قَرَأَ: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] ، أَنَّ اللَّهَ قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ» .
{ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!” [Bakara 2/286] [ayetini] okuduğunda, Allah'ın: «Kabul ettim» buyurduğu [rivayetinden dolayı bu ikisinin üzerinde günah bulunmadığında ittifak etmişlerdir].
أَمَّا وُجُوبُ الْجَزَاءِ عَلَيْهِمَا فَاخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ.
Her ikisine de ceza gerekip gerekmediği hususunda ise ulema ihtilaf etmiştir.
فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: مِنْهُمُ الْمَالِكِيَّةُ، وَالْحَنَفِيَّةُ، وَالشَّافِعِيَّةُ إِلَى وُجُوبِ الْجَزَاءِ فِي الْخَطَإِ، وَالنِّسْيَانِ ; لِدَلَالَةِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ غُرْمَ الْمَتْلَفَاتِ لَا فَرْقَ فِيهِ بَيْنَ الْعَامِدِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، وَقَالُوا: لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لِقَوْلِهِ مُتَعَمِّدًا ; لِأَنَّهُ جَرْيٌ عَلَى الْغَالِبِ، إِذِ الْغَالِبُ أَلَّا يَقْتُلَ الْمُحْرِمُ الصَّيْدَ إِلَّا عَامِدًا، وَجَرَى النَّصُّ عَلَى الْغَالِبِ مِنْ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ دَلِيلِ خِطَابِهِ، أَعْنِي مَفْهُومَ مُخَالَفَتِهِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ: [الرَّجَزُ]
Aralarında Mâlikîler, Hanefîler ve Şâfiîlerin de bulunduğu bir grup âlim; telef edilen malların tazmininde kasten yapan ile kasten yapmayan arasında hiçbir fark bulunmadığına dair deliller sebebiyle, hata ve unutma durumunda da cezanın vacip olduğu görüşüne varmışlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Ayette geçen "kasten" (müte'ammiden) ifadesinin mefhûm-i muhalifi (zıt anlamı) geçerli değildir; çünkü bu ifade galip olan duruma binaen zikredilmiştir. Zira ihramlının avı ancak kasten öldürmesi galip olan durumdur. Nassın galip duruma binaen gelmesi ise, hitabın delilinin yani mefhûm-i muhalifinin muteber sayılmasına engel olan durumlardandır. Merâkı’s-Suûd sahibinin, mefhûm-i muhalifin muteber sayılmasının engelleri bahsindeki şu recez beytinde işaret ettiği husus da budur:
أَوْ جَهِلَ الْحُكْمَ أَوِ النُّطْقُ انْجَلَبْ ... لِلسُّؤْلِ أَوْ جَرَى عَلَى الَّذِي غَلَبْ
Veya hükmü bilmemiştir yahut söz bir soruya cevaben gelmiştir ... Ya da galip olan duruma binaen sevk edilmiştir.
وَلِذَا لَمْ يَعْتَبِرْ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ [٤ \ ٢٣] ; لِجَرْيهِ عَلَى الْغَالِبِ، وَقَالَ بَعْضُ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ، كَالزُّهْرِيِّ: وَجَبَ الْجَزَاءُ فِي الْعَمْدِ بِالْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَفِي الْخَطَإِ وَالنِّسْيَانِ بِالسُّنَّةِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنْ كَانَ يُرِيدُ بِالسُّنَّةِ الْآثَارَ الَّتِي وَرَدَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعُمَرَ فَنِعِمَّا هِيَ، وَمَا أَحْسَنَهَا أُسْوَةً.
Bundan dolayı cumhur ulema, Allah Teâlâ'nın: { اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “yanınızda kalan üvey kızlarınız” [Nisâ 4/23] kavlindeki mefhûm-i muhalifi, galip duruma binaen sevk edildiği için muteber saymamıştır. Bu görüşü savunanlardan Zührî gibi bazıları şöyle demiştir: Kasıt halinde ceza Yüce Kur'an ile, hata ve unutma halinde ise sünnet ile vacip kılınmıştır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Eğer sünnet ile İbn Abbâs ve Ömer'den rivayet edilen eserleri kastediyorsa, bunlar ne güzeldir ve ne güzel örnektir!
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ: بِأَنَّهُ ﷺ سُئِلَ عَنِ الضَّبُعِ، فَقَالَ: «هِيَ صَيْدٌ» ، وَجَعَلَ فِيهَا إِذَا أَصَابَهَا الْمُحْرِمُ كَبْشًا، وَلَمْ يَقُلْ عَمْدًا وَلَا خَطَأً، فَدَلَّ عَلَى الْعُمُومِ، وَقَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ: قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: مُتَعَمِّدًا، لَمْ يُرِدْ بِهِ التَّجَاوُزَ عَنِ الْخَطَإِ، وَذِكْرُ التَّعَمُّدِ لِبَيَانِ أَنَّ الصَّيْدَ لَيْسَ كَابْنِ آدَمَ الَّذِي لَيْسَ فِي قَتْلِهِ عَمْدًا كَفَّارَةٌ.
Bu görüş sahipleri şu hususu da delil getirmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sırtlan hakkında sorulmuş, o da: «O bir avdır» buyurmuş ve ihramlı onu vurduğunda [ceza olarak] bir koç takdir etmiştir. 'Kasten' veya 'yanılarak' diye bir ayrım yapmamıştır. Bu da [hükmün] umumiliğine delalet eder. Mâlikî âlimlerinden İbn Bükeyr şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın "kasten" kavliyle hatanın bağışlanması kastedilmemiştir. Kastın zikredilmesi, av hayvanının kasten öldürülmesinde kefaret bulunmayan âdemoğlu gibi olmadığını beyan etmek içindir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» : إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ بِوُجُوبِ الْجَزَاءِ عَلَى الْمُخْطِئِ، وَالنَّاسِي، وَالْعَامِدِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَطَاوُسٍ، وَالْحَسَنِ، وَإِبْرَاهِيمَ، وَالزُّهْرِيِّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُمْ.
Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Hata edene, unutana ve kasten yapana cezanın vacip olduğu yönündeki bu görüşü İbn Abbâs söylemiştir; Ömer, Tâvûs, Hasan, İbrâhim ve Zührî'den de rivayet edilmiştir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların talebeleri de bu görüştedir.
وَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ النَّاسِيَ، وَالْمُخْطِئَ لَا جَزَاءَ عَلَيْهِمَا، وَبِهِ قَالَ الطَّبَرَيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ دَاوُدَ، وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَطَاوُسٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ.
Bazı âlimler ise unutan ve hata eden kimseye ceza gerekmediği görüşüne varmışlardır. Taberî, iki rivayetten birinde Ahmed b. Hanbel, Saîd b. Cübeyr ve Ebû Sevr bu görüştedir. Dâvûd'un mezhebi de budur. Kurtubî'nin kendilerinden naklettiğine göre bu görüş İbn Abbâs ve Tâvûs'tan da rivayet edilmiştir.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَمْرَيْنِ:
Bu görüş sahipleri iki hususu delil getirmişlerdir:
الْأَوَّلُ: مَفْهُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا الْآيَةَ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْمُتَعَمِّدِ لَيْسَ كَذَلِكَ.
Birincisi: Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا } “İçinizden kim onu kasten öldürürse” ayetinin mefhûmudur (zıt anlamıdır). Zira bu ifade, kasten yapmayanın böyle olmadığına delalet eder.
الثَّانِي: أَنَّ الْأَصْلَ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، فَمَنِ ادَّعَى شَغْلَهَا، فَعَلَيْهِ الدَّلِيلُ.
İkincisi: Aslolan zimmetin (sorumluluğun) beraatidir (yokluğudur). Kim zimmetin meşgul olduğunu (sorumluluk bulunduğunu) iddia ederse, delil getirmek onun üzerinedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا الْقَوْلُ قَوِيٌّ جِدًّا مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ وَالدَّلِيلِ.
Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Bu görüş, nazar ve delil bakımından oldukça kuvvetlidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا صَادَ الْمُحْرِمُ الصَّيْدَ، فَأَكَلَ مِنْهُ، فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ وَاحِدٌ لِقَتْلِهِ، وَلَيْسَ فِي أَكْلِهِ إِلَّا التَّوْبَةُ وَالِاسْتِغْفَارُ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ بِأَنَّ عَلَيْهِ أَيْضًا جَزَاءَ مَا أَكَلَ، يَعْنِي قِيمَتَهُ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ فِي ذَلِكَ، وَيُرْوَى مِثْلُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ عَنْ عَطَاءٍ.
Beşinci Mesele: İhramlı bir avı avlar ve ondan yerse, öldürmesinden dolayı üzerine tek bir ceza gerekir. Yemesinden ötürü ise tövbe ve istiğfardan başka bir şey gerekmez. Ulemanın ekseriyetinin kavli ve ayetin zâhirî anlamı da budur. Yediği şeyin de cezasını -yani kıymetini- ödemesi gerektiğini söyleyen Ebû Hanîfe buna muhalif kalmıştır. Kurtubî şöyle demiştir: İki talebesi bu hususta ona muhalefet etmiştir. Ebû Hanîfe'nin görüşünün benzeri Atâ'dan da rivayet edilmektedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِذَا قَتَلَ الْمُحْرِمُ الصَّيْدَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، حُكِمَ عَلَيْهِ بِالْجَزَاءِ فِي كُلِّ مَرَّةٍ، فِي قَوْلِ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا الْآيَةَ ; لِأَنَّ تَكْرَارَ الْقَتْلِ يَقْتَضِي تَكْرَارَ الْجَزَاءِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِالْجَزَاءِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، فَإِنْ عَادَ لِقَتْلِهِ مَرَّةً ثَانِيَةً لَمْ يُحْكَمْ عَلَيْهِ، وَقِيلَ لَهُ: يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْكَ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ.
Altıncı Mesele: İhramlı defalarca av öldürürse; aralarında Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve diğerlerinin bulunduğu ulemanın ekseriyetine göre her seferinde aleyhine ceza hükmedilir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا } “İçinizden kim onu kasten öldürürse” ayetinin zâhiri de budur; çünkü öldürmenin tekrarlanması cezanın da tekrarlanmasını gerektirir. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Aleyhine ancak bir defa ceza hükmedilir; şayet ikinci kez av öldürmeye dönerse aleyhine hüküm verilmez ve Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim bir daha yaparsa, Allah ondan intikam alır” kavli gereğince ona: "Allah senden intikam alır" denilir.
وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَمُجَاهِدٌ، وَشُرَيْحٌ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهُ يَضْرِبُ حَتَّى يَمُوتَ.
Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup; Kurtubî'nin kendilerinden naklettiği üzere Hasan, İbrâhim, Mücâhid ve Şüreyh de bu görüştedir. Ayrıca İbn Abbâs'tan, o kimsenin ölünceye kadar dövüleceği de rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: إِذَا دَلَّ الْمُحْرِمُ حَلَالًا عَلَى صَيْدٍ فَقَتَلَهُ، فَهَلْ يَجِبُ عَلَى الْمُحْرِمِ جَزَاءٌ ; لِتَسَبُّبِهِ فِي قَتْلِ الْحَلَالِ لِلصَّيْدِ بِدَلَالَتِهِ لَهُ عَلَيْهِ أَوْ لَا؟ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَذَهَبَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّ الْمُحْرِمَ الدَّالَّ يَلْزَمُهُ جَزَاؤُهُ كَامِلًا، وَيُرْوَى نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَبَكْرٍ الْمُزَنِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ سُؤَالُ النَّبِيِّ ﷺ أَصْحَابَهُ: «هَلْ أَشَارَ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَى أَبِي قَتَادَةَ عَلَى الْحِمَارِ الْوَحْشِيِّ؟» .
Yedinci Mesele: İhramlı bir kimse ihramsız (helâl) birine bir avı gösterir ve o da onu öldürürse; ihramlının ona yol göstermek suretiyle ihramsız kimsenin avı öldürmesine sebep olmasından dolayı ihramlıya ceza gerekir mi gerekmez mi? Ulema bu hususta ihtilaf etmiştir. İmam Ahmed ve Ebû Hanîfe, [avı] gösteren ihramlının tam bir ceza ödemesi gerektiği görüşüne varmışlardır. Bunun benzeri Ali, İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid, Bekr el-Müzenî ve İshâk'tan da rivayet edilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: «İçinizden biri Ebû Katâde'ye yaban eşeğini işaret etti mi?» diye sorması da bu görüşe delalet eder.
فَإِنَّ ظَاهِرَهُ أَنَّهُمْ لَوْ دَلُّوهُ عَلَيْهِ كَانَ بِمَثَابَةِ مَا لَوْ صَادُوهُ فِي تَحْرِيمِ الْأَكْلِ ; وَيُفْهَمُ مِنْ
Zira bunun zâhiri; şayet onlar ona avı gösterselerdi, etini yemenin haram kılınması hususunda bizzat avlamış gibi olacakları yönündedir.
ذَلِكَ لُزُومُ الْجَزَاءِ، وَالْقَاعِدَةُ لُزُومُ الضَّمَانِ لِلْمُتَسَبِّبِ إِنْ لَمْ يُمْكِنْ تَضْمِينُ الْمُبَاشِرِ، وَالْمُبَاشِرُ هُنَا لَا يُمْكِنُ تَضْمِينُهُ الصَّيْدَ ; لِأَنَّهُ حَلَالٌ، وَالدَّالُّ مُتَسَبِّبٌ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْأَظْهَرُ، وَالَّذِينَ قَالُوا بِهِ مِنْهُمْ مَنْ أَطْلَقَ الدَّلَالَةَ، وَمِنْهُمْ مَنِ اشْتَرَطَ خَفَاءَ الصَّيْدِ بِحَيْثُ لَا يَرَاهُ دُونَ الدَّلَالَةِ، كَأَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: لَا شَيْءَ عَلَى الدَّالِ.
Bundan da cezanın lüzumu anlaşılmaktadır. Kaide şudur: Bizzat fiili işleyene tazmin ettirmek mümkün olmadığında, sebep olana tazminat gerekir. Burada ise bizzat fiili işleyene avı tazmin ettirmek mümkün değildir; çünkü o ihramsızdır (helâldir), gösteren ise sebeptir. Bu görüş en zâhir olanıdır. Bu görüşü savunanlardan bazıları yol göstermeyi mutlak tutmuş, bazıları ise Ebû Hanîfe gibi avın gösterilmeden görülemeyecek derecede gizli olmasını şart koşmuştur. İmam Şâfiî ve ashabı ise şöyle demiştir: Gösteren kimseye hiçbir şey gerekmez.
وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ نَحْوُهُ، قَالُوا: لِأَنَّ الصَّيْدَ يُضْمَنُ بِقَتْلِهِ، وَهُوَ لَمْ يَقْتُلْهُ وَإِذَا عَلِمَ الْمُحْرِمُ أَنَّ الْحَلَالَ صَادَهُ مِنْ أَجْلِهِ فَأَكَلَ مِنْهُ ; فَعَلَيْهِ الْجَزَاءُ كَامِلًا عِنْدَ مَالِكٍ، كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي «مُوَطَّئِهِ» ، وَأَمَّا إِذَا دَلَّ الْمُحْرِمُ مُحْرِمًا آخَرَ عَلَى الصَّيْدِ فَقَتَلَهُ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: عَلَيْهِمَا جَزَاءٌ وَاحِدٌ بَيْنَهُمَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جَزَاءٌ كَامِلٌ، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَارِثُ الْعُكْلِيُّ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ أَيْضًا صَاحِبُ «الْمُغْنِي» .
Mâlik'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü av ancak öldürülmesiyle tazmin edilir, o ise onu öldürmemiştir. İhramlı kimse ihramsızın o avı kendisi için avladığını bilir de ondan yerse; Muvatta'ında açıkça belirttiği üzere Mâlik'e göre üzerine tam ceza gerekir. İhramlı bir kimse başka bir ihramlıya avı gösterir ve o da öldürürse; bazı âlimler: «Aralarında ortaklaşa tek bir ceza gerekir» demişlerdir. Bu, İmam Ahmed'in mezhebidir; İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de kendilerinden naklettiğine göre Atâ ve Hammâd b. Ebî Süleymân da bu görüştedir. Bazı âlimler ise: «Her birine tam bir ceza gerekir» demişlerdir; el-Muğnî sahibinin yine kendilerinden naklettiğine göre Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, Hâris el-Uklî ve Ashâb-ı Re'y de bu görüştedir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْجَزَاءُ كُلُّهُ عَلَى الْمُحْرِمِ الْمُبَاشِرِ، وَلَيْسَ عَلَى الْمُحْرِمِ الدَّالِّ شَيْءٌ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَمَالِكٍ، وَهُوَ الْجَارِي عَلَى قَاعِدَةِ تَقْدِيمِ الْمُبَاشِرِ عَلَى الْمُتَسَبِّبِ فِي الضَّمَانِ، وَالْمُبَاشِرُ هُنَا يُمْكِنُ تَضْمِينُهُ ; لِأَنَّهُ مُحْرِمٌ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ، وَعَلَيْهِ: فَعَلَى الدَّالِ الِاسْتِغْفَارُ وَالتَّوْبَةُ، وَبِهَذَا تَعْرِفُ حُكْمَ مَا لَوْ دَلَّ مُحْرِمٌ مُحْرِمًا، ثُمَّ دَلَّ هَذَا الثَّانِي مُحْرِمًا ثَالِثًا، وَهَكَذَا، فَقَتَلَهُ الْأَخِيرُ، إِذْ لَا يَخْفَى مِنَ الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ أَنَّهُمْ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ شُرَكَاءُ فِي جَزَاءٍ وَاحِدٍ.
Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Cezanın tamamı bizzat öldüren ihramlının üzerinedir, [avı] gösteren ihramlıya hiçbir şey gerekmez. Bu, Şâfiî ve Mâlik'in görüşüdür; tazminatta bizzat fiili işleyenin sebep olana takdim edilmesi kaidesine uygun olan da budur. Burada bizzat öldürene tazmin ettirmek mümkündür; çünkü o ihramlıdır. En zâhir olan da budur. Buna göre yol gösterene istiğfar ve tövbe gerekir. Buradan, bir ihramlının başka bir ihramlıya, onun da üçüncü bir ihramlıya gösterip bu şekilde en sonuncusunun öldürmesi durumundaki hükmü de anlamış olursun; zira geçen açıklamalardan anlaşılacağı üzere birinci görüşe göre hepsi tek bir cezada ortaktır.
وَعَلَى الثَّانِي، عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ، وَعَلَى الثَّالِثِ، لَا شَيْءَ إِلَّا عَلَى مَنْ بَاشَرَ الْقَتْلَ.
İkinci görüşe göre her birinin üzerine ayrı bir ceza gerekir; üçüncü görüşe göre ise öldürme fiilini bizzat işleyenden başkasına hiçbir şey gerekmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: إِذَا اشْتَرَكَ مُحْرِمُونَ فِي قَتْلِ صَيْدٍ بِأَنْ بَاشَرُوا قَتْلَهُ كُلَّهُمْ، كَمَا إِذَا حَذَفُوهُ بِالْحِجَارَةِ وَالْعِصِيِّ حَتَّى مَاتَ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ كَامِلٌ، كَمَا لَوْ قَتَلَتْ جَمَاعَةٌ وَاحِدًا، فَإِنَّهُمْ يُقْتَلُونَ بِهِ جَمِيعًا ; لَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ قَاتِلٌ.
Sekizinci Mesele: İhramlı kimseler bir avı öldürmede ortak olsalar, yani hepsi birden öldürme fiilini bizzat işleseler; örneğin ölünceye kadar taşa ve sopaya tutsalar; Mâlik ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Tıpkı bir topluluğun bir kişiyi öldürmesi durumunda hepsinin ona karşılık öldürülmesi gibi, her birine tam bir ceza gerekir; çünkü her biri öldürendir.
وَكَذَلِكَ هُنَا كُلُّ وَاحِدٍ قَاتِلٌ صَيْدًا فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ: عَلَيْهِمْ كُلِّهِمْ جَزَاءٌ وَاحِدٌ ; لِقَضَاءِ عُمَرَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، ثُمَّ قَالَ أَيْضًا: وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ: أَنَّ مَوَالِيَ لِابْنِ الزُّبَيْرِ أَحْرَمُوا فَمَرَّتْ بِهِمْ ضُبُعٌ فَحَذَفُوهَا بِعِصِيِّهِمْ فَأَصَابُوهَا،
Aynı şekilde burada da her biri avı öldürmüştür ve üzerine ceza gerekir. Şâfiî ve ona muvafakat edenler ise şöyle demiştir: Ömer ve Abdurrahman'ın hükmü gereğince hepsine birden tek bir ceza gerekir. Bunu Kurtubî söylemiş, sonra da şöyle devam etmiştir: Dârekutnî rivayet etmiştir ki: İbnü'z-Zübeyr'in azatlıları ihrama girmişlerdi, yanlarından bir sırtlan geçti, onlar da sopalarıyla vurup onu yakaladılar.
فَوَقَعَ فِي أَنْفُسِهِمْ، فَأَتَوُا ابْنَ عُمَرَ، فَذَكَرُوا لَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ: عَلَيْكُمْ كُلُّكُمْ كَبْشٌ، قَالُوا: أَوَعَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا كَبْشٌ؟ قَالَ: إِنَّكُمْ لَمُعَزَّزٌ بِكُمْ عَلَيْكُمْ كُلُّكُمْ كَبْشٌ. قَالَ اللُّغَوِيُّونَ: لَمُعَزَّزٌ بِكُمْ أَيْ لَمُشَدَّدٌ عَلَيْكُمْ.
İçlerine bir şüphe düştü, bunun üzerine İbn Ömer'e gelip durumu ona anlattılar. O da: «Hepinizin üzerine bir koç gerekir» dedi. «Her birimize ayrı bir koç mu?» diye sordular. O: «Şüphesiz size zorluk çıkarılmak istenmiştir, [hayır] hepinizin üzerine [toplam] bir koç gerekir» dedi. Dilciler: 'Lemuazzezü biküm' (لَمُعَزَّزٌ بِكُمْ) ifadesi, 'size zorluk çıkarılmış, şiddet gösterilmiştir' demektir, demişlerdir.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْمٍ أَصَابُوا ضَبُعًا فَقَالَ: عَلَيْهِمْ كَبْشٌ يَتَخَارَجُونَهُ بَيْنَهُمْ، وَدَلِيلُنَا قَوْلُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ، وَهَذَا خِطَابٌ لِكُلِّ قَاتِلٍ. وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَاتِلِينَ الصَّيْدَ قَاتِلٌ نَفْسًا عَلَى التَّمَامِ وَالْكَمَالِ ; بِدَلِيلِ قَتْلِ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِصَّاصُ، وَقَدْ قُلْنَا بِوُجُوبِهِ إِجْمَاعًا مِنَّا وَمِنْهُمْ، فَثَبَتَ مَا قُلْنَاهُ.
İbn Abbâs'tan da bir sırtlanı vuran topluluk hakkında: «Aralarında paylaştıracakları bir koç gerekir» dediği rivayet edilmiştir. Bizim delilimiz ise Allah Sübhânehu'nun: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “İçinizden kim onu kasten öldürürse, cezası, öldürdüğüne denk bir evcil hayvandır” kavlidir. Bu hitap her bir katile yöneliktir. Avı öldürenlerin her biri, bir canı tam ve eksiksiz olarak öldürmüştür; bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürülmesi de buna delildir. Şayet böyle olmasaydı onlara kısas gerekmezdi; nitekim hem bizim hem de onların icmasıyla kısasın vacip olduğunu söylemiş bulunuyoruz. Böylece söylediğimiz husus sabit olmuştur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا قَتَلَ جَمَاعَةٌ صَيْدًا فِي الْحَرَمِ وَهُمْ مُحِلُّونَ ; فَعَلَيْهِمْ جَزَاءٌ وَاحِدٌ، بِخِلَافِ مَا لَوْ قَتَلَهُ الْمُحْرِمُونَ فِي الْحِلِّ أَوِ الْحَرَمِ ; فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَخْتَلِفُ.
Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Bir topluluk ihramsız oldukları halde Harem'de bir av öldürürse, üzerlerine tek bir ceza gerekir. İhramlıların Hil bölgesinde veya Harem'de öldürmesi ise böyle değildir; zira bu durum farklılık arz etmez.
وَقَالَ مَالِكٌ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ كَامِلٌ ; بِنَاءً عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ مُحْرِمًا بِدُخُولِهِ الْحَرَمَ، كَمَا يَكُونُ مُحْرِمًا بِتَلْبِيَتِهِ بِالْإِحْرَامِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفِعْلَيْنِ قَدْ أَكْسَبَهُ صِفَةً تَعَلَّقَ بِهَا نَهْيٌ، فَهُوَ هَاتِكٌ لَهَا فِي الْحَالَتَيْنِ.
Mâlik ise şöyle demiştir: Bir kimsenin ihram telbiyesi getirmekle ihrama girdiği gibi Harem'e girmekle de ihrama girmiş sayılacağı esasına binaen, her birine tam bir ceza gerekir. Bu iki fiilden her biri kişiye bir nehyin taalluk ettiği bir vasıf kazandırmıştır ve o her iki durumda da bu hürmeti çiğnemiştir.
وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي أَبُو زَيْدٍ الدَّبُّوسِيُّ، قَالَ: السِّرُّ فِيهِ أَنَّ الْجِنَايَةَ فِي الْإِحْرَامِ عَلَى الْعِبَادَةِ، وَقَدِ ارْتَكَبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَحْظُورَ إِحْرَامِهِ.
Ebû Hanîfe'nin hücceti, Kadı Ebû Zeyd ed-Debûsî'nin zikrettiği şu açıklamadır: O şöyle demiştir: Buradaki sır şudur; ihramdaki cinayet ibadete karşı işlenmiştir ve onların her biri kendi ihramının yasağını çiğnemiştir.
وَإِذَا قَتَلَ الْمُحِلُّونَ صَيْدًا فِي الْحَرَمِ، فَإِنَّمَا أَتْلَفُوا دَابَّةً مُحْتَرَمَةً، بِمَنْزِلَةِ مَا لَوْ أَتْلَفَ جَمَاعَةٌ دَابَّةً ; فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَاتِلٌ دَابَّةً، وَيَشْتَرِكُونَ فِي الْقِيمَةِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَأَبُو حَنِيفَةَ أَقْوَى مِنَّا، وَهَذَا الدَّلِيلُ يَسْتَهِينُ بِهِ عُلَمَاؤُنَا وَهُوَ عَسِيرُ الِانْفِصَالِ عَلَيْنَا. اهـ. مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.
İhramsızlar Harem'de bir av öldürdüklerinde ise ancak dokunulmaz bir hayvanı telef etmiş olurlar; bu durum bir topluluğun bir binek hayvanını telef etmesi gibidir. Onların her biri bir hayvanı telef etmiştir ve kıymetini ortaklaşa öderler. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe bizden daha güçlüdür; bizim âlimlerimiz bu delili hafife almaktadır, oysa buna cevap vermek bizim açımızdan oldukça zordur. [Kurtubî'den nakil] sona erdi.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الصَّيْدَ يَنْقَسِمُ إِلَى قِسْمَيْنِ: قِسْمٌ لَهُ مِثْلٌ مِنَ النَّعَمِ كَبَقَرَةِ الْوَحْشِ، وَقِسْمٌ لَا مِثْلَ لَهُ مِنَ النَّعَمِ كَالْعَصَافِيرِ.
Dokuzuncu Mesele: Bil ki av iki kısma ayrılır: Yaban sığırı gibi evcil hayvanlardan bir benzeri (misli) olan kısım ve serçeler gibi evcil hayvanlardan bir benzeri olmayan kısım.
وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ يَعْتَبِرُونَ الْمِثْلِيَّةَ بِالْمُمَاثَلَةِ فِي الصُّورَةِ وَالْخِلْقَةِ، وَخَالَفَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - الْجُمْهُورَ، فَقَالَ: إِنَّ الْمُمَاثَلَةَ مَعْنَوِيَّةٌ، وَهِيَ الْقِيمَةُ، أَيْ قِيمَةُ الصَّيْدِ فِي الْمَكَانِ الَّذِي قَتَلَهُ فِيهِ، أَوْ أَقْرَبِ مَوْضِعٍ إِلَيْهِ إِنْ كَانَ لَا يُبَاعُ الصَّيْدُ فِي مَوْضِعِ قَتْلِهِ، فَيَشْتَرِي بِتِلْكَ الْقِيمَةِ هَدْيًا إِنْ شَاءَ، أَوْ يَشْتَرِي بِهَا طَعَامًا، وَيُطْعِمُ الْمَسَاكِينَ كُلَّ
Ulemanın cumhuru, benzerliği şekil ve yaratılıştaki benzerlik olarak kabul ederler. İmam Ebû Hanîfe -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- cumhura muhalefet ederek şöyle demiştir: Benzerlik manevîdir, o da kıymettir; yani avın öldürüldüğü yerdeki kıymeti yahut öldürüldüğü yerde satılmıyorsa oraya en yakın yerdeki kıymetidir. Dilerse bu kıymetle bir hedy satın alır veya onunla yiyecek satın alıp fakirleri doyurur;
مِسْكِينٍ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ.
her bir yoksula buğdaydan yarım sâ‘ veya arpadan bir sâ‘ yahut hurmadan bir sâ‘ verir.
وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الشَّبَهُ مِنْ طَرِيقِ الْخِلْقَةِ وَالصُّورَةِ مُعْتَبِرًا فِي النَّعَامَةِ بَدَنَةً، وَفِي الْحِمَارِ بَقَرَةً، وَفِي الظَّبْيِ شَاةً ; لَمَا أَوْقَفَهُ عَلَى عَدْلَيْنِ يَحْكُمَانِ بِهِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ عُلِمَ فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى الِارْتِيَاءِ وَالنَّظَرِ، وَإِنَّمَا يَفْتَقِرُ إِلَى الْعَدْلَيْنِ وَالنَّظَرِ مَا تَشَكَّلَ الْحَالُ فِيهِ، وَيَخْتَلِفُ فِيهِ وَجْهُ النَّظَرِ.
Ebû Hanîfe rahimehullâh şu hususu delil getirmiştir: Şayet yaratılış ve şekil bakımından benzerlik; devekuşunda bir deve, yaban eşeğinde bir sığır, ceylanda bir koyun olarak kabul edilseydi, [hükmü] buna hükmedecek iki adil kişiye bırakmazdı; çünkü bu zaten bilinmektedir ve düşünüp taşınmaya ihtiyaç kalmaz. İki adil kişiye ve düşünmeye ancak durumun kapalı olduğu ve görüş ayrılığına açık olan hususlarda ihtiyaç duyulur.
وَدَلِيلُ الْجُمْهُورِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ: الْمُشَابَهَةُ لِلصَّيْدِ فِي الْخِلْقَةِ وَالصُّورَةِ مِنْهَا، قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ الْآيَةَ، فَالْمِثْلُ يَقْتَضِي بِظَاهِرِهِ الْمِثْلَ الْخِلْقِيَّ الصُّورِيَّ دُونَ الْمَعْنَوِيِّ، ثُمَّ قَالَ: مِنَ النَّعَمِ، فَصَرَّحَ بِبَيَانِ جِنْسِ الْمِثْلِ، ثُمَّ قَالَ: يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ، وَضَمِيرُ بِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرٌ لِسِوَاهُ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ.
Evcil hayvanlardan misil ile kastedilenin, şekil ve yaratılış bakımından ava benzeyen hayvanlar olduğuna dair cumhurun delili, Allah Teâlâ'nın: { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “cezası, öldürdüğüne denk bir evcil hayvandır” ayetidir. Zira misil (denklik) lafzı zâhiri itibariyle manevî değil, yaratılış ve şekil bakımından denkliği gerektirir. Sonra: { مِنَ النَّعَمِ } “evcil hayvanlardan” buyurarak mislin cinsini açıkça beyan etmiştir. Ardından: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “buna içinizden iki adil kişi hükmeder” buyurmuştur; buradaki "ona" (bihi) zamiri evcil hayvanlardan olan misle racidir, çünkü zamirin dönebileceği başka bir şey daha önce zikredilmemiştir.
ثُمَّ قَالَ: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ، وَالَّذِي يُتَصَوَّرُ أَنْ يَكُونَ هَدْيًا مِثْلَ الْمَقْتُولِ مِنَ النَّعَمِ، فَأَمَّا الْقِيمَةُ فَلَا يُتَصَوَّرُ أَنْ تَكُونَ هَدْيًا، وَلَا جَرَى لَهَا ذِكْرٌ فِي نَفْسِ الْآيَةِ، وَادِّعَاءُ أَنَّ الْمُرَادَ شِرَاءُ الْهَدْيِ بِهَا يُعِيدُ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ، فَاتَّضَحَ أَنَّ الْمُرَادَ مِثْلٌ مِنَ النَّعَمِ، وَقَوْلُهُ: لَوْ كَانَ الشَّبَهُ الْخِلْقِيُّ مُعْتَبَرًا لَمَا أَوْقَفَهُ عَلَى عَدْلَيْنِ؟ ، أُجِيبَ عَنْهُ: بِأَنَّ اعْتِبَارَ الْعَدْلَيْنِ إِنَّمَا وَجَبَ لِلنَّظَرِ فِي حَالِ الصَّيْدِ مِنْ كِبَرٍ وَصِغَرٍ، وَمَا لَا جِنْسَ لَهُ مِمَّا لَهُ جِنْسٌ، وَإِلْحَاقُ مَا لَمْ يَقَعْ عَلَيْهِ نَصٌّ بِمَا وَقَعَ عَلَيْهِ النَّصُّ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ.
Sonra: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” buyurmuştur; kurbanlık (hedy) olması tasavvur edilebilecek şey, öldürülenin evcil hayvanlardan olan mislidir. Kıymetin kurbanlık olması ise tasavvur edilemez ve ayetin kendisinde de buna dair bir zikir geçmemiştir. Kastedilenin onunla hedy satın almak olduğu iddiası ise ayetin zâhirinden uzaktır. Böylece kastedilenin evcil hayvanlardan bir misil olduğu açıklık kazanmıştır. Onun: "Şayet yaratılış bakımından benzerlik muteber olsaydı bunu iki adil kişiye bırakmazdı" sözüne ise şöyle cevap verilmiştir: İki adil kişinin aranması ancak avın büyüklük ve küçüklük durumuna bakmak, cinsi olanı cinsi olmayandan ayırt etmek ve hakkında nass bulunmayanı hakkında nass bulunana kıyas etmek içindir. Bunu Kurtubî söylemiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الْمُرَادُ بِالْمِثْلِيَّةِ فِي الْآيَةِ التَّقْرِيبُ، وَإِذًا فَنَوْعُ الْمُمَاثَلَةِ قَدْ يَكُونُ خَفِيًّا، لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ إِلَّا أَهْلُ الْمَعْرِفَةِ وَالْفِطْنَةِ التَّامَّةِ، كَكَوْنِ الشَّاةِ مَثَلًا لِلْحَمَامَةِ ; لِمُشَابَهَتِهَا لَهَا فِي عَبِّ الْمَاءِ وَالْهَدِيرِ.
Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Ayetteki misliyetten (denklikten) kasıt yaklaşık benzerliktir. Dolayısıyla benzerliğin türü bazen gizli kalabilir ve su içişi ile ötüşündeki benzerlikten ötürü güvercinin denginin koyun olması gibi, ancak tam bir bilgi ve anlayış sahipleri buna vakıf olabilir.
وَإِذَا عَرَفْتَ التَّحْقِيقَ فِي الْجَزَاءِ بِالْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ، فَاعْلَمْ أَنَّ قَاتِلَ الصَّيْدِ مُخَيَّرٌ بَيْنَهُ، وَبَيْنَ الْإِطْعَامِ، وَالصِّيَامِ، كَمَا هُوَ صَرِيحُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ; لِأَنَّ «أَوْ» حَرْفُ تَخْيِيرٍ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ.
Evcil hayvanlardan misil ile ceza vermenin tahkikini bildiğinde bil ki; kerim ayetin sarih ifadesi gereğince avı öldüren kimse bu misil ile fakirleri doyurmak ve oruç tutmak arasında serbesttir (muhayyerdir). Zira «veya» (ev) lafzı muhayyerlik bildiren bir edattır. Nitekim Allah Teâlâ: { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا } “veya yoksullara yedirme şeklinde bir kefaret veya buna denk oruç” buyurmuştur. Ulemanın cumhurunun görüşü de budur.
فَإِنِ اخْتَارَ جَزَاءً بِالْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ، وَجَبَ ذَبْحُهُ فِي الْحَرَمِ خَاصَّةً ; لِأَنَّهُ حَقٌّ لِمَسَاكِينِ الْحَرَمِ، وَلَا يُجْزِئُ فِي غَيْرِهِ، كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ، وَالْمُرَادُ الْحَرَمُ كُلُّهُ، كَقَوْلِهِ: ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٣٣] ، مَعَ أَنَّ الْمَنْحَرَ الْأَكْبَرَ مِنًى، وَإِنِ اخْتَارَ الطَّعَامَ، فَقَالَ مَالِكٌ: أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِيهِ، أَنَّهُ يُقَوَّمُ الصَّيْدُ
Şayet evcil hayvanlardan misil ile cezayı seçerse, bunun özellikle Harem bölgesinde kesilmesi vaciptir; çünkü bu, Harem yoksullarının hakkıdır ve başka bir yerde caiz olmaz. Nitekim Allah Teâlâ: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” kavliyle bunu açıkça belirtmiştir. Bundan kasıt, en büyük kurban kesim yerinin Mina olmasına rağmen { ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra bunların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir)” [Hac 22/33] kavlinde olduğu gibi bütün Harem bölgesidir. Şayet yedirmeyi seçerse, Mâlik şöyle demiştir: Bu hususta duyduğum en güzel açıklama, avın yiyecek cinsinden kıymetinin takdir edilmesi,
بِالطَّعَامِ، فَيُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا، أَوْ يَصُومُ مَكَانَ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا.
böylece her bir yoksula bir müdd yedirmesi veya her müdd yerine bir gün oruç tutmasıdır.
وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْهُ: إِنْ قَوَّمَ الصَّيْدَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ قَوَّمَ الدَّرَاهِمَ بِالطَّعَامِ، أَجْزَأَهُ. وَالصَّوَابُ: الْأَوَّلُ ; فَإِنْ بَقِيَ أَقَلُّ مِنْ مُدٍّ تَصَدَّقَ بِهِ عِنْدَ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ، وَتَمَّمَهُ مُدًّا كَامِلًا عِنْدَ بَعْضٍ آخَرَ، أَمَّا إِذَا صَامَ، فَإِنَّهُ يُكْمِلُ الْيَوْمَ الْمُنْكَسِرَ بِلَا خِلَافٍ.
İbnü'l-Kâsım ondan naklen şöyle demiştir: Avın kıymetini dirhemlerle takdir eder, sonra da bu dirhemleri yiyecekle takdir ederse caiz olur. Doğru olan ise birinci görüştür. Eğer bir müdden daha azı kalırsa, bazı âlimlere göre bunu sadaka olarak verir, diğer bazılarına göre ise bunu tam bir müdde tamamlar. Oruç tuttuğunda ise kırık günü (artakalan günü) ihtilafsız olarak tam güne tamamlar.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا اخْتَارَ الْإِطْعَامَ، أَوِ الصِّيَامَ، فَلَا يُقَوَّمُ الصَّيْدُ الَّذِي لَهُ مِثْلٌ، وَإِنَّمَا يُقَوَّمُ مِثْلُهُ مِنَ النَّعَمِ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ تُقَوَّمُ الدَّرَاهِمُ بِالطَّعَامِ، فَيُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا، أَوْ يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَيُتَمِّمُ الْمُنْكَسِرَ.
Şâfiî şöyle demiştir: Yedirmeyi veya orucu seçerse, misli bulunan avın kıymeti takdir edilmez; ancak onun evcil hayvanlardan olan denginin kıymeti dirhemlerle takdir edilir, sonra bu dirhemler yiyecekle takdir edilir; böylece her bir yoksula bir müdd yedirir veya her bir müdd yerine bir gün oruç tutar ve artakalan küsuratı tam güne tamamlar.
وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ الْخِيَارَ لِقَاتِلِ الصَّيْدِ الَّذِي هُوَ دَافِعُ الْجَزَاءِ.
Tahkik edilen şudur ki: Muhayyerlik (seçim hakkı), cezayı ödeyecek olan avın katiline aittir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْخِيَارُ لِلْعَدْلَيْنِ الْحَكَمَيْنِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَنْبَغِي لِلْمُحَكِّمَيْنِ إِذَا حَكَمَا بِالْمِثْلِ، أَنْ يُخَيِّرَا قَاتِلَ الصَّيْدِ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ.
Bazı âlimler muhayyerliğin hüküm veren iki adil kişiye ait olduğunu söylemiş; bazıları da: «Hakemler misil ile hükmettiklerinde, avı öldüreni zikredilen bu üç şey arasında muhayyer bırakmaları gerekir» demiştir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِذَا حَكَمَا بِالْمِثْلِ لَزِمَهُ، وَالْقُرْآنُ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ الْمِثْلُ مِنَ النَّعَمِ، إِلَّا إِذَا اخْتَارَهُ عَلَى الْإِطْعَامِ وَالصَّوْمِ، لِلتَّخْيِيرِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ بِحَرْفِ التَّخْيِيرِ فِي الْآيَةِ.
Bazı âlimler ise: «Hakemler misil ile hükmettiğinde bu ona lazım gelir» demişlerdir. Oysa Kur'an, ayetteki muhayyerlik edatıyla nass altına alınan serbestlik sebebiyle, yedirme ve oruca tercih etmedikçe ona evcil hayvanlardan mislin lazım gelmeyeceği hususunda gayet açıktır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هِيَ عَلَى التَّرْتِيبِ، فَالْوَاجِبُ الْهَدْيُ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَالْإِطْعَامُ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَالصَّوْمُ، وَيُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالنَّخَعِيِّ وَغَيْرِهِمَا، وَلَا يَخْفَى أَنَّ فِي هَذَا مُخَالَفَةً لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، بِلَا دَلِيلٍ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Bunlar tertip üzeredir; vacip olan kurbandır (hedy), bulamazsa yedirmek, onu da bulamazsa oruç tutmaktır. Bu görüş İbn Abbâs, Nehaî ve başkalarından rivayet edilmiştir. Bunda hiçbir delil olmaksızın Kur'an'ın zâhirine muhalefet bulunduğu gizli değildir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدَّيْنِ يَوْمًا وَاحِدًا اعْتِبَارًا بِفِدْيَةِ الْأَذَى، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ يَصُومُ عَدْلَ الطَّعَامِ الْمَذْكُورِ، وَلَوْ زَادَ الصِّيَامُ عَنْ شَهْرَيْنِ، أَوْ ثَلَاثَةٍ.
Ebû Hanîfe, eza fidyesine kıyasla her iki müdd için bir gün oruç tutulacağını söylemiştir. Bunu Kurtubî nakletmiştir. Bil ki bu kerim ayetin zâhiri; oruç iki ayı veya üç ayı geçse bile, zikredilen yiyeceğe denk miktarda oruç tutacağı yönündedir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَتَجَاوَزُ صِيَامَ الْجَزَاءِ شَهْرَيْنِ ; لِأَنَّهُمَا أَعْلَى الْكَفَّارَاتِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَلَكِنْ ظَاهِرُ الْآيَةِ يُخَالِفُهُ.
Bazı âlimler: «Ceza orucu iki ayı geçmez; çünkü bu, kefaretlerin en üst sınırıdır» demişlerdir. İbnü'l-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir ve bunun nazarî bir yönü vardır; ancak ayetin zâhiri buna muhaliftir.
وَقَالَ يَحْيَى بْنُ عُمَرَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّمَا يُقَالُ: كَمْ رَجُلًا يَشْبَعُ مِنْ هَذَا الصَّيْدِ؟ ; فَيَعْرِفُ الْعَدَدَ، ثُمَّ يُقَالُ: كَمْ مِنَ الطَّعَامِ يُشْبِهُ هَذَا الْعَدَدَ؟ فَإِنْ شَاءَ أَخْرَجَ ذَلِكَ الطَّعَامَ، وَإِنْ شَاءَ صَامَ عَدَدَ أَمْدَادِهِ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ احْتَاطَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ قَدْ تَكُونُ قِيمَةُ الصَّيْدِ مِنَ الطَّعَامِ قَلِيلَةً، فَبِهَذَا النَّظَرِ يَكْثُرُ الْإِطْعَامُ.
Mâlikîlerden Yahyâ b. Ömer şöyle demiştir: Sadece: «Bu avdan kaç adam doyar?» denilir, sayı belirlenir; sonra: «Bu sayıya ne kadar yiyecek denk gelir?» denilir. Dilerse o yiyeceği çıkarıp verir, dilerse onun müddleri sayısınca oruç tutar. Kurtubî şöyle demiştir: Bu, içinde ihtiyat bulunan güzel bir görüştür; çünkü avın yiyecek cinsinden kıymeti az olabilir, bu yaklaşımla ise yedirme miktarı çoğalır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَنْوَاعَ الثَّلَاثَةَ، وَاحِدٌ مِنْهَا يُشْتَرَطُ لَهُ الْحَرَمُ إِجْمَاعًا، وَهُوَ الْهَدْيُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَوَاحِدٌ لَا يُشْتَرَطُ لَهُ الْحَرَمُ إِجْمَاعًا، وَهُوَ الصَّوْمُ، وَوَاحِدٌ اخْتُلِفَ فِيهِ، وَهُوَ الْإِطْعَامُ، فَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يُطْعِمُ إِلَّا فِي الْحَرَمِ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ يُطْعِمُ فِي مَوْضِعِ إِصَابَةِ الصَّيْدِ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ يُطْعِمُ حَيْثُ شَاءَ، وَأَظْهَرُهَا أَنَّهُ حَقٌّ لِمَسَاكِينِ الْحَرَمِ ; لِأَنَّهُ بَدَلٌ عَنِ الْهَدْيِ، أَوْ نَظِيرٌ لَهُ، وَهُوَ حَقٌّ لَهُمْ إِجْمَاعًا، كَمَا صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ، وَأَمَّا الصَّوْمُ فَهُوَ عِبَادَةٌ تَخْتَصُّ بِالصَّائِمِ لَا حَقَّ فِيهَا لِمَخْلُوقٍ، فَلَهُ فِعْلُهَا فِي أَيِّ مَوْضِعٍ شَاءَ.
Bil ki bu üç türden biri için icma ile Harem şart koşulmuştur ki o da daha önce geçtiği üzere hedy (kurban)dır; biri için icma ile Harem şart koşulmamıştır ki o da oruçtur; biri hakkında ise ihtilaf edilmiştir ki o da yedirmedir. Bazı âlimler sadece Harem'de yedirileceği görüşüne varmış, bazıları avın vurulduğu yerde yedirileceğini söylemiş, bazıları da dilediği yerde yedirebileceğini ifade etmiştir. Bunların en zâhir olanı, bunun Harem yoksullarının hakkı olduğudur; çünkü bu hedyin bedeli veya onun dengidir, hedy ise Allah Teâlâ'nın: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” kavliyle açıkça belirttiği üzere icma ile onların hakkıdır. Oruca gelince; o, tutana has bir ibadettir ve onda hiçbir yaratılmışın hakkı yoktur, dolayısıyla onu dilediği yerde yerine getirebilir.
وَأَمَّا إِنْ كَانَ الصَّيْدُ لَا مِثْلَ لَهُ مِنَ النَّعَمِ كَالْعَصَافِيرِ ; فَإِنَّهُ يُقَوَّمُ، ثُمَّ يُعْرَفُ قَدْرُ قِيمَتِهِ مِنَ الطَّعَامِ، فَيُخْرِجُهُ لِكُلِّ مِسْكِينٍ مُدٌّ، أَوْ يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا.
Avın serçeler gibi evcil hayvanlardan bir dengi bulunmadığı takdirde ise; onun kıymeti takdir edilir, sonra kıymetinin yiyecekten ne kadar tuttuğu belirlenir; böylece her bir yoksula bir müdd verir veya her bir müdd yerine bir gün oruç tutar.
فَتَحَصَّلَ أَنَّ مَالَهُ مِثْلٌ مِنَ النَّعَمِ يُخَيَّرُ فِيهِ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: هِيَ الْهَدْيُ بِمِثْلِهِ، وَالْإِطْعَامُ، وَالصِّيَامُ، وَأَنَّ مَا لَا مِثْلَ لَهُ يُخَيَّرُ فِيهِ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَقَطْ: وَهُمَا الْإِطْعَامُ، وَالصِّيَامُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا.
Sonuç olarak; evcil hayvanlardan bir dengi bulunan av konusunda kişi şu üç şey arasında muhayyerdir (serbesttir): Dengi olan hedy (kurban), yedirme ve oruç. Dengi bulunmayan av konusunda ise sadece iki şey arasında muhayyerdir: Bunlar da zikrettiğimiz üzere yedirme ve oruçtur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمِثْلَ مِنَ النَّعَمِ لَهُ ثَلَاثُ حَالَاتٍ:
Bil ki evcil hayvanlardan olan dengin üç durumu vardır:
الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ تَقَدَّمَ فِيهِ حُكْمٌ مِنْ - النَّبِيِّ ﷺ.
Birincisi: Hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceden verilmiş bir hükmün bulunmasıdır.
الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ تَقَدَّمَ فِيهِ حُكْمٌ مِنْ عَدْلَيْنِ مِنَ الصَّحَابَةِ، أَوِ التَّابِعَيْنِ مَثَلًا.
İkincisi: Hakkında mesela sahabeden veya tâbiînden adalet sahibi iki kişinin önceden vermiş olduğu bir hükmün bulunmasıdır.
الثَّالِثَةُ: أَلَّا يَكُونَ تَقَدَّمَ فِيهِ حُكْمٌ مِنْهُ ﷺ وَلَا مِنْهُمْ ﵃ فَالَّذِي حَكَمَ ﷺ فِيهِ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ الْحِكَمُ فِيهِ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَذَلِكَ كَالضَّبُعِ، فَإِنَّهُ ﷺ قَضَى فِيهَا بِكَبْشٍ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» مَا نَصُّهُ: حَدِيثُ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى فِي الضَّبُعِ بِكَبْشٍ» أَخْرَجَهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَأَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ جَابِرٍ بِلَفْظِ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الضَّبُعِ فَقَالَ: «هُوَ صَيْدٌ، وَيُجْعَلُ فِيهِ كَبْشٌ إِذَا أَصَابَهُ الْمُحْرِمُ» ، وَلَفْظُ الْحَاكِمِ: «جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الضَّبُعِ يُصِيبُهُ الْمُحْرِمُ كَبْشًا» ، وَجَعْلَهُ مِنَ الصَّيْدِ، وَهُوَ عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ نَجْدِيًّا، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: سَأَلْتُ عَنْهُ الْبُخَارِيَّ فَصَحَّحَهُ، وَكَذَا صَحَّحَهُ عَبْدُ الْحَقِّ وَقَدْ أَعْلَّ بِالْوَقْفِ، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هُوَ حَدِيثٌ جَيِّدٌ تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ الْأَجْلَحِ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ قَالَ: «لَا أَرَاهُ إِلَّا قَدْ رَفَعَهُ أَنَّهُ حَكَمَ فِي الضَّبُعِ بِكَبْشٍ» . الْحَدِيثَ، وَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ بِهِ مَوْقُوفًا، وَصَحَّحَ وَقْفَهُ مِنْ
Üçüncüsü: Hakkında ne [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'den ne de onlardan (radıyallâhu anhum) önceden verilmiş bir hükmün bulunmamasıdır. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in hüküm verdiği meselede hiç kimsenin bundan başka bir hüküm vermesi caiz değildir. Sırtlan [avı] buna bir örnektir; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem sırtlan hakkında bir koça hükmetmiştir. İbn Hacer et-Telhîs'te aynen şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırtlan hakkında bir koça hükmettiğine dair hadisi» Sünen sahipleri, İbn Hibbân, Ahmed ve el-Müstedrek'te Hâkim; Abdurrahman b. Ebî Ammâr yoluyla Câbir'den şu lafızla rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sırtlanı sordum; şöyle buyurdu:
هَذَا الْبَابِ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ إِبْرَاهِيمَ الصَّائِغِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الضَّبُعُ صَيْدٌ، فَإِذَا أَصَابَهُ الْمُحْرِمُ فَفِيهِ كَبْشٌ مُسِنٌّ وَيُؤْكَلُ» ، وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْهُ، وَقَدْ أَعَلَّ بِالْإِرْسَالِ.
bu baptan Dârekutnî tashih etmiştir. Dârekutnî ve Hâkim bunu İbrâhim es-Sâiğ yoluyla Atâ'dan, o Câbir'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sırtlan bir avdır; ihramlı onu avlarsa ceza olarak yaşını almış bir koç gerekir ve [eti] yenir.» Bu konuda İbn Abbâs'tan da rivayet vardır; bunu Dârekutnî ve Beyhakî, Amr b. Ebî Amr yoluyla İkrime'den, o da ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet etmiştir; ancak mürsel olmakla illetli görülmüştür.
وَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلًا وَقَالَ: لَا يَثْبُتُ مِثْلُهُ لَوِ انْفَرَدَ، ثُمَّ أَكَّدَهُ بِحَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَمَّارٍ الْمُتَقَدِّمِ، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا أَيْضًا.
Şâfiî bunu İbn Cüreyc yoluyla İkrime'den mürsel olarak rivayet etmiş ve şöyle demiştir: «Tek başına kalsaydı böylesi sabit olmazdı.» Sonra da bunu daha önce geçen İbn Ebî Ammâr hadisiyle teyit etmiştir. Beyhakî ise: «İbn Abbâs'tan mevkuf olarak da rivayet edilmiştir» demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: قَضَاؤُهُ ﷺ بِكَبْشٍ ثَابِتٌ كَمَا رَأَيْتَ تَصْحِيحَ الْبُخَارِيِّ وَعَبْدِ الْحَقِّ لَهُ، وَكَذَلِكَ الْبَيْهَقِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَغَيْرُهُمْ، وَالْحَدِيثُ إِذَا ثَبَتَ صَحِيحًا مِنْ وَجْهٍ لَا يَقْدَحُ فِيهِ الْإِرْسَالُ وَلَا الْوَقْفُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى، كَمَا هُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَ الْمُحَدِّثِينَ ; لِأَنَّ الْوَصْلَ وَالرَّفْعَ مِنَ الزِّيَادَاتِ، وَزِيَادَةُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bir koça hükmettiği sabittir; nitekim Buhârî'nin, Abdülhak'ın, aynı şekilde Beyhakî'nin, Şâfiî'nin ve başkalarının bunu sahih kabul ettiğini gördün. Bir hadis bir vecihten sahih olarak sabit olduğunda, muhaddislerin katında sahih kabul edilen kural gereğince, başka bir yoldan mürsel veya mevkuf olması onun sıhhatine zarar vermez. Çünkü [senedin] muttasıl kılınması (vasl) ve [metnin Hz. Peygamber'e] nispet edilmesi (ref'), ziyadelerdendir; adalet sahibi râvinin ziyadesi ise bilindiği üzere makbuldür. Merâkı's-Suûd sahibinin şu sözüyle işaret edilen husus da budur: [Recez vezninde]
وَالرَّفْعُ وَالْوَصْلُ وَزَيْدُ اللَّفْظِ ... مَقْبُولَةٌ عِنْدَ إِمَامِ الْحِفْظِ
Merfu kılma, vasletme ve lafızdaki artırma... / Hıfz imamının (hadis otoritesinin) katında makbuldür.
إِلَخْ
vd.
وَأَمَّا إِنْ تَقَدَّمَ فِيهِ حُكْمٌ مِنْ عَدْلَيْنِ مِنَ الصَّحَابَةِ، أَوْ مِمَّنْ بَعْدَهُمْ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يَتَّبِعُ حُكْمَهُمْ وَلَا حَاجَةَ إِلَى نَظَرِ عَدْلَيْنِ وَحُكْمِهِمَا مِنْ جَدِيدٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ [٥ \ ٩٥] ، وَقَدْ حَكَمَا بِأَنَّ هَذَا مِثْلٌ لِهَذَا.
Sahabeden veya onlardan sonrakilerden adalet sahibi iki kişinin önceden verdiği bir hüküm bulunduğu takdirde ise; bazı âlimler şöyle demiştir: Onların hükmüne uyulur; adalet sahibi iki kişinin yeniden inceleme yapıp hüküm vermesine gerek yoktur. Çünkü Allah: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ } [el-Mâide 5/95] “Ona içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” buyurmuştur ve onlar da bunun şuna denk olduğuna hükmetmişlerdir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا بُدَّ مِنْ حُكْمِ عَدْلَيْنِ مِنْ جَدِيدٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ مَالِكٌ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَوِ اجْتَزَأَ بِحُكْمِ الصَّحَابَةِ ﵃ لَكَانَ حَسَنًا.
Bazı âlimler ise: «Adalet sahibi iki kişinin yeniden hükmetmesi şarttır» demişlerdir. Bunu söyleyenlerden biri de Mâlik'tir. Kurtubî şöyle demiştir: «Sahabenin (radıyallâhu anhum) hükmüyle yetinseydi güzel olurdu.»
وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَيْضًا أَنَّهُ يَسْتَأْنِفُ الْحُكْمَ فِي كُلِّ صَيْدٍ مَا عَدَا حَمَامَ مَكَّةَ، وَحِمَارَ الْوَحْشِ، وَالظَّبْيَ، وَالنَّعَامَةَ ; فَيَكْتَفِي فِيهَا بِحُكْمِ مَنْ مَضَى مِنَ السَّلَفِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ: أَنَّهُ حَكَمَ هُوَ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي ظَبْيٍ بِعَنْزٍ، أَخْرَجَهُ مَالِكٌ، وَالْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَسَعْدٍ ﵄: أَنَّهُمَا حَكَمَا فِي الظَّبْيِ بِتَيْسٍ أَعْفَرَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَمُعَاوِيَةَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: «فِي النَّعَامَةِ بَدَنَةٌ» ، أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ: أَنَّ فِي حِمَارِ الْوَحْشِ وَالْبَقَرَةِ بَقَرَةً، وَأَنَّ فِي الْأَيِّلِ بَقَرَةً.
Mâlik'ten; Mekke güvercini, yaban eşeği, ceylan ve deve kuşu dışındaki her avda hükmü baştan başlatacağı, bu sayılanlarda ise geçmiş selefin hükmüyle yetineceği de rivayet edilmiştir. Ömer'den rivayet edildiğine göre o ve Abdurrahman b. Avf, ceylan hakkında bir keçiye hükmetmişlerdir; bunu Mâlik, Beyhakî ve başkaları tahric etmiştir. Abdurrahman b. Avf ve Sa'd'dan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre onlar ceylan hakkında kırçıl bir tekere hükmetmişlerdir. İbn Abbâs, Ömer, Osman, Ali, Zeyd b. Sâbit, Muâviye, İbn Mes'ûd ve başkalarından ise şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: «Deve kuşu için bir deve gerekir.» Bunu Beyhakî ve başkaları tahric etmiştir. İbn Abbâs ve başkalarından da; yaban eşeği ve yaban sığırı için bir sığır, dağ keçisi/geyik (eyyil) için de bir sığır gerektiği rivayet edilmiştir.
وَعَنْ جَابِرٍ: أَنَّ عُمَرَ قَضَى فِي الضَّبُعِ بِكَبْشٍ، وَفِي الْغَزَالِ بِعَنْزٍ، وَفِي الْأَرْنَبِ بِعَنَاقٍ، وَفِي الْيَرْبُوعِ بِجَفْرَةٍ، أَخْرَجَهُ مَالِكٌ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَرَوَى الْأَجْلَحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هَذَا الْأَثَرَ عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَالصَّحِيحُ مَوْقُوفٌ عَلَى عُمَرَ كَمَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ مِنْ قَوْلِهِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَضَى فِي الْأَرْنَبِ بِعَنَاقٍ، وَقَالَ: «هِيَ تَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ، وَالْعَنَاقُ كَذَلِكَ، وَهِيَ تَأْكُلُ الشَّجَرَ، وَالْعَنَاقُ كَذَلِكَ، وَهِيَ تَجْتَرُّ، وَالْعَنَاقُ كَذَلِكَ» رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ.
Câbir'den rivayet edildiğine göre: Ömer; sırtlan için bir koç, ceylan için bir keçi, tavşan için bir dişi oğlak ve arap tavşanı (yerbû) için bir dişi yavru keçi takdir etmiştir. Bunu Mâlik ve Beyhakî tahric etmiştir. Ecleh b. Abdillâh bu eseri Câbir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; sahih olanı ise Beyhakî ve diğerlerinin belirttiği gibi Ömer'e mevkuf olmasıdır. Beyhakî şöyle demiştir: «Aynı şekilde bunu Abdülmelik b. Ebî Süleymân, Atâ'dan, o Câbir'den, o da Ömer'in kendi sözü olarak rivayet etmiştir.» İbn Abbâs'tan ise tavşan için bir dişi oğlağa hükmettiği ve şöyle dediği rivayet edilmiştir: «O dört ayak üstünde yürür, dişi oğlak da öyledir; o ağaç/ot yer, dişi oğlak da öyledir; o geviş getirir, dişi oğlak da öyledir.» Bunu Beyhakî rivayet etmiştir.
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ قَضَى فِي الْيَرْبُوعِ بِحَفْرٍ أَوْ جَفْرَةٍ، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: قَالَ أَبُو زَيْدٍ: الْجَفْرُ مِنْ أَوْلَادِ الْمَعْزِ مَا بَلَغَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَفَصَلَ عَنْ أُمِّهِ، وَعَنْ شُرَيْحٍ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ كَانَ مَعِي حَكَمٌ حَكَمْتُ فِي الثَّعْلَبِ بِجَدْيٍ، وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ قَالَ: فِي الثَّعْلَبِ شَاةٌ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَأَرْبَدَ - رَضِيَ اللَّهُ - عَنْهُمَا: أَنَّهُمَا حَكَمَا فِي ضَبٍّ قَتَلَهُ أَرْبَدُ الْمَذْكُورُ بِجَدْيٍ قَدْ جَمَعَ الْمَاءَ وَالشَّجَرَ، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ.
İbn Mes'ûd'dan; arap tavşanı hakkında bir cafr veya cafreye (dört aylık keçi yavrusu) hükmettiği rivayet edilmiştir; bunu da Beyhakî rivayet etmiştir. Beyhakî şöyle demiştir: «Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd şöyle dedi: Keçi yavrularından 'cafr', dört aya ulaşıp sütten kesilmiş olanıdır.» Şüreyh'ten ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Yanımda bir hakem olsaydı, tilki hakkında bir oğlağa hükmederdim.» Atâ'dan da: «Tilkide bir koyun/keçi gerekir» dediği rivayet edilmiştir. Ömer ile Erbed'den -Allah ikisinden de razı olsun- zikredilen Erbed'in öldürdüğü bir keler (dabb) hakkında su ve ottan doymuş bir oğlağa hükmettikleri rivayet edilmiştir. Bunu Beyhakî ve başkaları rivayet etmiştir.
وَعَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁: أَنَّهُ حَكَمَ فِي أُمِّ حُبَيْنٍ بِجِلَّانَ مِنَ الْغَنَمِ، وَالْجِلَّانُ الْجَدْيُ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ.
Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan; ümmü hubeyn (bir tür kertenkele) hakkında koyun/keçi cinsinden bir cillâna hükmettiği rivayet edilmiştir; cillân ise oğlak demektir. Bunu Beyhakî ve başkaları rivayet etmiştir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
أَقَلُّ مَا يَكُونُ جَزَاءً مِنَ النَّعَمِ عِنْدَ مَالِكٍ شَاةٌ تُجْزِئُ ضَحِيَّةً، فَلَا جَزَاءَ عِنْدِهِ بِجَفْرَةٍ، وَلَا عَنَاقٍ، مُسْتَدِلًّا بِأَنَّ جَزَاءَ الصَّيْدِ كَالدِّيَةِ لَا فَرْقَ فِيهَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، وَبِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ، فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ يَصِحُّ هَدْيًا، فَفِي الضَّبِّ وَالْيَرْبُوعِ عِنْدَهُ قِيمَتُهَا طَعَامًا.
Mâlik'e göre evcil hayvanlardan ceza olabilecek en küçük miktar kurban olmaya elverişli bir koyun/keçidir; dolayısıyla onun katında cafre veya dişi oğlak ile ceza verilmez. O buna; av cezasının diyet gibi olduğunu, diyette küçük ile büyük arasında fark bulunmadığını ve Allah Teâlâ'nın: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” buyurması sebebiyle cezanın hedy olmaya elverişli bir hayvan olmasının şart olduğunu delil getirmiştir. Bu sebeple keler ve arap tavşanında onun katında yiyecek cinsinden kıymetleri gerekir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: قَوْلُ الْجُمْهُورِ فِي جَزَاءِ الصَّغِيرِ بِالصَّغِيرِ، وَالْكَبِيرِ بِالْكَبِيرِ، هُوَ الظَّاهِرُ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا صَحِيحٌ، وَهُوَ اخْتِيَارُ عُلَمَائِنَا، يَعْنِي مَذْهَبَ الْجُمْهُورِ الَّذِي هُوَ اعْتِبَارُ الصِّغَرِ، وَالْكِبْرِ، وَالْمَرَضِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ كَسَائِرِ الْمُتْلَفَاتِ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Cumhurun küçüğe ceza olarak küçük, büyüğe ceza olarak büyük verilmesi yönündeki görüşü zâhir olan görüştür; bu aynı zamanda Allah Teâlâ'nın: { فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Öldürdüğünün benzeri bir evcil hayvan ceza olarak gerekir” kavlinin zâhiridir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Bu doğrudur ve âlimlerimizin de tercihidir.» Yani diğer tazmin edilen mallarda olduğu gibi küçüklüğün, büyüklüğün, hastalığın ve benzeri durumların dikkate alınmasını öngören cumhurun mezhebidir.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: إِذَا كَانَ مَا أَتْلَفَهُ الْمُحْرِمُ بَيْضًا، فَقَالَ مَالِكٌ: فِي بَيْضِ النَّعَامَةِ
ONUNCU MESELE: İhramlının telef ettiği şey yumurta ise; Mâlik şöyle demiştir: Deve kuşu yumurtasında
عُشْرُ ثَمَنِ الْبَدَنَةِ، وَفِي بَيْضِ الْحَمَامَةِ الْمَكِّيَّةِ عُشْرُ ثَمَنِ شَاةٍ، قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَسَوَاءٌ كَانَ فِيهَا فَرْخٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، مَا لَمْ يَسْتَهِلَّ الْفَرْخُ بَعْدَ الْكَسْرِ، فَإِنِ اسْتَهَلَّ فَعَلَيْهِ الْجَزَاءُ كَامِلًا كَجَزَاءِ الْكَبِيرِ مِنْ ذَلِكَ الطَّيْرِ، قَالَ ابْنُ الْمَوَّارِ بِحُكُومَةِ عَدْلَيْنِ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ يَرَوْنَ فِي بَيْضِ كُلِّ طَائِرٍ قِيمَتَهُ.
devenin bedelinin onda biri; Mekke güvercininin yumurtasında ise koyunun bedelinin onda biri gerekir. İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Yumurta kırıldıktan sonra yavru ses çıkarıp hareket etmedikçe (istehlâl), içinde yavru olsun veya olmasın [hüküm] aynıdır. Şayet ses çıkarıp hareket ederse, o kuşun büyüğünün cezası gibi tam ceza gerekir. İbnü'l-Mevvâz ise adalet sahibi iki kişinin takdiriyle (hükûmetü adleyn) olacağını söylemiştir. Âlimlerin çoğu ise her kuşun yumurtasında onun kıymetinin verileceği görüşündedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: رَوَى عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى فِي بَيْضِ نَعَامٍ أَصَابَهُ مُحْرِمٌ بِقَدْرِ ثَمَنِهِ، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فِي بَيْضَةِ نَعَامٍ صِيَامُ يَوْمٍ أَوْ إِطْعَامُ مِسْكِينٍ» ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَإِنْ قَتَلَ الْمُحْرِمُ فِيلًا فَقِيلَ: فِيهِ بَدَنَةٌ مِنَ الْهِجَانِ الْعِظَامِ الَّتِي لَهَا سَنَامَانِ، وَإِذَا لَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْإِبِلِ ; فَيُنْظَرُ إِلَى قِيمَتِهِ طَعَامًا، فَيَكُونُ عَلَيْهِ ذَلِكَ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: En zâhir olan da budur. Kurtubî şöyle demiştir: İkrime, İbn Abbâs'tan, o da Kâ'b b. Ucre'den; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramlının vurduğu deve kuşu yumurtası hakkında onun bedeli kadar bir cezaya hükmettiğini rivayet etmiştir; bunu Dârekutnî tahric etmiştir. Ebû Hüreyre'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Deve kuşu yumurtasında bir gün oruç veya bir yoksulu doyurmak vardır» buyurmuştur. Bunu Kurtubî söylemiştir. Şayet ihramlı bir fil öldürürse: Onda iki hörgüçlü iri, soylu develerden bir deve gerekir denilmiştir. Bu develerden hiçbir şey bulunamazsa yiyecek cinsinden kıymetine bakılır ve bunu ödemesi gerekir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالْعَمَلُ فِيهِ أَنْ يُجْعَلَ الْفِيلُ فِي مَرْكَبٍ وَيُنْظَرَ إِلَى مُنْتَهَى مَا يَنْزِلُ الْمَرْكَبُ فِي الْمَاءِ، ثُمَّ يَخْرُجُ الْفِيلُ، وَيُجْعَلُ فِي الْمَرْكَبُ طَعَامٌ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ وَالْفِيلُ فِيهِ، وَهَذَا عَدْلُهُ مِنَ الطَّعَامِ وَأَمَّا إِنْ نَظَرَ إِلَى قِيمَتِهِ، فَهُوَ يَكُونُ لَهُ ثَمَنٌ عَظِيمٌ لِأَجْلِ عِظَامِهِ وَأَنْيَابِهِ ; فَيَكْثُرُ الطَّعَامُ وَذَلِكَ ضَرَرٌ اهـ.
Kurtubî şöyle demiştir: «Bunda yapılacak işlem; filin bir gemiye konulması ve geminin suya ne kadar battığına bakılmasıdır. Sonra fil çıkarılır ve fil içindeyken batmış olduğu sınıra kadar gemiye yiyecek konulur; işte yiyecekten onun dengi budur. Kıymetine bakılmasına gelince; onun kemikleri ve dişleri sebebiyle çok yüksek bir bedeli olur, dolayısıyla yiyecek miktarı çok artar ve bu da bir zarar teşkil eder.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي اعْتِبَارِ مِثْلِ الْفِيلِ طَعَامًا فِيهِ أَمْرَانِ:
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Kurtubî'nin filin denginin yiyecek olarak takdir edilmesinde zikrettiği bu hususta iki mesele vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يُقْدَرُ عَلَيْهِ غَالِبًا ; لِأَنَّ نَقْلَ الْفِيلِ إِلَى الْمَاءِ، وَتَحْصِيلَ الْمَرْكَبِ، وَرَفْعَ الْفِيلِ فِيهِ، وَنَزْعَهُ مِنْهُ، لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ آحَادُ النَّاسِ غَالِبًا، وَلَا يَنْبَغِي التَّكْلِيفُ الْعَامُّ إِلَّا بِمَا هُوَ مَقْدُورٌ غَالِبًا لِكُلِّ أَحَدٍ.
Birincisi: Çoğunlukla buna güç yetirilemez; çünkü filin suya taşınması, geminin temin edilmesi, filin gemiye bindirilmesi ve oradan çıkarılmasına genellikle sıradan insanların gücü yetmez. Genel mükellefiyetin ise ancak çoğunlukla herkesin güç yetirebileceği şeylerle olması gerekir.
وَالثَّانِي: أَنَّ كَثْرَةَ الْقِيمَةِ لَا تُعَدُّ ضَرَرًا ; لِأَنَّهُ لَمْ يُجْعَلْ عَلَيْهِ إِلَّا قِيمَةُ مَا أَتْلَفَ فِي الْإِحْرَامِ، وَمَنْ أَتْلَفَ فِي الْإِحْرَامِ حَيَوَانًا عَظِيمًا ; لَزِمَهُ جَزَاءٌ عَظِيمٌ، وَلَا ضَرَرَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ عِظَمَ الْجَزَاءِ تَابِعٌ لِعِظَمِ الْجِنَايَةِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
İkincisi: Kıymetin çokluğu bir zarar sayılmaz; çünkü ona ihramda iken telef ettiği şeyin kıymetinden başkası yüklenmemiştir. İhramda iken büyük bir hayvanı telef eden kimseye büyük bir ceza gerekir ve bunun ona bir zararı yoktur; zira cezanın büyüklüğü, apaçık olduğu üzere cinayetin (ihlal/kusurun) büyüklüğüne bağlıdır.
الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ صَيْدَ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ مَمْنُوعٌ، وَأَنَّ قَطْعَ شَجَرِهِ، وَنَبَاتِهِ حَرَامٌ، إِلَّا الْإِذْخِرَ ; لِقَوْلِهِ ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ: «إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَامٌ لَا يُعْضَدُ شَوْكُهُ، وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهُ، وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهُ، وَلَا تُلْتَقَطُ لُقَطَتُهُ، إِلَّا لِمُعَرِّفٍ» . فَقَالَ
ON BİRİNCİ MESELE: Âlimler; Mekke Harami'nin avının yasak olduğu, ağacını ve bitkisini kesip koparmanın -ızhır otu hariç- haram olduğu hususunda icma etmişlerdir. Çünkü [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü şöyle buyurmuştur: «Bu belde haramdır (saygındır/dokunulmazdır); dikeni koparılmaz, taze otu biçilmez, avı ürkütülmez ve yitiği de -ancak onu duyuracak kimse hariç- yerden alınmaz.» Bunun üzerine
الْعَبَّاسُ: إِلَّا الْإِذْخِرَ ; فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْهُ، فَإِنَّهُ لِلْقُيُونِ وَالْبُيُوتِ، فَقَالَ: «إِلَّا الْإِذْخِرَ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا فَتَحَ مَكَّةَ قَالَ: «لَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا، وَلَا يُخْتَلَى شَوْكُهَا، وَلَا تَحِلُّ سَاقِطَتُهَا إِلَّا لِمُنْشِدٍ» ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: إِلَّا الْإِذْخِرَ ; فَإِنَّا نَجْعَلُهُ لِقُبُورِنَا وَبُيُوتِنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِلَّا الْإِذْخِرَ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَفِي لَفْظٍ «لَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا» ، بَدَلَ قَوْلِهِ «لَا يُخْتَلَى شَوْكُهَا» ، وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ.
Abbâs: «Izhır otu müstesna; zira onların buna ihtiyacı vardır, o demirciler ve evler içindir» dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber]: «Izhır otu müstesna» buyurdu. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) hadisinden müttefekun aleyhtir. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde şöyle buyurdu: «Avı ürkütülmez, dikeni koparılmaz ve yitiği de -ancak onu ilan edecek kimse hariç- helal olmaz.» Bunun üzerine Abbâs: «Izhır otu müstesna; zira biz onu kabirlerimiz ve evlerimiz için kullanıyoruz» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Izhır otu müstesna» buyurdu. Bu da müttefekun aleyhtir. Bir lafızda «dikeni koparılmaz» sözü yerine «ağacı kesilmez» ifadesi yer almaktadır. Bu baptaki hadisler pek çoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ شَجَرَ الْحَرَمِ وَنَبَاتَهُ طَرَفَانِ، وَوَاسِطَةُ طَرَفٍ، لَا يَجُوزُ قَطْعُهُ إِجْمَاعًا، وَهُوَ مَا أَنْبَتَهُ اللَّهُ فِي الْحَرَمِ مِنْ غَيْرِ تَسَبُّبِ الْآدَمِيِّينَ، وَطَرَفٌ يَجُوزُ قَطْعُهُ إِجْمَاعًا، وَهُوَ مَا زَرَعَهُ الْآدَمِيُّونَ مِنَ الزُّرُوعِ، وَالْبُقُولِ، وَالرَّيَاحِينِ وَنَحْوِهَا، وَطَرَفٌ اخْتُلِفَ فِيهِ، وَهُوَ مَا غَرَسَهُ الْآدَمِيُّونَ مِنْ غَيْرِ الْمَأْكُولِ، وَالْمَشْمُومِ، كَالْأَثْلِ، وَالْعَوْسَجِ، فَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى جَوَازِ قَطْعِهِ.
Bil ki Harem'in ağacı ve bitkisi iki uç ve bir orta kısımdan oluşur: İcma ile kesilmesi caiz olmayan uç kısım; Allah'ın insanların herhangi bir müdahalesi/sebebi olmaksızın Harem'de bitirdiği şeylerdir. İcma ile kesilmesi caiz olan uç kısım; insanların ektiği ekinler, sebzeler, güzel kokulu bitkiler (reyhanlar) ve benzerleridir. Hakkında ihtilaf edilen orta kısım ise; insanların diktiği ılgın ve sincan dikeni (avsec) gibi yenilmeyen ve koklanmayan şeylerdir; âlimlerin çoğu bunların kesilmesinin caiz olduğu görüşündedir.
وَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ بِالْمَنْعِ، وَهُوَ أَحْوَطُ فِي الْخُرُوجِ مِنَ الْعُهْدَةِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنْ نَبَتَ أَوَّلًا فِي الْحَلِّ، ثُمَّ نُزِعَ فَغُرِسَ فِي الْحَرَمِ جَازَ قَطْعُهُ، وَإِنْ نَبَتَ أَوَّلًا فِي الْحَرَمِ، فَلَا يَجُوزُ قَطْعُهُ، وَيَحْرُمُ قَطْعُ الشَّوْكِ وَالْعَوْسَجِ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، وَقَالَ الْقَاضِي، وَأَبُو الْخَطَّابِ: لَا يَحْرِمُ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَالشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّهُ يُؤْذِي بِطَبْعِهِ، فَأَشْبَهَ السِّبَاعَ مِنَ الْحَيَوَانِ.
Aralarında Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup ise yasak olduğu görüşünü benimsemiştir ki mesuliyetten kurtulmak adına en ihtiyatlı olan da budur. Bazı âlimler şöyle demiştir: Önce Hill (Harem dışı) bölgesinde yetişip sonra sökülerek Harem'e dikilmişse kesilmesi caizdir; şayet ilk olarak Harem'de yetişmişse kesilmesi caiz değildir. Diken ve sincan dikenini kesmek haramdır. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Kādî ve Ebü'l-Hattâb: «Haram değildir» demişlerdir; bu görüş Atâ, Mücâhid, Amr b. Dînâr ve Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. Çünkü o tabiatı gereği eziyet verir; bu sebeple yırtıcı hayvanlara benzemektedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: قِيَاسُ شَوْكِ الْحَرَمِ عَلَى سِبَاعِ الْحَيَوَانِ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Harem'in dikeninin yırtıcı hayvanlara kıyas edilmesi iki yönden merduttur:
الْأَوَّلُ: أَنَّ السِّبَاعَ تَتَعَرَّضُ لِأَذَى النَّاسِ، وَتَقْصِدُهُ، بِخِلَافِ الشَّوْكِ.
Birincisi: Dikenin aksine yırtıcı hayvanlar insanlara eziyet vermeye yeltenir ve buna yönelir.
الثَّانِي: أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِقَوْلِهِ ﷺ: «لَا يُعْضَدُ شَوْكُهُ» ، وَالْقِيَاسُ الْمُخَالِفُ لِلنَّصِّ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ، قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]
İkincisi: Bu [kıyas], onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dikeni koparılmaz» sözüne aykırıdır; nassa aykırı olan kıyas ise fâsidü'l-i'tibardır (geçersizdir). Merâkı's-Suûd'da şöyle denilmiştir: [Recez vezninde]
وَالْخُلْفُ لِلنَّصِّ أَوْ إِجْمَاعٍ دَعَا فَسَادَ الِاعْتِبَارِ كُلُّ مَنْ وَعَى
Nassa veya icmaya aykırılığı / Kavrayan herkes fâsidü'l-i'tibar (geçersiz) diye adlandırdı.
وَفَسَادُ الِاعْتِبَارِ قَادِحٌ مُبْطِلٌ لِلدَّلِيلِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَاخْتُلِفَ فِي قَطْعِ الْيَابِسِ مِنَ الشَّجَرِ، وَالْحَشِيشِ، فَأَجَازَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ ; لِأَنَّهُ كَالصَّيْدِ الْمَيِّتِ، لَا شَيْءَ عَلَى مَنْ قَدَّهُ نِصْفَيْنِ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ ﷺ: «وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهُ» ; لِأَنَّ الْخَلَا هُوَ الرَّطْبُ مِنَ النَّبَاتِ، فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِقَطْعِ الْيَابِسِ.
Fâsidü'l-i'tibar olmak, fıkıh usulünde yerleştiği üzere delili iptal eden bir kusurdur (kādihtir). Kurumuş ağaç ve otun kesilmesi hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Bazı âlimler buna cevaz vermiştir ki bu Şâfiî ve Ahmed'in mezhebidir; zira o ölü av gibidir, onu ikiye bölen kimseye hiçbir şey gerekmez. Bu aynı zamanda onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Taze otu biçilmez» sözünün de zâhiridir; çünkü halâ (خَلَا) bitkinin tazesi/yaşıdır, buradan da kurusunun kesilmesinde bir sakınca olmadığı anlaşılmaktadır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَجُوزُ قَطْعُ الْيَابِسِ مِنْهُ، وَاسْتَدَلُّوا لَهُ بِأَنَّ اسْتِثْنَاءَ الْإِذْخِرِ إِشَارَةٌ إِلَى تَحْرِيمِ الْيَابِسِ، وَبِأَنَّ فِي بَعْضِ طُرُقِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: «وَلَا يُحْتَشُّ حَشِيشُهَا» ، وَالْحَشِيشُ فِي اللُّغَةِ: الْيَابِسُ مِنَ الْعُشْبِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَرْكَهُ أَحْوَطُ.
Bazı âlimler ise: «Kurusunun da kesilmesi caiz değildir» demişler ve ızhır otunun istisna edilmesinin kurusunun haram kılındığına işaret etmesini ve Ebû Hüreyre hadisinin bazı tarîklerinde: «Kuru otu biçilmez» lafzının bulunmasını delil getirmişlerdir. Lisan bakımından haşîş (حَشِيش) otun kurumuş olanıdır. Şüphe yok ki onu terk etmek en ihtiyatlı olanıdır.
وَاخْتُلِفَ أَيْضًا فِي جَوَازِ تَرْكِ الْبَهَائِمِ تَرْعَى فِيهِ، فَمَنَعَهُ أَبُو حَنِيفَةَ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ مَالِكٍ، وَفِيهِ عَنْ أَحْمَدَ رِوَايَتَانِ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ جَوَازُهُ، وَاحْتَجَّ مَنْ مَنَعَهُ بِأَنَّ مَا حَرُمَ إِتْلَافُهُ، لَمْ يَجُزْ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْهِ مَا يُتْلِفُهُ كَالصَّيْدِ، وَاحْتَجَّ مَنْ أَجَازَهُ بِأَمْرَيْنِ:
Hayvanların Harem'de otlamaya bırakılmasının caiz olup olmadığı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Ebû Hanîfe bunu yasaklamış, benzeri Mâlik'ten de rivayet edilmiştir; Ahmed'den ise bu konuda iki rivayet vardır. Şâfiî'nin mezhebi ise caiz olduğudur. Yasaklayanlar; telef edilmesi haram olan bir şeyin üzerine tıpkı avda olduğu gibi onu telef edecek bir şeyi salmanın da caiz olmayacağını delil göstermişlerdir. Caiz görenler ise iki hususu delil getirmişlerdir:
الْأَوَّلُ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «أَقْبَلْتُ رَاكِبًا عَلَى أَتَانٍ، فَوَجَدْتُ - النَّبِيَّ ﷺ يُصَلِّي بِالنَّاسِ بِمِنًى إِلَى غَيْرِ جِدَارٍ، فَدَخَلْتُ فِي الصَّفِّ، وَأَرْسَلْتُ الْأَتَانَ تَرْتَعِ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَمِنًى مِنَ الْحَرَمِ.
Birincisi: İbn Abbâs'ın şu hadisidir: «Dişi bir eşek üzerinde binili olarak geldim; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Minâ'da bir duvara karşı olmaksızın insanlara namaz kıldırdığını gördüm. Safa girdim ve dişi eşeği otlaması için serbest bıraktım.» Müttefekun aleyhtir; Minâ da Harem'dendir.
الثَّانِي: أَنَّ الْهَدْيَ كَانَ يَدْخُلُ بِكَثْرَةٍ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَزَمَنِ أَصْحَابِهِ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ الْأَمْرُ بِسَدِّ أَفْوَاهِ الْهَدْيِ عَنِ الْأَكْلِ مِنْ نَبَاتِ الْحَرَمِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ve ashabının zamanında [Harem'e] çok sayıda kurbanlık hayvan (hedy) girerdi ve hiçbir kimseden Harem'in bitkisinden yemesinler diye kurbanlıkların ağızlarının bağlanmasının emredildiği nakledilmemiştir. Bu görüş daha zâhirdir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ عَطَاءٌ، وَاخْتُلِفَ فِي أَخْذِ الْوَرَقِ، وَالْمُسَاوِيكِ مِنْ شَجَرِ الْحَرَمِ، إِذَا كَانَ أَخْذُ الْوَرَقِ بِغَيْرِ ضَرْبٍ يَضُرُّ بِالشَّجَرَةِ، فَمَنَعَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ ; لِعُمُومِ الْأَدِلَّةِ، وَأَجَازَهُ الشَّافِعِيُّ ; لِأَنَّهُ لَا ضَرَرَ فِيهِ عَلَى الشَّجَرَةِ، وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ: أَنَّهُمَا رَخَّصَا فِي وَرَقِ السَّنَا لِلِاسْتِمْشَاءِ بِدُونِ نَزْعِ أَصْلِهِ، وَالْأَحْوَطُ تَرْكُ ذَلِكَ كُلِّهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ أَجَازَهُ اسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِقِيَاسِهِ عَلَى الْإِذْخِرِ بِجَامِعِ الْحَاجَةِ.
Bunu söyleyenlerden biri de Atâ'dır. Ağaca zarar veren bir silkeleme/vurma olmaksızın sadece yaprağın alınması durumunda Harem ağaçlarından yaprak ve misvak alınması hususunda da ihtilaf edilmiştir: Bazı âlimler delillerin umumiliği sebebiyle bunu yasaklamış; Şâfiî ise ağaca bir zararı bulunmadığı gerekçesiyle caiz görmüştür. Atâ ve Amr b. Dînâr'dan; kökünü sökmemek şartıyla ishal olmak (tedavi) amacıyla sinameki yaprağının toplanmasına ruhsat verdikleri rivayet edilmiştir. En ihtiyatlısı bütün bunları terk etmektir. Zâhir olan şudur ki buna cevaz verenler, ihtiyaç ortak paydasından hareketle bunu ızhır otuna kıyas ederek delil getirmişlerdir.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا بَأْسَ بِالِانْتِفَاعِ بِمَا انْكَسَرَ مِنَ الْأَغْصَانِ، وَانْقَلَعَ مِنَ الشَّجَرِ بِغَيْرِ فِعْلِ آدَمِيٍّ، وَلَا مَا سَقَطَ مِنَ الْوَرَقِ، نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ، وَلَا نَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا ; لِأَنَّ الْخَبَرَ إِنَّمَا وَرَدَ فِي الْقَطْعِ، وَهَذَا لَمْ يَقْطَعْ، فَأَمَّا إِنْ قَطَعَهُ آدَمِيٌّ، فَقَالَ أَحْمَدُ: لَمْ أَسْمَعْ إِذَا قَطَعَ أَنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهِ، وَقَالَ فِي الدَّوْحَةِ تُقْطَعُ مِنْ شَبَهِهِ بِالصَّيْدِ لَمْ يُنْتَفَعْ بِحَطَبِهَا ; وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنْ إِتْلَافِهِ لِحُرْمَةِ الْحَرَمِ، فَإِذَا قَطَعَهُ مَنْ يَحْرُمُ عَلَيْهِ قَطْعُهُ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ، كَالصَّيْدِ يَذْبَحُهُ الْمُحْرِمُ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: İnsanın bir fiili olmaksızın kırılan dallardan, sökülen ağaçlardan ve dökülen yapraklardan faydalanmakta bir beis yoktur; Ahmed bunu açıkça belirtmiştir ve bu hususta bir ihtilaf olduğunu da bilmiyoruz. Zira rivayet sadece kesmek hakkında gelmiştir, bu ise kesilmemiştir. Ancak onu bir insan kesmişse Ahmed şöyle demiştir: «Kesildiği takdirde ondan faydalanılacağına dair bir şey işitmedim.» Ve büyük ağacın kesilmesi hakkında da -av hayvanına benzemesi hasebiyle- onun odunundan yararlanılamayacağını söylemiştir. Çünkü Harem'in hürmetinden ötürü onun telef edilmesi yasaktır; dolayısıyla kesmesi haram olan kimse onu kestiğinde, ihramlının kestiği av gibi ondan yararlanılamaz.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُبَاحَ لِغَيْرِ الْقَاطِعِ الِانْتِفَاعُ بِهِ ; لِأَنَّهُ انْقَطَعَ بِغَيْرِ فِعْلِهِ، فَأُبِيحَ لَهُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، كَمَا لَوْ قَطَعَهُ حَيَوَانٌ بَهِيمِيٌّ، وَيُفَارِقُ الصَّيْدَ الَّذِي ذَبَحَهُ ; لَأَنَّ الذَّكَاةَ تُعْتَبَرُ لَهَا الْأَهْلِيَّةُ، وَلِهَذَا لَا تَحْصُلُ بِفِعْلِ بَهِيَمَةٍ بِخِلَافِ هَذَا. اهـ.
Kesen kimsenin dışındakilere ondan faydalanmanın mubah olması da muhtemeldir; çünkü o kendi fiili olmaksızın kopmuştur, dolayısıyla bir hayvanın koparması durumunda olduğu gibi ondan yararlanması mubah kılınmıştır. Bu, [ihramlının] kestiği avdan farklıdır; zira [şer'î] kesimde (zekât) ehliyet aranır, bu sebeple bir hayvanın fiiliyle kesim gerçekleşmez, bu ise öyle değildir. [İbn Kudâme'nin sözü burada bitti.]
وَقَالَ فِي الْمُغْنِي أَيْضًا: وَيُبَاحُ أَخْذُ الْكُمْأَةِ مِنَ الْحَرَمِ، وَكَذَلِكَ الْفَقْعُ ; لِأَنَّهُ لَا أَصْلَ لَهُ، فَأَشْبَهَ الثَّمَرَةَ، وَرَوَى حَنْبَلٌ قَالَ: يُؤْكَلُ مِنْ شَجَرِ الْحَرَمِ الضَّغَابِيسُ وَالْعِشْرِقُ، وَمَا سَقَطَ مِنَ الشَّجَرِ، وَمَا أَنَبْتَ النَّاسُ.
Yine el-Muğnî'de şöyle demiştir: Harem'den kem'e (domalan/yer mantarı) ve aynı şekilde fak' (beyaz mantar) almak mubahtır; çünkü onun kökü yoktur, dolayısıyla meyveye benzer. Hanbel ise şöyle rivayet etmiştir: «Harem'in ağacından dağâbîs (yenilebilir acı ot/sürgün), ışrık (senâ türü bitki), ağaçtan dökülenler ve insanların ektikleri yenir.»
وَاخْتُلِفَ فِي عُشْبِ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ، هَلْ يَجُوزُ أَخْذُهُ لِعَلَفِ الْبَهَائِمِ؟ وَالْأَصَحُّ الْمَنْعُ لِعُمُومِ الْأَدِلَّةِ.
Mekke Harami'nin taze otunun hayvanlara yem yapmak için toplanmasının caiz olup olmadığı hususunda da ihtilaf edilmiştir; en sahih olanı delillerin umumiliği sebebiyle bunun yasak olmasıdır.
فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ الْحَلَالَ إِذَا قَتَلَ صَيْدًا فِي الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ، فَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، وَعَامَّةُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّ عَلَيْهِ الْجَزَاءَ، وَهُوَ كَجَزَاءِ الْمُحْرِمِ الْمُتَقَدِّمِ، إِلَّا أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ قَالَ: لَيْسَ فِيهِ الصَّوْمُ ; لِأَنَّهُ إِتْلَافٌ مَحْضٌ مِنْ غَيْرِ مُحَرَّمٍ.
Bunu bildiğine göre bil ki; ihramsız kişi (helâl) Mekke Harami'nde bir av hayvanı öldürdüğünde, dört imam ve beldelerin fakihlerinin geneli dâhil cumhur-u ulemâya göre ona ceza (tazminat) gerekir. Bu ceza daha önce geçen ihramlının cezası gibidir; ancak Ebû Hanîfe: «Bunda oruç yoktur; çünkü bu, ihramlı olmayan birinden kaynaklanan sırf bir itlaftır» demiştir.
وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ الظَّاهِرِيُّ، مُحْتَجًّا بِأَنَّ الْأَصْلَ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، وَلَمْ يَرِدْ فِي جَزَاءِ صَيْدِ الْحَرَمِ نَصٌّ، فَيَبْقَى عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي هُوَ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، وَقَوْلُهُ هَذَا قَوِيٌّ جِدًّا.
Dâvûd b. Ali ez-Zâhirî ise; aslolanın zimmetin beraati (sorumsuzluk) olduğunu ve Harem avının cezası hakkında açık bir nass bulunmadığını, dolayısıyla zimmetin beraati olan asıl üzerinde kalınacağını öne sürerek buna muhalefet etmiştir. Onun bu sözü gerçekten çok kuvvetlidir.
وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ: بِأَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ قَضَوْا فِي حَمَامِ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ بِشَاةٍ شَاةٍ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ غَيْرِهِمْ خِلَافُهُمْ ; فَيَكُونُ إِجْمَاعًا سُكُوتِيًّا، وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِقِيَاسِهِ عَلَى صَيْدِ الْمُحْرِمِ، بِجَامِعِ أَنَّ الْكُلَّ صَيْدٌ مَمْنُوعٌ لِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ كُلَّ مَا يَضْمَنُهُ الْمُحْرِمُ يَضْمَنُهُ مَنْ فِي الْحَرَمِ يُسْتَثْنَى مِنْهُ شَيْئَانِ:
Cumhur ise; sahabenin (radıyallâhu anhum) Mekke Harami'nin güvercini için birer koyun/keçiye hükmettiklerini delil getirmiştir. Bu hüküm Ömer, Osman, Ali, İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup başkalarından onlara aykırı bir görüş nakledilmemiştir; dolayısıyla bu bir sükûtî icmadır. Ayrıca hepsinin Allah Teâlâ'nın hakkı olarak yasaklanmış birer av olması ortak paydasından hareketle bunu ihramlının avına kıyas ederek de delillendirmişlerdir. Cumhur-u ulemâdan aktardığımız ihramlının tazmin ettiği her şeyi Harem'de bulunan kişinin de tazmin edeceği kuralından iki şey istisna edilir:
الْأَوَّلُ: مِنْهُمَا الْقَمْلُ، فَإِنَّهُ مُخْتَلَفٌ فِي قَتْلِهِ فِي الْإِحْرَامِ، وَهُوَ مُبَاحٌ فِي الْحَرَمِ بِلَا خِلَافٍ.
Bunların birincisi: Bittir; zira ihramda iken onun öldürülmesi ihtilaflı iken, Harem'de [ihramsız için] öldürülmesi ihtilafsız mubahtır.
وَالثَّانِي: الصَّيْدُ الْمَائِيُّ مُبَاحٌ فِي الْإِحْرَامِ بِلَا خِلَافٍ، وَاخْتُلِفَ فِي اصْطِيَادِهِ مِنْ آبَارِ الْحَرَمِ وَعُيُونِهِ، وَكَرِهَهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ ﵊: «لَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا» ; فَيَثْبُتُ حُرْمَةُ الصَّيْدِ لِحُرْمَةِ الْمَكَانِ، وَظَاهِرُ النَّصِّ شُمُولُ كُلِّ صَيْدٍ، وَلِأَنَّهُ صَيْدٌ غَيْرُ مُؤْذٍ فَأَشْبَهَ الظِّبَاءَ، وَأَجَازَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ ; مُحْتَجًّا بِأَنَّ الْإِحْرَامَ لَمْ يُحَرِّمْهُ، فَكَذَلِكَ الْحَرَمُ، وَعَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ رِوَايَتَانِ فِي ذَلِكَ بِالْمَنْعِ وَالْجَوَازِ.
İkincisi: Deniz/su avı ihramda iken ihtilafsız mubahtır; Harem'in kuyularından ve pınarlarından su avı avlanması hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Câbir b. Abdillâh onun aleyhisselâm: «Avı ürkütülmez» sözünün umumiliği sebebiyle bunu mekruh görmüştür; zira mekânın hürmetinden ötürü avın hürmeti (dokunulmazlığı) sabit olur ve nassın zâhiri bütün avları kapsamaktadır; ayrıca o eziyet vermeyen bir avdır, bu yönüyle ceylanlara benzemektedir. Bazı âlimler ise; ihramın onu haram kılmadığı gibi Harem'in de haram kılmayacağını öne sürerek buna cevaz vermiştir. İmam Ahmed'den de bu konuda yasak ve caiz olduğuna dair iki rivayet nakledilmiştir.
وَكَذَلِكَ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِي شَجَرِ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ وَخَلَاهُ، هَلْ يَجِبُ عَلَى مَنْ قَطَعَهُمَا ضَمَانٌ؟ .
Aynı şekilde âlimler Mekke Harami'nin ağacı ve taze otu hakkında da bunları kesen kimseye tazminat gerekip gerekmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir.