisine ibadet edilmeyi hak eden olduğunu ispatlayan deliller olmuştur.

وَالْوَاجِبُ عَلَى الْخَلْقِ تَنْزِيهُهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِجَلَالِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ، يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ لِأَنَّهَا مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى [٢٠ \ ٨] لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْمُرَادَ مِنْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى، وَقَدْ بَيَّنَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ الْمُرَادَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا [٧ \ ١٨٠] .

Yaratılmışlara düşen görev ise, O'nu celâline yakışmayan şeylerden tenzih etmektir; O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder; zira onlar O'nun yarattıklarındandır ve O, Azîz'dir, Hakîm'dir. Yüce Allah'ın: { لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى } “En güzel isimler O'nundur” [Tâhâ 20/8] buyruğunda, Sübhânehu ve Teâlâ'nın en güzel isimlere sahip olmasından ne kastedildiği burada açıklanmamıştır. el-A'râf suresindeki şu buyruğunda ise bununla ne kastedildiğini açıklamıştır: { وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا } “En güzel isimler Allah'ındır; o hâlde O'na bunlarla dua edin” [el-A'râf 7/180].

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: سَمَّى اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَسْمَاءَهُ بِالْحُسْنَى؛ لِأَنَّهَا حَسَنَةٌ فِي الْأَسْمَاعِ وَالْقُلُوبِ، فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى تَوْحِيدِهِ وَكَرَمِهِ وَجُودِهِ وَإِفْضَالِهِ، وَمَجِيءُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى بَعْدَ تَعْدَادِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ اسْمًا مِنْ أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، وَلَمْ يَأْتِ حَصْرُهَا وَلَا عَدُّهَا فِي آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ.

Kurtubî şöyle demiştir: Yüce Allah isimlerini 'el-hüsnâ' (en güzel) olarak isimlendirmiştir; çünkü onlar kulaklarda ve kalplerde güzeldir, zira O'nun tevhidini, keremini, cömertliğini ve lütfunu gösterirler. Yüce Allah'ın: { لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى } “En güzel isimler O'nundur” buyruğunun, Kendisinin on dört ismini saydıktan sonra gelmesi, O'nun bundan daha fazla isminin bulunduğuna delalet eder. Allah'ın Kitabı'ndaki hiçbir ayette onların sınırlandırılması ve sayılması yer almamıştır.

وَقَدْ جَاءَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مِائَةً إِلَّا وَاحِدًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَهُوَ وَتْرٌ يُحِبُّ الْوَتْرَ» .

Sahîhayn'da Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: [Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz -yüzden bir eksik- ismi vardır. Kim onları sayar [ve gereğince yaşarsa] cennete girer. O tektir, teki sever.»

وَسَرَدَ ابْنُ كَثِيرٍ عَدَدَ الْمِائَةِ مَعَ اخْتِلَافٍ فِي الرِّوَايَاتِ.

İbn Kesîr, rivayetlerdeki farklılıklarla birlikte yüz sayısını sıralamıştır.

وَذَكَرَ عَنْ آيَةِ «الْأَعْرَافِ» أَنَّهَا لَيْسَتْ مَحْصُورَةً فِي هَذَا الْعَدَدِ لِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَا أَصَابَ أَحَدًا قَطُّ هَمٌّ وَلَا حَزَنٌ فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي عَبْدُكَ، ابْنُ عَبْدِكَ، ابْنُ أَمَتِكَ، نَاصِيَتِي بِيَدِكَ، مَاضٍ فِيَّ حُكْمُكَ، عَدْلٌ فِيَّ قَضَاؤُكَ أَسْأَلُكَ بِكُلِّ اسْمٍ هُوَ لَكَ سَمَّيْتَ بِهِ نَفْسَكَ أَوْ أَنْزَلْتَهُ فِي كِتَابِكَ أَوْ عَلَّمْتَهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ أَوِ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْقُرْآنَ الْكَرِيمَ رَبِيعَ قَلْبِي، وَنُورَ صَدْرِي، وَجَلَاءَ حُزْنِي، وَذَهَابَ هَمِّي إِلَّا أَذْهَبَ اللَّهُ حُزْنَهُ وَهَمَّهُ» الْحَدِيثَ اهـ.

el-A'râf ayeti hakkında ise Ahmed'in Müsned'inde yer alan İbn Mes'ûd hadisinden ötürü isimlerin bu sayıyla sınırlı olmadığını zikretmiştir; nitekim o (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Başına bir keder veya üzüntü gelen bir kimse: 'Allahım! Ben Senin kulunum, kulunun oğluyum, cariyenin oğluyum. Perçemim Senin elindedir. Hakkımdaki hükmün geçerlidir, benim hakkımdaki takdirin adalettir. Kendini isimlendirdiğin, Kitabında indirdiğin, yaratıklarından herhangi birine öğrettiğin veya katındaki gayb ilminde Kendine sakladığın Sana ait her bir isimle Senden; Kur'ân-ı Kerîm'i kalbimin baharı, göğsümün nuru, hüznümün cilası ve kederimin gidericisi kılmanı dilerim' derse, Allah mutlaka onun hüznünü ve kederini giderir...» hadisi. [İntihâ].

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ لِلَّهِ أَسْمَاءً أَنْزَلَهَا فِي كُتُبِهِ، وَأَسْمَاءً خَصَّ بِهَا بَعْضَ خَلْقِهِ كَمَا خَصَّ الْخِضْرَ بِعِلْمٍ مِنْ لَدُنْهُ، وَأَسْمَاءً اسْتَأْثَرَ بِهَا فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَهُ، كَمَا يَدُلُّ

Buradaki delil yeri; Allah'ın kitaplarında indirdiği isimlerinin, Hızır'ı Kendi katından bir ilimle hususî kıldığı gibi bazı yaratıklarına has kıldığı isimlerinin ve katındaki gayb ilminde Kendine sakladığı isimlerinin bulunması konusunda açıktır. Nitekim...

حَدِيثُ الشَّفَاعَةِ: «فَيُلْهِمُنِي رَبِّي بِمَحَامِدَ لَمْ أَكُنْ أَعْرِفُهَا مِنْ قَبْلُ» ، وَالْوَاقِعُ أَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ.

...şefaat hadisi de buna delalet eder: «Bunun üzerine Rabbim, bana daha önce bilmediğim övgüleri ilham eder.» Gerçek şu ki, iki hadis arasında bir çelişki yoktur.

لِأَنَّ الْأَوَّلَ: يَتَعَلَّقُ بِعَدَدٍ مُعَيَّنٍ، وَبِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا مِنَ الْجَزَاءِ.

Çünkü birincisi, belirli bir sayı ve bunun neticesinde elde edilecek mükâfatla ilgilidir.

وَالْحَدِيثُ الثَّانِي: يَتَعَلَّقُ بِبَيَانِ أَقْسَامِ أَسْمَائِهِ تَعَالَى، مِنْ حَيْثُ الْعِلْمُ بِهَا وَتَعْلِيمُهَا وَمَا أُنْزِلُ مِنْهَا.

İkinci hadis ise Yüce Allah'ın isimlerinin bilinmesi, öğretilmesi ve onlardan indirilmiş olanlar bakımından kısımlarının beyanı ile ilgilidir.

وَقَدْ ذَكَرَ هَذَا الْجَمْعَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي كِتَابِ الدَّعَوَاتِ عِنْدَ بَابِ: لِلَّهِ مِائَةُ اسْمٍ غَيْرَ وَاحِدٍ.

İbn Hacer, el-Feth'te Kitâbu'd-Deavât'ta 'Allah'ın yüzden bir eksik ismi vardır' babında bu birleştirmeyi (cem etmeyi) zikretmiştir.

وَقَدْ حَاوَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ اسْتِخْرَاجَ الْمِائَةِ اسْمٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَزَادُوا وَنَقَصُوا؛ لِاعْتِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَقَدْ أَطَالَ فِي الْفَتْحِ بَحْثَ هَذَا الْمَوْضُوعِ فِي أَرْبَعَ عَشْرَةَ صَحِيفَةً مِمَّا لَا غِنَى عَنْهُ وَلَا يُمْكِنُ نَقْلُهُ، وَلَا يَصْلُحُ تَلْخِيصُهُ.

Bazı âlimler bu yüz ismi Kur'an'dan çıkarmaya çalışmış ve farklı mülahazalar sebebiyle [sayıyı] artırmış ve eksiltmişlerdir. [İbn Hacer] el-Feth'te bu konuyu vazgeçilmez olan, aktarılması mümkün olmayan ve özetlenmesi de uygun düşmeyen on dört sayfada uzun uzadıya ele almıştır.

وَقَدْ ذَكَرَ مَنْ أَفْرَدَهَا بِالتَّأْلِيفِ.

Bu konuda müstakil eser yazanları da zikretmiştir.

كَمَا أَنَّ الْقُرْطُبِيَّ ذَكَرَ أَنَّهُ أَلَّفَ فِيهَا، وَأَسَاسُ الْبَحْثِ يَدُورُ عَلَى نُقْطَتَيْنِ:

Aynı şekilde Kurtubî de bu konuda eser yazdığını belirtmiştir. İncelemenin temeli iki nokta etrafında dönmektedir:

الْأُولَى: تَعْيِينُ الْمِائَةِ اسْمٍ الْمُرَادَةِ.

Birincisi: Kastedilen yüz ismin belirlenmesi.

وَالثَّانِيَةُ: مَعْنَى أَحْصَاهَا، وَفِي رِوَايَةٍ حَفِظَهَا.

İkincisi: Saydı (ahsahâ) -bir rivayette de ezberledi/korudu (hafizahâ)- ifadesinin anlamı.

وَقَدْ حَضَرْتُ مَجْلِسًا لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فِي بَيْتِهِ مَعَ الشَّيْخِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَازٍ وَسَأَلَهُ عَنِ الصَّحِيحِ فِي ذَلِكَ، فَكَانَ حَاصِلُ مَا ذَكَرَ فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ أَنَّ التَّعْيِينَ لَمْ يَأْتِ فِيهِ نَصٌّ صَحِيحٌ، وَأَنَّ الْإِحْصَاءَ أَوِ الْحِفْظَ لَا يَنْبَغِي حَمْلُهُ عَلَى مُجَرَّدِ الْحِفْظِ لِلْأَلْفَاظِ غَيْبًا، وَلَكِنْ يُحْمَلُ عَلَى أَحْصَى مَعَانِيهَا وَحَفِظَهَا مِنَ التَّحْرِيفِ فِيهَا وَالتَّبْدِيلِ وَالتَّعْطِيلِ، وَحَاوَلَ التَّخَلُّقَ بِحُسْنِ صِفَاتِهَا كَالْحِلْمِ وَالْعَفْوِ وَالرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَالْحَذَرِ مِنْ مِثْلِ الْجَبَّارِ وَالْقَهَّارِ، وَمُرَاقَبَةِ مِثْلِ: الْحَسِيبِ الرَّقِيبِ، وَكَذَلِكَ التَّعَرُّضُ لِمِثْلِ التَّوَّابِ وَالْغَفُورِ بِالتَّوْبَةِ وَطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ، وَالْهَادِي وَالرَّزَّاقِ بِطَلَبِ الْهِدَايَةِ وَالرِّزْقِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- evinde, Şeyh Abdülazîz b. Abdillâh b. Bâz ile birlikte bulunduğu bir mecliste hazır bulunmuştum. [İbn Bâz] ona bu husustaki sahih görüşü sordu. O mecliste zikrettiği şeyin özeti şuydu: İsimlerin belirlenmesi hususunda sahih bir nass gelmemiştir; ihsâ (sayma) veya hıfz (ezberleme) ise sadece lafızların ezberden bilinmesine hamledilmemeli, bilakis onların anlamlarını kavramaya, tahriften, tebdilden ve ta'tîlden (işlevsiz kılmaktan) korumaya; hilm, afv, re'fet, rahmet, kerem ve benzeri güzel sıfatlarıyla ahlaklanmaya çalışmaya; el-Cebbâr ve el-Kahhâr gibi isimlerden sakınmaya; el-Hasîb ve er-Rakîb gibi isimlerin murakabesinde olmaya; aynı şekilde tevbe ve istiğfar ile et-Tevvâb ve el-Gafûr gibi isimlerin tecellisine yönelmeye, hidayet ve rızık talep ederek el-Hâdî ve er-Rezzâk gibi isimlere yönelmeye hamledilmelidir.

وَنَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَادْعُوهُ بِهَا [٧ \ ١٨٠] أَيْ: اطْلُبُوا مِنْهُ بِأَسْمَائِهِ، فَيُطْلَبُ بِكُلِّ اسْمٍ مَا يَلِيقُ بِهِ تَقُولُ: يَا رَحْمَانُ ارْحَمْنِي، يَا رَزَّاقُ

Kurtubî, Yüce Allah'ın: { فَادْعُوهُ بِهَا } “O'na bunlarla dua edin” [el-A'râf 7/180] buyruğunun tefsirinde İbnü'l-Arabî'den şöyle nakletmiştir: Yani O'ndan isimleriyle isteyin; her isimle ona uygun olan şey istenir. 'Ey Rahmân, bana merhamet et! Ey Rezzâk...'

ارْزُقْنِي، يَا هَادِي اهْدِنِي، يَا تَوَّابُ تُبْ عَلَيَّ، وَهَكَذَا رَتِّبْ دُعَاءَكَ تَكُنْ مِنَ الْمُخْلِصِينَ اهـ.

...bana rızık ver! Ey Hâdî, beni hidayete erdir! Ey Tevvâb, tevbemi kabul et!' dersin. İşte duanı böyle düzenle ki ihlaslı kimselerden olasın. [İntihâ].

مَسْأَلَةٌ

Mesele

يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ هَذَا مَا يَقُولُهُ الْفُقَهَاءُ فِي ذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ عِنْدَ الذَّبْحِ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى قَوْلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ، وَلَا يَقُولُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ؛ لِأَنَّ اسْمَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَقْتَضِي الرَّحْمَةَ، وَهِيَ لَا يَتَنَاسَبُ مَعَهَا الذَّبْحُ وَرَسُولُ الرُّوحِ.

İbnü'l-Arabî'nin bu sözünden, fakihlerin kesim anında Allah'ın adını anarken sadece «Bismillâh» demekle yetinip «er-Rahmâni'r-Rahîm» dememeleri gerektiği yönündeki görüşleri anlaşılır; çünkü Rahmân ve Rahîm isimleri merhameti gerektirir, boğazlama ve canın çıkması ise merhametle bağdaşmaz.

وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ قُدَامَةَ أَنَّهُ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا ذَبَحَ قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ» أَيْ: أَكْبَرُ وَأَقْدَرَكَ عَلَيْهَا، وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْكَ عَلَيْكَ مِنْهَا.

Bunu, İbn Kudâme'nin zikrettiği şu husus da desteklemektedir: Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olduğuna göre o, kurban kestiğinde: «Bismillâhi vallâhu ekber» (Allah'ın adıyla, Allah en büyüktür) derdi. Yani O en büyüktür, seni onun üzerine muktedir kılmıştır; O, senin onun üzerindeki gücünden daha büyüktür.

فَإِذَا فَقِهَ الْإِنْسَانُ أَسْمَاءَ اللَّهِ الْحُسْنَى عَلَى هَذَا النَّحْوِ، كَانَ حَقًّا قَدْ أَحْصَاهَا وَحَفِظَهَا فِي اسْتِعْمَالِهَا فِي مَعَانِيهَا، فَكَانَ حَقًّا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İnsan, Allah'ın güzel isimlerini (esmâ-i hüsnâsını) bu şekilde anlarsa, onları anlamlarında kullanarak gerçekten saymış ve korumuş olur; böylece gerçekten cennet ehlinden olur. İlim Yüce Allah'ın katındadır.

وَلَقَدِ اسْتَوْقَفَنِي طَوِيلًا مَجِيءُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي نِهَايَةِ هَذِهِ السُّورَةِ تَذْيِيلًا لَهَا وَخِتَامًا وَبِأُسْلُوبِ الْإِجْمَالِ وَالتَّفْصِيلِ لِقَضَايَا التَّوْحِيدِ، وَإِقَامَةِ الدَّلِيلِ، وَإِلْزَامِ أَهْلِ الْإِلْحَادِ وَالتَّعْطِيلِ، فَمَكَثْتُ طَوِيلًا أَتَطَلَّبُ رَبْطَهَا بِمَا قَبْلَهَا، فَلَمْ أَجِدْ فِي كُلِّ مَا عَثَرْتُ عَلَيْهِ مِنَ التَّفْسِيرِ أَكْثَرَ مِنْ شَرْحِ الْمُفْرَدَاتِ، وَإِيرَادِ بَعْضِ التَّنْبِيهَاتِ مِمَّا لَا يَنْفُذُ إِلَى أَعْمَاقِ الْمَوْضُوعِ، وَلَا يَشْفِي عَلِيلًا فِي مُجْتَمَعَاتِنَا الْحَدِيثَةِ، أَوْ يُذْهِبُ شُبَهَ الْمَدَنِيَّةِ الْمَادِّيَّةِ، فَرَجَعْتُ إِلَى السُّورَةِ بِكَامِلِهَا أَتَأَمَّلُ مَوْضُوعَهَا فَإِذَا بِهَا تَبْدَأُ أَوَّلًا بِتَسْبِيحِ الْعَوَالِمِ كُلِّهَا لِلَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ، وَهَذَا أَمْرٌ فَوْقَ مُسْتَوَى الْإِدْرَاكِ الْإِنْسَانِيِّ، ثُمَّ تَسُوقُ أَعْظَمَ حَدَثٍ تَشْهَدُهُ الْمَدِينَةُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ مِنْ إِخْرَاجِ الْيَهُودِ، وَلَمْ يَكُنْ مَظْنُونًا إِخْرَاجُهُمْ، فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا فَكَانُوا مَوْضِعَ الْعِبْرَةِ وَالْمَوْعِظَةِ.

Bu ayetlerin bu surenin sonunda tevhid meselelerini özet ve ayrıntılı bir üslupla sunarak, delil ikame ederek, ilhad ve ta'tîl ehlini ilzam ederek bir fezleke ve kapanış olarak gelmesi beni uzun süre düşündürdü. Uzun süre bu ayetlerin öncesiyle irtibatını aradım; fakat ulaştığım tüm tefsirlerde kelimelerin şerhinden ve meselenin derinliklerine inmeyen, modern toplumlarımızdaki dertlere deva olmayan veya maddî medeniyetin şüphelerini gidermeyen bazı uyarılardan fazlasını bulamadım. Bunun üzerine bütün sureye geri dönüp konusunu derinlemesine düşündüm. Bir de gördüm ki sure ilk olarak bütün âlemlerin Azîz ve Hakîm olan Allah'ı tesbih etmesiyle başlıyor; bu ise insan idrakinin üstünde bir durumdur. Sonra Medine'nin hicretten sonra şahit olduğu en büyük hadiseyi, yani Yahudilerin -çıkarılacakları hiç zannedilmezken- çıkarılmasını sevk ediyor; Allah onlara hesaba katmadıkları bir yerden gelmiş ve onlar bir ibret ve öğüt konusu olmuşlardır.

ثُمَّ تَأْتِي لِمَوْقِفِ فَرِيقَيْنِ مُتَقَابِلَيْنِ فَرِيقِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْكَافِرِينَ.

Sonra karşı karşıya duran iki grubun, müminler ve kâfirler grubunun tutumuna gelir.

يَتَمَثَّلُ الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ فِي الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ أُخُوَّةٍ، وَمَوَدَّةٍ، وَرَحْمَةٍ، وَعَطَاءٍ، وَإِيثَارٍ عَلَى النَّفْسِ.

Birinci grup Muhacirler ve Ensar'da ve onların sahip olduğu kardeşlik, sevgi, merhamet, cömertlik ve nefislerine tercih etme (îsâr) ahlakında somutlaşır.

وَيَتَمَثَّلُ الْفَرِيقُ الْآخَرُ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَالْيَهُودِ، وَمَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنْ مُوَاعَدَةٍ، وَإِغْرَاءٍ، وَتَحْرِيضٍ، ثُمَّ تَخَلٍّ عَنْهُمْ وَخِذْلَانٍ لَهُمْ.

Diğer grup ise münafıklar ve Yahudilerde ve onların aralarındaki vaatleşme, kışkırtma ve teşvikte, ardından da onları yüzüstü bırakıp yardımsız terk etmelerinde somutlaşır.

فَكَانَ فِي ذَلِكَ تَصْوِيرٌ لِحِزْبَيْنِ مُتَقَابِلَيْنِ مُتَنَاقِضَيْنِ حِزْبُ الرَّحْمَنِ، وَحِزْبُ الشَّيْطَانِ، وَهِيَ صُورَةُ الْمُجْتَمَعِ فِي الْمَدِينَةِ آنَذَاكَ.

Bunda birbirine karşıt ve zıt iki fırkanın; Rahmân'ın fırkası ile Şeytan'ın fırkasının bir tasviri vardı ki bu, o günkü Medine toplumunun suretiydi.

ثُمَّ تَأْتِي إِلَى مُقَارَنَةٍ أُخْرَى بَيْنَ نَتَائِجِ هَذَيْنِ الْحِزْبَيْنِ وَمُنْتَهَاهُمَا وَعَدَمِ اسْتِوَائِهِمَا، وَفِي ذَلِكَ تَقْرِيرُ الْمَصِيرِ: لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ [٥٩ \ ٢٠] .

Sonra bu iki fırkanın neticeleri, varacakları son ve birbirine eşit olmamaları arasında başka bir mukayeseye gelir ki bunda akıbetin kesinleştirilmesi vardır: { لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [el-Haşr 59/20].

وَهَذِهِ أَخْطَرُ قَضِيَّةٍ فِي كُلِّ أُمَّةٍ أَيْ: تَقْرِيرُ مَصِيرِهَا، ثُمَّ بَيَانُ حَقِيقَةِ تَأْثِيرِ الْقُرْآنِ وَفَعَالِيَّتِهِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ، وَلَوْ كَانَتْ جَبَلًا أَشَمَّ أَوْ حَجَرًا أَصَمَّ لَوْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ لَرَأَيْتُهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، فَإِذَا بِهَا قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى مَوْضُوعِ الْخَلْقِ وَالْخَالِقِ، وَالْأُمَّةِ وَالرِّسَالَةِ، وَالْبَدْءِ وَالنِّهَايَةِ، وَصِرَاعِ الْحَقِّ مَعَ الْبَاطِلِ، وَالْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، وَالنُّفُوسِ فِي الشُّحِّ وَالْإِحْسَانِ، وَكُلُّهَا مَوَاقِفُ عَمَلِيَّةٌ وَمَنَاهِجُ وَاقِعِيَّةٌ وَأَمْثِلَةٌ بَيَانِيَّةٌ.

Bu, her ümmet için en tehlikeli meseledir; yani akıbetinin kesinleşmesi. Ardından Kur'an'ın yaratılmışlar üzerindeki etkisinin ve gücünün hakikatinin beyanı gelir; öyle ki bu yaratılmış yüce bir dağ veya sert bir taş bile olsa, eğer Kur'an ona indirilseydi onun Allah korkusundan baş eğip parça parça olduğunu görürdün. Bir de bakarsın ki sure; yaratılış ve Yaratıcı, ümmet ve risalet, başlangıç ve son, hak ile batılın mücadelesi, küfür ve iman, nefislerin cimriliği ve ihsanı konularını içermiştir; bunların hepsi amelî duruşlar, gerçekçi yöntemler ve edebî misallerdir.

وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.

{ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz”.

فَإِذَا مَا تَوَجَّهَ الْفِكْرُ فِي هَذَا الْعَرْضِ، وَتَنَقَّلَ مِنْ مَوْقِفٍ إِلَى مَوْقِفٍ، وَتَأَمَّلَ صُنْعَ اللَّهِ وَقُدْرَتَهُ وَآيَاتِهِ، نَطَقَ بِتَسْبِيحِهِ، وَعَلِمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، عَلِمَ مَا سَيَكُونُ عَلَيْهِ الْعَالَمُ قَبْلَ وُجُودِهِ، فَأَوْجَدَهُ عَلَى مُقْتَضَى عِلْمِهِ بِهِ، وَسَيَّرَهُ عَلَى النَّحْوِ الَّذِي أَوْجَدَهُ عَلَيْهِ، عَلِمَ خِذْلَانَ الْمُنَافِقِينَ لِلْيَهُودِ قَبْلَ أَنْ يُحَرِّضُوهُمْ، فَكَانَ كَمَا عَلِمَ سُبْحَانَهُ وَحَذَّرَ مِنْ مُشَابَهَتِهِمْ، وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى جَبَلٍ مَاذَا يَكُونُ حَالُهُ، فَحَثَّ الْعِبَادَ بِالْأَخْذِ بِهِ، وَلِعِلْمِهِ هَذَا بِالْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، كَانَ حَقًّا هُوَ اللَّهُ وَحْدَهُ.

Fikir bu sunuma yönelip bir tutumdan diğer tutuma geçtiğinde, Allah'ın sanatını, kudretini ve ayetlerini düşündüğünde, O'nu tesbih ile dile gelir ve bilir ki Sübhânehu; Kendisinden başka ilah olmayan, gaybı ve görünen âlemi (şehadeti) bilendir. Âlemin var olmadan önce ne hâlde olacağını bilmiş, onu bu bilgisi doğrultusunda var etmiş ve var ettiği tarz üzere sevk etmiştir. Münafıkların Yahudileri kışkırtmadan önce onları yüzüstü bırakacaklarını bilmiştir; nitekim Sübhânehu nasıl bildiyse öyle olmuş ve onlara benzemekten sakındırmıştır. Kur'an bir dağa indirilseydi durumunun ne olacağını bilmiş, kulları ona sarılmaya teşvik etmiştir. Gaybı ve şehadeti bu şekilde bildiği için, O gerçekten tek olan Allah'tır.

ثُمَّ مَرَّةً أُخْرَى: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ، بُرْهَانٌ آخَرُ فِي صُوَرٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَبَرَاهِينَ مُتَنَوِّعَةٍ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ سُبْحَانَهُ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ، الْمَلِكُ الْمُهَيْمِنُ عَلَى مُلْكِهِ الْقُدُّوسُ، الْمُسَلَّمُ مِنْ كُلِّ نَقْصٍ، الْمُسَيْطِرُ عَلَى مَا فِي مُلْكِهِ كُلِّهِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٦٧ \ ١] .

Sonra bir kez daha: «O, Kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır; el-Melik'tir, el-Kuddûs'tür, es-Selâm'dır, el-Mü'min'dir, el-Müheymin'dir, el-Azîz'dir, el-Cebbâr'dır, el-Mütekebbir'dir.» Bu, O'nun birliğine (vahdaniyetine) dair çeşitli şekillerde ve muhtelif delillerle ortaya konan başka bir bürhandır: el-Melikü'l-Kuddûs; mülkü üzerinde hâkim olan Melik, her türlü eksiklikten arınmış olan Kuddûs, mülkünün tamamında kontrolü elinde bulunduran ve Kendisinden zerre ağırlığınca bir şey gizli kalmayandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Mülk elinde bulunan [Allah] pek yücedir ve O, her şeye hakkıyla kadirdir” [el-Mülk 67/1].

وَهُنَا وَقْفَةٌ لِتَأَمُّلِ اجْتِمَاعِ تِلْكَ الصِّفَاتِ مَعًا عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَالْمَلِكِ الْقُدُّوسِ وَالسَّلَامِ الْمُهَيْمِنِ، فَنَجِدُهَاِ مُتَرَابِطَةً مُتَلَازِمَةً؛ لِأَنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَمْلِكِ التَّصَرُّفَ وَلَمْ يُهَيْمِنْ عَلَى شَيْءٍ فَلَا فَعَالِيَّةَ لِعِلْمِهِ.

Burada, şu sıfatların bir arada bulunmasını düşünmek için durmak gerekir: Âlimu'l-gaybi ve'ş-şehâde, el-Melikü'l-Kuddûs ve es-Selâmu'l-Müheymin. Bunları birbirine bağlı ve ayrılmaz buluruz; çünkü bilen bir zat, tasarrufta bulunmaya malik değilse ve hiçbir şey üzerinde hâkimiyeti yoksa, bilgisinin bir etkinliği olmaz.

وَالْمَلِكُ الَّذِي لَا يَعْلَمُ وَلَمْ يَتَقَدَّسْ عَنِ النَّقْصِ لَا هَيْمَنَةَ لَهُ عَلَى مُلْكِهِ، فَإِذَا اجْتَمَعَ كُلُّ ذَلِكَ وَتِلْكَ الصِّفَاتُ: الْعِلْمُ وَالْمُلْكُ وَالتَّقْدِيسُ وَالْهَيْمَنَةُ، حَصَلَ الْكَمَالُ وَالْجَلَالُ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا لِلَّهِ وَحْدَهُ الْعَزِيزِ الْجَبَّارِ الْمُتَكَبِّرِ، وَلَا يُشْرِكُهُ أَحَدٌ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى، وَهُنَا، فِي نِهَايَةِ هَذَا السِّيَاقِ يَقِفُ الْمُؤْمِنُ وَقْفَةَ إِجْلَالٍ وَتَعْظِيمٍ لِلَّهِ فَالْخَالِقُ هُوَ الْمُقَدِّرُ قَبْلَ الْإِيجَادِ.

Bilmeyen ve noksanlıktan münezzeh olmayan bir hükümdarın da mülkü üzerinde bir hâkimiyeti olamaz. İşte bütün bunlar ve şu sıfatlar: ilim, mülk, takdis ve hâkimiyet bir araya geldiğinde kemâl ve celâl hâsıl olur; bu da ancak ve ancak Azîz, Cebbâr, Mütekebbir olan Allah'a aittir ve bu sıfatların hiçbirinde O'na kimse ortak olamaz; O, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir. «O, yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah'tır; en güzel isimler O'nundur.» İşte bu bağlamın sonunda mümin, Allah'a karşı saygı ve tazim dolu bir duruş sergiler. Zira Yaratan (el-Hâlik), var etmeden önce takdir edendir.

وَ (الْبَارِئُ) الْمُوجِدُ مِنَ الْعَدَمِ عَلَى مُقْتَضَى الْخَلْقِ وَالتَّقْدِيرِ، وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ قَدَّرَ شَيْئًا أَوْجَدَهُ إِلَّا اللَّهُ.

Yoktan var eden (el-Bâri') ise yaratma ve takdirin gereğine göre yokluktan var edendir. Bir şeyi takdir eden herkes, Allah müstesna, onu var edemez.

وَ (الْمُصَوِّرُ) الْمُشَكِّلُ لِكُلِّ مَوْجُودٍ عَلَى الصُّورَةِ الَّتِي أَوْجَدَهُ عَلَيْهَا، وَلَمْ يُفْرِدْ كُلَّ فَرْدٍ مِنْ مَوْجُودَاتِهِ عَلَى صُورَةٍ تَخْتَصُّ بِهِ إِلَّا اللَّهُ ﷾، كَمَا هُوَ مَوْجُودٌ فِي خَلْقِ اللَّهِ لِلْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ كُلٍّ فِي صُورَةٍ تَخُصُّهُ.

Şekil veren (el-Musavvir) ise her varlığı onu var ettiği suret üzere biçimlendirendir. Varlıklarından her bir ferdi kendine has bir surette kılan sadece Azîz ve Celîl olan Allah'tır. Nitekim Allah'ın insanı, hayvanı ve bitkiyi yaratmasında her biri kendine has bir surettedir.

وَبِالرُّجُوعِ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى أَوَّلِ السِّيَاقِ، فَإِنَّ الْخَلْقَ وَالتَّقْدِيرَ لَابُدَّ أَنْ يَكُونَ بِمُوجَبِ الْعِلْمِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الْحَاضِرِ الْمُشَاهَدِ أَوْ لِلْمُسْتَقْبَلِ الْغَائِبِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا لِلَّهِ وَحْدَهُ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، فَكَانَ تَقْدِيرُهُ بِمُوجَبِ عِلْمِهِ وَالْمَلِكُ الْقُدُّوسُ الْقَادِرُ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي مُلْكِهِ يُوجِدُ مَا يُقَدِّرُهُ.

Bağlamın başına tekrar dönüldüğünde; yaratma ve takdir, ister hazırda görünen ister gelecekte gayb olsun, mutlaka ilmin gereğince olmalıdır. Bu da yalnızca gaybı ve görüneni bilen (Âlimu'l-gaybi ve'ş-şehâde) tek olan Allah'a aittir. O'nun takdiri ilminin gereğince olmuştur; mülkünde tasarruf etmeye kadir olan el-Melikü'l-Kuddûs, takdir ettiğini var eder.

وَ (الْمُهَيْمِنُ) : يُسَيِّرُ مَا يُوجِدُهُ عَلَى مُقْتَضَى مَا يُقَدِّرُهُ.

el-Müheymin (Gözetip denetleyen) ise var ettiğini takdir ettiği doğrultuda sevk edip yönetir.

وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى، الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يُقْهَرُ الْجَبَّارُ الَّذِي يَقْهَرُ كُلَّ شَيْءٍ لِإِرَادَتِهِ، وَتَقْدِيرِهِ، وَيُخْضِعُهُ لِهَيْمَنَتِهِ.

O, takdir edip yol gösterendir; mağlup edilemeyen el-Azîz'dir, her şeyi iradesine ve takdirine boyun eğdiren, hâkimiyetine ram eden el-Cebbâr'dır.

(الْمُتَكَبِّرُ) الَّذِي لَا يَتَطَاوَلُ لِكِبْرِيَائِهِ مَخْلُوقٌ، وَأَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُشَارِكَهُ غَيْرُهُ فِي صِفَاتِهِ، تَكَبَّرَ عَنْ أَنْ يُمَاثِلَهُ غَيْرُهُ أَوْ يُشَارِكَهُ أَحَدٌ فِيمَا اخْتَصَّ بِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ.

el-Mütekebbir, büyüklüğüne hiçbir mahlukun erişemeyeceği, sıfatlarında başkasının Kendisine ortak olmasından çok daha yüce olan, başkasının Kendisine denk olmasından veya Kendisine has olan şeylerde birinin Kendisine ortak olmasından yüce olandır. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir.

وَفِي نِهَايَةِ السِّيَاقِ إِقَامَةُ الْبُرْهَانِ الْمُلْزِمِ وَانْتِزَاعُ الِاعْتِرَافِ وَالتَّسْلِيمِ: هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ وَهُوَ أَعْظَمُ دَلِيلٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ كَمَا قَالَ: دَلِيلُ الْإِلْزَامِ؛ لِأَنَّ الْخَلْقَ لَابُدَّ لَهُمْ مِنْ خَالِقٍ، وَهَذِهِ قَضِيَّةٌ مَنْطِقِيَّةٌ مُسَلَّمَةٌ، وَهِيَ أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ لَابُدَّ لَهُ مِنْ مُوجِدٍ، وَقَدْ أَلْزَمَهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ [٥٢ \ ٣٥] ، وَهَذَا بِالسَّيْرِ وَالتَّقْسِيمِ أَنْ يُقَالَ: إِمَّا خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ خَلَقَهُمْ أَيْ: مِنَ الْعَدَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ

Bağlamın sonunda bağlayıcı delilin ikamesi, itiraf ve teslimiyetin alınması vardır: «O; Hâlik, Bâri', Musavvir olan Allah'tır.» Bu, daha önce geçtiği üzere en büyük delildir. Nitekim belirtildiği gibi bu, bir ilzam (bağlayıcı kılma) delilidir; zira mahluklar için mutlaka bir yaratıcı lazımdır. Bu, teslim edilmiş mantıksal bir önermedir; o da her var olan için mutlaka bir var edicinin bulunması gerektiğidir. Nitekim Yüce Allah şu buyruğuyla onları bağlayıcı kılmıştır: { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ } “Yoksa onlar hiçbir şey olmaksızın mı yaratıldılar, yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar?” [et-Tûr 52/35]. Bu, sebr ve taksim (bölme ve eleme) yoluyla şöyle demektir: Ya kendilerini yaratan bir şey olmaksızın, yani yokluktan yaratıldılar ki malumdur ki...

الْعَدَمَ لَا يَخْلُقُ شَيْئًا؛ لِأَنَّ فَاقِدَ الشَّيْءِ لَا يُعْطِيهِ، وَالْعَدَمُ لَيْسَ أَمْرًا وُجُودِيًّا حَتَّى يُمْكِنَ لَهُ أَنْ يُوجِدَ مَوْجُودًا.

...yokluk hiçbir şeyi yaratamaz; zira bir şeye sahip olmayan onu veremez ve yokluk, bir varlığı meydana getirebilecek varlıksal bir unsur değildir.

أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ؟

{ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ } “Yoksa yaratanlar kendileri midir?”

وَهُمْ أَيْضًا يَعْلَمُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَخْلُقُوا أَنْفُسَهُمْ، فَيَبْقَى الْمَخْلُوقُ لَابُدَّ لَهُ مِنْ خَالِقٍ، وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى: الْخَالِقُ الْبَارِئُ.

Onlar kendilerini yaratmadıklarını bizzat kendileri de bilmektedirler. Dolayısıyla mahlukun mutlaka bir yaratıcısı olması gerekir; O da Yüce Allah'tır: el-Hâlik, el-Bâri'.

وَلَوْ قِيلَ مِنْ جَانِبِ الْمُنْكِرِ: إِنَّ مَا نُشَاهِدُهُ مِنْ وُجُودِ الْمَوْجُودِ كَالْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ يَتَوَقَّفُ وُجُودُهُ عَلَى أَسْبَابٍ نُشَاهِدُهَا، كَالْأَبَوَيْنِ لِلْحَيَوَانِ، وَكَالْحَرْثِ وَالسَّقْيِ لِلنَّبَاتِ. . . إِلَخْ، فَجَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْمُصَوِّرُ، فَهَلِ الْأَبَوَانِ يَمْلِكَانِ تَصْوِيرَ الْجَنِينِ مِنْ جِنْسِ الذُّكُورَةِ أَوِ الْأُنُوثَةِ، أَوْ مِنْ جِنْسِ اللَّوْنِ، وَالطُّولِ وَالْقِصَرِ وَالشَّبَهِ؟

Şayet inkârcı tarafından: 'İnsan, hayvan ve bitki gibi varlığını müşahede ettiğimiz şeylerin var olması; hayvan için anne-baba, bitki için sürme ve sulama gibi müşahede ettiğimiz sebeplere bağlıdır...' denilirse; Yüce Allah'ın «el-Musavvir» buyruğu gelmektedir. Acaba anne ve baba, ceninin erkek veya dişi olmasını, rengini, uzun veya kısa oluşunu ve benzerliğini şekillendirmeye malik midir?

الْجَوَابُ: لَا وَكَلَّا، بَلْ ذَلِكَ لِلَّهِ وَحْدَهُ، هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ [٤٢ \ ٤٩] .

Cevap: Hayır, asla! Bilakis bu, yalnızca Allah'a aittir; rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir; dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O Alîm'dir, Kadîr'dir” [eş-Şûrâ 42/49-50].

وَكَذَلِكَ فِي النَّبَاتِ تُوضَعُ الْحَبَّةُ وَتُسْقَى بِالْمَاءِ، فَالتُّرْبَةُ وَاحِدَةٌ، وَالْمَاءُ وَاحِدٌ، فَمَنِ الَّذِي يُصَوِّرُ شَكْلَ النَّبَاتِ هَذَا نَجْمٌ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَذَاكَ نَبْتٌ عَلَى سَاقٍ، وَهَذَا كَرْمٌ عَلَى عَرْشٍ، وَذَاكَ نَخْلٌ بَاسِقَاتٌ، فَإِذَا طَلَعَتِ الثَّمَرَةُ فِي أَوَّلِ طَوْرِهَا فَمَنِ الَّذِي يُصَوِّرُهَا فِي شَكْلِهَا، مِنِ اسْتِدَارَتِهَا أَوِ اسْتِطَالَتِهَا أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ؟ وَإِذَا تَطَوَّرَتْ إِلَى النُّضْجِ فَمَنِ الَّذِي صَوَّرَهَا فِي لَوْنِهَا الْأَحْمَرِ أَوِ الْأَصْفَرِ أَوِ الْأَسْوَدِ أَوِ الْأَخْضَرِ أَوِ الْأَبْيَضِ؟ هَلْ هِيَ التُّرْبَةُ أَوِ الْمَاءُ أَوْ هُمَا مَعًا، لَا وَكَلَّا. إِنَّهُ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ، سُبْحَانَهُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا.

Aynı şekilde bitkide de tohum atılır ve suyla sulanır; toprak birdir, su da birdir. Peki bitkinin şeklini; kimini yeryüzünde gövdesiz bir bitki, kimini bir gövde üzerinde yükselen fidan, kimini çardak üzerine sarılmış asma, kimini de ulu hurma ağaçları olarak şekillendiren kimdir? Meyve ilk evresinde çıktığında onu yuvarlaklığı, uzunluğu veya başka bir biçimiyle şekillendiren kimdir? Olgunlaşma evresine geçtiğinde onu kırmızı, sarı, siyah, yeşil veya beyaz rengiyle şekillendiren kimdir? Toprak mıdır, su mudur, yoksa her ikisi birlikte midir? Hayır, asla! Şüphesiz O; Hâlik, Bâri' ve Musavvir olan Allah'tır; O münezzehtir, en güzel isimler O'nundur, göklerde ve yerde olanlar isteyerek veya istemeyerek O'nu tesbih eder.

وَهُنَا عَوْدٌ عَلَى بَدْءٍ يَخْتِمُ السُّورَةَ بِمَا بَدَأَتْ بِهِ مَعَ بَيَانِ مُوجِبَاتِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ، وَآيَاتِ وَحْدَانِيَّتِهِ، سُبْحَانَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.

İşte burada başa dönülerek sure, başladığı şeyle; O'nun [tesbih edilmeyi hak edişinin] gerekçeleri, hak edişi ve birliğinin delilleri beyan edilerek sonlandırılmaktadır; O münezzehtir, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, O Azîz'dir, Hakîm'dir.