قَالَ: تَخَلَّفَ عَنَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي سَفْرَةٍ سَافَرْنَاهَا فَأَدْرَكَنَا، وَقَدْ أَرْهَقَتْنَا الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْعَصْرِ وَنَحْنُ نَتَوَضَّأُ، فَجَعَلْنَا نَمْسَحُ عَلَى أَرْجُلِنَا، فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ: «أَسْبِغُوا الْوُضُوءَ، وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁.
Şöyle dedi: Çıktığımız bir yolculukta Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizden geride kaldı ve ikindi namazının vakti bizi sıkıştırmışken, biz abdest alırken bize yetişti. Ayaklarımızın üzerini meshetmeye başlamıştık; bunun üzerine en yüksek sesiyle şöyle seslendi: “Abdesti tam yapın (yıkanması gereken yerleri eksiksiz yıkayın), o ökçelerin ateşten çekeceği var!” Bu rivayet aynı şekilde Sahîheyn'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) de yer almaktadır.
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَسْبِغُوا الْوُضُوءَ، وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» ، وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ وَالْحَاكِمُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَارِثِ بْنِ جُزْءٍ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ، وَبُطُونِ الْأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ» ; وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» .
Sahîh-i Müslim'de Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Abdesti tam yapın, o ökçelerin ateşten çekeceği var!” Beyhakî ve Hâkim sahih bir senetle Abdullah b. Hâris b. Cez'den rivayet etmişlerdir ki o, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Ökçelerin ve ayak tabanlarının ateşten çekeceği var!” İmam Ahmed, İbn Mâce ve İbn Cerîr Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ökçelerin ateşten çekeceği var!”
وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ عَنْ مُعَيْقِيبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» ، وَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» ، قَالَ: فَمَا بَقِيَ فِي الْمَسْجِدِ شَرِيفٌ وَلَا وَضِيعٌ إِلَّا نَظَرْتُ إِلَيْهِ يُقَلِّبُ عُرْقُوبَيْهِ يَنْظُرُ إِلَيْهِمَا.
İmam Ahmed Muaykîb'den rivayet etmiştir ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ökçelerin ateşten çekeceği var!” İbn Cerîr Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ökçelerin ateşten çekeceği var!” [Ebû Ümâme] dedi ki: Mescitteki soylusundan halk tabakasına kadar herkesin aşil tendonlarını/ökçelerini çevirip onlara [ıslanıp ıslanmadığına] baktığını gördüm.
وَثَبَتَ فِي أَحَادِيثِ الْوُضُوءِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُعَاوِيَةَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ، وَالْمِقْدَادِ بْنِ مَعْدِيَكَرِبَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ غَسَلَ الرِّجْلَيْنِ فِي وُضُوئِهِ، إِمَّا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا» عَلَى اخْتِلَافِ رِوَايَاتِهِمْ.
Abdest hadislerinde Müminlerin Emîri Osman b. Affân, Ali, İbn Abbâs, Muâviye, Abdullah b. Zeyd b. Âsım ve Mikdâd b. Ma'dîkerib'den sabit olduğuna göre: Farklı rivayetlerine göre “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) abdestinde ayaklarını ya birer defa ya ikişer defa ya da üçer defa yıkamıştır.”
وَفِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ فَغَسَلَ قَدَمَيْهِ» . ثُمَّ قَالَ: «هَذَا وُضُوءٌ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ» .
Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadiste: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) abdest aldı ve iki ayağını yıkadı.” Sonra da şöyle buyurdu: “Bu, Allah'ın kendisi olmadan namazı kabul etmeyeceği bir abdesttir.”
وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَهِيَ صَحِيحَةٌ صَرِيحَةٌ فِي وُجُوبِ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ فِي الْوُضُوءِ، وَعَدَمِ الِاجْتِزَاءِ بِمَسْحِهِمَا.
Bu konudaki hadisler pek çoktur; abdestte iki ayağın yıkanmasının farz olduğu ve sadece meshedilmeleriyle yetinilemeyeceği hususunda sahih ve açıktırlar.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِمَسْحِ الرِّجْلَيْنِ غَسْلُهُمَا. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْمَسْحَ عَلَى الْغَسْلِ أَيْضًا، وَتَقُولُ تَمَسَّحْتُ بِمَعْنَى تَوَضَّأْتُ، وَمَسَحَ الْمَطَرُ الْأَرْضَ أَيْ غَسَلَهَا،
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Ayakların meshedilmesinden maksat onların yıkanmasıdır. Zira Araplar yıkamak fiili için de mesh kelimesini kullanırlar; nitekim abdest aldım anlamında “temessehtü” (تَمَسَّحْتُ) derler; yağmur yeri yıkadı anlamında “meseha'l-mataru'l-arda” (مَسَحَ الْمَطَرُ الْأَرْضَ) derler.
وَمَسَحَ اللَّهُ مَا بِكَ أَيْ غَسَلَ عَنْكَ الذُّنُوبَ وَالْأَذَى، وَلَا مَانِعَ مِنْ كَوْنِ الْمُرَادِ بِالْمَسْحِ فِي الْأَرْجُلِ هُوَ الْغَسْلُ، وَالْمُرَادُ بِهِ فِي الرَّأْسِ الْمَسْحُ الَّذِي لَيْسَ بِغَسْلٍ، وَلَيْسَ مِنْ حَمْلِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ، وَلَا مِنْ حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، لِأَنَّهُمَا مَسْأَلَتَانِ كُلٌّ مِنْهُمَا مُنْفَرِدَةٌ عَنِ الْأُخْرَى مَعَ أَنَّ التَّحْقِيقَ جَوَازُ حَمْلِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ، كَمَا حَقَّقَهُ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ تَيْمِيَّةَ فِي رِسَالَتِهِ فِي عُلُومِ الْقُرْآنِ، وَحَرَّرَ أَنَّهُ هُوَ الصَّحِيحُ فِي مَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ ﵏، وَجَمَعَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ بَيْنَ قِرَاءَةِ النَّصْبِ وَالْجَرِّ بِأَنَّ قِرَاءَةَ النَّصْبِ يُرَادُ بِهَا غَسْلُ الرِّجْلَيْنِ، لِأَنَّ الْعَطْفَ فِيهَا عَلَى الْوُجُوهِ وَالْأَيْدِي إِلَى الْمَرَافِقِ، وَهُمَا مِنَ الْمَغْسُولَاتِ بِلَا نِزَاعٍ، وَأَنَّ قِرَاءَةَ الْخَفْضِ يُرَادُ بِهَا الْمَسْحُ مَعَ الْغَسْلِ، يَعْنِي الدَّلْكَ بِالْيَدِ أَوْ غَيْرِهَا.
Yine Allah sendeki günahları ve eziyeti yıkayıp temizlesin anlamında “Mesehallâhu mâ bike” (وَمَسَحَ اللَّهُ مَا بِكَ) derler. Ayaklarda meshten maksadın yıkama olması, baş için ise yıkama olmayan mesh olması hususunda hiçbir engel yoktur. Bu, müşterek lafzın iki manasına birden hamledilmesi ya da lafzın hem hakikatine hem mecazına hamledilmesi kabilinden de değildir; çünkü bunlar her biri birbirinden bağımsız iki ayrı meseledir. Kaldı ki tahkike göre müşterek lafzın her iki manasına hamledilmesi caizdir; nitekim Şeyh Takiyyüddîn Ebu'l-Abbâs b. Teymiyye Kur'an ilimleri risalesinde bunu tahkik etmiş ve dört imamın (rahimehumullâh) mezhebinde sahih olan görüşün bu olduğunu tespit etmiştir. İbn Cerîr et-Taberî tefsirinde nasb ve cer kıraatlerinin arasını şöyle cem etmiştir: Nasb kıraatiyle ayakların yıkanması kastedilmektedir; çünkü buradaki atıf ihtilafsız yıkanan uzuvlardan olan yüzlere ve dirseklere kadar olan kollaradır; cer kıraatiyle ise yıkama ile beraber mesh, yani elle yahut başka bir şeyle ovmak (delk) kastedilmektedir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ حِكْمَةَ هَذَا فِي الرِّجْلَيْنِ دُونَ غَيْرِهِمَا ; أَنَّ الرِّجْلَيْنِ هُمَا أَقْرَبُ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ إِلَى مُلَابَسَةِ الْأَقْذَارِ لِمُبَاشَرَتِهِمَا الْأَرْضَ فَنَاسَبَ ذَلِكَ أَنْ يُجْمَعَ لَهُمَا بَيْنَ الْغَسْلِ بِالْمَاءِ وَالْمَسْحِ أَيِ الدَّلْكِ بِالْيَدِ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي التَّنْظِيفِ.
Zahir olan şudur ki, bunun diğer uzuvlarda değil de ayaklarda olmasının hikmeti; ayakların yere doğrudan temas etmesi sebebiyle pisliklere bulaşmaya insanın en yakın organları olmasıdır. Dolayısıyla daha ileri derecede bir temizlik sağlamak için onlar hakkında su ile yıkamak ile elle ovmak (delk) demek olan meshin bir arada cem edilmesi uygun düşmüştür.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِقِرَاءَةِ الْجَرِّ: الْمَسْحُ، وَلَكِنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى الْخُفِّ.
Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Cer kıraatinden maksat meshtir, fakat Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunun ancak mest üzerine olacağını açıklamıştır.
وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ فِي قِرَاءَةِ الْخَفْضِ، وَالْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ، إِذَا لَبِسَهُمَا طَاهِرًا، مُتَوَاتِرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لَمْ يُخَالِفْ فِيهِ إِلَّا مَنْ لَا عِبْرَةَ بِهِ، وَالْقَوْلُ بِنَسْخِهِ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ يَبْطُلُ بِحَدِيثِ جَرِيرٍ أَنَّهُ بَالَ ثُمَّ تَوَضَّأَ، وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، فَقِيلَ لَهُ: تَفْعَلُ هَكَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَالَ، ثُمَّ تَوَضَّأَ، وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، قَالَ إِبْرَاهِيمُ: فَكَانَ يُعْجِبُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ، لِأَنَّ إِسْلَامَ جَرِيرٍ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Buna göre ayet, cer kıraatinde mest üzerine meshetmeye işaret etmektedir. Temiz olarak giyildiğinde iki mest üzerine meshetmek Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mütevatir olarak sabittir; buna ancak görüşüne itibar edilmeyen kimseler muhalefet etmiştir. Mâide ayetiyle bunun neshedildiği sözü ise Cerîr'in şu hadisiyle iptal olur: O küçük abdest bozdu, sonra abdest alıp iki mesti üzerine meshetti. Kendisine: “Böyle mi yapıyorsun?” denilince şöyle dedi: “Evet, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) küçük abdest bozup sonra abdest aldığını ve iki mesti üzerine meshettiğini gördüm.” İbrâhim [en-Nehaî] dedi ki: Bu hadis onların çok hoşuna giderdi; zira Cerîr'in Müslüman oluşu Mâide suresinin inişinden sonraydı. (Müttefekun aleyh).
وَيُوَضِّحُ عَدَمَ النَّسْخِ أَنَّ آيَةَ الْمَائِدَةِ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ «الْمُرَيْسِيعِ» .
Hükmün neshedilmediğini açıklayan bir diğer husus da Mâide ayetinin Müreysî Gazvesi'nde inmiş olmasıdır.
وَلَا شَكَّ أَنَّ إِسْلَامَ جَرِيرٍ بَعْدَ ذَلِكَ، مَعَ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ رَوَى الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَهِيَ آخِرُ مَغَازِيهِ ﷺ.
Şüphe yoktur ki Cerîr'in Müslüman oluşu bundan sonradır; üstelik Mugîre b. Şu'be de Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mestler üzerine meshetmeyi, O'nun en son gazvesi olan Tebük Gazvesi'nde rivayet etmiştir.
وَمِمَّنْ صَرَّحَ بِنُزُولِ آيَةِ الْمَائِدَةِ فِي غَزْوَةِ «الْمُرَيْسِيعِ» ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» ، وَأَشَارَ لَهُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي «نَظْمِ الْمَغَازِي» ، بِقَوْلِهِ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ: [الرَّجَزُ]
Mâide ayetinin Müreysî Gazvesi'nde indiğini açıkça belirtenlerden biri İbn Hacer'dir (Fethu'l-Bârî'de); el-Bedevî eş-Şinkîtî de Nazmu'l-Megâzî'sinde Müreysî Gazvesi bahsinde şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَالْإِفْكُ فِي قُفُولِهِمْ وَنُقِلَا ... أَنَّ التَّيَمُّمَ بِهَا قَدْ أُنْزِلَا
“İfk hadisesi onların dönüşündeydi ve teyemmüm [ayetinin] orada indirildiği nakledildi.”
وَالتَّيَمُّمُ فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ، وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ الَّذِي هُوَ مِنَ الْجُلُودِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا كَانَ مِنْ غَيْرِ الْجِلْدِ إِذَا كَانَ صَفِيقًا سَاتِرًا لِمَحَلِّ الْفَرْضِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: لَا يُمْسَحُ عَلَى شَيْءٍ غَيْرِ الْجِلْدِ ; فَاشْتَرَطُوا فِي الْمَسْحِ أَنْ يَكُونَ الْمَمْسُوحَ خُفًّا مِنْ جُلُودٍ، أَوْ جَوْرَبًا مُجَلَّدًا ظَاهِرُهُ وَبَاطِنُهُ، يَعْنُونَ مَا فَوْقَ الْقَدَمِ وَمَا تَحْتَهَا لَا بَاطِنَهُ الَّذِي يَلِي الْقَدَمَ.
Teyemmüm ise Mâide ayetindedir. İlim adamları deriden mamul olan mest üzerine meshetmenin caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ancak farz mahallini örten kalın bir yapıya sahip olması durumunda deriden başka bir maddeden yapılan şey hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve arkadaşları: “Deriden başka hiçbir şeyin üzerine meshedilmez” demişlerdir. Dolayısıyla meshte, meshedilen şeyin deriden bir mest veya altı ve üstü deriyle kaplanmış bir çorap olmasını şart koşmuşlardır; bununla ayağın üzerini ve altını kastetmektedirler, ayağa temas eden iç kısmını değil.
وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفِّ رُخْصَةٌ، وَأَنَّ الرُّخَصَ لَا تَتَعَدَّى مَحَلَّهَا، وَقَالُوا: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَمْسَحْ عَلَى غَيْرِ الْجِلْدِ ; فَلَا يَجُوزُ تَعَدِّيهِ إِلَى غَيْرِهِ، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى شَطْرِ قَاعِدَةٍ أُصُولِيَّةٍ مُخْتَلَفٍ فِيهَا، وَهِيَ: هَلْ يَلْحَقُ بِالرُّخَصِ مَا فِي مَعْنَاهَا، أَوْ يُقْتَصَرُ عَلَيْهَا وَلَا تُعَدَّى مَحَلَّهَا؟ .
Mest üzerine meshetmenin bir ruhsat olduğunu ve ruhsatların kendi mahal ve sınırlarını aşamayacağını delil getirmişlerdir ve şöyle demişlerdir: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) deriden başkası üzerine meshetmemiştir; bu yüzden başkasına genişletilmesi caiz değildir. Bu görüş, hakkında ihtilaf edilen usul kuralının bir tarafına dayanmaktadır: Ruhsatların anlamına giren şeyler onlara kıyas edilir mi, yoksa sadece ruhsatın kendisiyle yetinilip kendi mahalli dışına taşırılmaz mı?
وَمِنْ فُرُوعِهَا اخْتِلَافُهُمْ فِي بَيْعِ «الْعَرَايَا» مِنَ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ الْيَابِسِ، هَلْ يَجُوزُ إِلْحَاقًا بِالرُّطَبِ بِالتَّمْرِ أَوْ لَا؟ .
Bu kuralın fer'i meselelerinden biri de yaş üzümün kuru üzüm karşılığında arâyâ satışı yoluyla satılmasında, yaş hurmanın kuru hurmaya kıyas edilerek caiz olup olmayacağı konusundaki ihtilaflarıdır.
وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُهُمْ عَلَى عَدَمِ اشْتِرَاطِ الْجِلْدِ، لِأَنَّ سَبَبَ التَّرْخِيصِ الْحَاجَةُ إِلَى ذَلِكَ وَهِيَ مَوْجُودَةٌ فِي الْمَسْحِ عَلَى غَيْرِ الْجِلْدِ، وَلِمَا جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ، وَالْمُوقَيْنِ.
Şâfiî, Ebû Hanîfe, Ahmed ve mezhep mensuplarının da dahil olduğu âlimlerin cumhuru ise deriden olma şartını aramamışlardır; zira ruhsat tanımanın sebebi buna duyulan ihtiyaçtır ve bu ihtiyaç deriden gayrısının üzerine meshetmede de mevcuttur; ayrıca Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki çorap (cevreb) ve iki çarık/ayakkabı (mûk) üzerine meshettiğine dair rivayet gelmiştir.
قَالُوا: وَالْجَوْرَبُ: لِفَافَةُ الرِّجْلِ، وَهِيَ غَيْرُ جِلْدٍ.
Şöyle demişlerdir: Cevreb (çorap), ayağa sarılan dolaktır ve deri değildir.
وَفِي الْقَامُوسِ: الْجَوْرَبُ لِفَافَةُ الرِّجْلِ، وَفِي اللِّسَانِ: الْجَوْرَبُ لِفَافَةُ الرِّجْلِ، مُعَرَّبٌ وَهُوَ بِالْفَارِسِيةِ «كَوْرَبُ» .
el-Kâmûs'ta şöyle denir: el-Cevreb, ayak sargısı/dolağıdır. Lisânü'l-Arab'da ise: Cevreb ayak sargısıdır, muarrebdir (Arapçalaşmıştır) ve Farsçası “kûrâb”dır.
وَأَجَابَ مَنِ اشْتَرَطَ الْجِلْدَ بِأَنَّ الْجَوْرَبَ هُوَ الْخُفُّ الْكَبِيرُ، كَمَا قَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، أَمَّا الْجُرْمُوقُ وَالْمُوقُ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُمَا مِنَ الْخِفَافِ.
Deriyi şart koşanlar ise, bazı ilim ehlinin belirttiği gibi çorabın büyük mest olduğu cevabını vermişlerdir. Curmûk ve mûka gelince; ikisinin de mest türünden olduğu açıktır.
وَقِيلَ: إِنَّهُمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمَا مُتَغَايِرَانِ، وَفِي الْقَامُوسِ: الْجُرْمُوقُ: كَعُصْفُورٍ الَّذِي يُلْبَسُ فَوْقَ الْخُفِّ، وَفِي الْقَامُوسِ أَيْضًا: الْمُوقُ خُفٌّ غَلِيظٌ يُلْبَسُ فَوْقَ الْخُفِّ، وَفِي اللِّسَانِ: الْجُرْمُوقُ، خُفٌّ صَغِيرٌ، وَقِيلَ: خُفٌّ صَغِيرٌ يُلْبَسُ فَوْقَ الْخُفِّ، فِي اللِّسَانِ أَيْضًا: الْمُوقُ الَّذِي يُلْبَسُ فَوْقَ الْخُفِّ، فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ، وَالْمُوقُ: الْخُفُّ اهـ.
İkisinin aynı şey olduğu da söylenmiştir ki dil ehlinin sözlerinden zahir olan budur. Birbirinden farklı şeyler olduğu da söylenmiştir. el-Kâmûs'ta şöyle geçer: el-Curmûk (usfûr vezninde), mestin üzerine giyilen şeydir. Yine el-Kâmûs'ta: el-Mûk, mestin üzerine giyilen kalın mesttir. Lisânü'l-Arab'da ise: el-Curmûk küçük mesttir; mestin üzerine giyilen küçük mest olduğu da söylenmiştir. Lisânü'l-Arab'da yine: el-Mûk, mestin üzerine giyilen şeydir; Farsçadan muarrebdir. Ve el-Mûk: Mesttir. (Burada bitti).
قَالُوا: وَالتَّسَاخِينُ: الْخِفَافُ، فَلَيْسَ فِي الْأَحَادِيثِ مَا يُعَيِّنُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ
Şöyle demişlerdir: Tesâhîn mestlerdir; dolayısıyla hadislerde Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) meshettiğini kesin olarak tayin eden bir şey yoktur
عَلَى غَيْرِ الْجِلْدِ، وَالْجُمْهُورُ قَالُوا: نَفْسُ الْجِلْدِ لَا أَثَرَ لَهُ، بَلْ كُلُّ خُفٍّ صَفِيقٍ سَاتِرٍ لِمَحَلِّ الْفَرْضِ يُمْكِنُ فِيهِ تَتَابُعُ الْمَشْيِ، يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَيْهِ، جِلْدًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.
deriden başkası üzerine... Cumhur ise şöyle demiştir: Bizzat derinin kendisinin bir etkisi yoktur; bilakis farz mahallini örten, içinde peş peşe yürümek mümkün olan her kalın mest üzerine, ister deri olsun ister başkası olsun meshetmek caizdir.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِالْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ
Mestler Üzerine Meshetmeyle İlgili Meseleler
الْأُولَى: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ فِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ ; وَقَالَ الشِّيعَةُ وَالْخَوَارِجُ: لَا يَجُوزُ، وَحَكَى نَحْوَهُ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ دَاوُدَ، وَالتَّحْقِيقُ عَنْ مَالِكٍ، وَجُلِّ أَصْحَابِهِ، الْقَوْلُ بِجَوَازِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ.
Birincisi: İlim adamları seferde ve hazarda (yolculukta ve ikamette) iki mest üzerine meshetmenin caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Şîa ve Havâric ise: “Caiz değildir” demiştir. Kâdî Ebû't-Tayyib, benzer bir görüşü Ebû Bekir b. Dâvûd'dan da nakletmiştir. Mâlik'ten ve arkadaşlarının ekseriyetinden yapılan tahkike göre görüş, hazarda ve seferde mest üzerine meshetmenin caiz olduğudur.
وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ الْمَنْعُ مُطْلَقًا، وَرُوِيَ عَنْهُ جَوَازُهُ فِي السَّفَرِ دُونَ الْحَضَرِ.
Ondan mutlak olarak menedildiği de rivayet edilmiş, yine ondan hazarda değil sadece seferde caiz olduğu da rivayet edilmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَا أَعْلَمُ أَحَدًا أَنْكَرَهُ إِلَّا مَالِكًا فِي رِوَايَةٍ أَنْكَرَهَا أَكْثَرُ أَصْحَابِهِ، وَالرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ عَنْهُ مُصَرِّحَةٌ بِإِثْبَاتِهِ، وَمُوَطَّأُهُ، يَشْهَدُ لِلْمَسْحِ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، وَعَلَيْهِ جَمِيعُ أَصْحَابِهِ، وَجَمِيعُ أَهْلِ السُّنَّةِ.
İbn Abdilberr şöyle demiştir: Mâlik'in arkadaşlarının çoğunun inkâr ettiği bir rivayet müstesna, Mâlik dışında bunu inkâr eden hiçbir kimse bilmiyorum. Ondan gelen sahih rivayetler bunu açıkça ispat etmektedir; Muvatta'ı da hazarda ve seferde meshe şahittir; onun bütün arkadaşları ve bütün Ehl-i Sünnet de bu görüş üzeredir.
وَقَالَ الْبَاجِيُّ: رِوَايَةُ الْإِنْكَارِ فِي «الْعُتْبِيَّةِ» وَظَاهِرُهَا الْمَنْعُ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهَا أَنَّ الْغَسْلَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسْحِ، قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: آخِرُ مَا فَارَقْتُ مَالِكًا عَلَى الْمَسْحِ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ ; وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ، فَمَا قَالَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ عَنْ مَالِكٍ مِنْ جَوَازِهِ فِي السَّفَرِ دُونَ الْحَضَرِ غَيْرُ صَحِيحٍ، لِأَنَّ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفِّ مُتَوَاتِرٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ الزُّرْقَانِيُّ فِي شَرْحِ «الْمُوَطَّأِ» : وَجَمَعَ بَعْضُهُمْ رُوَاتُهُ فَجَاوَزُوا الثَّمَانِينَ، مِنْهُمُ الْعَشَرَةُ، وَرَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَغَيْرُهُ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَبْعُونَ مِنَ الصَّحَابَةِ بِالْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، اهـ.
el-Bâcî şöyle demiştir: İnkâr rivayeti el-Utbiyye'dedir ve zahiri yasaklamadır; oysa bunun manası sadece yıkamanın meshten daha faziletli olduğudur. İbn Vehb şöyle demiştir: Mâlik'ten ayrıldığımda onun son görüşü hazarda ve seferde meshti. Şüphe olmayan hak görüş işte budur. İbnü'l-Hâcib'in Mâlik'ten hazarda değil de sadece seferde caiz olduğuna dair naklettiği şey sahih değildir; çünkü mest üzerine meshetmek Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) mütevatirdir. Zürkânî, Şerhu'l-Muvatta'da şöyle demiştir: Bazıları bunun râvilerini derlemiş ve sayıları sekseni aşmıştır; bunların içinde Aşere-i Mübeşşere de vardır. İbn Ebî Şeybe ve başkaları Hasan-ı Basrî'den rivayet etmiştir: Bana sahâbeden yetmiş kişi iki mest üzerine mesh hadisini rivayet etti. (Burada bitti).
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ «الْمُهَذَّبِ» : وَقَدْ نَقَلَ ابْنُ الْمُنْذِرِ فِي كِتَابِ «الْإِجْمَاعِ» ، إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْمُسْتَفِيضَةُ فِي مَسْحِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، وَأَمَرَهُ بِذَلِكَ وَتَرْخِيصُهُ فِيهِ، وَاتِّفَاقُ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَيْهِ. قَالَ الْحَافِظُ أَبُو بَكْرٍ الْبَيْهَقِيُّ: رُوِّينَا جَوَازَ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، وَأَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ، وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، وَأَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ، وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ،
Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: İbnü'l-Münzir Kitâbu'l-İcmâ'da ilim adamlarının mest üzerine meshetmenin caiz olduğuna dair icmâını nakletmiştir; buna Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hazarda ve seferde meshettiğine, bunu emrettiğine ve bunda ruhsat tanıdığına dair müstefîz olan sahih hadisler ile sahâbenin ve onlardan sonrakilerin bu konudaki ittifakı delalet etmektedir. Hâfız Ebû Bekir el-Beyhakî şöyle demiştir: İki mest üzerine meshetmenin caiz olduğunu Ömer, Ali, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Abdullah b. Mes'ûd, Abdullah b. Abbâs, Huzeyfe b. Yemân, Ebû Eyyûb el-Ensârî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Ammâr b. Yâsir, Câbir b. Abdillâh, Amr b. Âs, Enes b. Mâlik, Sehl b. Sa'd, Ebû Mes'ûd el-Ensârî, Mugîre b. Şu'be, Berâ b. Âzib, Ebû Saîd el-Hudrî,
وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، وَأَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جُزْءٍ، وَأَبِي زَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ ﵃.
Câbir b. Semure, Ebû Ümâme el-Bâhilî, Abdullah b. el-Hâris b. Cez' ve Ebû Zeyd el-Ensârî'den (radıyallâhu anhüm) rivayet ettik.
قُلْتُ: وَرَوَاهُ خَلَائِقٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، غَيْرُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ الْبَيْهَقِيُّ، وَأَحَادِيثُهُمْ مَعْرُوفَةٌ فِي كُتُبِ السُّنَنِ وَغَيْرِهَا.
Derim ki: Bunu, Beyhakî'nin zikrettiği bu kimselerin dışında sahâbeden pek çok topluluk da rivayet etmiştir; onların hadisleri Sünen ve diğer hadis kitaplarında bilinmektedir.
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ، وَسَلْمَانَ، وَبُرَيْدَةَ، وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ، وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ، وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ، وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَصَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَأَبِي بَكْرَةَ، وَبِلَالٍ، وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ.
Tirmizî şöyle demiştir: Bu konuda Ömer, Selmân, Büreyde, Amr b. Ümeyye, Ya'lâ b. Mürre, Ubâde b. Sâmit, Üsâme b. Şerîk, Üsâme b. Zeyd, Safvân b. Assâl, Ebû Hüreyre, Avf b. Mâlik, İbn Ömer, Ebû Bekre, Bilâl ve Huzeyme b. Sâbit'ten rivayetler vardır.
قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَرُوِّينَا عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، قَالَ: حَدَّثَنِي سَبْعُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَمْسَحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ.
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Hasan-ı Basrî'den bize şöyle rivayet edildi; o dedi ki: Bana Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahâbîlerinden yetmiş kişi, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki mesti üzerine meshettiğini rivayet etti.
قَالَ: وَرُوِّينَا عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ: لَيْسَ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ اخْتِلَافٌ. اهـ.
Dedi ki: Ve İbnü'l-Mübârek'ten şöyle dediği bize rivayet edildi: İki mest üzerine meshetme konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. (Burada bitti).
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّهُ ﷺ مَسَحَ عَلَى الْخُفِّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَهِيَ آخِرُ مُغَازِيهِ ﷺ، وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ عَلَى الْخُفِّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ بَعْدَ نُزُولِ آيَةِ الْمَائِدَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لِجَرِيرٍ: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ، قَالَ: مَا أَسْلَمْتُ إِلَّا بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ.
Mugîre b. Şu'be hadisinden Sahîh'te sabit olmuştur ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) en son gazvesi olan Tebük Gazvesi'nde mest üzerine meshetmiştir. Cerîr b. Abdillâh el-Becelî hadisinden de Sahîh'te sabit olmuştur ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) mest üzerine meshetmiştir; daha önce geçtiği üzere bunun Mâide ayetinin inişinden sonra olduğunda şüphe yoktur. Sünen-i Ebî Dâvûd'da yer aldığına göre Cerîr'e: “Bu durum ancak Mâide inmeden önceydi” dediklerinde; o: “Ben ancak Mâide indikten sonra Müslüman oldum” demiştir.
وَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ نَسْخِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَأَنَّهُ لَا شَكَّ فِي مَشْرُوعِيَّتِهِ، فَالْخِلَافُ فِيهِ لَا وَجْهَ لَهُ الْبَتَّةَ.
Zikrettiğimiz bu sahih nasslar, iki mest üzerine meshetmenin hükmünün neshedilmediğine ve onun meşruiyetinde hiçbir şüphe bulunmadığına delalet eder; dolayısıyla bu konudaki muhalefetin asla bir tutar tarafı yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي غَسْلِ الرِّجْلِ وَالْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ؟ فَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: غَسْلُ الرِّجْلِ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ، بِشَرْطِ أَنْ لَا يَتْرُكَ الْمَسْحَ رَغْبَةً عَنِ الرُّخْصَةِ فِي الْمَسْحِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَمَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابِهِمْ، وَنَقَلَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِهِ ﵄. وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ.
İkinci Mesele: İlim adamları, ayağı yıkamak ile mest üzerine meshetmekten hangisinin daha faziletli olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup ilim ehli: Meshteki ruhsattan yüz çevirmek maksadıyla meshi terk etmemek şartıyla, ayağı yıkamak mest üzerine meshetmekten daha faziletlidir demiştir. Bu görüş Şâfiî, Mâlik, Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının görüşüdür; İbnü'l-Münzir bunu Ömer b. el-Hattâb ve oğlu [Abdullah'tan] (radıyallâhu anhümâ) nakletmiştir. Beyhakî de bunu Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet etmiştir.
وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ غَسْلَ الرِّجْلِ هُوَ الَّذِي وَاظَبَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ فِي مُعْظَمِ
Bu görüşün delili; ayağı yıkamanın Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) vakitlerin çoğunda
الْأَوْقَاتِ، وَلِأَنَّهُ هُوَ الْأَصْلُ، وَلِأَنَّهُ أَكْثَرُ مَشَقَّةً.
devam ettiği uygulama olması, asıl olanın bu olması ve daha fazla meşakkat içermesidir.
وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْمَسْحَ أَفْضَلُ، وَهُوَ أَصَحُّ الرِّوَايَاتِ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ، وَالْحَكَمُ، وَحَمَّادٌ.
Bir grup ilim ehli ise meshetmenin daha faziletli olduğu görüşüne varmıştır ki bu, İmam Ahmed'den gelen en sahih rivayettir; Şa'bî, Hakem ve Hammâd da bu görüşü benimsemiştir.
وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِقَوْلِهِ ﷺ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ: «بِهَذَا أَمَرَنِي رَبِّي» .
Bu görüş sahipleri, Mugîre b. Şu'be hadisinin bazı rivayetlerinde yer alan O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Rabbim bana böyle emretti” sözünü delil getirmişlerdir.
وَلَفْظُهُ فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَسِيتَ؟ قَالَ: «بَلْ أَنْتَ نَسِيتَ ; بِهَذَا أَمَرَنِي رَبِّي ﷿» .
Sünen-i Ebî Dâvûd'daki lafzı şöyledir: Mugîre b. Şu'be'den rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki mesti üzerine meshetti. Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, unuttunuz mu?” dedim. O: “Bilakis sen unuttun; bana aziz ve celil olan Rabbim bunu emretti” buyurdu.
وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ ﷺ فِي حَدِيثِ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْآتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَمْسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ» الْحَدِيثَ.
Yine Safvân b. Assâl'ın Allah Teâlâ dilerse ileride gelecek olan hadisindeki şu sözüyle de delil getirmişlerdir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize iki mest üzerine meshetmemizi emretti...” (hadis).
قَالُوا: وَالْأَمْرُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْوُجُوبِ، فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِلنَّدْبِ، قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَأَظْهَرُ مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عِنْدِي، هُوَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ، وَعَزَاهُ لِشَيْخِهِ تَقِيِّ الدِّينِ، وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَكُنْ يَتَكَلَّفُ ضِدَّ حَالِهِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا قَدَمَاهُ، بَلْ إِنْ كَانَتَا فِي الْخُفِّ مَسَحَ عَلَيْهِمَا، وَلَمْ يَنْزِعْهُمَا، وَإِنْ كَانَتَا مَكْشُوفَتَيْنِ غَسَلَ الْقَدَمَيْنِ، وَلَمْ يَلْبَسِ الْخُفَّ لِيَمْسَحَ عَلَيْهِ، وَهَذَا أَعْدَلُ الْأَقْوَالِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، اهـ.
Şöyle demişlerdir: Emir vücub için olmasa bile en azından mendubiyet bildirir. Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bu meselede bana göre söylenmiş sözlerin en açığı, İbnü'l-Kayyim'in zikrettiği ve şeyhi Takiyyüddîn'e nispet ettiği şu görüştür: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayaklarının o an bulunduğu durumun aksine bir külfete girmezdi; bilakis eğer ayakları mestin içindeyse üzerlerine mesheder, onları çıkarmazdı; şayet ayakları açıkta ise iki ayağını yıkardı, meshetmek için mest giymezdi. Bu meselede en mutedil olan görüş budur. (Burada bitti).
وَيُشْتَرَطُ فِي الْخُفِّ: أَنْ يَكُونَ قَوِيًّا يُمْكِنُ تَتَابُعُ الْمَشْيِ فِيهِ فِي مَوَاضِعِ النُّزُولِ، وَعِنْدَ الْحَطِّ وَالتَّرْحَالِ، وَفِي الْحَوَائِجِ الَّتِي يَتَرَدَّدُ فِيهَا فِي الْمَنْزِلِ، وَفِي الْمُقِيمِ نَحْوُ ذَلِكَ، كَمَا جَرَتْ عَادَةُ لَابِسِي الْخِفَافِ.
Mestte şu şart aranır: Konaklama yerlerinde, yük indirip bindirirken, evde gidip geldiği ihtiyaçlarda ve mukim için de benzer durumlarda, mest giyenlerin âdeti olduğu üzere içinde peş peşe yürümeyi mümkün kılacak sağlamlıkta olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا كَانَ الْخُفُّ مُخَرَّقًا، فَفِي جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَيْهِ خِلَافٌ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّهُ إِنْ ظَهَرَ مِنْ تَخْرِيقِهِ قَدْرُ ثُلُثِ الْقَدَمِ لَمْ يَجُزِ الْمَسْحُ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ جَازَ الْمَسْحُ عَلَيْهِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الشَّرْعَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الثُّلُثَ آخِرُ حَدِّ الْيَسِيرِ، وَأَوَّلُ حَدِّ الْكَثِيرِ.
Üçüncü Mesele: Mest yırtık olduğunda, üzerine meshetmenin caiz olup olmadığı hususunda ilim adamları arasında ihtilaf vardır. Mâlik ve arkadaşları; şayet yırtığından ayağın üçte biri kadarı görünürse üzerine meshetmenin caiz olmayacağı, şayet bundan daha az ise üzerine meshetmenin caiz olacağı görüşüne varmışlardır. Şeriatın, üçte birin azın son sınırı ve çoğun ilk sınırı olduğuna delalet ettiğini delil getirmişlerdir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى خُفٍّ فِيهِ خَرْقٌ يَبْدُو مِنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْقَدَمِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ، وَمَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ.
Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: İçinden ayağın bir kısmı görünen yırtığı bulunan bir mest üzerine meshetmek caiz değildir. Ahmed b. Hanbel, yeni kavlinde Şâfiî ve Ma'mer b. Râşid bu görüşü benimsemiştir.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُنْكَشِفَ مِنَ الرِّجْلِ حُكْمُهُ الْغَسْلُ، وَالْمَسْتُورُ حُكْمُهُ الْمَسْحُ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْمَسْحِ وَالْغَسْلِ لَا يَجُوزُ، فَكَمَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَغْسِلَ إِحْدَى رِجْلَيْهِ وَيَمْسَحَ عَلَى الْخُفِّ فِي الْأُخْرَى، لَا يَجُوزُ لَهُ غَسْلُ بَعْضِ الْقَدَمِ مَعَ مَسْحِ الْخُفِّ فِي الْبَاقِي مِنْهَا.
Bu görüş sahipleri şu gerekçeyi delil getirmişlerdir: Ayağın açığa çıkan kısmının hükmü yıkanmak, örtülü kısmının hükmü ise meshedilmektir. Mesh ile yıkamayı bir arada cem etmek ise caiz değildir. Dolayısıyla bir kimsenin ayaklarından birini yıkayıp diğerindeki mest üzerine meshetmesi nasıl caiz değilse, ayağın bir kısmını yıkayıp geri kalan kısmında ise mest üzerine meshetmesi de caiz değildir.
وَذَهَبَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ الْخَرْقَ الْكَبِيرَ يَمْنَعُ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفِّ دُونَ الصَّغِيرِ. وَحَدَّدُوا الْخَرْقَ الْكَبِيرَ بِمِقْدَارِ ثَلَاثَةِ أَصَابِعَ.
İmam Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise küçüğün değil, büyük yırtığın mest üzerine meshetmeye engel olduğu görüşüne varmışlardır. Büyük yırtığı da üç parmak miktarı olarak belirlemişlerdir.
قِيلَ: مِنْ أَصَابِعِ الرِّجْلِ الْأَصَاغِرِ، وَقِيلَ: مِنْ أَصَابِعِ الْيَدِ.
Bunun ayak parmaklarının en küçüklerinden [üçü] olduğu söylendiği gibi el parmaklarından [üçü] olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى جَمِيعِ الْخِفَافِ، وَإِنْ تَخَرَّقَتْ تَخْرُّقًا كَثِيرًا مَا دَامَتْ يُمْكِنُ تَتَابُعُ الْمَشْيِ فِيهَا ; وَنَقَلَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَيَزِيدَ بْنِ هَارُونَ، وَأَبِي ثَوْرٍ.
Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: İçinde peş peşe yürümek mümkün olduğu sürece, çok yırtılmış olsalar dahi bütün mestlerin üzerine meshetmek caizdir. İbnü'l-Münzir bunu Süfyân es-Sevrî, İshâk, Yezîd b. Hârûn ve Ebû Sevr'den nakletmiştir.
وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ: امْسَحْ عَلَيْهِمَا مَا تَعَلَّقَا بِالْقَدَمِ، وَإِنْ تَخَرَّقَا، قَالَ: وَكَانَتْ كَذَلِكَ خِفَافُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ مُخَرَّقَةً مُشَقَّقَةً، اهـ.
Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da Süfyân es-Sevrî'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yırtılmış olsalar bile ayağa tutundukları müddetçe onların üzerine meshet." O [şöyle de] demiştir: "Muhacirler ile Ensar'ın mestleri de böyle yırtık ve sökük idi." (Burada bitti).
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَوْلُ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ فِي ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيْنَا، وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنِ الثَّوْرِيِّ، وَمَنْ وَافَقَهُ هُوَ اخْتِيَارُ الشَّيْخِ تَقِيِّ الدِّينِ ابْنِ تَيْمِيَّةَ.
Beyhakî şöyle demiştir: "Ma'mer b. Râşid'in bu konudaki sözü bize daha sevimlidir." es-Sevrî ve ona muvafakat edenlerden zikrettiğimiz bu görüş, Şeyh Takiyyüddîn İbn Teymiyye'nin de tercihidir.
وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبُقُولِ الثَّوْرِيِّ أَقُولُ، لِظَاهِرِ إِبَاحَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ قَوْلًا عَامًا يَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الْخِفَافِ. اهـ، نَقَلَهُ عَنْهُ النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ، وَهُوَ قَوِيٌّ.
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki mest üzerine meshetmeyi genel bir sözle mubah kılması ve bunun içine bütün mestlerin girmesinin zâhiri sebebiyle es-Sevrî'nin görüşünü benimsiyorum." (Burada bitti). Bunu ondan Nevevî ve başkaları nakletmiştir ve bu [görüş] kuvvetlidir.
وَعَنِ الْأَوْزَاعِيِّ إِنْ ظَهَرَتْ طَائِفَةٌ مِنْ رِجْلِهِ مَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ، وَعَلَى مَا ظَهَرَ مِنْ رِجْلِهِ. هَذَا حَاصِلُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Evzâî'den nakledildiğine göre, kişinin ayağının bir kısmı açığa çıkarsa iki mesti üzerine ve ayağının açığa çıkan kısmına mesheder. İlim adamlarının bu meseledeki sözlerinin özeti budur.
وَأَقْرَبُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي، الْمَسْحُ عَلَى الْخُفِّ الْمُخَرَّقِ مَا لَمْ يَتَفَاحَشْ خَرْقُهُ حَتَّى يَمْنَعَ تَتَابُعَ الْمَشْيِ فِيهِ لِإِطْلَاقِ النُّصُوصِ، مَعَ أَنَّ الْغَالِبَ عَلَى خِفَافِ الْمُسَافِرِينَ، وَالْغُزَاةِ عَدَمُ السَّلَامَةِ مِنَ التَّخْرِيقِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bana göre en uygun görüş; nassların mutlak olması ve yolcular ile gazilerin mestlerinin genellikle yırtıklardan uzak olmaması sebebiyle, içinde peş peşe yürümeyi engelleyecek derecede aşırı bir yırtık olmadığı sürece yırtık mest üzerine meshedileceğidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ، فَقَالَ قَوْمٌ: يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى النَّعْلَيْنِ وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَاسْتَدَلَّ الْقَائِلُونَ بِالْمَسْحِ عَلَى
Dördüncü Mesele: İlim adamları iki nalın (sandalet/ayakkabı) üzerine meshetmenin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk, iki nalın üzerine meshetmenin caiz olduğunu söylerken âlimlerin cumhuru buna muhalefet etmiştir.
النَّعْلَيْنِ بِأَحَادِيثَ، مِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ الْأَوْدِيِّ، هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ» ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَكَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ لَا يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ عَنِ الْمُغِيرَةِ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْبَيْهَقِيُّ.
Nalınlar üzerine meshetmeyi savunanlar birtakım hadisleri delil getirmişlerdir. Bunlardan biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Osman b. Ebî Şeybe, Vekî'den, o Süfyân es-Sevrî'den, o Ebû Kays el-Evdî'den -ki o Abdurrahman b. Servân'dır-, o Hüzeyl b. Şürahbîl'den, o da Mugîre b. Şu'be'den rivayet etti: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) abdest aldı, iki çorabına ve iki nalınına meshetti.» Ebû Dâvûd dedi ki: Abdurrahman b. Mehdî bu hadisi rivayet etmezdi; çünkü Mugîre'den bilinen rivayet, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki mest üzerine meshettiğidir. Bu hadisi Beyhakî de rivayet etmiştir.
ثُمَّ قَالَ: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ: رَأَيْتُ مُسْلِمَ بْنَ الْحَجَّاجِ ضَعَّفَ هَذَا الْخَبَرَ، وَقَالَ أَبُو قَيْسٍ الْأَوْدِيُّ، وَهُزَيْلُ بْنُ شُرَحْبِيلَ: لَا يَحْتَمِلَانِ مَعَ مُخَالَفَتِهِمَا الْأَجِلَّةَ الَّذِينَ رَوَوْا هَذَا الْخَبَرَ عَنِ الْمُغِيرَةِ، فَقَالُوا: مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَقَالَ: لَا نَتْرُكُ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ بِمِثْلِ أَبِي قَيْسٍ وَهُزَيْلٍ، فَذَكَرْتُ هَذِهِ الْحِكَايَةَ عَنْ مُسْلِمٍ لِأَبِي الْعَبَّاسِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّغُولِيِّ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: عَلِيُّ بْنُ شَيْبَانَ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا قُدَامَةَ السَّرَخْسِيَّ يَقُولُ: قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ: قُلْتُ لِسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ: لَوْ حَدَّثْتَنِي بِحَدِيثِ أَبِي قَيْسٍ عَنْ هُزَيْلٍ مَا قَبِلْتُهُ مِنْكَ، فَقَالَ سُفْيَانُ: الْحَدِيثُ ضَعِيفٌ أَوْ وَاهٍ، أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا، اهـ.
Sonra [Beyhakî] dedi ki: Ebû Muhammed şöyle demiştir: Müslim b. Haccâc'ın bu haberi zayıf bulduğunu gördüm. O şöyle demiştir: Ebû Kays el-Evdî ile Hüzeyl b. Şürahbîl, Mugîre'den bu haberi rivayet edip "İki mest üzerine meshetti" diyen seçkin râvilere muhalefetleriyle birlikte [tek başlarına hüccet olarak] kabul edilemezler. Yine o, Ebû Kays ve Hüzeyl gibileri yüzünden Kur'an'ın zahirini terk edemeyiz, demiştir. Müslim'den gelen bu nakli Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Abdirrahmân ed-Dağûlî'ye anlattım; onun şöyle dediğini işittim: Ali b. Şeybân şöyle diyordu: Ebû Kudâme es-Serahsî'nin şöyle dediğini işittim: Abdurrahman b. Mehdî dedi ki: Süfyân es-Sevrî'ye "Ebû Kays'ın Hüzeyl'den naklettiği hadisi bana sen dahi rivayet etseydin senden kabul etmezdim" dedim. Bunun üzerine Süfyân: "Hadis zayıftır veya boştur" ya da buna benzer bir kelime söyledi. (Burada bitti).
وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ حَدَّثْتُ أَبِي بِهَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ أَبِي: لَيْسَ يُرْوَى هَذَا إِلَّا مِنْ حَدِيثِ أَبِي قَيْسٍ، قَالَ أَبِي: إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ، يَقُولُ: هُوَ مُنْكَرٌ، وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ أَنَّهُ قَالَ: حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ فِي الْمَسْحِ رَوَاهُ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَأَهْلُ الْكُوفَةِ، وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ، وَرَوَاهُ هُزَيْلُ بْنُ شُرَحْبِيلَ عَنِ الْمُغِيرَةِ، إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ، وَخَالَفَ النَّاسَ.
Beyhakî ayrıca İmam Ahmed b. Hanbel'in oğlu Abdullah'tan şöyle rivayet etmiştir: Babama bu hadisi anlattım, babam şöyle dedi: "Bu hadis sadece Ebû Kays'ın hadisi olarak rivayet edilmektedir." Babam dedi ki: "Abdurrahman b. Mehdî onun münker olduğunu söylüyor." Beyhakî yine Ali b. el-Medînî'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mugîre b. Şu'be'nin mesh hakkındaki hadisini Mugîre'den Medine ehli, Kûfe ehli ve Basra ehli rivayet etmiştir. Hüzeyl b. Şürahbîl de Mugîre'den rivayet etmiştir; ancak o, insanlara muhalefet ederek 'İki çorabı üzerine meshetti' demiştir."
وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: النَّاسُ كُلُّهُمْ يَرْوُونَهُ عَلَى الْخُفَّيْنِ غَيْرَ أَبِي قَيْسٍ، ثُمَّ ذَكَرَ أَيْضًا مَا قَدَّمْنَا عَنْ أَبِي دَاوُدَ مِنْ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ كَانَ لَا يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ عَنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ، وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ وَلَا بِالْمُتَّصِلِ، وَبَيَّنَ الْبَيْهَقِيُّ مُرَادَ أَبِي دَاوُدَ بِكَوْنِهِ غَيْرَ مُتَّصِلٍ وَغَيْرَ قَوِيٍّ، فَعَدَمُ اتِّصَالِهِ، إِنَّمَا هُوَ لِأَنَّ رَاوِيَهُ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ هُوَ الضَّحَّاكُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَالضَّحَّاكُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: لَمْ يَثْبُتْ سَمَاعُهُ مِنْ أَبِي مُوسَى، وَعَدَمُ قُوَّتِهِ ; لِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ عِيسَى بْنَ سِنَانٍ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَعِيسَى بْنُ سِنَانٍ ضَعِيفٌ، اهـ.
Yahyâ b. Maîn'den de onun bu hadis hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ebû Kays hâriç insanların tamamı onu iki mest üzerine olarak rivayet etmektedir." Sonra [Beyhakî], daha önce Ebû Dâvûd'dan aktardığımız, Abdurrahman b. Mehdî'nin bu hadisi rivayet etmediğini, zira Mugîre'den bilinenin Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki mest üzerine meshettiği olduğu hususunu tekrar zikretmiştir. Ebû Dâvûd demiştir ki: "Bu hadis Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilmiştir; lâkin ne kuvvetlidir ne de muttasıldır." Beyhakî, Ebû Dâvûd'un muttasıl ve kuvvetli olmamasından kastını açıklamıştır: Muttasıl olmayışı, onu Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edenin Dahhâk b. Abdirrahmân olmasındandır. Beyhakî demiştir ki: "Dahhâk b. Abdirrahmân'ın Ebû Mûsâ'dan işittiği sabit olmamıştır." Kuvvetli olmayışı ise senedinde Îsâ b. Sinân'ın bulunmasındandır. Beyhakî: "Îsâ b. Sinân zayıftır" demiştir. (Burada bitti).
وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : لَيِّنُ الْحَدِيثِ، وَاعْتَرَضَ الْمُخَالِفُونَ تَضْعِيفَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ، قَالُوا: أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَسَكَتَ عَنْهُ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَأَقَلُّ دَرَجَاتِهِ عِنْدَهُ الْحَسَنُ، قَالُوا: وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ صَحِيحٌ، قَالُوا: وَأَبُو قَيْسٍ وَثَّقَهُ ابْنُ مَعِينٍ، وَقَالَ الْعِجْلِيُّ: ثِقَةٌ ثَبْتٌ، وَهُزَيْلٌ وَثَّقَهُ الْعِجْلِيُّ، وَأَخْرَجَ لَهُمَا مَعًا الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، ثُمَّ إِنَّهُمَا لَمْ يُخَالِفَا النَّاسَ مُخَالَفَةَ مُعَارَضَةٍ، بَلْ رَوَيَا أَمْرًا زَائِدًا عَلَى مَا رَوَوْهُ بِطْرِيقٍ مُسْتَقِلٍّ غَيْرِ مُعَارَضٍ، فَيُحْمَلُ عَلَى أَنَّهُمَا حَدِيثَانِ قَالُوا: وَلَا نُسَلِّمُ عَدَمَ سَمَاعِ الضَّحَّاكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِنْ أَبِي مُوسَى، لِأَنَّ الْمُعَاصَرَةَ كَافِيَةٌ فِي ذَلِكَ كَمَا حَقَّقَهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي مُقَدِّمَةِ صَحِيحِهِ ; وَلِأَنَّ عَبْدَ الْغَنِيِّ قَالَ فِي «الْكَمَالِ» : سَمِعَ الضَّحَّاكُ مِنْ أَبِي مُوسَى، قَالُوا: وَعِيسَى بْنُ سِنَانٍ، وَثَّقَهُ ابْنُ مَعِينٍ وَضَعَّفَهُ غَيْرُهُ، وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ فِي «الْجَنَائِزِ» حَدِيثًا فِي سَنَدِهِ عِيسَى بْنُ سِنَانٍ هَذَا، وَحَسَّنَهُ.
İbn Hacer de et-Takrîb'de onun hakkında "Hadisi gevşektir (leyyinü'l-hadîs)" demiştir. [Cumhura] muhalif olanlar, iki çorap ve iki nalın üzerine meshetme konusundaki mezkûr hadisin zayıf sayılmasına itiraz etmişler ve şöyle demişlerdir: Ebû Dâvûd onu tahrîc etmiş ve hakkında sükût etmiştir; onun sükût ettiği bir hadis ise nezdinde en azından hasen derecesindedir. Onlar şöyle demişlerdir: İbn Hibbân onu sahih kabul etmiş, Tirmizî de "Hasen sahihtir" demiştir. Şöyle de demişlerdir: Ebû Kays'ı İbn Maîn sika saymış, İclî ise "Sika ve sebttir (sağlamdır)" demiştir. Hüzeyl'i de İclî sika saymıştır ve Buhârî her ikisini birden Sahîh'inde tahrîc etmiştir. Ayrıca bu ikisi insanlara çelişecek şekilde muhalefet etmemişler, bilakis diğerlerinin rivayet ettiğine ilave bir durumu, çelişki içermeyen bağımsız bir yolla rivayet etmişlerdir. Dolayısıyla bunların iki ayrı hadis olduğuna hamledilir. Onlar şöyle de demişlerdir: Dahhâk b. Abdirrahmân'ın Ebû Mûsâ'dan işitmediğini kabul etmiyoruz; zira Müslim b. Haccâc'ın Sahîh'inin mukaddimesinde tahkik ettiği üzere aynı çağda yaşamış olmak (muâsarat) bu hususta yeterlidir; ayrıca Abdülganî el-Kemâl'de "Dahhâk, Ebû Mûsâ'dan işitmiştir" demiştir. Şöyle de demişlerdir: Îsâ b. Sinân'ı İbn Maîn sika kabul etmiş, başkaları ise zayıf görmüştür. Nitekim Tirmizî el-Cenâiz'de senedinde bu Îsâ b. Sinân'ın bulunduğu bir hadis rivayet etmiş ve onu hasen kabul etmiştir.
وَيَعْتَضِدُ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ أَيْضًا بِمَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ عُبَيْدَ بْنَ جُرَيْجٍ قَالَ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ رَأَيْتُكُ تَصْنَعُ أَرْبَعًا لَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِكَ يَصْنَعُهَا، قَالَ: مَا هُنَّ؟ فَذَكَرَهُنَّ، وَقَالَ فِيهِنَّ: رَأَيْتُكَ تَلْبَسُ النِّعَالَ السَّبْتِيَّةَ، قَالَ: أَمَّا النِّعَالُ السَّبْتِيَّةُ، «فَإِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَلْبَسُ النِّعَالَ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَعْرٌ وَيَتَوَضَّأُ فِيهَا، فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَلْبَسَهَا» .
Mezkûr hadis, Ubeyd b. Cüreyc'in kendisine: "Ey Ebû Abdirrahmân! Seni, arkadaşlarından hiçbirinin yapmadığını gördüğüm dört şeyi yaparken gördüm" demesi üzerine İbn Ömer'in: "Onlar nelerdir?" dediği ve Ubeyd'in bunları zikredip aralarında "Seni sebtiyye (tabaklanmış tüysüz deriden) nalınlar giyerken gördüm" dediği Sahîh'te sabit İbn Ömer hadisinin bazı rivayetlerinde gelen şu ifadeyle de desteklenmektedir: İbn Ömer şöyle demiştir: Sebtiyye nalınlara gelince, «Şüphesiz ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerinde tüy bulunmayan nalınları giyerken ve onların içinde abdest alırken gördüm; bu yüzden ben de onları giymeyi seviyorum.»
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ بِسَنَدِهِ: وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي الصَّحِيحِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ مَالِكٍ، وَرَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى، وَرَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ ابْنِ عَجْلَانَ عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، فَزَادَ فِيهِ: وَيَمْسَحُ عَلَيْهَا ; وَهُوَ مَحَلُّ الشَّاهِدِ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ وَإِنْ كَانَتْ مَحْفُوظَةً فَلَا يُنَافِي غَسْلَهُمَا، فَقَدْ يَغْسِلُهُمَا فِي النَّعْلِ، وَيَمْسَحُ عَلَيْهِمَا.
Beyhakî bu hadisi senediyle sevk ettikten sonra şöyle demiştir: Buhârî bunu Sahîh'te Abdullah b. Yûsuf'tan, o Mâlik'ten rivayet etti; Müslim de Yahyâ b. Yahyâ'dan rivayet etti. Bir cemaat de bunu Saîd el-Makburî'den rivayet etti. İbn Uyeyne ise İbn Aclân'dan, o Makburî'den rivayet etti ve hadise "ve üzerlerine meshederdi" ifadesini ekledi. Şâhit olan kısım da burasıdır. Beyhakî dedi ki: Bu ziyade mahfuz olsa bile ayaklarını yıkamasına zıt değildir; zira bazen ayaklarını nalının içindeyken yıkayıp üzerlerine de meshedebilir.
وَيَعْتَضِدُ الِاسْتِدْلَالُ الْمَذْكُورُ أَيْضًا فِي الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ بِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ: بَالَ عَلِيٌّ، وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ تَوَضَّأَ، وَمَسَحَ عَلَى النَّعْلَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: وَبِإِسْنَادِهِ قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ، قَالَ: «بَالَ عَلِيٌّ وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى النَّعْلَيْنِ ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الظُّهْرَ» .
İki nalın üzerine meshetme konusundaki mezkûr istidlal, Beyhakî'nin kendi isnadıyla Zeyd b. Vehb'den rivayet ettiği şu haberle de desteklenmektedir: "Ali ayakta iken küçük abdest bozdu, sonra abdest alıp iki nalını üzerine meshetti." Sonra Beyhakî dedi ki: Kendi isnadıyla dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o Ebû Zabyân'dan nakletti, o şöyle dedi: «Ali ayakta iken küçük abdest bozdu, sonra abdest alıp iki nalını üzerine meshetti, ardından çıkıp öğle namazını kıldırdı.»
وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا نَحْوَهُ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ بِسَنَدٍ آخَرَ، وَيَعْتَضِدُ الِاسْتِدْلَالُ الْمَذْكُورُ
Beyhakî bunun bir benzerini başka bir senedle Ebû Zabyân'dan da tahrîc etmiştir. Mezkûr istidlal [ayrıca]
بِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ رَوَّادِ بْنِ الْجَرَّاحِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً، وَمَسَحَ عَلَى نَعْلَيْهِ» .
Beyhakî'nin Ravvâd b. el-Cerrâh tarikiyle Süfyân'dan, onun Zeyd b. Eslem'den, onun Atâ b. Yesâr'dan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmektedir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) birer defa [yıkayarak] abdest aldı ve iki nalını üzerine meshetti.»
ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا رَوَاهُ رَوَّادُ بْنُ الْجَرَّاحِ، وَهُوَ يَنْفَرِدُ عَنِ الثَّوْرِيِّ بِمَنَاكِيرَ هَذَا أَحَدُهَا، وَالثِّقَاتُ رَوَوْهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ دُونَ هَذِهِ اللَّفْظَةِ.
Sonra [Beyhakî] şöyle dedi: Ravvâd b. el-Cerrâh bunu bu şekilde rivayet etmiştir; o, es-Sevrî'den münker rivayetlerde tek kalır ki bu da onlardan biridir. Sika râviler ise bunu es-Sevrî'den bu lafız olmaksızın rivayet etmişlerdir.
وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ الْحُبَابِ عَنِ الثَّوْرِيِّ هَكَذَا، وَلَيْسَ بِمَحْفُوظٍ، ثُمَّ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ عَبْدَانَ، أَنْبَأَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ الطَّبَرَانِيُّ، ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْوَكِيعِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، ثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، ثَنَا سُفْيَانُ فَذَكَرَهُ بِإِسْنَادِهِ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ عَلَى النَّعْلَيْنِ» ، اهـ.
Zeyd b. el-Hubâb'dan da es-Sevrî kanalıyla bu şekilde rivayet edilmiştir fakat mahfuz değildir. Sonra [Beyhakî] dedi ki: Bize Ebü'l-Hasen b. Abdân haber verdi, bize Süleymân b. Ahmed et-Taberânî bildirdi, bize İbrâhîm b. Ahmed b. Ömer el-Vekîî anlattı, bana babam anlattı, bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, bize Süfyân anlattı; sonra bunu isnadıyla: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki nalın üzerine meshetti» şeklinde zikretti. (Burada bitti).
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ: وَالصَّحِيحُ رِوَايَةُ الْجَمَاعَةِ، وَرَوَاهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ الدَّرَاوَرْدِيُّ، وَهِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، فَحَكَيَا فِي الْحَدِيثِ: «رَشًّا عَلَى الرِّجْلِ وَفِيهَا النَّعْلُ» ، وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ غَسَلَهَا فِي النَّعْلِ.
Beyhakî bunu sevk ettikten sonra şöyle dedi: Sahih olan, cemaatin rivayetidir. Abdülazîz ed-Derâverdî ve Hişâm b. Sa'd bunu Zeyd b. Eslem'den rivayet etmiş ve hadiste: «Ayağa, içinde nalın varken su serpmek» şeklinde anlatmışlardır. Bu da ayağını nalının içindeyken yıkamış olması ihtimalini taşır.
فَقَدْ رَوَاهُ سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَجْلَانَ، وَوَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، فَحَكَوْا فِي الْحَدِيثِ غَسْلَهُ رِجْلَيْهِ، وَالْحَدِيثُ حَدِيثٌ وَاحِدٌ.
Nitekim Süleymân b. Bilâl, Muhammed b. Aclân, Verka b. Ömer ve Muhammed b. Ca'fer b. Ebî Kesîr, Zeyd b. Eslem'den rivayet etmiş ve hadiste iki ayağını yıkadığını anlatmışlardır; hadis ise tek bir hadistir.
وَالْعَدَدُ الْكَثِيرُ أَوْلَى بِالْحِفْظِ مِنَ الْعَدَدِ الْيَسِيرِ، مَعَ فَضْلِ حِفْظِ مَنْ حَفِظَ فِيهِ الْغَسْلَ بَعْدَ الرَّشِّ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْهُ، وَيَعْتَضِدُ الِاسْتِدْلَالُ الْمَذْكُورُ أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا، أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ الرُّوذْبَارِيُّ، أَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ دَاسَةَ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ، ثَنَا مُسَدَّدٌ، وَعَبَّادُ بْنُ مُوسَى، قَالَا: ثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ عَبَّادٌ: قَالَ: أَخْبَرَنِي أَوْسُ بْنُ أَبِي أَوْسٍ الثَّقَفِيُّ قَالَ: «رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى نَعْلَيْهِ وَقَدَمَيْهِ» .
Çok sayıdaki râvi, su serpildikten sonra yıkamanın olduğunu hıfzedenin, bunu hıfzetmeyene olan hıfz üstünlüğü ile birlikte, az sayıdaki râviye göre hıfzetmeye daha layıktır. Mezkûr istidlal, Beyhakî'nin yine rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmektedir: Bize Ebû Alî er-Rûzbârî haber verdi, bize Ebû Bekr b. Dâse bildirdi, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Müsedded ve Abbâd b. Mûsâ anlattılar, dediler ki: Bize Huşeym, Ya'lâ b. Atâ'dan, o babasından anlattı. Abbâd dedi ki: Babası şöyle dedi: Bana Evs b. Ebî Evs es-Sekafî haber verip dedi ki: «Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) abdest alırken ve iki nalını ile iki ayağı üzerine meshederken gördüm.»
وَقَالَ مُسَدَّدٌ: إِنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَوْسٍ الثَّقَفِيِّ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى نَعْلَيْهِ» وَهُوَ مُنْقَطِعٌ، أَخْبَرَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ فُورَكَ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، ثَنَا يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، ثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، فَذَكَرَهُ.
Müsedded ise onun Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) gördüğünü söyledi. Hammâd b. Seleme bunu Ya'lâ b. Atâ'dan, o Evs es-Sekafî'den: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) abdest aldı ve iki nalını üzerine meshetti» şeklinde rivayet etmiştir ki bu münkatıdır. Bunu bize Ebû Bekr b. Fûrek haber verdi, bize Abdullah b. Ca'fer bildirdi, bize Yûnus b. Habîb anlattı, bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, sonra bunu zikretti.
وَهَذَا الْإِسْنَادُ غَيْرُ قَوِيٍّ، وَهُوَ يَحْتَمِلُ مَا احْتَمَلَ الْحَدِيثُ الْأَوَّلُ، اهـ كَلَامُ الْبَيْهَقِيِّ.
Bu isnad kuvvetli değildir ve ilk hadisin taşıdığı ihtimali taşımaktadır. (Beyhakî'nin sözü burada bitti).
وَلَا يَخْفَى أَنَّ حَاصِلَهُ أَنَّ أَحَادِيثَ الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ مِنْهَا مَا هُوَ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ
Gizli değildir ki bunun özeti şudur: İki nalın üzerine meshetme hadislerinden bir kısmı kendisiyle delil getirilemeyecek derecede zayıftır;
بِهِ، وَمِنْهَا مَا مَعْنَاهُ عِنْدَهُ: «أَنَّهُ ﷺ غَسَلَ رِجْلَيْهِ فِي النَّعْلَيْنِ» .
bir kısmının anlamı ise ona göre: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki ayağını nalınların içindeyken yıkadı» şeklindedir.
ثُمَّ اسْتَدَلَّ الْبَيْهَقِيُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوُضُوءِ فِي النَّعْلَيْنِ غَسْلُ الرِّجْلَيْنِ فِيهِمَا بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، أَنَّهُ قَالَ: «أَمَّا النِّعَالُ السَّبْتِيَّةُ فَإِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَلْبَسُ النِّعَالَ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَعْرٌ، وَيَتَوَضَّأُ فِيهَا، فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَلْبَسَهَا» اهـ.
Sonra Beyhakî, nalınlar içinde abdest almaktan kastın ayakları onların içinde yıkamak olduğuna dâir, Sahîhayn'da sabit olan İbn Ömer'in şu hadisini delil getirmiştir: «Sebtiyye nalınlara gelince, ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerinde tüy bulunmayan nalınları giyerken ve onların içinde abdest alırken gördüm; bu yüzden ben de onları giymeyi seviyorum.» (Burada bitti).
وَمُرَادُ الْبَيْهَقِيِّ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ «وَيَتَوَضَّأُ» فِيهَا أَنَّهُ يَغْسِلُ رِجْلَيْهِ فِيهَا، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّا قَدَّمْنَا رِوَايَةَ ابْنِ عُيَيْنَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَجْلَانَ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، وَفِيهَا زِيَادَةٌ «وَيَمْسَحُ عَلَيْهَا» .
Beyhakî'nin maksadı, İbn Ömer'in «ve onların içinde abdest alırdı» sözünün anlamının, onların içinde ayaklarını yıkardı demek olduğudur. Nitekim Beyhakî'nin İbn Aclân'dan, onun Makburî'den zikrettiği ve içinde «ve üzerlerine meshederdi» ziyadesi bulunan İbn Uyeyne rivayetini daha önce aktardığımızı bilmiş bulunmaktasın.
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ ﵀ فِي مَنْعِ الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ وَالْجَوْرَبَيْنِ: وَالْأَصْلُ وُجُوبُ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ إِلَّا مَا خَصَّتْهُ سُنَّةٌ ثَابِتَةٌ، أَوْ إِجْمَاعٌ لَا يُخْتَلَفُ فِيهِ، وَلَيْسَ عَلَى الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ وَلَا عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَاحِدٌ مِنْهُمَا، اهـ.
Beyhakî (rahimehullâh) iki nalın ve iki çorap üzerine meshetmeyi menederken şöyle demiştir: Asıl olan, sabit bir sünnetin veya hakkında ihtilaf bulunmayan bir icmânın tahsis ettiği durumlar hariç, iki ayağın yıkanmasının vâcip oluşudur. İki nalın üzerine de iki çorap üzerine de meshetme hususunda bu ikisinden biri [ne sabit sünnet ne de icmâ] yoktur. (Burada bitti).
وَأُجِيبَ مِنْ جِهَةِ الْمُخَالِفِينَ بِثُبُوتِ الْمَسْحِ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالُوا: إِنَّ التِّرْمِذِيَّ صَحَّحَ الْمَسْحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ، وَحَسَّنَهُ مِنْ حَدِيثِ هُزَيْلٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ، وَحَسَّنَهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ الضَّحَّاكِ عَنْ أَبِي مُوسَى، وَصَحَّحَ ابْنُ حِبَّانَ الْمَسْحَ عَلَى النَّعْلَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَوْسٍ، وَصَحَّحَ ابْنُ خُزَيْمَةَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ فِي الْمَسْحِ عَلَى النِّعَالِ السَّبْتِيَّةِ.
Muhalifler tarafından ise Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki çorap ve iki nalın üzerine meshetmenin sabit olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Tirmizî, Hüzeyl'in Mugîre'den rivayet ettiği hadisten dolayı iki çorap ve iki nalın üzerine meshetmeyi sahih ve hasen kabul etmiş; yine Dahhâk'ın Ebû Mûsâ'dan rivayet ettiği hadisten dolayı da hasen görmüştür. İbn Hibbân Evs hadisinden dolayı iki nalın üzerine meshetmeyi sahih saymış, İbn Huzeyme de İbn Ömer'in sebtiyye nalınlar üzerine meshetme konusundaki hadisini sahih kabul etmiştir.
قَالُوا: وَمَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ الْحُبَابِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ فِي الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ، حَدِيثٌ جَيِّدٌ قَالُوا: وَرَوَى الْبَزَّارُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَتَوَضَّأُ وَنَعْلَاهُ فِي رِجْلَيْهِ، وَيَمْسَحُ عَلَيْهِمَا.
Onlar şöyle demişlerdir: Beyhakî'nin Zeyd b. el-Hubâb'dan, onun es-Sevrî'den nalınlar üzerine meshetme hususunda zikrettiği hadis ceyyid bir hadistir. Şöyle de demişlerdir: Bezzâr, İbn Ömer'den onun nalınları ayaklarında iken abdest aldığını ve üzerlerine meshettiğini,
وَيَقُولُ: «كَذَلِكَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَفْعَلُ» ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ الْقَطَّانِ.
«Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) da böyle yapardı» dediğini rivayet etmiş ve İbnü'l-Kattân da bunu sahih kabul etmiştir.
وَقَالَ ابْنُ حَزْمٍ: الْمَنْعُ مِنَ الْمَسْحِ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ خَطَأٌ، لِأَنَّهُ خِلَافُ السُّنَّةِ الثَّابِتَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَخِلَافُ الْآثَارِ. هَذَا حَاصِلُ مَا جَاءَ فِي الْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ وَالْجَوْرَبَيْنِ.
İbn Hazm demiştir ki: İki çorap üzerine meshetmeyi menetmek hatadır; çünkü bu, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olan sünnete ve eserlere aykırıdır. İki nalın ve iki çorap üzerine meshetme konusunda gelen rivayetlerin özeti budur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْمَسْحِ عَلَى النَّعْلَيْنِ وَالْجَوْرَبَيْنِ، أَنَّ
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Eğer iki nalın ve iki çorap üzerine meshetmekten kasıt,
الْجَوْرَبَيْنِ مُلْصَقَانِ بِالنَّعْلَيْنِ، بِحَيْثُ يَكُونُ الْمَجْمُوعُ سَاتِرًا لِمَحَلِّ الْفَرْضِ مَعَ إِمْكَانِ تَتَابُعِ الْمَشْيِ فِيهِ، وَالْجَوْرَبَانِ صَفِيقَانِ فَلَا إِشْكَالَ.
çorapların kalın olması, içinde peş peşe yürümenin mümkün olmasıyla birlikte toplamının farz mahallini örtmesi şeklinde çorapların iki nalına raptedilmiş/bitişik olması ise bunda bir problem yoktur.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْمَسْحَ عَلَى النَّعْلَيْنِ بِانْفِرَادِهِمَا، فَفِي النَّفْسِ مِنْهُ شَيْءٌ ; لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ لَمْ يَغْسِلْ رِجْلَهُ، وَلَمْ يَمْسَحْ عَلَى سَاتِرٍ لَهَا، فَلَمْ يَأْتِ بِالْأَصْلِ، وَلَا بِالْبَدَلِ.
Şayet kasıt, tek başlarına iki nalın üzerine meshetmek ise içte buna dair bir şüphe kalır; çünkü o zaman kişi ne ayağını yıkamış ne de ayağı örten bir şeyin üzerine meshetmiş olur; dolayısıyla ne aslı ne de bedeli yerine getirmiş olur.
وَالْمَسْحُ عَلَى نَفْسِ الرِّجْلِ تَرُدُّهُ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْمُصَرِّحَةُ بِمَنْعِ ذَلِكَ بِكَثْرَةٍ كَقَوْلِهِ ﷺ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Ayağın bizzat kendisine meshetmeyi ise Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «[Abdestte tam yıkanmayan] ökçelerin ateşten çekeceği var!» buyruğu gibi bunu pek çok şekilde açıkça meneden sahih hadisler reddetmektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَوْقِيتِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ.
Beşinci Mesele: Âlimler iki mest üzerine meshetmenin müddeti konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى تَوْقِيتِ الْمَسْحِ بِيَوْمٍ وَلَيْلَةٍ لِلْمُقِيمِ، وَثَلَاثَةِ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهِنَّ لِلْمُسَافِرِ.
Âlimlerin cumhuru; meshetme müddetinin mukim için bir gün bir gece, yolcu için ise geceleriyle birlikte üç gün olduğu görüşüne varmıştır.
وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُهُمْ وَهُوَ مَذْهَبُ الثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَدَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ، وَمُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ، وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حُسَيْنٍ.
Üç imam -Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed- ile arkadaşları bu görüşe varmışlardır. Bu; es-Sevrî, Evzâî, Ebû Sevr, İshâk b. Râhûye, Dâvûd ez-Zâhirî, Muhammed b. Cerîr et-Taberî ve el-Hasen b. Sâlih b. Hayy'ın da mezhebidir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ مِنَ الصَّحَابَةِ: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَحُذَيْفَةُ، وَالْمُغِيرَةُ، وَأَبُو زَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ.
Sahâbeden bunu söyleyenler arasında; Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Huzeyfe, el-Mugîre ve Ebû Zeyd el-Ensârî bulunmaktadır.
وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، وَعَنْ جَمِيعِهِمْ.
Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) ve onların hepsinden de rivayet edilmiştir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ مِنَ التَّابِعِينَ شُرَيْحٌ الْقَاضِي، وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ.
Tâbiînden bunu söyleyenler arasında; Kādî Şüreyh, Atâ b. Ebî Rebâh, Şa'bî ve Ömer b. Abdilazîz bulunmaktadır.
وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَكْثَرُ التَّابِعِينَ وَالْفُقَهَاءِ عَلَى ذَلِكَ.
Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: Tâbiîn ve fakihlerin çoğu bu görüş üzeredir.
وَقَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ: التَّوْقِيتُ ثَلَاثًا لِلْمُسَافِرِ، وَيَوْمًا وَلَيْلَةً لِلْمُقِيمِ هُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ.
Ebû Îsâ et-Tirmizî şöyle demiştir: "Sürenin yolcu için üç [gün], mukim için bir gün bir gece olması; sahâbe, tâbiîn ve onlardan sonrakilerden oluşan ilim ehlinin geneline ait bir görüştür."
وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: التَّوْقِيتُ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ، قَالَهُ النَّوَوِيُّ.
Hattâbî de şöyle demiştir: "Süre takdiri fakihlerin genelinin görüşüdür." Bunu Nevevî söylemiştir.
وَحُجَّةُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ بِتَوْقِيتِ الْمَسْحِ الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ بِذَلِكَ، فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لِلْمُسَافِرِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهِنَّ، وَلِلْمُقِيمِ، يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ» ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ
Meshe süre takdir eden bu görüş sahiplerinin delili, bu hususta vârid olan hadislerdir. Bunlardan biri de Ali'nin (radıyallâhu anh) rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yolcu için geceleriyle birlikte üç gün, mukim için ise bir gün bir gecedir» buyurdu. Bunu Müslim, İmam Ahmed, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve İbn
حِبَّانَ.
Hibbân tahrîc etmiştir.