فَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَدَاوُدُ: لَا ضَمَانَ فِي شَجَرِهِ وَنَبَاتِهِ، وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا أَجِدُ دَلِيلًا أُوجِبُ بِهِ فِي شَجَرِ الْحَرَمِ فَرْضًا مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا إِجْمَاعٍ، وَأَقُولُ كَمَا قَالَ مَالِكٌ: نَسْتَغْفِرُ اللَّهَ تَعَالَى.
İlim ehlinden aralarında Mâlik, Ebû Sevr ve Dâvûd'un da bulunduğu bir grup: «[Harem'in] ağacında ve bitkisinde tazminat yoktur» demiştir. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: «Kitap'tan, Sünnet'ten ve icmâdan Harem'in ağacı konusunda bir vecibe öngörmemi gerektirecek hiçbir delil bulamıyorum; ben de Mâlik'in dediği gibi diyorum: Allah Teâlâ'dan bağışlanma dileriz.»
وَالَّذِينَ قَالُوا بِضَمَانِهِ، مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، إِلَّا أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ قَالَ: يَضْمَنُ كُلَّهُ بِالْقِيمَةِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ: يَضْمَنُ الشَّجَرَةَ الْكَبِيرَةَ بِبَقَرَةٍ، وَالصَّغِيرَةَ بِشَاةٍ، وَالْخَلَا بِقِيمَتِهِ، وَالْغُصْنَ بِمَا نَقَصَ، فَإِنْ نَبْتَ مَا قَطَعَ مِنْهُ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَسْقُطُ الضَّمَانُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ بِعَدَمِ سُقُوطِهِ.
Onun tazmin edileceğini söyleyenler ise Şâfiî, Ahmed ve Ebû Hanîfe'dir; ancak Ebû Hanîfe: «Tümü kıymetiyle tazmin edilir» demiştir. Şâfiî ve Ahmed ise: «Büyük ağaç bir sığırla, küçük ağaç bir koyunla, taze ot kıymetiyle, dal ise sebep olduğu eksilme miktarınca tazmin edilir; kestiği şey yeniden biterse» demişlerdir. [Devamında] bazısı: «Tazminat düşer» derken, bazısı da düşmeyeceğini söylemiştir.
وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ: فِي الدَّوْحَةِ بَقَرَةٌ، وَفِي الشَّجَرَةِ الْجَزْلَةِ شَاةٌ، بِآثَارٍ رُوِيَتْ فِي ذَلِكَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ كَعُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالدَّوْحَةُ: هِيَ الشَّجَرَةُ الْكَبِيرَةُ، وَالْجَزْلَةُ: الصَّغِيرَةُ.
«Büyük ağaçta bir sığır, küçük ağaçta ise bir koyun gerekir» diyenler, bu hususta Ömer ve İbn Abbâs gibi bazı sahâbîlerden rivayet edilen eserleri delil getirmişlerdir. Devha (دَوْحَة): Büyük ağaçtır; Cezle (جَزْلَة) ise: Küçük [ağaçtır].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: حَرَمُ الْمَدِينَةِ، اعْلَمْ أَنَّ جَمَاهِيرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمَدِينَةَ حَرَمٌ أَيْضًا لَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا، وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا، وَخَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ الْجُمْهُورَ، فَقَالَ: إِنَّ حَرَمَ الْمَدِينَةِ لَيْسَ بِحَرَمٍ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَلَا تَثْبُتُ لَهُ أَحْكَامُ الْحَرَمِ مِنْ تَحْرِيمِ قَتْلِ الصَّيْدِ، وَقَطْعِ الشَّجَرِ، وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ تَرُدُّ هَذَا الْقَوْلَ، وَتَقْضِي بِأَنَّ مَا بَيْنَ لَابَتَيِ الْمَدِينَةِ حَرَمٌ، وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهُ إِلَّا لِعَلَفٍ، فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ كَمَا حَرَمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ "، الْحَدِيثُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
On İkinci Mesele: Medine Harami. Bil ki ulemânın cumhuru, Medine'nin de avı ürkütülmeyen ve taze otu biçilmeyen bir harem olduğu görüşündedir. Ebû Hanîfe ise cumhura muhalefet ederek şöyle demiştir: «Medine harami hakikatte bir harem değildir; avını öldürmenin ve ağacını kesmenin haram kılınması gibi harem hükümleri onun için sabit olmaz.» Sahih ve açık hadisler bu görüşü reddetmekte, Medine'nin iki kara taşlığı (lâbeteyn) arasının harem olduğuna, hayvan yemi dışında avının ürkütülmeyeceğine ve taze otunun biçilmeyeceğine hükmetmektedir. Bu kabilden olmak üzere, Abdullah b. Zeyd b. Âsım'ın rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İbrâhim Mekke'yi harem kıldı; ben de İbrâhim'in Mekke'yi harem kıldığı gibi Medine'yi harem kıldım.» Hadis müttefekun aleyhtir.
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: " حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا بَيْنَ لَابَتَيِ الْمَدِينَةِ، وَجَعَلَ اثْنَيْ عَشَرَ مِيلًا حَوْلَ الْمَدِينَةِ حِمًى "، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَقُولُ: " لَوْ رَأَيْتُ الظِّبَاءَ تَرْتَعُ فِي الْمَدِينَةِ مَا ذَعَرْتُهَا "، وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا فِي الْمَدِينَةِ، قَالَ: " سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُحَرِّمُ شَجَرَهَا أَنْ يَخْبِطَ أَوْ يُعْضَدَ "، رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ. وَعَنْ أَنَسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَشْرَفَ عَلَى الْمَدِينَةِ، فَقَالَ: " اللَّهُمَّ إِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ جَبَلَيْهَا مِثْلَ مَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ، اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي مُدِّهِمْ وَصَاعِهِمْ "، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'nin iki taşlığı arasını harem kıldı ve Medine'nin etrafındaki on iki millik alanı koruluk (himâ) yaptı.» Bu hadis de müttefekun aleyhtir. Ebû Hüreyre şöyle derdi: «Ceylanları Medine'de otlarken görsem onları ürkütmem.» Yine Ebû Hüreyre'den Medine hakkında rivayet edildiğine göre o: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onun ağacının silkelenerek yaprağının dökülmesini veya kesilmesini yasakladığını işittim» demiştir; bunu İmam Ahmed rivayet etmiştir. Enes'ten rivayet edildiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye tepeden bakıp şöyle buyurdu: «Allahım! İbrâhim'in Mekke'yi harem kıldığı gibi ben de onun iki dağı arasını harem kılıyorum. Allahım! Onların müddlerine ve sâlarına bereket ver!» Müttefekun aleyhtir.
وَلِلْبُخَارِيِّ عَنْهُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " الْمَدِينَةُ حَرَامٌ مِنْ كَذَا إِلَى كَذَا، لَا يُقْطَعُ شَجَرُهَا، وَلَا يُحْدَثُ فِيهَا حَدَثٌ، مَنْ أَحْدَثَ فِيهَا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ
Buhârî'nin ondan rivayetinde ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Medine şuradan şuraya kadar haramdır; ağacı kesilmez ve orada bir bidat/kötülük işlenmez. Kim orada bir kötülük işlerse, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun.»
أَجْمَعِينَ "، وَلِمُسْلِمٍ، عَنْ عَاصِمٍ الْأَحْوَلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسًا، أَحَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ هِيَ حَرَامٌ، لَا يُخْتَلَى خَلَاهَا "، الْحَدِيثَ.
Müslim'in Âsım el-Ahvel'den rivayetinde o şöyle demiştir: Enes'e: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'yi harem kıldı mı?» diye sordum. O da: «Evet, orası haramdır; taze otu biçilmez» dedi...
وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " إِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ، حَرَامٌ مَا بَيْنَ مَأْزِمَيْهَا أَلَّا يُهْرَاقَ فِيهَا دَمٌ، وَلَا يُحْمَلَ فِيهَا سِلَاحٌ وَلَا يُخْبَطَ فِيهَا شَجَرٌ إِلَّا لِعَلَفٍ "، رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben Medine'yi harem kıldım. İki geçidi/dağ boğazı arası orada kan dökülmemesi, silah taşınmaması ve hayvan yemi dışında ağacının yaprağının silkelenip dökülmemesi bakımından haramdır.» Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وَعَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا، لَا يُقْطَعُ عِضَاهُهُا، وَلَا يُصَادُ صَيْدُهَا "، رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا.
Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İbrâhim Mekke'yi harem kıldı; ben de Medine'nin iki taşlığı arasını harem kıldım; dikeni/ağacı kesilmez, avı avlanmaz.» Bunu da Müslim rivayet etmiştir.
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " الْمَدِينَةُ حَرَامٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ "، الْحَدِيثُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Medine, Âyr'dan Sevr'e kadar haramdır.» Hadis müttefekun aleyhtir.
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْمَدِينَةِ " لَا يُخْتَلَى خَلَاهَا وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا، وَلَا تُلْتَقَطُ لُقَطَتُهَا إِلَّا لِمَنْ أَشَادَ بِهَا، وَلَا يَصْلُحُ لِرَجُلٍ أَنْ يَحْمِلَ فِيهَا السِّلَاحَ لِقِتَالٍ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ تُقْطَعَ فِيهَا شَجَرَةٌ، إِلَّا أَنْ يَعْلِفَ رَجُلٌ بَعِيرَهُ "، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَرَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ.
Ali'den (radıyallâhu anh), Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Medine hakkında rivayet edildiğine göre: «Onun taze otu biçilmez, avı ürkütülmez, onu ilan edecek kimseden başkası yitiğini alamaz, bir kimsenin orada savaş için silah taşıması uygun olmaz ve bir kimsenin devesine yem vermesi dışında orada bir ağacın kesilmesi geçerli/caiz olmaz.» Bunu Ebû Dâvûd sahih bir isnatla rivayet etmiş, İmam Ahmed de rivayet etmiştir.
وَعَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لَابَتَيِ الْمَدِينَةِ أَنْ يُقْطَعَ عِضَاهُهُا، أَوْ يُقْتَلَ صَيْدُهَا ".
Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben, Medine'nin iki taşlığı arasını ağacının kesilmesini yahut avının öldürülmesini haram kılıyorum.»
وَقَالَ: " الْمَدِينَةُ خَيْرٌ لَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ، لَا يَخْرُجُ عَنْهَا أَحَدٌ رَغْبَةً إِلَّا أَبْدَلَ اللَّهُ فِيهَا مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ، وَلَا يَثْبُتُ أَحَدٌ عَلَى لَأْوَائِهَا وَجَهْدِهَا إِلَّا كُنْتُ لَهُ شَهِيدًا، أَوْ شَفِيعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ "، رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Ve şöyle buyurdu: «Bilmiş olsalardı Medine onlar için daha hayırlıdır. Kim [orayı] beğenmeyip/yüz çevirip oradan çıkarsa, Allah onun yerine orada ondan daha hayırlı olan birini koyar. Kim de onun sıkıntısına ve zorluğuna sabrederse, kıyamet gününde ben ona mutlaka bir şahit veya şefaatçi olurum.» Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وَعَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا " رَوَاهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا.
Râfi‘ b. Hadîc'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İbrâhim Mekke'yi harem kıldı; ben de onun [Medine'nin] iki taşlığı arasını harem kılıyorum.» Bunu da Müslim rivayet etmiştir.
وَعَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ﵁ قَالَ: أَهْوَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِيَدِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَقَالَ: " إِنَّهَا حَرَمٌ آمِنٌ "، رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا.
Sehl b. Huneyf'ten (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle Medine'ye işaret edip: «Şüphesiz orası güvenli bir haremdir» buyurdu. Bunu Müslim de Sahîh'inde rivayet etmiştir.
وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ أَبِي سَعِيدٍ ﵄: أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: " إِنِّي حَرَّمْتُ مَا بَيْنَ لَابَتَيِ الْمَدِينَةِ، كَمَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ ".
Abdurrahman b. Ebî Saîd el-Hudrî'den, o da babası Ebû Saîd'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: «İbrâhim'in Mekke'yi harem kıldığı gibi ben de Medine'nin iki taşlığı arasını harem kıldım.»
قَالَ: وَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يَجِدُ فِي يَدِ أَحَدِنَا الطَّيْرَ، فَيَأْخُذُهُ فَيَفُكُّهُ مِنْ يَدِهِ، ثُمَّ
[Râvi] dedi ki: Ebû Saîd el-Hudrî, bizden birinin elinde bir kuş görse onu alır, onun elinden kurtarır, sonra da...
يُرْسِلُهُ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ أَيْضًا "، وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَادَةَ الزُّرَقِيِّ: أَنَّهُ كَانَ يَصِيدُ الْعَصَافِيرَ فِي بِئْرِ إِهَابٍ، وَكَانَتْ لَهُمْ، قَالَ: فَرَآنِي عُبَادَةُ، وَقَدْ أَخَذْتُ عُصْفُورًا، فَانْتَزَعَهُ مِنِّي فَأَرْسَلَهُ، وَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " حَرَّمَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا كَمَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مَكَّةَ "، وَكَانَ عُبَادَةُ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ.
...salıverirdi. Bunu Müslim de Sahîh'inde rivayet etmiştir. Abdullah b. Ubâde ez-Zürakî'den rivayet edildiğine göre kendisi kendilerine ait olan İhâb Kuyusu'nda serçeleri avlıyordu. Dedi ki: «Ubâde beni bir serçe yakalamış vaziyette gördü; onu elimden çekip alarak salıverdi ve şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İbrâhim aleyhisselâm Mekke'yi harem kıldığı gibi o da [Resûlullah da] onun iki taşlığı arasını harem kıldı' buyurdu.» Ubâde, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbındandı. Bunu Beyhakî rivayet etmiştir.
وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ﵁ قَالَ: اصْطَدْتُ طَيْرًا بِالْقُنْبُلَةِ، فَخَرَجْتُ بِهِ فِي يَدِي، فَلَقِيَنِي أَبِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَقَالَ: مَا هَذَا فِي يَدِكَ؟ ، فَقُلْتُ: طَيْرٌ اصْطَدْتُهُ بِالْقُنْبُلَةِ، فَعَرَكَ أُذُنِي عَرْكًا شَدِيدًا، وَانْتَزَعَهُ مِنْ يَدِي، فَأَرْسَلَهُ، فَقَالَ: " حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَيْدَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا "، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا، وَالْقُنْبُلَةُ: آلَةٌ يُصَادُ بِهَا النُّهَسُ وَهُوَ طَائِرٌ.
İbrâhim b. Abdurrahman b. Avf'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Kunbule ile bir kuş avlamıştım ve elimde onunla çıktım. Babam Abdurrahman b. Avf benimle karşılaştı ve: 'Elindeki nedir?' dedi. Ben de: 'Kunbule ile avladığım bir kuştur' dedim. Bunun üzerine kulağımı şiddetle büktü, onu elimden çekip alarak salıverdi ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun iki taşlığı arasının avını haram kıldı' dedi.» Bunu da Beyhakî rivayet etmiştir. Kunbule (الْقُنْبُلَةُ): Bir kuş türü olan nuhesin kendisiyle avlandığı bir alettir.
وَعَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ ﵁: أَنَّهُ وَجَدَ غِلْمَانًا قَدْ أَلْجَؤُوا ثَعْلَبًا إِلَى زَاوِيَةٍ فَطَرَدَهُمْ عَنْهُ، قَالَ مَالِكٌ: وَلَا أَعْلَمُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: " أَفِي حَرَمِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُصْنَعُ هَذَا "، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا.
Ebû Eyyûb el-Ensârî'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: O, bir tilkiyi bir köşeye sıkıştırmış olan çocuklara rastladı ve onları tilkiden uzaklaştırdı. Mâlik şöyle demiştir: «Onun [Ebû Eyyûb'un]: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hareminde mi bu yapılıyor?' dediğini biliyorum.» Bunu da Beyhakî rivayet etmiştir.
وَعَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ﵁ " أَنَّهُ وَجَدَ رَجُلًا بِالْأَسْوَافِ - وَهُوَ مَوْضِعٌ بِالْمَدِينَةِ - وَقَدِ اصْطَادَ نُهَسًا، فَأَخَذَهُ زَيْدٌ مِنْ يَدِهِ فَأَرْسَلَهُ، ثُمَّ قَالَ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَرَّمَ صَيْدَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا "، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالرَّجُلُ الَّذِي اصْطَادَ النُّهَسَ هُوَ شُرَحْبِيلُ بْنُ سَعْدٍ، وَالنُّهَسُ بِضَمِّ النُّونِ وَفَتْحِ الْهَاءِ بَعْدَهُمَا سِينٌ مُهْمَلَةٌ، طَيْرٌ صَغِيرٌ فَوْقَ الْعُصْفُورِ شَبِيهٌ بِالْقُنْبُرَةِ.
Zeyd b. Sâbit'ten (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: «O, Esvâf'ta -ki Medine'de bir yerdir- bir nuhes kuşu avlamış olan bir adama rastladı. Zeyd onu adamın elinden alıp salıverdi, sonra da: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onun iki taşlığı arasının avını haram kıldığını bilmedin mi?' dedi.» Bunu Beyhakî rivayet etmiştir. Nuhesi avlayan adam Şurahbîl b. Sa‘d'dır. Nuhes (النُّهَسُ): Nûn'un dammesi ve hâ'nın fethasıyla, ardından noktasız sîn ile okunan; serçeden büyükçe, tarlakuşuna benzer küçük bir kuştur.
وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ النُّصُوصَ الصَّحِيحَةَ الصَّرِيحَةَ الَّتِي أَوْرَدْنَا فِي حَرَمِ الْمَدِينَةِ لَا شَكَّ مَعَهَا، وَلَا لَبْسَ فِي أَنَّهَا حَرَامٌ، لَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا، لَا يُقْطَعُ شَجَرُهَا، وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا إِلَّا لِعَلَفٍ، وَمَا احْتَجَّ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهَا غَيْرُ حَرَامٍ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: " مَا فَعَلَ النُّغَيْرُ يَا أَبَا عُمَيْرٍ؟ "، لَا دَلِيلَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ مُحْتَمَلٌ لِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْمَدِينَةِ، وَمُحْتَمَلٌ لِأَنْ يَكُونَ صِيدَ فِي الْحِلِّ، ثُمَّ أُدْخِلَ الْمَدِينَةَ.
Bu baptaki hadisler pek çoktur. Medine harami hakkında zikrettiğimiz sahih ve açık nasslar karşısında şüpheye yer yoktur ve onun haram olduğunda, hayvan yemi dışında avının ürkütülmeyeceğinde, ağacının kesilmeyeceğinde ve taze otunun biçilmeyeceğinde hiçbir kapalılık bulunmamaktadır. Bazı ilim ehlinin onun haram olmadığına dair Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Umeyr, nugayr (kuşcağız) ne yaptı?» sözünü delil getirmelerinde ise bir delil bulunmamaktadır; zira bu durumun Medine'nin harem kılınmasından önce gerçekleşmiş olması muhtemel olduğu gibi, Harem dışındaki helal bölgede (hıll) avlanıp sonra Medine'ye sokulmuş olması da muhtemeldir.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ عَلَى جَوَازِ إِمْسَاكِ الصَّيْدِ الَّذِي صِيدَ فِي الْحِلِّ وَإِدْخَالِهِ الْمَدِينَةَ، وَمَا كَانَ مُحْتَمَلًا لِهَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ لَا تُعَارَضُ بِهِ النُّصُوصُ الصَّرِيحَةُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي لَا لَبْسَ فِيهَا وَلَا احْتِمَالَ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ الْقَائِلِينَ بِحُرْمَةِ الْمَدِينَةِ، وَهُمْ جُمْهُورُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ اخْتَلَفُوا فِي صَيْدِ حَرَمِ الْمَدِينَةِ، هَلْ يَضْمَنُهُ قَاتِلُهُ أَوْ لَا؟
Nitekim bazı âlimler bu hadisi, helal bölgede avlanan avın elde tutulmasının ve Medine'ye sokulmasının caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Bu tür ihtimallere açık olan bir husus ile hiçbir kapalılık ve ihtimal taşımayan pek çok sahih ve sarih nassa karşı konulamaz. Bunu bildiğinde bil ki, Medine'nin haram olduğunu söyleyen âlimler -ki onlar ümmet ulemâsının cumhurudur- Medine haramının avını öldüren kimsenin bunu tazmin edip etmeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir.
وَكَذَلِكَ شَجَرُهَا، فَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ، وَأَصْحَابُهُمَا، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ مَوْضِعٌ يَجُوزُ دُخُولُهُ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ، فَلَمْ يَجِبْ فِيهِ جَزَاءٌ كَصَيْدِ وَجٍّ.
Ağacı konusunda da aynı şekilde [ihtilaf etmişlerdir]. Aralarında Mâlik, yeni kavlinde Şâfiî ve bu ikisinin ashabının da bulunduğu pek çok âlim -ki bu Ahmed'den gelen iki rivayetten biridir ve ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür- oranın ihramsız girilmesi caiz olan bir yer olduğu, dolayısıyla Vecc vadisinin avı gibi orada da bir cezanın gerekmeyeceği görüşüne varmışlardır.
وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ ﷺ: " الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ وَثَوْرٍ، فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا، أَوْ آوَى فِيهَا مُحْدِثًا، فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا "، فَذِكْرُهُ ﷺ لِهَذَا الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ فِي الْآخِرَةِ، وَلَمْ يَذْكُرْ كَفَّارَةً فِي الدُّنْيَا، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ تَجِبُ فِيهِ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ ظَاهِرٌ.
Ayrıca onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Medine Âyr ile Sevr arası bir haremdir. Kim orada bir bidat/kötülük çıkarır yahut bir kötülük çıkaranı barındırırsa, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun. Allah kıyamet gününde ondan ne bir farz ne de bir nafile ibadet kabul eder» sözünü delil getirmişlerdir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ahiretteki bu şiddetli tehdidi zikredip dünyada bir kefaretten bahsetmemesi, dünyada bunun için bir kefaretin gerekmediğine delildir; bu da açıktır.
وَقَالَ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ: يَجِبُ فِي صَيْدِ الْحَرَمِ الْمَدَنِيِّ الْجَزَاءُ الْوَاجِبُ فِي صَيْدِ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ، وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّهُ ﷺ صَرَّحَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِأَنَّهُ حَرَّمَ الْمَدِينَةَ مِثْلَ تَحْرِيمِ إِبْرَاهِيمَ لِمَكَّةَ، وَمُمَاثَلَةُ تَحْرِيمِهَا تَقْتَضِي اسْتِوَاءَهُمَا فِي جَزَاءِ مَنِ انْتَهَكَ الْحُرْمَةَ فِيهِمَا.
İbn Ebî Zi’b ve İbnü'l-Münzir ise: «Medine Harami'nin avında, Mekke Harami'nin avında vacip olan ceza vaciptir» demişlerdir; bu, Şâfiî'nin eski (kadîm) kavlidir. Bu görüş sahipleri; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem geçen sahih hadislerde Medine'yi tıpkı İbrâhim'in Mekke'yi harem kıldığı gibi harem kıldığını açıkça ifade etmesini ve harem kılınışındaki benzerliğin her ikisinde de hürmeti ihlal eden kimsenin cezasında eşit olmalarını gerektirmesini delil getirmişlerdir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ، قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْيَسُ عِنْدِي عَلَى أُصُولِنَا ; لَاسِيَّمَا أَنَّ الْمَدِينَةَ عِنْدَ أَصْحَابِنَا أَفْضَلُ مِنْ مَكَّةَ، وَأَنَّ الصَّلَاةَ فِيهَا أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. اهـ.
Kurtubî der ki; Kâdı Abdülvehhâb şöyle demiştir: «Bu görüş bana göre usulümüz açısından kıyasa daha uygundur; hele ki Medine bizim ashabımızın nezdinde Mekke'den daha faziletli ve oradaki namaz Mescid-i Harâm'daki namazdan daha faziletli iken.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَمَذْهَبُ الْجُمْهُورِ فِي تَفْضِيلِ مَكَّةَ، وَكَثْرَةِ مُضَاعَفَةِ الصَّلَاةِ فِيهَا زِيَادَةً عَلَى الْمَدِينَةِ بِمِائَةِ ضِعْفٍ أَظْهَرُ لِقِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bunu kaydeden -Allah onu bağışlasın- der ki: Mekke'nin üstünlüğü ve oradaki namazın Medine'ye göre yüz kat daha fazla katlanacağı hususundaki cumhurun mezhebi, hakkındaki delilin varlığı sebebiyle daha zâhirdir (açıktır). En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَذَهَبَ بَعْضُ مَنْ قَالَ بِوُجُوبِ الْجَزَاءِ فِي الْحَرَمِ الْمَدَنِيِّ إِلَى أَنَّ الْجَزَاءَ فِيهِ هُوَ أَخْذُ سَلَبِ قَاتِلِ الصَّيْدِ، أَوْ قَاطِعِ الشَّجَرِ فِيهِ.
Medine Harami'nde cezanın vacip olduğunu söyleyenlerden bazısı; oradaki cezanın, avı öldüren yahut ağacı kesen kimsenin üzerindeki eşyasının/elbisesinin (seleb) alınması olduğu görüşüne varmıştır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ أَقْوَى الْأَقْوَالِ دَلِيلًا ; لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ " عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ﵁: " أَنَّهُ رَكِبَ إِلَى قَصْرِهِ بِالْعَقِيقِ فَوَجَدَ عَبْدًا يَقْطَعُ شَجَرًا، أَوْ يَخْبِطُهُ، فَسَلَبَهُ، فَلَمَّا رَجَعَ سَعْدٌ جَاءَهُ أَهْلُ الْعَبْدِ فَكَلَّمُوهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَى غُلَامِهِمْ أَوْ عَلَيْهِمْ مَا أَخَذَ مِنْ غُلَامِهِمْ، فَقَالَ: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَرُدَّ شَيْئًا نَفَّلَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبَى أَنْ يَرُدَّهُ عَلَيْهِمْ "، رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ "، وَأَحْمَدُ.
Bunu kaydeden -Allah onu bağışlasın- der ki: Delil bakımından görüşlerin en kuvvetlisi bu görüştür; zira Müslim Sahîh'inde Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmiştir: «Sa‘d, Akîk'teki köşküne doğru binip gitti ve orada ağaç kesen yahut yaprak silkeleyen bir köleye rastladı, üzerindekileri aldı. Sa‘d geri döndüğünde kölenin sahipleri gelip kölelerinden yahut kendilerinden aldığı şeyi kölelerine geri vermesi hususunda onunla konuştular. Bunun üzerine Sa‘d: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bana ganimet/bağış olarak verdiği bir şeyi geri vermekten Allah'a sığınırım' dedi ve onu kendilerine geri vermekten kaçındı.» Bunu Müslim Sahîh'inde ve Ahmed rivayet etmiştir.
وَمَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ ﵀ مِنْ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ خَاصٌّ بِسَعْدٍ ﵁ مُسْتَدِلًّا بِأَنَّ قَوْلَهُ: " نَفَّلَنِيهِ " أَيْ أَعْطَانِيهِ، ظَاهِرٌ فِي الْخُصُوصِ بِهِ دُونَ غَيْرِهِ، فِيهِ عِنْدِي أَمْرَانِ:
Kurtubî'nin tefsirinde (rahimehullâh), onun: «Bana ganimet/bağış olarak verdi» yani bana verdi sözünün başkasına değil de ona mahsus olduğuna zâhir olduğunu delil getirerek bu hükmün Sa‘d'a (radıyallâhu anh) has olduğunu zikretmesi hususunda, bana göre iki nokta vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا لَا يَكْفِي فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْخُصُوصِ ; لِأَنَّ الْأَصْلَ اسْتِوَاءُ النَّاسِ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ إِلَّا بِدَلِيلٍ، وَقَوْلُهُ " نَفَّلَنِيهِ " لَيْسَ بِدَلِيلٍ ; لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ نَفَّلَ كُلَّ مَنْ وَجَدَ قَاطِعَ شَجَرٍ، أَوْ قَاتِلَ صَيْدٍ بِالْمَدِينَةِ ثِيَابَهُ، كَمَا نَفَّلَ سَعْدًا، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ.
Birincisi: Bu, hususiliğe delalet etmek için yeterli değildir; çünkü şer‘î hükümlerde aslolan bir delil bulunmadıkça insanların eşitliğidir. Onun «Bana bağışladı» sözü ise [buna] delil değildir; zira Sa‘d'a bağışladığı gibi, Medine'de ağaç kesen yahut av öldüren birini bulan herkese onun elbiselerini bağışlamış olması muhtemeldir ve zâhir olan da budur.
الثَّانِي: أَنَّ سَعْدًا نَفْسَهُ رُوِيَ عَنْهُ تَعْمِيمُ الْحُكْمِ، وَشُمُولُهُ لِغَيْرِهِ، فَقَدْ رَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: " رَأَيْتُ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ أَخَذَ رَجُلًا يَصِيدُ فِي حَرَمِ الْمَدِينَةِ الَّذِي حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَسَلَبَهُ ثِيَابَهُ، فَجَاءَ مَوَالِيهِ، فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَرَّمَ هَذَا الْحَرَمَ، وَقَالَ: " مَنْ رَأَيْتُمُوهُ يَصِيدُ فِيهِ شَيْئًا فَلَكُمْ سَلَبُهُ " ; فَلَا أَرُدُّ عَلَيْكُمْ طُعْمَةً أَطْعَمَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَكِنْ إِنْ شِئْتُمْ أَنْ أُعْطِيَكُمْ ثَمَنَهُ أَعْطَيْتُكُمْ "، وَفِي لَفْظٍ: " مَنْ أَخَذَ أَحَدًا يَصِيدُ فِيهِ فَلْيَسْلُبْهُ ثِيَابَهُ "، وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيْضًا الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي الْعُمُومِ وَعَدَمِ الْخُصُوصِ بِسَعْدٍ كَمَا تَرَى، وَفِيهِ تَفْسِيرُ الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: " نَفَّلَنِيهِ " وَأَنَّهُ عَامٌّ لِكُلِّ مَنْ وَجَدَ أَحَدًا يَفْعَلُ فِيهَا ذَلِكَ.
İkincisi: Sa‘d'ın bizzat kendisinden, hükmün umumiliği ve başkalarını da kapsadığı rivayet edilmiştir. Nitekim İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd, Süleyman b. Ebî Abdillâh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Sa‘d b. Ebî Vakkâs'ı, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem harem kıldığı Medine haramında avlanan bir adamı yakalamış ve elbiselerini almış vaziyette gördüm. Adamın efendileri gelince Sa‘d şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu harami haram kıldı ve: 'Kimi orada bir şey avlarken görürseniz, onun selebi (üzerindekiler) sizindir' buyurdu; dolayısıyla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bana yedirdiği bir yiyeceği/bağışı size geri vermem; fakat dilerseniz size onun bedelini veririm.» Bir lafızda ise: «Kim orada avlanan birini yakalarsa onun elbiselerini alsın» şeklindedir. Bu hadisi Hâkim de rivayet edip tashih etmiştir. Gördüğün gibi bu lafız umumilikte ve Sa‘d'a has olmamakta açıktır; ayrıca onda «Bana bağışladı» sözünün ne anlama geldiğinin ve orada bunu yapan birini bulan herkes için genel olduğunun açıklaması bulunmaktadır.
وَتَضْعِيفُ بَعْضِهِمْ لِهَذَا الْحَدِيثِ بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ سُلَيْمَانَ بْنَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ غَيْرُ مَقْبُولٍ ; لِأَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ مَقْبُولٌ، قَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ: تَابِعِيٌّ مُوَثَّقٌ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": مَقْبُولٌ.
Bazılarının isnadında Süleyman b. Ebî Abdillâh'ın bulunması gerekçesiyle bu hadisi zayıf saymaları kabul edilemez; çünkü Süleyman b. Ebî Abdillâh makbul bir kimsedir. Zehebî onun hakkında: «Güvenilir (muvassak) bir tâbiîdir» demiş, İbn Hacer de et-Takrîb'de onun hakkında: «Makbuldür» demiştir.
وَالْمَقْبُولُ عِنْدَهُ كَمَا بَيَّنَهُ فِي مُقَدِّمَةِ تَقْرِيبِهِ: هُوَ مَنْ لَيْسَ لَهُ مِنَ الْحَدِيثِ إِلَّا الْقَلِيلُ، وَلَمْ يَثْبُتْ فِيهِ مَا يُتْرَكُ حَدِيثُهُ مِنْ أَجْلِهِ، فَهُوَ مَقْبُولٌ حَيْثُ يُتَابَعُ، وَإِلَّا فَلَيِّنُ الْحَدِيثِ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: لَيْسَ بِمَشْهُورٍ، وَلَكِنْ يُعْتَبَرُ بِحَدِيثِهِ. اهـ.
Onun [İbn Hacer] nezdinde makbul olan kimse, Takrîb'inin mukaddimesinde açıkladığı üzere: Hadisi az olan ve hakkında hadisinin terk edilmesini gerektirecek bir kusur sabit olmayan kimsedir; dolayısıyla [başka bir rivayetle] desteklendiğinde makbuldür, aksi halde hadisi zayıftır (leyyindir). İbn Ebî Hâtim de onun hakkında: «Meşhur değildir ancak hadisi dikkate alınır (i‘tibâr edilir)» demiştir.
وَقَدْ تَابَعَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَامِرَ بْنَ سَعْدٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَأَحْمَدَ، وَمَوْلًى لِسَعْدٍ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، كُلُّهُمْ عَنْ سَعْدٍ ﵁ فَاتَّضَحَ رَدُّ تَضْعِيفِهِ مَعَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ الْحَاكِمَ صَحَّحَهُ، وَأَنَّ الذَّهَبِيَّ قَالَ فِيهِ: تَابِعِيٌّ مُوَثَّقٌ.
Bu hadiste Süleyman b. Ebî Abdillâh'a; Müslim ve Ahmed'deki rivayette Âmir b. Sa‘d, Ebû Dâvûd'daki rivayette ise Sa‘d'ın bir azatlısı mutâbaat etmiştir (aynı rivayeti nakletmiştir); hepsi Sa‘d'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir. Hâkim'in hadisi tashih ettiğini ve Zehebî'nin onun hakkında: «Güvenilir bir tâbiîdir» dediğini daha önce zikrettiğimiz hususlarla birlikte, hadisin zayıf sayılmasının reddedildiği açıkça ortaya çıkmıştır.
وَالْمُرَادُ بِسَلَبِ قَاطِعِ الشَّجَرِ أَوْ قَاتِلِ الصَّيْدِ فِي الْمَدِينَةِ أَخَذُ ثِيَابِهِ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: حَتَّى سَرَاوِيلَهُ.
Medine'de ağaç kesenin yahut av öldürenin selebinden maksat, elbiselerinin alınmasıdır. Bazı âlimler: «Şalvarına/pantolonuna varıncaya kadar» demişlerdir.
وَالظَّاهِرُ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ وُجُوبِ تَرْكِ مَا يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ الْمُغَلَّظَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Zâhir olan, ilim ehlinden bazılarının belirttiği üzere galiz avret yerini örtecek kısmın bırakılmasının vacip olduğudur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: السَّلَبُ هُنَا سَلَبُ الْقَاتِلِ، وَفِي مَصْرِفِ هَذَا السَّلَبِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
Bazı âlimler: «Buradaki seleb, [savaşta] öldürenin selebi gibidir» demişlerdir. Bu selebin sarf yeri (kime ait olacağı) hususunda üç görüş vardır:
أَصَحُّهَا: أَنَّهُ لِلسَّالِبِ كَالْقَتِيلِ، وَدَلِيلُهُ حَدِيثُ سَعْدٍ الْمَذْكُورُ.
En sahih olanı: [Savaşta] öldürülenin eşyası gibi alan kişiye ait olmasıdır; bunun delili Sa‘d'ın zikredilen hadisidir.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ لِفُقَرَاءِ الْمَدِينَةِ.
İkincisi: Medine'nin fakirlerine ait olmasıdır.
وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ لِبَيْتِ الْمَالِ، وَالْحَقُّ الْأَوَّلُ.
Üçüncüsü: Beytülmâle ait olmasıdır. Hak olan ise birinci görüştür.
وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ حِمَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، أَنَّ قَدْرَهُ اثْنَا عَشَرَ مِيلًا مِنْ جِهَاتِ الْمَدِينَةِ لَا يَجُوزُ قَطْعُ شَجَرِهِ، وَلَا خَلَاهُ، كَمَا رَوَاهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " لَا يُخْبَطُ وَلَا يُعْضَدُ حِمَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَكِنْ يُهَشُّ هَشًّا رَفِيقًا " أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَلَمْ يُضَعِّفْهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْمَعْرُوفُ عَنْ أَبِي دَاوُدَ ﵀ أَنَّهُ إِنْ سَكَتَ عَنِ الْكَلَامِ فِي حَدِيثٍ فَأَقَلُّ دَرَجَاتِهِ عِنْدَهُ الْحُسْنُ.
Ulemânın cumhuru, Ebû Hüreyre'nin müttefekun aleyh olan geçen hadisinde Medine'nin etrafından on iki mil miktarında olduğu belirtilen Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem koruluğunun (himâ) ağacının ve taze otunun kesilmesinin caiz olmadığı görüşündedir. Nitekim Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem koruluğunun [yaprağı] silkelenmez ve [ağacı] kesilmez; ancak hafifçe dalları eğilerek [yaprakları] düşürülür» buyurmuştur. Bunu Ebû Dâvûd ve Beyhakî tahric etmiş, Ebû Dâvûd onu zayıf saymamıştır. Ebû Dâvûd'dan (rahimehullâh) bilinen şudur ki; o bir hadis hakkında konuşmayıp sükût ederse, o hadis onun nezdinde en azından hasen derecesindedir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ " بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ جَابِرٍ الْمَذْكُورَ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ غَيْرِ قَوِيٍّ لَكِنَّهُ لَمْ يُضَعِّفْهُ. اهـ، وَيُعْتَضَدُ هَذَا الْحَدِيثُ بِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ: " كَانَ جَدِّي مَوْلًى لِعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ، وَكَانَ يَلِي أَرْضًا لِعُثْمَانَ فِيهَا بَقْلٌ وَقِثَّاءٌ، قَالَ: فَرُبَّمَا أَتَانِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ نِصْفَ النَّهَارِ، وَاضِعًا ثَوْبَهُ عَلَى رَأْسِهِ يَتَعَاهَدُ الْحِمَى، أَلَّا يُعْضَدَ شَجَرُهُ، وَلَا يُخْبَطَ، قَالَ: فَيَجْلِسُ إِلَيَّ فَيُحَدِّثُنِي، وَأُطْعِمُهُ مِنَ الْقِثَّاءِ وَالْبَقْلِ، فَقَالَ لَهُ يَوْمًا: أَرَاكَ لَا تَخْرُجُ مِنْ هَاهُنَا، قَالَ: قُلْتُ: أَجَلْ، قَالَ: إِنِّي أَسْتَعْمِلُكَ عَلَى مَا هَاهُنَا فَمَنْ رَأَيْتَ يَعْضَدُ شَجَرًا أَوْ يَخْبِطُ فَخُذْ فَأْسَهُ وَحَبْلَهُ، قَالَ: قُلْتُ: آخُذُ رِدَاءَهُ، قَالَ: لَا " وَعَامَّةُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ صَيْدَ الْحِمَى الْمَذْكُورَ غَيْرُ حَرَامٍ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِحَرَمٍ، وَإِنَّمَا هُوَ حِمًى حَمَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْخَيْلِ وَإِبِلِ الصَّدَقَةِ وَالْجِزْيَةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de Câbir'in mezkûr hadisini zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bunu Ebû Dâvûd pek kuvvetli olmayan bir isnatla rivayet etmiş, ancak onu zayıf da saymamıştır.» Bu hadis, Beyhakî'nin isnadıyla Muhammed b. Ziyâd'dan naklettiği şu rivayetle de desteklenmektedir: Muhammed b. Ziyâd dedi ki: «Dedem Osmân b. Maz‘ûn'un azatlısıydı ve Osmân'a ait içinde sebze ve acur bulunan bir arazinin bakımını üstlenmişti. Dedi ki: Bazen Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh gün ortasında elbisesini başına örtmüş vaziyette koruluğu denetlemeye, ağacının kesilip kesilmediğini ve yaprağının dökülüp dökülmediğini kontrole gelirdi. Dedi ki: Yanıma oturur, benimle konuşurdu; ben de ona acurdan ve sebzeden ikram ederdim. Bir gün ona: 'Senin buradan hiç ayrılmadığını görüyorum' dedi. O da: 'Evet' dedi. Ömer: 'Ben seni buranın üzerine görevli tayin ediyorum; kimi ağaç keserken yahut yaprak silkelerken görürsen onun baltasını ve ipini al' dedi. Dedem: 'Elbisesini de alayım mı?' dedi. Ömer: 'Hayır' dedi.» Ulemânın geneli mezkûr koruluğun avının haram olmadığı görüşündedir; zira orası harem değildir; ancak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem atlar, zekât ve cizye develeri ve benzeri şeyler için koruma altına aldığı bir koruluktur (himâdır).
وَاخْتُلِفَ فِي شَجَرِ الْحِمَى؛ هَلْ يَضْمَنُهُ قَاطِعُهُ؟ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا ضَمَانَ فِيهِ، وَأَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وُجُوبُ الضَّمَانِ فِيهِ بِالْقِيمَةِ، وَلَا يُسْلَبُ قَاطِعُهُ، وَتُصْرَفُ الْقِيمَةُ فِي مَصْرِفِ نَعَمِ الزَّكَاةِ وَالْجِزْيَةِ.
Koruluktaki ağacı kesen kimsenin onu tazmin edip etmeyeceği konusunda ihtilaf edilmiştir. Çoğunluğa göre onda tazminat yoktur. Şâfiîler nezdindeki iki kavilden en sahih olanı ise onda kıymetiyle tazminatın vacip olduğu, kesen kimsenin üzerindekilerin alınmayacağı ve bu kıymetin de zekât ve cizye hayvanlarının sarf edildiği yerlere harcanacağı yönündedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ جَمَاهِيرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى إِبَاحَةِ صَيْدِ وَجٍّ، وَقِطَعِ شَجَرِهِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: أَكْرَهُ صَيْدَ وَجٍّ، وَحَمَلَهُ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَى كَرَاهَةِ التَّحْرِيمِ.
On Üçüncü Mesele: Bil ki ulemânın cumhuru Vecc avının mubah olduğu ve ağacının kesilebileceği görüşündedir. Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin-: «Vecc avını mekruh görürüm» demiş, ashabından muhakkik âlimler bunu tahrîmen kerahete hamletmişlerdir.
وَاخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى الْقَوْلِ بِحُرْمَتِهِ، هَلْ فِيهِ جَزَاءٌ كَحَرَمِ الْمَدِينَةِ أَوْ لَا شَيْءَ فِيهِ؟ وَلَكِنْ يُؤَدَّبُ قَاتِلُهُ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الشَّافِعِيَّةِ.
Haram olduğu görüşüne göre ise onda Medine haramındaki gibi bir ceza gerekip gerekmeyeceği yahut onda hiçbir şeyin gerekmeyip sadece onu öldüren kimsenin tedip mi edileceği (cezalandırılacağı) hususunda ihtilaf etmişlerdir; Şâfiîlerin çoğunluğunun görüşü ikincisidir.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِحُرْمَةِ صَيْدِ وَجٍّ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَأَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ فِي «تَارِيخِهِ» ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «صَيْدُ وَجٍّ مُحَرَّمٌ» الْحَدِيثَ.
Vecc avının haram olduğunu söyleyenlerin delili; Ebû Dâvûd, Ahmed ve Târîh'inde Buhârî'nin Zübeyr b. el-Avvâm'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettikleri Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Vecc'in avı haram kılınmıştır» hadisidir.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : سَكَتَ عَلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ، وَحَسَّنَهُ الْمُنْذِرِيُّ، وَسَكَتَ عَلَيْهِ عَبْدُ الْحَقِّ، فَتَعَقَّبَهُ ابْنُ الْقَطَّانِ بِمَا نَقَلَ عَنِ الْبُخَارِيِّ، أَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ، وَكَذَا قَالَ الْأَزْدِيُّ.
İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: «Ebû Dâvûd onun hakkında sükût etmiş, Münzirî onu hasen saymış, Abdülhak da sükût etmiştir. İbnü'l-Kattân ise Buhârî'den onun sahih olmadığına dair naklettiği görüşle onu eleştirmiştir; Ezdî de böyle demiştir.»
وَذَكَرَ الذَّهَبِيُّ، أَنَّ الشَّافِعِيَّ صَحَّحَهُ، وَذَكَرَ الْخَلَّالُ أَنَّ أَحْمَدَ ضَعَّفَهُ، وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ فِي رِوَايَةِ الْمُنْفَرِدِ بِهِ، وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِنْسَانٍ الطَّائِفِيُّ، كَانَ يُخْطِئُ، وَمُقْتَضَاهُ تَضْعِيفُ الْحَدِيثِ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَهُ غَيْرُهُ، فَإِنْ كَانَ أَخْطَأَ فِيهِ فَهُوَ ضَعِيفٌ، وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ: لَا يُتَابَعُ إِلَّا مِنْ جِهَةٍ تُقَارِبُهُ فِي الضَّعْفِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ.
Zehebî, Şâfiî'nin onu tashih ettiğini zikretmiş; Hallâl ise Ahmed'in onu zayıf gördüğünü belirtmiştir. İbn Hibbân, bu hadisi tek başına rivayet eden râvi olan Muhammed b. Abdillâh b. İnsân et-Tâifî hakkında: «Hata ederdi» demiştir ki bu hadisin zayıf sayılmasını gerektirir, zira onun bundan başka hadisi yoktur; şayet onda hata etmişse hadis zayıftır. Ukaylî: «Ona ancak kendisi gibi zayıflıkta yakın bir cihetten mutâbaat edilir» demiş, Nevevî de Şerhu'l-Mühezzeb'de: «İsnadı zayıftır» demiştir.
وَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ فِي «تَارِيخِهِ» فِي تَرْجَمَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِنْسَانٍ: أَنَّهُ لَا يَصِحُّ.
Buhârî, Târîh'inde Abdullah b. İnsân'ın biyografisinde onun sahih olmadığını zikretmiştir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» فِي مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِنْسَانٍ الثَّقَفِيِّ الطَّائِفِيِّ الْمَذْكُورِ: لَيِّنُ الْحَدِيثِ، وَكَذَلِكَ أَبَوْهُ عَبْدُ اللَّهِ الَّذِي هُوَ شَيْخُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فِيهِ أَيْضًا: لَيِّنُ الْحَدِيثِ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِي صَيْدِ وَجٍّ: ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ، ذَكَرَهُ الْخَلَّالُ فِي كِتَابِ «الْعِلَلِ» ، فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ لَكَ أَنَّ حُجَّةَ الْجُمْهُورِ فِي إِبَاحَةِ صَيْدِ وَجٍّ وَشَجَرِهِ، كَوْنُ الْحَدِيثِ لَمْ يَثْبُتْ، وَالْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، وَوَجٌّ: بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ، أَرْضٌ بِالطَّائِفِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ وَادٍ بِصَحْرَاءِ الطَّائِفِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ نَفْسَ بَلْدَةِ الطَّائِفِ، وَقِيلَ: هُوَ كُلُّ أَرْضِ الطَّائِفِ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ لِحُصُونِ الطَّائِفِ، وَقِيلَ: لِوَاحِدٍ مِنْهَا، وَرُبَّمَا الْتَبَسَ وَجٌّ الْمَذْكُورُ بِوَحٍّ بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَهِيَ نَاحِيَةُ نُعْمَانَ.
İbn Hacer et-Takrîb'de, adı geçen Muhammed b. Abdillâh b. İnsân es-Sekafî et-Tâifî hakkında: «Hadisi gevşektir (leyyindur)» demiştir. Aynı şekilde bu hadiste onun şeyhi olan babası Abdullah hakkında da: «Hadisi gevşektir» demiştir. İbn Kudâme el-Muğnî'de Vecc avı hakkındaki bu hadis için şöyle demiştir: «Ahmed onu zayıf saymıştır, Hallâl bunu el-İlel kitabında zikretmiştir.» Bunu bildiğin vakit sana zahir olur ki cumhurun Vecc avının ve ağacının mubah olduğuna dair delili hadisin sabit olmaması ve aslolanın berâet-i zimmet (sorumsuzluk) oluşudur. Vecc (وَجٌّ); vav'ın fethası ve cim'in şeddesiyle Tâif'te bir yerdir. Bazı âlimler: «O, Tâif çölünde bir vadidir; bizzat Tâif beldesinin kendisi kastedilmemektedir» demişlerdir. «O, Tâif arazisinin tamamıdır» da denmiştir. «O, Tâif kalelerinin ismidir» veya «onlardan birinin adıdır» da denilmiştir. Bazen söz konusu Vecc, noktasız ha ile Vahh (وَحٌّ) ile karışabilir ki o da Nu'mân bölgesidir.
فَإِذَا عَرَفْتَ حُكْمَ صَيْدِ الْمُحْرِمِ، وَحُكْمَ صَيْدِ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَوَجٍّ مِمَّا ذَكَرْنَا، فَاعْلَمْ أَنَّ الصَّيْدَ الْمُحَرَّمَ، إِذَا كَانَ بَعْضُ قَوَائِمِهِ فِي الْحِلِّ وَبَعْضُهَا فِي الْحَرَمِ، أَوْ كَانَ عَلَى غُصْنٍ مُمْتَدٍّ فِي الْحِلِّ، وَأَصْلُ شَجَرَتِهِ فِي الْحَرَمِ، فَاصْطِيَادُهُ حَرَامٌ عَلَى التَّحْقِيقِ تَغْلِيبًا
İhramlının avının hükmünü, Mekke, Medine ve Vecc avının hükmünü zikrettiklerimizden öğrendiğin vakit bil ki; haram olan avın ayaklarının bir kısmı hil bölgesinde, bir kısmı da harem bölgesinde olursa yahut hil bölgesine uzanan bir dal üzerinde bulunur ve ağacın kökü haremde olursa, onu avlamak tahkike göre galebe yoluyla haramdır;
لِجَانِبِ حُرْمَةِ الْحَرَمِ فِيهِمَا.
her ikisinde de harem bölgesinin hürmeti cihetinin baskın kılınmasından ötürüdür.
أَمَّا إِذَا كَانَ أَصْلُ الشَّجَرَةِ فِي الْحِلِّ، وَأَغْصَانُهَا مُمْتَدَّةً فِي الْحَرَمِ، فَاصْطَادَ طَيْرًا وَاقِعًا عَلَى الْأَغْصَانِ الْمُمْتَدَّةِ فِي الْحَرَمِ، فَلَا إِشْكَالَ فِي أَنَّهُ مُصْطَادٌ فِي الْحَرَمِ ; لِكَوْنِ الطَّيْرِ فِي هَوَاءِ الْحَرَمِ.
Ağacın kökü hil bölgesinde olup dalları harem bölgesine uzanmışsa ve [avcı] harem bölgesine uzanan dallara konmuş bir kuşu avlarsa, kuşun harem havasında bulunmasından dolayı onun haremde avlanmış olduğunda hiçbir şüphe yoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَا ادَّعَاهُ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ، مِنْ أَنَّ أَحَادِيثَ تَحْدِيدِ حَرَمِ الْمَدِينَةِ مُضْطَرِبَةٌ ; لِأَنَّهُ وَقَعَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ بِاللَّابَتَيْنِ، وَفِي بَعْضِهَا بِالْحَرَّتَيْنِ، وَفِي بَعْضِهَا بِالْجَبَلَيْنِ، وَفِي بَعْضِهَا بِالْمَأْزِمَيْنِ، وَفِي بَعْضِهَا بِعَيْرٍ وَثَوْرٍ، غَيْرُ صَحِيحٍ لِظُهُورِ الْجَمْعِ بِكُلِّ وُضُوحٍ ; لِأَنَّ اللَّابَتَيْنِ هُمَا الْحَرَّتَانِ الْمَعْرُوفَتَانِ، وَهُمَا حِجَارَةٌ سُودٌ عَلَى جَوَانِبِ الْمَدِينَةِ، وَالْجَبَلَانِ هُمَا الْمَأَزِمَانِ، وَهُمَا عَيْرٌ وَثَوْرٌ وَالْمَدِينَةُ بَيْنَ الْحَرَّتَيْنِ، كَمَا أَنَّهَا أَيْضًا بَيْنَ ثَوْرٍ وَعَيْرٍ، كَمَا يُشَاهِدُهُ مَنْ نَظَرَهَا، وَثَوْرٌ جُبَيْلٌ صَغِيرٌ يَمِيلُ إِلَى الْحُمْرَةِ بِتَدْوِيرٍ خَلْفَ أُحُدٍ مِنْ جِهَةِ الشَّمَالِ.
Bil ki bazı Hanefîlerin, Medine hareminin sınırlarını belirleyen hadislerin muztarip (çelişkili) olduğuna dair iddiaları —zira bazı rivayetlerde «iki lâbe (kara taşlık) arası», bazılarında «iki harre arası», bazılarında «iki dağ arası», bazılarında «iki me'zim (boğaz) arası», bazılarında da «Ayr ile Sevr arası» şeklinde gelmiştir— doğru değildir. Çünkü [rivayetleri] uzlaştırmak son derece açıktır; zira iki lâbe, bilinen iki harredir ki bunlar Medine'nin etrafındaki siyah taşlıklardır. İki dağ ise iki me'zimdir ki onlar da Ayr ile Sevr'dir. Medine, iki harrenin arasında olduğu gibi Sevr ile Ayr'ın da arasındadır; nitekim oraya bakan kimse bunu müşahede eder. Sevr ise Uhud'un arkasında kuzey tarafında yuvarlakça, kırmızıya çalan küçük bir dağdır.
فَمَنِ ادَّعَى مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْمَدِينَةِ جَبَلٌ يُسَمَّى ثَوْرًا، فَغَلَطٌ مِنْهُ ; لِأَنَّهُ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ إِلَى الْيَوْمِ، مَعَ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ.
Âlimlerden her kim Medine'de Sevr adında bir dağ olmadığını iddia ederse, bu onun bir yanılgısıdır; zira sahih hadiste sabit olmakla beraber günümüze kadar insanlar arasında bilinmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ الْكُوفِيِّينَ: فَجَزَاءٌ مِثْلُ الْآيَةَ، بِتَنْوِينِ «جَزَاءٌ» وَرَفْعِ مِثَلُ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَجَزَاءٌ مِثْلُ بِالْإِضَافَةِ، فَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ أَنَّ الْإِضَافَةَ بَيَانِيَّةٌ، أَيْ جَزَاءٌ هُوَ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ، فَيَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى الْأَوَّلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki Kûfelilerin { فَجَزَاءٌ مِثْلُ } “...öldürdüğü hayvanın bir benzeri ceza vardır...” ayetindeki kıraatine göre, { جَزَاءٌ } kelimesinin tenvini ve { مِثْلُ } kelimesinin ref'i (ötresi) iledir ve durum açıktır. Cumhurun kıraatine göre ise izafetle { فَجَزَاءُ مِثْلِ } şeklindedir; en zahir görüş bu izafetin beyâniyye olduğu, yani «öldürdüğü hayvan cinsinden benzeri olan bir ceza» manasında olduğudur. Dolayısıyla anlamı ilkine raci olur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، قَدْ يَتَوَهَّمُ الْجَاهِلُ مِنْ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَدَمَ وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلَكِنَّ نَفْسَ الْآيَةِ فِيهَا الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ فِيمَا إِذَا بَلَغَ جَهْدَهُ فَلَمْ يَقْبَلْ مِنْهُ الْمَأَمُورُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِذَا اهْتَدَيْتُمْ [٥ \ ١٠٥] ; لِأَنَّ مَنْ تَرَكَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ لَمْ يَهْتَدِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا حُذَيْفَةُ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمَا الْأَلُوسِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَنَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي عُبَيْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ، وَنَقَلَ نَحْوَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ، وَابْنُ مَسْعُودٍ.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olunca sapan kimse size zarar veremez” sözü: Cahil kimse bu kerim ayetin zahirinden iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin vacip olmadığı vehmine kapılabilir. Fakat ayetin bizzat kendisinde, bunun ancak kişi tüm gücünü harcayıp da kendisine emredilen kimse bunu kabul etmediği takdirde geçerli olduğuna işaret vardır. Bu da O'nun: { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Siz doğru yolda olunca” [Mâide 5/105] sözündedir; çünkü iyiliği emretmeyi terk eden kimse doğru yolu bulmuş (hidayete ermiş) olmaz. Bunu söyleyenler arasında Huzeyfe ve Saîd b. el-Müseyyeb de vardır; nitekim Âlûsî Tefsîr'inde ve İbn Cerîr onlardan bunu nakletmiştir. Kurtubî de Saîd b. el-Müseyyeb'den ve Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm'dan nakletmiştir. İbn Cerîr de bunun benzerini İbn Ömer ve İbn Mes'ûd'un da aralarında bulunduğu bir grup sahabeden nakletmiştir.
فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، أَيْ: أَمَرْتُمْ فَلَمْ يُسْمَعْ مِنْكُمْ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَدْخُلُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ فِي الْمُرَادِ بِالِاهْتِدَاءِ فِي الْآيَةِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ جِدًّا وَلَا يَنْبَغِي
Âlimlerden bazısı şöyle demiştir: { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Siz doğru yolda olunca”, yani «Siz emrettiğiniz halde sizden dinlenmediği zaman» demektir. Onlardan bazısı da: «İyiliği emretmek, ayetteki hidayet bulma (ihtidâ) muradının içine girer» demiştir ki bu son derece açıktır ve
الْعُدُولُ عَنْهُ لِمُنْصِفٍ.
insaf sahibi bir kimsenin bundan sapması uygun olmaz.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَارِكَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ غَيْرُ مُهْتَدٍ، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَقْسَمَ أَنَّهُ فِي خُسْرٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ [١٠٣ \ ١، ٢، ٣] ، فَالْحَقُّ وُجُوبُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَبَعْدَ أَدَاءِ الْوَاجِبِ لَا يَضُرُّ الْآمِرَ ضَلَالُ مَنْ ضَلَّ، وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [٨ \ ٢٥] ، وَالْأَحَادِيثُ عَلَى أَنَّ النَّاسَ إِنْ لَمْ يَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ، وَلَمْ يَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ، عَمَّهُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ.
İyiliği emretmeyi terk eden kimsenin hidayet üzere olmadığına delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ } “Asra yemin olsun ki, insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesna” [Asr 103/1-3] sözünde onun hüsranda olduğuna yemin etmesidir. Dolayısıyla hak olan, iyiliği emretmenin ve kötülükten nehyetmenin vacip olduğudur. Vacip yerine getirildikten sonra sapanın sapıklığı emreden kimseye zarar vermez. Ayetler —Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan sadece zulmedenlere dokunmakla kalmaz” [Enfâl 8/25] sözü gibi— ve hadisler, insanlar iyiliği emredip kötülükten sakındırmadıkları takdirde Allah'ın onları Kendi katından bir azap ile kuşatacağına delalet etmiştir.
فَمِنْ ذَلِكَ مَا خَرَّجَهُ الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» عَنْ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أُمِّ الْحَكَمِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ ﵂: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَيْهَا فَزِعًا مَرْعُوبًا يَقُولُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ، وَحَلَّقَ بِإِصْبَعَيْهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ؟ ، قَالَ: نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبْثُ» .
Bu kabilden olmak üzere Şeyhân'ın (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Müminlerin annesi Ümmü'l-Hakem Zeyneb bnt. Cahş'tan (radıyallâhu anhâ) tahric ettikleri rivayet şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem korkmuş ve dehşete düşmüş bir halde onun yanına girip: «Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şunun gibi bir delik açıldı» dedi ve başparmağı ile yanındaki parmağını halka yaptı. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde salihler bulunduğu halde helak olur muyuz?» dedim. O: «Evet, kötülük ve fısk çoğaldığı zaman» buyurdu.
وَعَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ﵄: عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَثَلُ الْقَائِمِ فِي حُدُودِ اللَّهِ، وَالْوَاقِعِ فِيهَا، كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ، فَصَارَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا، وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، وَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ الْمَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ، فَقَالُوا: لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا، وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا، فَإِنْ تَرَكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا، وَهَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا، وَنَجَوْا جَمِيعًا» ، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ.
Nu'mân b. Beşîr'den (radıyallâhu anhümâ), Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah'ın sınırlarını koruyan (emrini uygulayan) ile o sınırlara düşenin (çiğneyenin) misali, bir gemi için kura çeken bir topluluğun misali gibidir. Onlardan bir kısmı geminin üst tarafına, bir kısmı da alt tarafına yerleşti. Alt taraftakiler su almak istediklerinde üstlerindekilerin yanından geçiyorlardı. Bunun üzerine: 'Kendi hissemizden bir delik açsak da üstümüzdekileri rahatsız etmesek' dediler. Eğer [üsttekiler] onları istedikleriyle baş başa bırakırlarsa hepsi helak olur; şayet ellerinden tutarlarsa (onlara engel olurlarsa) hem kendileri kurtulur hem de hepsi birden kurtulur.» Bunu Buhârî ve Tirmizî tahric etmiştir.
وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنْ رَأَى النَّاسُ الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدِهِ، أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْهُ» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ أَوَّلَ مَا دَخَلَ النَّقْصُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَنَّهُ كَانَ الرَّجُلُ يَلْقَى الرَّجُلَ فَيَقُولُ: يَا هَذَا اتَّقِ اللَّهَ، وَدَعْ مَا تَصْنَعُ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَكَ، ثُمَّ يَلْقَاهُ مِنَ الْغَدِ وَهُوَ عَلَى حَالِهِ، فَلَا يَمْنَعُهُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَقَعِيدَهُ، فَلَمَّا فَعَلُوا
Ebû Bekir es-Sıddîk'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ey insanlar! Sizler şu ayeti okuyorsunuz: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olunca sapan kimse size zarar veremez.” Ben Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: 'İnsanlar zalimi görüp de onun elinden tutmazlarsa (zulmüne engel olmazlarsa), Allah'ın katından onları toptan bir cezaya çarptırması yakındır.'» Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî sahih isnadlarla rivayet etmişlerdir. İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İsrailoğullarına ilk noksanlığın girişi şöyle oldu: Adam bir adama rastlar ve: 'Ey adam! Allah'tan kork ve yaptığın şeyi bırak, çünkü o sana helal değildir' derdi. Sonra ertesi gün onunla yine aynı hal üzere karşılaşır; ancak bu durum onunla birlikte yiyip içmesine ve oturup kalkmasına engel olmazdı. Onlar böyle yapınca
ذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ» ، ثُمَّ قَالَ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ [٥ \ ٧٩، ٨٠، ٨١] ، ثُمَّ قَالَ: «كَلَّا وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ، وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدِ الظَّالِمِ، وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا، وَلَتَقْصُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ قَصْرًا، أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِكُمْ بِبَعْضٍ، ثُمَّ لَيَلْعَنَّنَكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ» .
Allah onların kalplerini birbirine vurdu (birbirine benzetti).» Sonra şöyle buyurdu: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlendiler. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi. İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü! Onlardan birçoğunun kâfirleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür; Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır! Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların çoğu fasıklardır” [Mâide 5/78-81]. Sonra şöyle buyurdu: «Hayır, Allah'a yemin ederim ki siz mutlaka iyiliği emredecek, kötülükten nehyedecek, zalimin elini tutacak, onu hakka bükecek (yöneltecek) ve onu hakka hapsedeceksiniz (bağlayacaksınız); aksi takdirde Allah kalplerinizi birbirine vurur, sonra da onları lanetlediği gibi sizi de lanetler.»
رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَسَنٌ، وَهَذَا لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ، وَلَفْظُ التِّرْمِذِيِّ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَمَّا وَقَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الْمَعَاصِي، نَهَتْهُمْ عُلَمَاؤُهُمْ فَلَمْ يَنْتَهُوا، فَجَالَسُوهُمْ وَوَاكَلُوهُمْ، وَشَارَبُوهُمْ ; فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ، وَلَعَنَهُمْ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ; ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ» ، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ مُتَّكِئًا، فَقَالَ: «لَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، حَتَّى يَأْطُرُوهُمْ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا» .
Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiş ve [Tirmizî]: «Hasendir» demiştir. Bu Ebû Dâvûd'un lafzıdır. Tirmizî'nin lafzı ise şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İsrailoğulları günahlara düştüğünde âlimleri onları nehyetti, fakat vazgeçmediler. Bunun üzerine onlarla oturdular, birlikte yediler ve birlikte içtiler. Böylece Allah kalplerini birbirine vurdu ve Dâvûd ile Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle onları lanetledi. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yaslanmış vaziyetteyken doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: «Hayır! Canım elinde olana yemin ederim ki, onları hakka tam anlamıyla büküp yöneltinceye kadar [mücadele edeceksiniz].»
وَمَعْنَى تَأْطُرُوهُمْ أَيْ: تَعْطِفُوهُمْ، وَمَعْنَى تَقْصُرُونَهُ: تَحْبِسُونَهُ، وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَفِيهَا الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، وَيُؤَيِّدُهُ كَثْرَةُ الْآيَاتِ الدَّالَّةُ عَلَى وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [٣ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [٣ \ ١١٠] . وَقَوْلِهِ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ، وَقَوْلِهِ: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ [١٨ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ [١٥ \ ٩٤] ، وَقَوْلِهِ: أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ [٧ \ ١٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [٨ \ ٢٥] .
«Te'turûhüm»ün manası, yani «onları büküp yöneltirsiniz» demektir. «Taksurûnehû»nun manası ise: «Onu hapsedersiniz» demektir. Bu baptaki hadisler pek çoktur ve bunlarda, iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin: { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Siz doğru yolda olunca” sözünün kapsamına girdiğine açık bir delalet vardır. İyiliği emredip kötülükten nehyetmenin vacip olduğuna delalet eden pek çok ayet de bunu desteklemektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [Âl-i İmrân 3/104], ve O'nun sözü: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten nehyedersiniz” [Âl-i İmrân 3/110], ve O'nun sözü: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “İsrailoğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlendiler. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi. İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü!”, ve O'nun sözü: { وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Ve de ki: 'Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin'” [Kehf 18/29], ve O'nun sözü: { فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı açıkça bildir” [Hicr 15/94], ve O'nun sözü: { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “Kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise fasıklık etmeleri sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık” [A'râf 7/165], ve O'nun sözü: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan sadece zulmedenlere dokunmakla kalmaz” [Enfâl 8/25].
وَالتَّحْقِيقُ فِي مَعْنَاهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِتِلْكَ الْفِتْنَةِ الَّتِي تَعُمُّ الظَّالِمَ وَغَيْرَهُ هِيَ أَنَّ النَّاسَ
Bunun anlamındaki tahkik şudur: Zalimi ve başkalarını kuşatan o fitneden kasıt, insanlar
إِذَا رَأَوُا الْمُنْكَرَ فَلَمْ يُغَيِّرُوهُ عَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ، صَالِحُهُمْ وَطَالِحُهُمْ، وَبِهِ فَسَرَّهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ شَاهِدَةٌ لِذَلِكَ، كَمَا قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْهَا.
kötülüğü görüp de onu değiştirmedikleri vakit Allah'ın, iyileri ve kötüleriyle hepsini azap ile kuşatmasıdır. İlim ehlinden bir cemaat bunu böyle tefsir etmiştir; nitekim bir kısmını daha önce aktardığımız üzere sahih hadisler de buna şahittir.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ
İyiliği Emretmek ve Kötülükten Nehyetmekle İlgili Meseleler
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ كُلًّا مِنَ الْآمِرِ وَالْمَأْمُورِ يَجِبُ عَلَيْهِ اتِّبَاعُ الْحَقِّ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَقَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَفْعَلُهُ، وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَفْعَلُهُ، أَنَّهُ حِمَارٌ مِنْ حُمُرِ جَهَنَّمَ يَجُرُّ أَمْعَاءَهُ فِيهَا.
Birinci Mesele: Bil ki hem emreden hem de kendisine emredilen kimsenin emredilen hakka uyması vaciptir. Sahih sünnet; iyiliği emredip kendisi yapmayan, kötülükten nehyedip kendisi onu işleyen kimsenin cehennem eşeklerinden bir eşek olduğunu ve orada bağırsaklarını sürükleyeceğini göstermiştir.
وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ عَلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ الْمُعْرِضَ عَنِ التَّذْكِرَةِ حِمَارٌ أَيْضًا، أَمَّا السُّنَّةُ الْمَذْكُورَةُ فَقَوْلُهُ ﷺ: " يُجَاءُ بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ، فَتَنْدَلِقُ أَقْتَابُهُ، فَيَدُورُ بِهَا فِي النَّارِ كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ بِرَحَاهُ، فَيَطِيفُ بِهِ أَهْلُ النَّارِ فَيَقُولُونَ: أَيْ فُلَانُ؛ مَا أَصَابَكَ؟ أَلَمْ تَكُنْ تَأْمُرُنَا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَانَا عَنِ الْمُنْكَرِ؟ ، فَيَقُولُ: كُنْتُ آمُرُكُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا آتِيهِ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَآتِيهِ "، أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي " صَحِيحَيْهِمَا " مِنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ﵄.
Yüce Kur'an da öğütten yüz çeviren emredilmiş kimsenin de bir eşek olduğuna delalet etmiştir. Zikredilen sünnete gelince, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüdür: «Kıyamet gününde bir adam getirilir ve ateşe atılır. Bağırsakları dışarı fırlar ve eşeğin değirmen etrafında döndüğü gibi o da ateşte bağırsaklarıyla döner. Ateş ehli onun etrafında toplanıp: 'Ey filanca! Sana ne oldu? Sen bize iyiliği emredip bizi kötülükten nehyetmiyor muydun?' derler. O da: 'Size iyiliği emrederdim ama kendim yapmazdım; sizi kötülükten nehyederdim ama kendim onu yapardım' der.» Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Üsâme b. Zeyd'in (radıyallâhu anhümâ) hadisinden tahric etmiştir.
وَمَعْنَى تَنْدَلِقُ أَقْتَابُهُ: تَتَدَلَّى أَمْعَاؤُهُ، أَعَاذَنَا اللَّهُ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْ كُلِّ سُوءٍ، وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي رِجَالًا تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِيضَ مِنْ نَارٍ كُلَّمَا قُرِضَتْ رَجَعَتْ، فَقُلْتُ لِجِبْرِيلَ: مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ خُطَبَاءٌ مِنْ أُمَّتِكَ، كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ، وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ، أَفَلَا يَعْقِلُونَ "، أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ حَيَّانَ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ الشَّوْكَانِيُّ وَغَيْرُهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: " أَنَّهُ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ، وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوَبَلَغْتَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: أَرْجُو، قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَخْشَ أَنْ تَفْتَضِحَ بِثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَافْعَلْ، قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٤٤] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [٦١ \ ٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ شُعَيْبٍ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ الْآيَةَ
«Tendeliku aktâbuhû»nun manası: Bağırsakları sarkar demektir. Allah bizi ve Müslümanları her türlü kötülükten muhafaza buyursun. Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İsra gecesinde, dudakları ateşten makaslarla kesilen adamlar gördüm; ne zaman kesilse hemen eski haline dönüyordu. Cibrîl'e: 'Bunlar kimdir?' diye sordum. O: 'Bunlar, insanlara iyiliği emredip kendilerini unutan ve Kitab'ı okuyup durdukları halde akletmeyen senin ümmetinin hatipleridir' dedi.» Bunu İmam Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Hibbân, İbn Merdûye ve Beyhakî tahric etmişlerdir; nitekim Şevkânî ve başkaları onlardan bunu nakletmiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre ona bir adam gelip: «Ey İbn Abbâs! Ben iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek istiyorum» dedi. İbn Abbâs: «O mertebeye ulaştın mı?» diye sordu. Adam: «Umuyorum» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: «Eğer Allah'ın Kitabı'ndaki üç ayetle rezil olmaktan korkmuyorsan yap» dedi. Adam: «Onlar nedir?» deyince şöyle dedi: «Allah Teâlâ'nın: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” ayeti [Bakara 2/44], Allah Teâlâ'nın: { كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazaba sebep olur” sözü [Saff 61/3] ve Allah Teâlâ'nın salih kul Şuayb'dan —ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun— naklettiği: { وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeylerde size muhalefet etmek istemiyorum” ayetidir
[١١ \ ٨٨] ، أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي " شُعَبِ الْإِيمَانِ "، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ أَيْضًا الشَّوْكَانِيُّ وَغَيْرُهُ.
[Hûd 11/88].» Bunu Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da, İbn Merdûye ve İbn Asâkir tahric etmiştir; nitekim Şevkânî ve başkaları da onlardan nakletmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنَ انْدِلَاقِ الْأَمْعَاءِ فِي النَّارِ، وَقَرْضِ الشِّفَاهِ بِمَقَارِيضِ النَّارِ، لَيْسَ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى ارْتِكَابِهِ الْمُنْكَرَ عَالِمًا بِذَلِكَ، يَنْصَحُ النَّاسَ عَنْهُ، فَالْحَقُّ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ غَيْرُ سَاقِطٍ عَنْ صَالِحٍ وَلَا طَالِحٍ، وَالْوَعِيدُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لَا عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ ; لِأَنَّهُ فِي حَدِّ ذَاتِهِ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا الْخَيْرُ، وَلَقَدْ أَجَادَ مَنْ قَالَ: [الْكَامِلُ]
Bil ki tahkike göre; zikrettiğimiz ateşte bağırsakların fırlaması ve dudakların ateşten makaslarla kesilmesi şeklindeki bu şiddetli tehdit iyiliği emretmekten dolayı değil, ancak bunu bildiği ve insanlara vazgeçmelerini nasihat ettiği halde kötülüğü bizzat irtikâp etmesinden ötürüdür. Hak olan şudur ki, iyiliği emretme vazifesi ne iyi olandan ne de kötü olandan düşmez. Tehdit ise iyiliği emretmeye değil, masiyete yöneliktir; çünkü kendi zatında onda hayırdan başka bir şey yoktur. Şu söyleyen ne güzel söylemiştir: [Kâmil] Bir ahlaktan vazgeçirmeye kalkıp da benzerini kendin yapma! Bunu yaptığın takdirde senin için pek büyük bir utançtır.
لَا تَنْهَ عَنْ خُلُقٍ وَتَأْتِيَ مِثْلَهُ ... عَارٌ عَلَيْكَ إِذَا فَعَلْتَ عَظِيمُ
Bir ahlaktan vazgeçirmeye kalkıp da benzerini kendin yapma! ... Bunu yaptığın takdirde senin için pek büyük bir utançtır.
وَقَالَ الْآخَرُ: [الطَّوِيلُ]
Diğeri de şöyle demiştir: [Tavîl]
وَغَيْرُ تَقِيٍّ يَأْمُرُ النَّاسَ بِالتُّقَى ... طَبِيبٌ يُدَاوِي النَّاسَ وَهُوَ مَرِيضُ
Takva sahibi olmadığı halde insanlara takvayı emreden kimse ... Kendisi hasta olduğu halde insanları tedavi eden bir tabip gibidir.
وَقَالَ الْآخَرُ: [الطَّوِيلُ]
Bir diğeri de şöyle demiştir: [Tavîl]
فَإِنَّكَ إِذْ مَا تَأْتِ مَا أَنْتَ آمِرٌ ... بِهِ تَلْفَ مَنْ إِيَّاهُ تَأْمُرُ آتِيَا
Çünkü sen emrettiğin şeyi bizzat yapmazsan ... Kendisine emrettiğin kimseyi de onu yapmaz bulursun.
وَأَمَّا الْآيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُعْرِضَ عَنِ التَّذْكِيرِ كَالْحِمَارِ أَيْضًا، فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ [٧٤ \ ٤٩، ٥٠، ٥١] ، وَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، فَيَجِبُ عَلَى الْمُذَكِّرِ بِالْكَسْرِ، وَالْمُذَكَّرِ بِالْفَتْحِ أَنْ يَعْمَلَا بِمُقْتَضَى التَّذْكِرَةِ، وَأَنْ يَتَحَفَّظَا مِنْ عَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِهَا، لِئَلَّا يَكُونَا حِمَارَيْنِ مِنْ حُمُرِ جَهَنَّمَ.
Öğütten yüz çevirenin de eşek gibi olduğuna delalet eden ayete gelince; o, Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } “Onlara ne oluyor ki, arslandan ürküp kaçan yaban eşekleri gibi öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 74/49-51]. İtibar lafızların umumunadır, sebeplerin hususuna değil. Dolayısıyla [kesra ile] müzekkirin (öğüt verenin) de [fetha ile] müzekkerin (kendisine öğüt verilenin) de öğüdün gereğiyle amel etmesi ve cehennem eşeklerinden iki eşek olmamak için ona aldırış etmemekten sakınmaları vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُشْتَرَطُ فِي الْآمِرِ بِالْمَعْرُوفِ أَنْ يَكُونَ لَهُ عِلْمٌ، يَعْلَمُ بِهِ أَنَّ مَا يَأْمُرُ بِهِ مَعْرُوفٌ، وَأَنَّ مَا يَنْهَى عَنْهُ مُنْكَرٌ ; لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ جَاهِلًا بِذَلِكَ فَقَدْ يَأْمُرُ بِمَا لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ، وَيَنْهَى عَمَّا لَيْسَ بِمُنْكَرٍ، وَلَاسِيَّمَا فِي هَذَا الزَّمَنِ الَّذِي عَمَّ فِيهِ الْجَهْلُ وَصَارَ فِيهِ الْحَقُّ مُنْكَرًا، وَالْمُنْكَرُ مَعْرُوفًا، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي الْآيَةَ [١٢ \ ١٠٨] ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى اللَّهِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ عَلَى بَصِيرَةٍ، وَهِيَ الدَّلِيلُ الْوَاضِحُ الَّذِي لَا لَبْسَ فِي الْحَقِّ مَعَهُ، وَيَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ دَعْوَتُهُ إِلَى اللَّهِ بِالْحِكْمَةِ، وَحُسْنِ الْأُسْلُوبِ، وَاللَّطَافَةِ مَعَ إِيضَاحِ الْحَقِّ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: İyiliği emreden kimsede, emrettiği şeyin iyi ve nehyettiği şeyin kötü olduğunu bileceği bir ilmin bulunması şarttır; zira bundan habersiz olursa maruf olmayan bir şeyi emredebilir ve münker olmayan bir şeyden nehyedebilir. Bilhassa cehaletin yayıldığı, hakkın münker, münkerin de maruf haline geldiği bu zamanda durum böyledir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur. Ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a çağırırız'” [Yûsuf 12/108]. Bu ayet, Allah'a davet edenin mutlaka basiret üzere olması gerektiğine delalet etmiştir; basiret ise hak ile beraberinde hiçbir kapalılık bulunmayan apaçık delildir. Onun Allah'a davetinin hakkı açıklamakla beraber hikmetle, güzel üslupla ve nezaketle olması gerekir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٥] ، فَإِنْ كَانَتْ دَعْوَتُهُ إِلَى اللَّهِ بِقَسْوَةٍ وَعُنْفٍ وَخَرْقٍ، فَإِنَّهَا تَضُرُّ أَكْثَرَ مِمَّا تَنْفَعُ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْنَدَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ إِسْنَادًا مُطْلَقًا، إِلَّا لِمَنْ جَمَعَ بَيْنَ الْعِلْمِ، وَالْحِكْمَةِ، وَالصَّبْرِ عَلَى أَذَى النَّاسِ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَظِيفَةُ الرُّسُلِ، وَأَتْبَاعِهِمْ، وَهُوَ مُسْتَلْزِمٌ لِلْأَذَى مِنَ النَّاسِ ; لِأَنَّهُمْ مَجْبُولُونَ بِالطَّبْعِ عَلَى مُعَادَاةِ مَنْ يَتَعَرَّضُ لَهُمْ فِي أَهْوَائِهِمُ الْفَاسِدَةِ، وَأَغْرَاضِهِمُ الْبَاطِلَةِ، وَلِذَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ لُقْمَانُ الْحَكِيمُ لِوَلَدِهِ، فِيمَا قَصَّ اللَّهُ عَنْهُ: وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ الْآيَةَ [٣١ \ ١٧] ، وَلَمَّا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِوَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ: «أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ؟» ، يَعْنِي قُرَيْشًا، أَخْبَرَهُ وَرَقَةُ: أَنَّ هَذَا الدِّينَ الَّذِي جَاءَ بِهِ لَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ إِلَّا عُودِيَ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: «مَا تَرَكَ الْحَقُّ لِعُمَرَ صَدِيقًا» ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يُحْكَمُ عَلَى الْأَمْرِ بِأَنَّهُ مُنْكَرٌ، إِلَّا إِذَا قَامَ عَلَى ذَلِكَ دَلِيلٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ أَوْ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ.
{ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et...” [Nahl 16/125]. Şayet onun Allah'a daveti katılık, kabalık ve sertlikle olursa, faydadan çok zarar verir. Bu sebeple ilim, hikmet ve insanların eziyetlerine karşı sabrı kendisinde birleştirmeyen kimseye emr-i bi'l-maruf mutlak olarak tevdi edilmemelidir. Çünkü iyiliği emretmek peygamberlerin ve onlara tabi olanların vazifesidir ve insanların eziyetini göğüslemeyi gerektirir; zira insanlar fıtratları gereği bozuk heveslerine ve batıl maksatlarına müdahale eden kimseye düşmanlık beslemeye meyillidirler. Bu sebeple salih kul Lokman Hekim, Allah'ın kendisinden naklettiği üzere oğluna şöyle demiştir: { وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ } “İyiliği emret, kötülükten nehyet ve başına gelene sabret...” [Lokmân 31/17]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Varaka b. Nevfel'e —Kureyş'i kastederek—: «Onlar beni çıkaracaklar mı?» dediğinde, Varaka ona: «Senin getirdiğin bu dini getiren hiçbir kimse olmamıştır ki düşmanlığa uğramasın» diye haber vermiştir. Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Hak, Ömer'e dost bırakmadı.» Bil ki bir işin münker olduğuna ancak Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan, Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden yahut Müslümanların icmaından bir delil bulunduğu takdirde hükmedilir.
وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ مَسَائِلِ الِاجْتِهَادِ فِيمَا لَا نَصَّ، فَلَا يُحْكَمُ عَلَى أَحَدِ الْمُجْتَهِدِينَ الْمُخْتَلِفِينَ بِأَنَّهُ مُرْتَكِبٌ مُنْكَرًا، فَالْمُصِيبُ مِنْهُمْ مَأْجُورٌ بِإِصَابَتِهِ، وَالْمُخْطِئُ مِنْهُمْ مَعْذُورٌ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي مَحَلِّهِ.
Nass bulunmayan içtihat meselelerine gelince; ihtilaf eden müçtehitlerden biri hakkında münker irtikâp ettiğine hükmedilemez. Onlardan isabet eden isabeti sebebiyle ecir alır, hata eden ise yerinde bilindiği üzere mazurdur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ بِطَرِيقَيْنِ: طَرِيقِ لِينٍ، وَطَرِيقِ قَسْوَةٍ، أَمَّا طَرِيقُ اللِّينِ فَهِيَ الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَإِيضَاحُ الْأَدِلَّةِ فِي أَحْسَنِ أُسْلُوبٍ وَأَلْطَفِهِ، فَإِنْ نَجَحَتْ هَذِهِ الطَّرِيقُ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ لَمْ تَنْجَحْ تَعَيَّنَتْ طَرِيقُ الْقَسْوَةِ بِالسَّيْفِ حَتَّى يُعْبَدَ اللَّهُ وَحْدَهُ، وَتُقَامَ حُدُودُهُ، وَتُمْتَثَلَ أَوَامِرُهُ، وَتُجْتَنَبَ نَوَاهِيهِ، وَإِلَى هَذِهِ الْإِشَارَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٥] .
Bil ki Allah'a davet iki yolladır: Yumuşaklık yolu ve sertlik yolu. Yumuşaklık yoluna gelince; o, hikmet ve güzel öğütle Allah'a davet etmek, delilleri en güzel ve en zarif üslupla açıklamaktır. Şayet bu yol başarılı olursa ne âlâ, مطلوب (istenen) de budur. Eğer başarılı olmazsa, yalnızca Allah'a ibadet edilinceye, hadleri ikame edilinceye, emirlerine uyulup yasaklarından kaçınılıncaya kadar kılıçla sertlik yolu kaçınılmaz olur. Allah Teâlâ'nın şu sözünde buna işaret vardır: { لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ } “Andolsun biz elçilerimizi açık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde Kitab'ı ve mizanı indirdik. Bir de kendisinde çetin bir güç bulunan demiri indirdik...” [Hadîd 57/25].
فَفِيهِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَعْمَالِ السَّيْفِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ، فَإِنْ لَمْ تَنْفَعِ الْكُتُبُ تَعَيَّنَتِ الْكَتَائِبُ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ يَزَعُ بِالسُّلْطَانِ مَا لَا يَزَعُ بِالْقُرْآنِ.
Bunda, hüccet ikame edildikten sonra kılıcın kullanılmasına işaret vardır; zira kitaplar fayda vermezse ordular kaçınılmaz olur. Allah Teâlâ Kur'an ile menetmediğini bazen sultan (devlet gücü) ile meneder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُشْتَرَطُ فِي جَوَازِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ أَلَّا يُؤَدِّيَ إِلَى مَفْسَدَةٍ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ الْمُنْكَرِ ; لِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى ارْتِكَابِ أَخَفِّ الضَّرَرَيْنِ، قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]
Üçüncü Mesele: İyiliği emretmenin caiz olması için, o münkerden daha büyük bir mefsedete yol açmaması şart koşulur; zira Müslümanlar iki zarardan daha hafif olanının irtikâp edileceğine icma etmişlerdir. Merâkı's-Suûd müellifi şöyle demiştir: [Recez]
وَارْتَكِبِ الْأَخَفَّ مِنْ ضُرَّيْنِ وَخَيِّرَنْ لَدَى اسْتِوَا هَذَيْنِ
İki zarardan daha hafif olanını irtikâp et, bu ikisi eşit olduğunda ise muhayyer ol (seçim yap).
وَيُشْتَرَطُ فِي وُجُوبِهِ مَظِنَّةُ النَّفْعِ بِهِ، فَإِنْ جَزَمَ بِعَدَمِ الْفَائِدَةِ فِيهِ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ، كَمَا يَدُلُّ لَهُ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى [٨٧ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ ﷺ: «بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ، وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا، وَهَوًى مُتَّبَعًا، وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً، وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ، فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ، وَدَعْ عَنْكَ أَمْرَ الْعَوَامِّ، فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا، الصَّابِرُ فِيهِنَّ كَالْقَابِضِ عَلَى الْجَمْرِ، لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلًا يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ» ، وَفِي لَفْظٍ: «قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلًا مِنَّا، أَوْ مِنْهُمْ؟ قَالَ: بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ» ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَاهُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَغَوِيُّ فِي «مُعْجَمِهِ» ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي «الشُّعَبِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ ﵁ وَقَالَ الرَّاوِي: هَذَا الْحَدِيثُ عَنْهُ أَبُو أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيُّ، وَقَدْ سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ، وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتُ عَنْهَا خَبِيرًا، سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «بَلِ ائْتَمِرْ» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ.
Onun vacip olması için ise fayda vereceğinin zannolunması (mazanne) şarttır. Şayet onda hiçbir fayda bulunmadığına kesin kanaat getirirse, kendisine vacip olmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى } “Öğüt fayda verirse öğüt ver” [A'lâ 87/9] sözünün ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisinin zahiri buna delalet eder: «Aksine, iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin; tâ ki boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, tercih edilen bir dünya ve her fikir sahibinin kendi fikrini beğendiğini gördüğün zaman kendine bak ve avamın işini bırak. Çünkü arkanızda öyle günler vardır ki, o günlerde sabreden kişi avucunda kor ateş tutan kimse gibidir. O günlerde amel eden kimseye, sizin ameliniz gibi amel eden elli adamın ecri vardır.» Bir lafızda ise: «'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden elli kişinin ecri mi, yoksa onlardan mı?' denildi. O: 'Aksine sizden elli kişinin ecri' buyurdu.» Bunu Tirmizî ve Hâkim tahric edip tashih etmişlerdir; Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Cerîr, Begavî Mu'cem'inde, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Beyhakî Şuab'da Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin (radıyallâhu anh) hadisinden rivayet etmişlerdir. Râvi Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî şöyle demiştir: 'Ona Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” sözünü sordum; o da: Vallahi bunu iyi bilene sordum, bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sordum; o da: 'Aksine, emret...' buyurdu' diyerek hadisin sonuna kadar zikretti.
وَهَذِهِ الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْحَدِيثِ مِنَ الشُّحِّ الْمُطَاعِ، وَالْهَوَى الْمُتَّبَعِ. . . إِلَخْ، مَظِنَّةٌ لِعَدَمِ نَفْعِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ ; فَدَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّهُ إِنْ عُدِمَتْ فَائِدَتُهُ سَقَطَ وُجُوبُهُ.
Hadiste zikredilen boyun eğilen cimrilik, peşinden gidilen heva... gibi bu sıfatlar, iyiliği emretmenin fayda vermeyeceğine dair karinedir; dolayısıyla hadis, faydası kalmadığında vücubunun sakıt olacağına delalet etmiştir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ لَهُ ثَلَاثُ حِكَمٍ:
İyiliği emretmenin üç hikmeti vardır:
الْأُولَى: إِقَامَةُ حُجَّةِ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [٤ \ ١٦٥] .
Birincisi: Allah'ın yaratıkları üzerindeki hüccetini ikame etmek; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Müjdeleyici ve sakındırıcı elçiler [gönderdik] ki, elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” [Nisâ 4/165].
الثَّانِيَةُ: خُرُوجُ الْآمِرِ مِنْ عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي صَالِحِي الْقَوْمِ الَّذِينَ اعْتَدَى بَعْضُهُمْ فِي السَّبْتِ: قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ الْآيَةَ [٧ \ ١٦٤] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ [٥١ \ ٥٤] ; فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْعُهْدَةِ، لَكَانَ مَلُومًا.
İkincisi: Emreden kimsenin iyiliği emretme mükellefiyetinin zimmetinden kurtulması (sorumluluktan çıkması); nitekim Allah Teâlâ cumartesi günü haddi aşan topluluğun içindeki salihler hakkında şöyle buyurmuştur: { قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ } “'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye...' dediler” [A'râf 7/164]. Allah Teâlâ: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir, sen kınanacak değilsin” [Zâriyât 51/54] buyurmuştur ki bu da mükellefiyetten çıkmamış olsaydı kınanacak olduğuna delalet eder.
الثَّالِثَةُ: رَجَاءُ النَّفْعِ لِلْمَأْمُورِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
Üçüncüsü: Kendisine emredilen kimse için fayda umulması; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve belki sakınırlar diye...'”
وَقَالَ تَعَالَى: وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ [٥١ \ ٥٥] ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا الْبَحْثَ فِي كِتَابِنَا «دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي سُورَةِ الْأَعْلَى فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى [٨٧ \ ٩] ، وَيَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَأْمُرَ أَهْلَهُ بِالْمَعْرُوفِ كَزَوْجَتِهِ، وَأَوْلَادِهِ، وَنَحْوِهِمْ، وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا الْآيَةَ [٦٦ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ ﷺ: «كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ» ، الْحَدِيثَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } “Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” [Zâriyât 51/55]. Bu incelemeyi Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda A'lâ sûresinde Allah Teâlâ'nın: { فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى } “Öğüt fayda verirse öğüt ver” [A'lâ 87/9] sözünü açıklarken izah etmiştik. İnsanın karısı, çocukları ve benzeri gibi kendi ehline iyiliği emretmesi ve onları kötülükten nehyetmesi vaciptir; zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun...” [Tahrîm 66/6] buyurmuş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz elinizin altındakilerden sorumlusunuz» buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ كَلِمَةَ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ، وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁: عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ» ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ.
Dördüncü Mesele: Bil ki iyiliği emretmenin en büyük nevilerinden biri, zalim sultanın huzurunda söylenen hak sözdür. Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh), Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Cihadın en faziletlisi, zalim sultanın yanında söylenen adalet sözüdür.» Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî tahric etmiş olup [Tirmizî]: «Hasen hadistir» demiştir.
وَعَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ ﵁: «أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ وَقَدْ وَضَعَ رِجْلَهُ فِي الْغَرْزِ: أَيُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: كَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ» ، رَوَاهُ النَّسَائِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ.
Târık b. Şihâb'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayağını özengiye koymuşken bir adam ona: 'Hangi cihad daha faziletlidir?' diye sordu. O da: 'Zalim sultanın yanında söylenen hak sözdür' buyurdu.» Bunu Nesâî sahih bir isnadla rivayet etmiştir.
كَمَا قَالَهُ النَّوَوِيُّ ﵀: وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ قَدْ بَيَّنَ أَنَّ أَحْوَالَ الرَّعِيَّةِ مَعَ ارْتِكَابِ السُّلْطَانِ مَا لَا يَنْبَغِي ثَلَاثٌ:
Nevevî'nin (rahimehullâh) belirttiği gibi: Bil ki sahih hadis, sultanın uygunsuz bir şey irtikâp etmesi karşısında tebaanın durumlarının üç olduğunu açıklamıştır: