الْأُولَى: أَنْ يَقْدِرَ عَلَى نُصْحِهِ وَأَمْرِهِ بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهْيِهِ عَنِ الْمُنْكَرِ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَحْصُلَ مِنْهُ ضَرَرٌ أَكْبَرُ مِنَ الْأَوَّلِ، فَآمِرُهُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ مُجَاهِدٌ سَالِمٌ مِنَ الْإِثْمِ وَلَوْ لَمْ يَنْفَعْ نُصْحُهُ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ نُصْحُهُ لَهُ بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ مَعَ اللُّطْفِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَظِنَّةُ الْفَائِدَةِ.
Birincisi: İlk durumdan daha büyük bir zarar doğmaksızın ona nasihat etmeye, iyiliği emretmeye ve kötülükten nehyetmeye güç yetirebilmesidir. Bu durumda ona emreden kimse, nasihati fayda vermese bile günahtan kurtulmuş bir mücahiddir. Ona yapacağı nasihatin güzel öğütle ve lütufla (yumuşaklıkla) olması gerekir; zira fayda umulan yol budur.
الثَّانِيَةُ: أَلَّا يَقْدِرَ عَلَى نُصْحِهِ لِبَطْشِهِ بِمَنْ يَأْمُرُهُ، وَتَأْدِيَةِ نُصْحِهِ لِمُنْكَرٍ أَعْظَمَ، وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ يَكُونُ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِ بِالْقُلُوبِ، وَكَرَاهَةِ مُنْكَرِهِ، وَالسَّخَطِ عَلَيْهِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ هِيَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ.
İkincisi: [Sultanın] kendisine [iyiliği] emreden kimseye zorbalık etmesi ve nasihatin daha büyük bir kötülüğe yol açacak olması sebebiyle ona nasihat etmeye güç yetirememesidir. Bu durumda ona karşı çıkmak kalple, işlediği kötülüğü hoş görmemekle ve ona öfkelenmekle (buğzetmekle) olur; bu durum ise imanın en zayıf derecesidir.
الثَّالِثَةُ: أَنْ يَكُونَ رَاضِيًا بِالْمُنْكَرِ الَّذِي يَعْمَلُهُ السُّلْطَانُ، مُتَابِعًا لَهُ عَلَيْهِ، فَهَذَا شَرِيكُهُ فِي الْإِثْمِ، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ عَنْ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أُمِّ سَلَمَةَ هِنْدٍ بِنْتِ أَبِي أُمَيَّةَ ﵂: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ عَلَيْكُمْ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ، فَمَنْ كَرِهَ فَقَدَ بَرِئَ، وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ، وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ» ، قَالُوا:
Üçüncüsü: Sultanın işlediği kötülüğe razı olması ve bu hususta ona uymasıdır. İşte bu kimse onun günahına ortaktır. Zikredilen hadis, Bakara sûresinde Müminlerin Annesi Ümmü Seleme Hind bint Ebî Ümeyye'den (radıyallâhu anhâ) naklettiğimiz, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu hadistir: «Üzerinize birtakım yöneticiler tayin olunacaktır; siz [onların bazı amellerini] meşru/iyi görecek, [bazılarını da] yadırgayacaksınız. Kim [kalbiyle] hoşlanmazsa [günahtan] berî olur, kim de [diliyle/eliyle] karşı çıkarsa selamete erer. Fakat kim razı olur ve uyarsa [o helak olur].» [Sahâbîler]:
يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا نُقَاتِلُهُمْ؟ قَالَ: «لَا مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلَاةَ» ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» .
«Ey Allah'ın Resûlü, onlarla savaşmayalım mı?» dediler. [Resûlullah]: «Hayır, aranızda namazı kıldırdıkları müddetçe [savaşmayın]» buyurdu. Bunu Müslim Sahîh'inde tahric etmiştir.
فَقَوْلُهُ ﷺ: «فَمَنْ كَرِهَ» يَعْنِي بِقَلْبِهِ، وَلَمْ يَسْتَطِعْ إِنْكَارًا بِيَدٍ وَلَا لِسَانٍ «فَقَدَ بَرِئَ» مِنَ الْإِثْمِ، وَأَدَّى وَظِيفَتَهُ، «وَمَنْ أَنْكَرَ» بِحَسْبِ طَاقَتِهِ «فَقَدْ سَلِمَ» مِنْ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ، «وَمَنْ رَضِيَ» بِهَا «وَتَابَعَ» عَلَيْهَا، فَهُوَ عَاصٍ كَفَاعِلِهَا.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim hoşlanmazsa» sözü; yani eliyle ve diliyle karşı çıkmaya güç yetiremeyip kalbiyle hoşlanmazsa «berî olur», [yani] günahtan berî olur ve vazifesini yapmış sayılır demektir. Gücü yettiğince «karşı çıkan ise» bu günahtan «selamete erer». Kim de [o kötülüğe] «razı olur» ve onda [yöneticiye] «uyarsa», onu bizzat yapan gibi günahkâr olur.
وَنَظِيرُهُ حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عِنْدَ مُسْلِمٍ: قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ» وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ، صِيغَةُ إِغْرَاءٍ، يَعْنِي: الْزَمُوا حِفْظَهَا، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي «الْخُلَاصَةِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Bunun bir benzeri de Müslim'de geçen Ebû Saîd el-Hudrî'nin (radıyallâhu anh) şu hadisidir: O şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle [düzeltsin]; buna da gücü yetmezse kalbiyle [buğzetsin]. Bu ise imanın en zayıf derecesidir.» Bu kerim ayetteki: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” [Mâide 5/105] sözü bir teşvik kalıbıdır (iğrâ); yani "onları korumaya sarılın/kendinize sahip çıkın" demektir. Nitekim el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَالْفِعْلُ مِنْ أَسْمَائِهِ عَلَيْكَا وَهَكَذَا دُونَكَ مَعْ إِلَيْكَا
"Fiil [isimlerinden] birisi aleyke (عَلَيْكَ) lafzıdır, / Dûneke (دُونَكَ) ile ileyke (إِلَيْكَ) de böyledir."
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كَاتِمَ الشَّهَادَةِ آثِمٌ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَذَا الْإِثْمَ مِنَ الْآثَامِ الْقَلْبِيَّةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ [٢ \ ٢٨٣] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْشَأَ الْآثَامِ وَالطَّاعَاتِ جَمِيعًا مِنَ الْقَلْبِ ; لِأَنَّهُ إِذَا صَلَحَ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ } “...Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; yoksa şüphesiz günahkârlardan oluruz” sözü; Bu kerim ayette şahitliği gizleyenin günahkâr olduğunu zikretmiş, başka bir yerde ise bu günahın kalbî günahlardan olduğunu açıklamıştır ki o da: { وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “...Kim onu gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır...” [Bakara 2/283] buyruğudur. Bilinmektedir ki günahların ve itaatlerin tamamının kaynağı kalptir; çünkü o iyi olursa bütün beden iyi olur, o bozulursa da bütün beden [bozulur].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي، مَعْنَاهُ إِخْرَاجُهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءً بِمَشِيئَةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، كَمَا أَوْضَحَهُ بِقَوْلِهِ: وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ [٣ \ ٤٩] .
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي } “...Hani benim iznimle ölüleri [kabirlerinden diri olarak] çıkarıyordun...” sözünün anlamı; Allah'ın dilemesi ve kudretiyle onların kabirlerinden diri olarak çıkarılmalarıdır. Nitekim bunu: { وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ } “...Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim...” [Âl-i İmrân 3/49] sözüyle açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ الْآيَةَ، لَمْ يَذْكُرْ هُنَا كَيْفِيَّةَ كَفِّهِ إِيَّاهُمْ عَنْهُ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ، وَقَوْلِهِ: وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ [٤ \ ١٥٨] ، وَقَوْلِهِ: وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [٣ \ ٥٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ } “Hani sen onlara apaçık deliller getirdiğinde İsrailoğullarını senden engellemiştim...” sözü; Burada onları ondan nasıl engellediğini zikretmemiş, fakat başka yerlerde bunu açıklamıştır. Nitekim: { وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “...Oysa onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat kendilerine öyle benzetildi...”, { وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “...Onu kesinlikle öldürmediler. Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti...” [Nisâ 4/158] ve { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “...Ve seni inkâr edenlerden arındıracağım...” [Âl-i İmrân 3/55] buyurmuş olup buna benzer başka ayetler de vardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ الْآيَةَ، قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْمُرَادُ بِالْإِيحَاءِ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ الْإِلْهَامُ، وَيَدُلُّ لَهُ وُرُودُ الْإِيحَاءِ فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ، كَقَوْلِهِ: وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ الْآيَةَ [١٦ \ ٦٨] ، يَعْنِي أَلْهَمَهَا، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ } “Hani Havarilere vahyetmiştim...” sözü; İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Havarilere vahyetmekten maksat ilhamdır. Kur'an'da vahyin ilham manasında gelmesi de buna delalet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti...” [Nahl 16/68] ayetindeki vahiy, ona ilham etti demektir. Bazı âlimler şöyle demiştir:
وَمِنْهُ وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ [٢٨ \ ٧] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مَعْنَاهُ: أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ إِيحَاءً حَقِيقِيًّا بِوَاسِطَةِ عِيسَى - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.
{ وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ } “Mûsâ'nın annesine: 'Onu emzir' diye vahyettik” [Kasas 28/7] ayeti de bu kabildendir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: Bunun manası, Îsâ -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- vasıtasıyla Havarilere hakiki bir vahiyle vahyettiğimdir.