وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُ رَخَّصَ لِلْمُسَافِرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهِنَّ، وَلِلْمُقِيمِ يَوْمًا وَلَيْلَةً، إِذَا تَطَهَّرَ فَلَبِسَ خُفَّيْهِ أَنْ يَمْسَحَ عَلَيْهِمَا» ، أَخْرَجَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ فِي الْعِلَلِ، وَالشَّافِعِيُّ، وَابْنُ الْجَارُودِ، وَالْأَثْرَمُ فِي سُنَنِهِ، وَصَحَّحَهُ الْخَطَّابِيُّ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَغَيْرُهُمَا.
Bunlardan biri de Ebû Bekre'nin Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği şu hadistir: «Resûlullah; temizlendikten sonra mestlerini giyen kimsenin, yolcu ise geceleriyle birlikte üç gün, mukim ise bir gün bir gece mestleri üzerine meshetmesine ruhsat verdi.» Bunu İbn Huzeyme, Dârekutnî, İbn Ebî Şeybe, İbn Hibbân, Beyhakî, el-İlel'de Tirmizî, Şâfiî, İbnü'l-Cârûd ve es-Sünen'inde el-Esrem tahrîc etmiş; Hattâbî, İbn Huzeyme ve başkaları da sahih olduğunu belirtmiştir.
وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا حَدِيثُ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ قَالَ: «أَمَرَنَا، يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ، أَنْ نَمْسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ إِذَا نَحْنُ أَدْخَلْنَاهَا عَلَى طُهْرٍ ثَلَاثًا إِذَا سَافَرْنَا، وَيَوْمًا وَلَيْلَةً إِذَا أَقَمْنَا، وَلَا نَخْلَعَهُمَا مِنْ غَائِطٍ، وَلَا بَوْلٍ، وَلَا نَوْمٍ، وَلَا نَخْلَعَهُمَا إِلَّا مِنْ جَنَابَةٍ» ، أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَاهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالشَّافِعِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ.
Yine bunlardan biri de Safvân b. Assâl el-Murâdî'nin rivayet ettiği şu hadistir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize, temiz iken giydiğimiz takdirde; yolcu olduğumuzda üç [gün], mukim olduğumuzda ise bir gün bir gece mestler üzerine meshetmemizi, büyük abdest, küçük abdest ve uykudan dolayı onları çıkarmamamızı, ancak cünüplükten ötürü çıkarmamızı emretti.» Bunu İmam Ahmed, İbn Huzeyme, Tirmizî -ve ikisi sahih olduğunu belirtmiştir-, Nesâî, İbn Mâce, Şâfiî, İbn Hibbân, Dârekutnî ve Beyhakî tahrîc etmiştir.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَحَكَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْبُخَارِيِّ، أَنَّهُ حَدِيثٌ حَسَنٌ، وَمَدَارُهُ عَلَى عَاصِمِ بْنِ أَبِي النُّجُودِ، وَهُوَ صَدُوقٌ، سَيِّئُ الْحِفْظِ، وَقَدْ تَابَعَهُ جَمَاعَةٌ، وَرَوَاهُ عَنْهُ أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعِينَ نَفْسًا، قَالَهُ ابْنُ مِنْدَهْ، اهـ.
Şevkânî Neylü'l-evtâr'da şöyle demiştir: Tirmizî, Buhârî'den onun hasen bir hadis olduğunu nakletmiştir. Hadisin medârı (rivayet ekseni) Âsım b. Ebi'n-Nücûd olup o sâdûk (doğru sözlü) fakat ezberi zayıf (seyyiü'l-hıfz) bir kimsedir. Bir grup ravi ona mütâbaat etmiş ve ondan kırktan fazla kişi rivayette bulunmuştur; bunu İbn Mendeh söylemiştir (nakil bitti).
وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى عَدَمِ تَوْقِيتِ الْمَسْحِ وَقَالُوا: إِنَّ مَنْ لَبِسَ خُفَّيْهِ وَهُوَ طَاهِرٌ، مَسَحَ عَلَيْهِمَا مَا بَدَا لَهُ، وَلَا يَلْزَمُهُ خَلْعُهُمَا إِلَّا مِنْ جَنَابَةٍ.
İlim ehlinden bir grup ise meshte süre sınırlaması olmadığı görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: Abdestli iken mestlerini giyen kimse, dilediği kadar onların üzerine mesheder ve cünüplük dışında onları çıkarması gerekmez.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ.
Bu görüşü savunanlar arasında Mâlik ve arkadaşları, Leys b. Sa'd ve Hasan-ı Basrî bulunmaktadır.
وَيُرْوَى عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالشَّعْبِيِّ، وَرَبِيعَةَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ، وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ﵃.
[Bu görüş] Ebû Seleme b. Abdurrahman, Şa'bî ve Rebîa'dan da rivayet edilmiştir. Şâfiî'nin eski (kavm-i kadîm) görüşü de budur. Ayrıca Ömer b. el-Hattâb, oğlu Abdullah ve Ukbe b. Âmir'den (radıyallâhu anhum) rivayet edilmiştir.
وَحُجَّةُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ مَا رَوَاهُ الْحَاكِمُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ أَنَسٍ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ، فَلَبِسَ خُفَّيْهِ، فَلْيَمْسَحْ عَلَيْهِمَا، وَلْيُصَلِّ فِيهِمَا، وَلَا يَخْلَعْهُمَا إِنْ شَاءَ، إِلَّا مِنْ جَنَابَةٍ وَنَحْوِهِ» . وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ.
Bu görüş sahiplerinin delili, Hâkim'in Enes'ten (radıyallâhu anh), Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahih bir senetle rivayet ettiği şu hadistir: «Biriniz abdest alıp mestlerini giydiğinde onların üzerine meshetsin, onlarla namaz kılsın ve dilerse cünüplük ve benzeri durumlar dışında onları çıkarmasın.» Bunu Dârekutnî de tahrîc etmiştir.
وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الَّذِي أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَغَيْرُهُ، يَعْتَضِدُ بِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الْهِلَالِيَّةِ، زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ عَدَمِ التَّوْقِيتِ.
Hâkim ve diğerlerinin tahrîc ettiği bu sahih hadis, Dârekutnî'nin Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi Meymûne bint el-Hâris el-Hilâliyye'den süre takdir edilmediğine dair rivayet ettiği hadisle de desteklenmektedir.
وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ، عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ ﵁، أَنَّهُ زَادَ فِي حَدِيثِ التَّوْقِيتِ مَا لَفْظُهُ: وَلَوِ اسْتَزَدْنَاهُ لَزَادَنَا، وَفِي لَفْظٍ: «لَوْ مَضَى السَّائِلُ عَلَى مَسْأَلَتِهِ لَجَعَلَهَا خَمْسًا» ، يَعْنِي لَيَالِيَ التَّوْقِيتِ لِلْمَسْحِ.
Bunu ayrıca Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve İbn Hibbân'ın Huzeyme b. Sâbit'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettikleri hadis de desteklemektedir; o, süre takdiri hadisinde şu lafzı ziyade etmiştir: "Ondan artırmasını isteseydik bize artırırdı." Bir lafızda ise: «Şayet soran kişi sormaya devam etseydi [Resûlullah] onu beşe çıkarırdı» -yani mesh için takdir edilen geceleri- denilmiştir.
وَحَدِيثُ خُزَيْمَةَ هَذَا الَّذِي فِيهِ الزِّيَادَةُ الْمَذْكُورَةُ صَحَّحَهُ ابْنُ مَعِينٍ، وَابْنُ حِبَّانَ وَغَيْرُهُمَا، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ ادِّعَاءَ النَّوَوِيِّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» الِاتِّفَاقَ عَلَى ضَعْفِهِ، غَيْرُ صَحِيحٍ.
Söz konusu fazlalığı içeren bu Huzeyme hadisini İbn Maîn, İbn Hibbân ve başkaları sahih kabul etmiştir. Bununla anlaşılır ki Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de hadisin zayıflığı üzerinde ittifak olduğunu iddia etmesi doğru değildir.
وَقَوْلُ الْبُخَارِيِّ ﵀. إِنَّهُ لَا يَصِحُّ عِنْدَهُ لِأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ لِلْجَدَلِيِّ سَمَاعٌ مِنْ خُزَيْمَةَ، مَبْنِيٌّ عَلَى شَرْطِهِ، وَهُوَ ثُبُوتُ اللُّقِىِّ.
Buhârî'nin (rahimehullâh), Cedelî'nin Huzeyme'den hadis işittiği bilinmediği için bu rivayetin kendi nezdinde sahih olmadığını söylemesi, kendi şartı olan mülâkātın (yüz yüze görüşmenin) sübûtuna dayanmaktadır.
وَقَدْ أَوْضَحَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي مُقَدِّمَةِ صَحِيحِهِ، أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الِاكْتِفَاءُ بِإِمْكَانِ اللُّقِىِّ بِثُبُوتِ الْمُعَاصَرَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ.
Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahîh'inin mukaddimesinde, doğru olanın aynı asırda yaşamış olmanın sübûtuyla birlikte mülâkāt imkânıyla yetinmek olduğunu açıklamıştır ki ulemâ cumhurunun mezhebi de budur.
فَإِنْ قِيلَ: حَدِيثُ خُزَيْمَةَ الَّذِي فِيهِ الزِّيَادَةُ، ظَنَّ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَوِ اسْتُزِيدَ لَزَادَ، وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُهُ، وَلَمْ يَظُنَّ هَذَا الظَّنَّ، وَلَا حُجَّةَ فِي ظَنِّ صَحَابِيٍّ خَالَفَهُ غَيْرُهُ فِيهِ.
Şayet: "Huzeyme'nin bu ziyadeyi içeren hadisinde, Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) daha fazla süre istenseydi artıracağı zannedilmiştir; oysa bunu başkası rivayet etmiş ve bu zanda bulunmamıştır; başkasının kendisine muhalefet ettiği bir sahabînin zannı ise hüccet değildir" denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ خُزَيْمَةَ هُوَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ الَّذِي جَعَلَهُ ﷺ بِمَثَابَةِ شَاهِدَيْنِ، وَعَدَالَتُهُ، وَصِدْقُهُ، يَمْنَعَانِهِ مِنْ أَنْ يَجْزِمَ بِأَنَّهُ لَوِ اسْتُزِيدَ لَزَادَ إِلَّا وَهُوَ عَارِفٌ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، بِأُمُورٍ أُخَرَ اطَّلَعَ هُوَ عَلَيْهَا، وَلَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهَا غَيْرُهُ.
Cevap şudur: Huzeyme, [Resûlullah'ın] (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki şahit makamında kıldığı Zü'ş-Şehâdeteyn'dir. Onun adaleti ve doğruluğu; kendisinin muttali olup başkasının muttali olmadığı başka hususlarla durumun böyle olduğunu bilmeksizin, [Resûlullah'tan] artırılması istenseydi artıracağına kesin hüküm vermesine engeldir.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ عَدَمَ التَّوْقِيتِ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَقَالَ: لَيْسَ بِالْقَوِيِّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ عُمَارَةَ ﵁، أَنَّهُ قَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْسَحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: يَوْمًا، قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَيَوْمَيْنِ، قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، قَالَ: نَعَمْ، وَمَا شِئْتَ» .
Süre takdiri bulunmadığını destekleyen delillerden biri de Ebû Dâvûd'un rivayet edip kuvvetli olmadığını belirttiği, Übey b. Umâre'den (radıyallâhu anh) gelen şu rivayettir: O şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Mestler üzerine meshedeyim mi? 'Evet' buyurdu. 'Bir gün mü?' dedi. 'Evet' buyurdu. 'İki gün mü?' dedi. 'Evet' buyurdu. 'Üç gün mü?' dedi. 'Evet ve dilediğin kadar' buyurdu.»
وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ لَا يَصْلُحُ دَلِيلًا مُسْتَقِلًّا، فَإِنَّهُ يَصْلُحُ لِتَقْوِيَةِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَا.
Bu hadis, tek başına müstakil bir delil olmaya elverişli olmasa bile zikrettiğimiz diğer hadisleri takviye etmeye elverişlidir.
فَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي عَدَمِ التَّوْقِيتِ صَحِيحٌ، وَيَعْتَضِدُ بِحَدِيثِ خُزَيْمَةَ الَّذِي فِيهِ الزِّيَادَةُ، وَحَدِيثُ مَيْمُونَةَ، وَحَدِيثُ أُبَيِّ بْنِ عُمَارَةَ، وَبِالْآثَارِ الْمَوْقُوفَةِ عَلَى عُمَرَ، وَابْنِهِ، وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، ﵃.
Dolayısıyla Enes'in süre takdiri olmadığına dair hadisi sahihtir; ziyadeyi içeren Huzeyme hadisiyle, Meymûne hadisiyle, Übey b. Umâre hadisiyle ve Ömer, oğlu [Abdullah] ve Ukbe b. Âmir'e (radıyallâhu anhum) mevkuf olan rivayetlerle desteklenmektedir.
تَنْبِيهٌ
Tenbih
الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ فِي هَذِهِ الْأَحَادِيثِ بِحَمْلِ
Bana zâhir olana göre -doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir- bu hadisler arasında mutlakı
الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، لِأَنَّ الْمُطْلَقَ هُنَا فِيهِ التَّصْرِيحُ بِجَوَازِ الْمَسْحِ أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثٍ لِلْمُسَافِرِ، وَالْمُقِيمِ، وَالْمُقَيَّدُ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِمَنْعِ الزَّائِدِ عَلَى الثَّلَاثِ لِلْمُسَافِرِ وَالْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ لِلْمُقِيمِ ; فَهُمَا مُتَعَارِضَانِ فِي ذَلِكَ الزَّائِدِ، فَالْمُطْلَقُ يُصَرِّحُ بِجَوَازِهِ، وَالْمُقَيَّدُ يُصَرِّحُ بِمَنْعِهِ، فَيَجِبُ التَّرْجِيحُ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، فَتُرَجَّحُ أَدِلَّةُ التَّوْقِيتِ بِأَنَّهَا أَحْوَطُ، كَمَا رَجَّحَهَا بِذَلِكَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَبِأَنَّ رُوَاتَهَا مِنَ الصَّحَابَةِ أَكْثَرُ، وَبِأَنَّ مِنْهَا مَا هُوَ ثَابِتٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ حَدِيثُ عَلِيٍّ ﵁ الْمُتَقَدِّمُ.
mukayyede hamletmek suretiyle cem yapmak (bağdaştırmak) mümkün değildir. Çünkü buradaki mutlak rivayette yolcu ve mukim için üç [günden] fazla meshetmenin caiz olduğu açıkça belirtilmekte; mukayyed rivayette ise yolcu için üç günden, mukim için bir gün bir geceden fazlasının yasaklandığı açıkça ifade edilmektedir. Dolayısıyla bu iki rivayet o fazlalık konusunda tearuz etmektedir (çelişmektedir); nitekim mutlak rivayet bunun caiz olduğunu, mukayyed rivayet ise yasak olduğunu açıkça belirtmektedir. Bu durumda deliller arasında tercihte bulunmak (tercih yapmak) vacip olur. Süre takdiri bildiren deliller; İbn Abdilberr'in de tercih sebebi yaptığı gibi daha ihtiyatlı olması, sahabeden ravilerinin daha çok olması ve içlerinde daha önce geçen Ali (radıyallâhu anh) hadisi gibi Sahîh-i Müslim'de sabit olan rivayetin bulunması sebebiyle tercih edilir.
وَقَدْ تَرْجَّحَ أَدِلَّةُ عَدَمِ التَّوْقِيتِ بِأَنَّهَا تَضَمَّنَتْ زِيَادَةً، وَزِيَادَةُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ، وَبِأَنَّ الْقَائِلَ بِهَا مُثْبِتٌ أَمْرًا، وَالْمَانِعُ مِنْهَا نَافٍ لَهُ، وَالْمُثْبِتُ أَوْلَى مِنَ النَّافِي.
Süre takdiri bulunmadığını gösteren deliller de bir ziyade içermesi -âdil ravinin ziyadesi makbuldür- ve bunu söyleyenin bir hususu ispat edip engelleyenin ise nefyetmesi -ispat eden ise nefyedenden evlâdır- gerekçeleriyle tercih edilebilir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَالنَّفْسُ إِلَى تَرْجِيحِ التَّوْقِيتِ أَمْيَلُ ; لِأَنَّ الْخُرُوجَ مِنَ الْخِلَافِ أَحْوَطُ كَمَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: [الرَّجَزُ]
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Gönül, sürenin takdir edildiği görüşünü tercihe daha meyillidir; zira ihtilaftan çıkmak daha ihtiyatlıdır, nitekim bazı âlimler şöyle demiştir: [Recez]
إِنِ الْأَوْرَعَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ ... خِلَافِهِمْ وَلَوْ ضَعِيفًا فَاسْتَبِنْ
Şüphesiz en takvalı kişi onların ihtilafından... zayıf [bir görüş] bile olsa çıkandır, bunu iyi anla!
وَقَالَ الْآخَرُ: [الرَّجَزُ]
Bir başkası da şöyle demiştir: [Recez]
وَذُو احْتِيَاطٍ فِي أُمُورِ الدِّينِ ... مَنْ فَرَّ مَنْ شَكٍّ إِلَى يَقِينِ
Din işlerinde ihtiyat sahibi kimse... şüpheden yakîne kaçandır.
وَمِصْدَاقُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» .
Bunun doğruluğu Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Seni şüphelendiren şeyi bırak, şüphelendirmeyene bak» sözünde de mevcuttur.
فَالْعَامِلُ بِأَدِلَّةِ التَّوْقِيتِ طَهَارَتُهُ صَحِيحَةٌ بِاتِّفَاقِ الطَّائِفَتَيْنِ، بِخِلَافِ غَيْرِهِ فَإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ تَقُولُ بِبُطْلَانِهَا بَعْدَ الْوَقْتِ الْمُحَدَّدِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Dolayısıyla süre takdiri bildiren delillerle amel edenin tahareti her iki grubun ittifakıyla sahihtir; diğerinin durumu ise böyle değildir, zira iki gruptan biri belirlenen vakitten sonra taharetin batıl olduğunu söylemektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِالتَّوْقِيتِ اخْتَلَفُوا فِي ابْتِدَاءِ مُدَّةِ الْمَسْحِ.
Bil ki süre takdirini kabul edenler, mesh müddetinin başlangıcı konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُمَا، وَأَحْمَدُ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَدَاوُدُ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ، وَغَيْرُهُمْ، إِلَى أَنَّ ابْتِدَاءَ مُدَّةِ التَّوْقِيتِ مِنْ أَوَّلِ حَدَثٍ يَقَعُ بَعْدَ لُبْسِ الْخُفِّ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ.
Şâfiî, Ebû Hanîfe ve bu ikisinin mezhebine mensup fakihler, kendisinden gelen iki rivayetin en sahihinde Ahmed, yine iki rivayetin en sahihinde Süfyân es-Sevrî, Dâvûd ve diğerleri; takdir edilen sürenin başlangıcının mest giyildikten sonra meydana gelen ilk abdest bozulmasından (hadesten) itibaren olduğu görüşüne varmışlardır. Âlimlerin cumhurunun görüşü de budur.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِزِيَادَةٍ رَوَاهَا الْحَافِظُ الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا الْمُطَرِّزُ فِي حَدِيثِ صَفْوَانَ: مِنَ الْحَدَثِ إِلَى الْحَدَثِ.
Bu görüş sahipleri, Hâfız el-Kāsım b. Zekeriyyâ el-Mutarrız'ın Safvân hadisinde rivayet ettiği "abdest bozulmasından diğer abdest bozulmasına kadar" şeklindeki ziyadeyi delil getirmişlerdir.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَهِيَ زِيَادَةٌ غَرِيبَةٌ لَيْسَتْ ثَابِتَةً.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: "Bu, garip ve sabit olmayan bir ziyadedir."
وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِالْقِيَاسِ وَهُوَ أَنَّ الْمَسْحَ عِبَادَةٌ مُؤَقَّتَةٌ، فَيَكُونُ ابْتِدَاءُ وَقْتِهَا مِنْ حِينِ جَوَازِ فِعْلِهَا قِيَاسًا عَلَى الصَّلَاةِ.
Onlar ayrıca kıyası da delil getirmişlerdir ki o da şudur: Mesh vakti belirlenmiş bir ibadettir; dolayısıyla namaza kıyasla vaktinin başlangıcı, yapılmasının caiz olduğu andan itibaren olur.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ ابْتِدَاءَ الْمُدَّةِ مِنْ حِينِ يَمْسَحُ بَعْدَ الْحَدَثِ.
İlim ehlinden bir grup ise sürenin başlangıcının, abdest bozulduktan sonra meshedildiği andan itibaren olduğu görüşüne varmıştır.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا، الْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ، وَدَاوُدَ، وَرَجَّحَ هَذَا الْقَوْلَ النَّوَوِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَحُكِيَ نَحْوُهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁.
Bunu savunanlar arasında el-Evzâî ve Ebû Sevr bulunmaktadır. Bu, Ahmed ve Dâvûd'dan gelen iki rivayetten biridir. Nevevî bu görüşü tercih etmiş, İbnü'l-Münzir de bunu seçmiştir. Benzer bir görüş Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) da nakledilmiştir.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَحَادِيثِ التَّوْقِيتِ فِي الْمَسْحِ، وَهِيَ أَحَادِيثٌ صِحَاحٌ.
Bu görüş sahipleri, meshteki süre takdirine dair sahih hadisleri delil getirmişlerdir.
وَوَجْهُ احْتِجَاجِهِمْ بِهَا أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «يَمْسَحُ الْمُسَافِرُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ» صَرِيحٌ، فِي أَنَّ الثَّلَاثَةَ كُلَّهَا ظَرْفٌ لِلْمَسْحِ.
Bunları delil getirmelerinin yönü şudur: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yolcu üç gün mesheder» sözü, bu üç günün tamamının mesh için bir zarf (zaman dilimi) olduğu hususunda açıktır.
وَلَا يَتَحَقَّقُ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ ابْتِدَاءُ الْمُدَّةِ مِنَ الْمَسْحِ، وَهَذَا هُوَ أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا فِيمَا يَظْهَرُ لِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu ise ancak sürenin başlangıcı meshten itibaren olduğunda gerçekleşir. Bana zâhir olana göre delil bakımından görüşlerin en kuvvetlisi budur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَفِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنَّ ابْتِدَاءَ الْمُدَّةِ مِنْ حِينِ لُبْسِ الْخُفِّ، وَحَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ وَالشَّاشِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، قَالَهُ النَّوَوِيُّ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu meselede üçüncü bir görüş daha vardır ki o da sürenin başlangıcının mestin giyildiği andan itibaren olduğudur. Nevevî'nin belirttiğine göre bunu Mâverdî ve Şâşî, Hasan-ı Basrî'den nakletmişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ: هَلْ يَكْفِي مَسْحُ ظَاهِرِ الْخُفِّ، أَوْ لَا بُدَّ مِنْ مَسْحِ ظَاهِرِهِ وَبَاطِنِهِ.
Altıncı Mesele: Âlimler; mestin sadece üstünü meshetmenin yeterli olup olmadığı, yoksa hem üstünü hem altını meshetmenin gerekli olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ يَكْفِي مَسْحُ ظَاهِرِهِ.
İlim ehlinden bir grup, sadece üstünü meshetmenin yeterli olduğu görüşüne varmıştır.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنِ الْحَسَنِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَطَاءٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وَغَيْرِهِمْ.
Bunu söyleyenler arasında Ebû Hanîfe, Ahmed, es-Sevrî ve Evzâî bulunmaktadır. İbnü'l-Münzir bunu el-Hasen, Urve b. ez-Zübeyr, Atâ, Şa'bî, Nehaî ve başkalarından nakletmiştir.
وَأَصَحُّ الرِّوَايَاتِ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّ الْوَاجِبَ مَسْحُ أَكْثَرِ أَعْلَى الْخُفِّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ يَكْفِي عِنْدَهُ مَسْحُ قَدْرِ ثَلَاثَةِ أَصَابِعَ مِنْ أَعْلَى الْخُفِّ.
Ahmed'den gelen rivayetlerin en sahihine göre vacip olan, mestin üstünün çoğunu meshetmektir. Ebû Hanîfe'ye göre ise mestin üstünden üç parmak miktarı meshetmek yeterlidir.
وَحُجَّةُ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى مَسْحِ ظَاهِرِ الْخُفِّ دُونَ أَسْفَلِهِ، حَدِيثُ عَلِيٍّ ﵁: «لَوْ كَانَ الدِّينُ بِالرَّأْيِ لَكَانَ أَسْفَلُ الْخُفِّ أَوْلَى بِالْمَسْحِ مِنْ أَعْلَاهُ، لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَمْسَحُ عَلَى ظَاهِرِ خُفَّيْهِ» أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ.
Mestin altını değil de sadece üstünü meshetmekle yetinenlerin delili, Ali'nin (radıyallâhu anh) şu hadisidir: «Şayet din re'y ile (akıl yürütmeyle) olsaydı mestin altı, meshedilmeye üstünden daha layık olurdu. Şüphesiz Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki mestinin üstüne meshederken gördüm.» Bunu Ebû Dâvûd ve Dârekutnî tahrîc etmiştir.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «بُلُوغِ الْمَرَامِ» : إِسْنَادُهُ حَسَنٌ.
İbn Hacer Bulûgu'l-merâm'da: "İsnadı hasendir" demiştir.
وَقَالَ فِي «التَّلْخِيصِ» : إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ.
et-Telhîs'te ise: "İsnadı sahihtir" demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَا يُقْدَحُ فِيهِ بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ خَيْرِ بْنُ يَزِيدَ الْهَمْدَانِيُّ، وَأَنَّ الْبَيْهَقِيَّ قَالَ: لَمْ يَحْتَجْ بِعَبْدِ خَيْرٍ الْمَذْكُورِ صَاحِبَا الصَّحِيحِ، اهـ ; لِأَنَّ عَبْدَ خَيْرٍ الْمَذْكُورِ، ثِقَةٌ مُخَضْرَمٌ مَشْهُورٌ، قِيلَ إِنَّهُ صَحَابِيٌّ.
Bil ki senedinde Abdülhayr b. Yezîd el-Hemdânî'nin bulunması ve Beyhakî'nin: "İki Sahîh sahibi (Buhârî ve Müslim) adı geçen Abdülhayr ile ihticac etmemiştir (onu delil getirmemiştir)" (nakil bitti) demesi sebebiyle bu hadise kusur isnat edilemez. Çünkü adı geçen Abdülhayr, meşhur ve sika (güvenilir) bir muhadramdır; onun sahabî olduğu da söylenmiştir.
وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ مُخَضْرَمٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَالْعِجْلِيُّ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : مُخَضْرَمٌ ثِقَةٌ مِنَ الثَّانِيَةِ لَمْ يَصِحَّ لَهُ صُحْبَةٌ.
Sahih olan, onun bir muhadram olduğudur. Yahyâ b. Maîn ve el-İclî onu sika (güvenilir) saymış; İbn Hacer de et-Takrîb'de onun hakkında: "İkinci tabakadan sika bir muhadramdır, sahâbî olduğu sahih değildir" demiştir.
وَأَمَّا كَوْنُ الشَّيْخَيْنِ لَمْ يُخَرِّجَا لَهُ، فَهَذَا لَيْسَ بِقَادِحٍ فِيهِ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) ondan hadis tahrîc etmemiş olmasına gelince; bu durum ilim ehlinin ittifakıyla ona bir kusur getirmez.
وَكَمْ مِنْ ثِقَةٍ عَدْلٍ لَمْ يُخَرِّجْ لَهُ الشَّيْخَانِ!
Zira Şeyhayn'ın rivayetine yer vermediği nice sika ve âdil ravi vardır!
وَذَهَبَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ ﵀ إِلَى أَنَّ الْوَاجِبَ مَسْحُ أَقَلِّ جُزْءٍ مِنْ أَعْلَاهُ، وَأَنَّ مَسْحَ أَسْفَلِهِ مُسْتَحَبٌّ.
İmam Şâfiî (rahimehullâh) ise vacip olanın mestin üstünden en az bir parçayı meshetmek olduğu, altını meshetmenin ise müstehap olduğu görüşüne varmıştır.
وَذَهَبَ الْإِمَامُ مَالِكٌ ﵀ إِلَى أَنَّهُ يَلْزَمُ مَسْحُ أَعْلَاهُ وَأَسْفَلِهِ مَعًا، فَإِنِ اقْتَصَرَ عَلَى أَعْلَاهُ أَعَادَ فِي الْوَقْتِ، وَلَمْ يُعِدْ أَبَدًا، وَإِنِ اقْتَصَرَ عَلَى أَسْفَلِهِ أَعَادَ أَبَدًا.
İmam Mâlik (rahimehullâh) ise hem üstünün hem de altının birlikte meshedilmesinin gerekli olduğu görüşüne varmıştır. Eğer [kişi] sadece üstünü meshetmekle yetinirse [namazı] vakit içinde iade eder, vakit çıktıktan sonra iade etmez. Şayet sadece altını meshetmekle yetinirse [vakit çıksa da] ebediyen iade eder.
وَعَنْ مَالِكٍ أَيْضًا أَنَّ مَسْحَ أَعْلَاهُ وَاجِبٌ، وَمَسْحُ أَسْفَلِهِ مَنْدُوبٌ.
Mâlik'ten nakledilen diğer bir görüşe göre ise mestin üstünü meshetmek vacip, altını meshetmek menduptur.
وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِمَسْحِ كُلٍّ مِنْ ظَاهِرِ الْخُفِّ وَأَسْفَلِهِ، بِمَا رَوَاهُ ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَسَحَ أَعْلَى الْخُفِّ وَأَسْفَلِهِ» ، أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَابْنُ الْجَارُودِ.
Mestin hem üstünün hem de altının meshedileceğini söyleyenler, Sevr b. Yezîd'in Recâ b. Hayve'den, onun Mugîre b. Şu'be'nin kâtibi Verrâd'dan, onun da Mugîre b. Şu'be'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) mestin üstünü ve altını meshetti.» Bunu İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, Dârekutnî, Beyhakî ve İbnü'l-Cârûd tahrîc etmiştir.
وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ مَعْلُولٌ، لَمْ يُسْنِدْهُ عَنْ ثَوْرٍ غَيْرُ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ، وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ وَمُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَا: لَيْسَ بِصَحِيحٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ ضَعِيفٌ.
Tirmizî şöyle demiştir: "Bu ma'lûl (illetli) bir hadistir; onu Sevr'den Velîd b. Müslim'den başkası müsned olarak rivayet etmemiştir. Ebû Zür'a ve Muhammed'e [Buhârî'ye] bu hadisi sordum, 'Sahih değildir' dediler." Şüphe yok ki bu hadis zayıftır.
وَقَدِ احْتَجَّ مَالِكٌ لِمَسْحِ أَسْفَلِ الْخُفِّ بِفِعْلِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ﵄.
Mâlik, mestin altını meshetme hususunda Urve b. ez-Zübeyr'in (radıyallâhu anhümâ) uygulamasını da delil getirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى اشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ الْمَائِيَّةِ لِلْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ، وَأَنَّ مَنْ لَبِسَهُمَا مُحْدِثًا، أَوْ بَعْدَ تَيَمُّمٍ، لَا يَجُوزُ لَهُ الْمَسْحُ عَلَيْهِمَا.
Yedinci Mesele: Âlimler, mest üzerine meshetmek için su ile abdestli/temiz olunmasının şart koşulduğu, abdestsizken veya teyemmümden sonra mest giyen kimsenin bunların üzerine meshetmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir.
وَاخْتَلَفُوا فِي اشْتِرَاطِ كَمَالِ الطَّهَارَةِ، كَمَنْ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى فَأَدْخَلَهَا فِي الْخُفِّ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى، ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى فَأَدْخَلَهَا أَيْضًا فِي الْخُفِّ، هَلْ يَجُوزُ لَهُ الْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ إِذَا أَحْدَثَ بَعْدَ ذَلِكَ؟ .
Ancak temizliğin (abdestin) tam olmasının şart olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; nitekim sağ ayağını yıkayıp sol ayağını yıkamadan önce onu meste sokan, ardından sol ayağını yıkayıp onu da meste sokan bir kimsenin, bundan sonra abdesti bozulduğunda iki mestin üzerine meshetmesi caiz midir?
ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى اشْتِرَاطِ كَمَالِ الطَّهَارَةِ، فَقَالُوا فِي الصُّورَةِ الْمَذْكُورَةِ: لَا يَجُوزُ لَهُ الْمَسْحُ لِأَنَّهُ لَبِسَ أَحَدَ الْخُفَّيْنِ قَبْلَ كَمَالِ الطَّهَارَةِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ، وَمَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَإِسْحَاقُ، وَهُوَ أَصَحُّ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ.
İlim ehlinden bir grup, temizliğin tam olmasını şart koşmuş ve zikredilen surette: "Mestlerden birini temizlik tamamlanmadan önce giydiği için meshetmesi caiz değildir" demişlerdir. Bu görüşü savunanlar arasında Şâfiî ve ashabı, Mâlik ve ashabı ile İshâk yer alır; Ahmed'den gelen iki rivayetin en sahihi de budur.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِاشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ لِلْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ، كَحَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: «دَعْهُمَا فَإِنِّي أَدْخَلْتُهُمَا طَاهِرَتَيْنِ» فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَلِأَبِي دَاوُدَ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «دَعِ الْخُفَّيْنِ فَإِنِّي أَدْخَلْتُ الْقَدَمَيْنِ الْخُفَّيْنِ، وَهُمَا طَاهِرَتَانِ» فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا.
Bu görüş sahipleri, iki mest üzerine meshetmek için temizliğin şart kılındığına dair varit olan hadisleri delil getirmişlerdir. Nitekim Mugîre b. Şu'be'nin Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği hadiste o şöyle buyurmuştur: «Onları bırak; zira ben onları abdestli/temiz iken soktum» ve üzerlerine meshetti. [Bu hadis] müttefekun aleyhtir. Ebû Dâvûd'un yine ondan, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı rivayette ise şöyledir: «Mestleri bırak; zira ben iki ayağımı da abdestli/temiz iken mestlere soktum» ve üzerlerine meshetti.
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ أَحْمَدَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لَهُ لَمَّا نَبَّهَهُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَغْسِلْ رِجْلَيْهِ: «إِنِّي أَدْخَلْتُهُمَا وَهُمَا طَاهِرَتَانِ» .
Ahmed'in rivayetinde Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayaklarını yıkamadığını kendisine hatırlattığında ona şöyle demiştir: «Ben onları abdestli/temiz iken [meste] soktum.»
وَفِي حَدِيثِ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُتَقَدِّمِ: «أَمَرَنَا أَنْ نَمْسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ إِذَا نَحْنُ أَدْخَلْنَاهُمَا عَلَى طُهْرٍ» الْحَدِيثَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ.
Daha önce geçen Safvân b. Assâl hadisinde de: «Bizlere, abdestli/temiz iken giydiğimiz takdirde mestler üzerine meshetmemizi emretti...» şeklinde geçmiş olup hadis bu minvaldedir; bunlardan başka hadisler de vardır.
وَقَالُوا: وَالطَّهَارَةُ النَّاقِصَةُ كَلَا طَهَارَةٍ.
Şöyle de demişlerdir: Eksik temizlik, hiç temizlik olmaması gibidir.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى عَدَمِ اشْتِرَاطِ كَمَالِ الطَّهَارَةِ وَقْتَ لُبْسِ الْخُفِّ فَأَجَازُوا لُبْسَ خُفِّ الْيُمْنَى قَبْلَ الْيُسْرَى وَالْمَسْحَ عَلَيْهِ، إِذَا أَحْدَثَ بَعْدَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الطَّهَارَةَ كَمُلَتْ بَعْدَ لُبْسِ الْخُفِّ.
İlim ehlinden bir grup ise mesti giyme esnasında temizliğin tam olmasını şart koşmamış; sol ayağı yıkamadan önce sağ ayağın mestini giymeyi ve bundan sonra abdest bozulduğunda üzerine meshetmeyi caiz görmüşlerdir. Çünkü temizlik mest giyildikten sonra tamamlanmıştır.
قَالُوا: وَالدَّوَامُ كَالِابْتِدَاءِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَيَحْيَى بْنُ آدَمَ، وَالْمُزَنِيُّ، وَدَاوُدُ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَهُ النَّوَوِيُّ.
Onlar şöyle demişlerdir: [Hükmün] devamı, başlaması gibidir. Bu görüşü savunanlar arasında İmam Ebû Hanîfe, Süfyân es-Sevrî, Yahyâ b. Âdem, el-Müzenî ve Dâvûd bulunmaktadır. Nevevî'nin belirttiğine göre İbnü'l-Münzir de bu görüşü tercih etmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: مَنْشَأُ الْخِلَافِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ قَاعِدَةٌ مُخْتَلَفٌ فِيهَا، «وَهِيَ هَلْ يَرْتَفِعُ الْحَدَثُ عَنْ كُلِّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ بِمُجَرَّدِ غَسْلِهِ، أَوْ لَا يَرْتَفِعُ الْحَدَثُ عَنْ شَيْءٍ مِنْهَا إِلَّا بِتَمَامِ الْوُضُوءِ؟» ، وَأَظْهَرُهُمَا عِنْدِي أَنَّ الْحَدَثَ مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي لَا يَنْقَسِمُ وَلَا يَتَجَزَّأُ، فَلَا يَرْتَفِعُ مِنْهُ جُزْءٌ، وَأَنَّهُ قَبْلَ تَمَامِ الْوُضُوءِ مُحْدِثٌ، وَالْخُفُّ يُشْتَرَطُ فِي الْمَسْحِ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ وَقْتَ لُبْسِهِ غَيْرَ مُحْدِثٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، اهـ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Bu meseledeki ihtilafın kaynağı, üzerinde ihtilaf edilmiş bir kaidedir: «Abdest organlarından her bir organın yıkanmasıyla o organdan hades kalkar mı, yoksa abdest tamamlanmadıkça hiçbir organdan hades kalkmaz mı?» Bana göre daha açık olanı şudur: Hades bölünmeyen ve parçalanmayan manevi bir durumdur; dolayısıyla onun bir kısmı kalkmış olmaz. Abdest tamamlanmadan önce kişi abdestsizdir (muhdistir). Meste meshetmek için ise kişinin onu giydiği esnada abdestsiz olmaması şarttır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى اشْتِرَاطِ النِّيَّةِ فِي الْوُضُوءِ وَالْغَسْلِ، لِأَنَّهُمَا قُرْبَةٌ، وَالنَّبِيُّ ﷺ -
Âlimlerin cumhuru abdestte ve gusülde niyeti şart koşmuştur; çünkü ikisi de birer ibadettir (kurbettir). Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle
يَقُولُ: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» ، وَخَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ قَائِلًا: إِنَّ طَهَارَةَ الْحَدَثِ لَا تَشْتَرِطُ فِيهَا النِّيَّةُ، كَطَهَارَةِ الْخَبَثِ.
buyurmaktadır: «Ameller ancak niyetlere göredir.» Ebû Hanîfe ise buna muhalefet ederek, necasetten temizlenmede (tahâret-i habes) olduğu gibi hadesten temizlenmede de niyetin şart olmadığını söylemiştir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِي الْغَايَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلَى الْمَرَافِقِ [٥ \ ٦] ، هَلْ هِيَ دَاخِلَةٌ فَيَجِبُ غَسْلُ الْمُرَافِقِ فِي الْوُضُوءِ؟ . وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ. أَوْ خَارِجَةٌ فَلَا يَجِبُ غَسْلُ الْمُرَافِقِ فِيهِ؟ .
Âlimler ayrıca {إِلَى الْمَرَافِقِ} [5:6] “dirseklere kadar” kavlindeki gaye [edatının ifade ettiği sınırın] abdestte dirseklerin yıkanmasının vacip olması şeklinde [yıkanacak kısma] dahil olup olmadığı hususunda da ihtilaf etmişlerdir; bu cumhurun mezhebidir. Yoksa hariç olup dirseklerin yıkanması vacip değil midir?
وَالْحُقُّ اشْتِرَاطُ النِّيَّةِ، وَوُجُوبُ غَسْلِ الْمَرَافِقِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hak olan; niyetin şart olduğu ve dirseklerin yıkanmasının vacip olduğudur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَسْحِ الرَّأْسِ فِي الْوُضُوءِ هَلْ يَجِبُ تَعْمِيمُهُ، فَقَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَجَمَاعَةٌ: يَجِبُ تَعْمِيمُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ الْأَحْوَطُ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ بِالْمَسْحِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَجِبُ التَّعْمِيمُ.
Âlimler abdestte başı meshederken tamamının kaplanmasının (ta'mîm) vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Ahmed ve bir grup: "Tamamının kaplanması vaciptir" demiştir; meshetme mükellefiyeti sorumluluğundan çıkma hususunda en ihtiyatlı olanın bu olduğunda şüphe yoktur. Şâfiî ve Ebû Hanîfe ise: "Tamamının kaplanması vacip değildir" demişlerdir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَدْرِ الْمُجْزِئِ، فَعَنِ الشَّافِعِيِّ: أَقَلُّ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَسْحِ كَافٍ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: الرُّبُعُ، وَعَنْ بَعْضِهِمُ: الثُّلُثُ، وَعَنْ بَعْضِهِمُ: الثُّلُثَانِ، وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «الْمَسْحُ عَلَى الْعِمَامَةِ» ، وَحَمَلَهُ الْمَالِكِيَّةُ عَلَى مَا إِذَا خِيفَ بِنَزْعِهَا ضَرَرٌ، وَظَاهِرُ الدَّلِيلِ الْإِطْلَاقُ.
Yeterli olan miktar konusunda da ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî'den, üzerine mesih ismi verilebilecek en az miktarın yeterli olduğu; Ebû Hanîfe'den dörtte bir olduğu; bazılarından üçte bir, bazılarından da üçte iki olduğu nakledilmiştir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) «sarık üzerine meshettiği» sabit olmuştur. Mâlikîler bunu sarığın çıkarılmasında bir zarardan korkulması durumuna hamletmişlerdir; ancak delilin zahiri mutlaklıktır.
وَثَبَتَ عَنْهُ ﷺ «الْمَسْحُ عَلَى النَّاصِيَةِ وَالْعِمَامَةِ» ، وَلَا وَجْهَ لِلِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى الِاكْتِفَاءِ بِالنَّاصِيَةِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَرِدْ أَنَّهُ ﷺ اكْتَفَى بِهَا، بَلْ مَسَحَ مَعَهَا عَلَى الْعِمَامَةِ، فَقَدْ ثَبَتَ فِي مَسْحِ الرَّأْسِ ثَلَاثُ حَالَاتٍ: الْمَسْحُ عَلَى الرَّأْسِ، وَالْمَسْحُ عَلَى الْعِمَامَةِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا بِالْمَسْحِ عَلَى النَّاصِيَةِ، وَالْعِمَامَةِ.
Yine ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) «alnın ön kısmı (nâsiye) ve sarık üzerine meshettiği» de sabit olmuştur. Bununla sadece alnın ön kısmıyla yetinileceğine delil getirilmesinin bir dayanağı yoktur; zira onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bununla yetindiği varit olmamış, bilakis onunla birlikte sarığın üzerine de meshetmiştir. Böylece başı meshetmede üç durum sabit olmuştur: Başın üzerine meshetmek, sarığın üzerine meshetmek ve hem alnın ön kısmına hem de sarığa meshederek ikisini birleştirmek.
وَالظَّاهِرُ مِنَ الدَّلِيلِ جَوَازُ الْحَالَاتِ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Delilin zahirinden anlaşılan, zikredilen bu üç durumun da caiz olduğudur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَمَا قَدَّمَنَا مِنْ حِكَايَةِ الْإِجْمَاعِ عَلَى عَدَمِ الِاكْتِفَاءِ فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفِّ بِالتَّيَمُّمِ، مَعَ أَنَّ فِيهِ بَعْضُ خِلَافٍ كَمَا يَأْتِي، لِأَنَّهُ لِضَعْفِهِ عِنْدَنَا كَالْعَدَمِ، وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ خَوْفَ الْإِطَالَةِ.
Daha önce mest üzerine meshetmede teyemmümle yetinilemeyeceğine dair aktardığımız icmâ -aşağıda geleceği üzere bu hususta bazı ihtilaflar bulunmakla birlikte-, bu ihtilaf bizim nezdimizde zayıflığı sebebiyle yok hükmünde olduğu içindir. Sözü uzatmamak endişesiyle bu yüce ayetin hükümlerinden zikrettiklerimizle yetinelim.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ الْآيَةَ، اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَةَ مِنْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُحْتَمِلَةٌ، لِأَنْ تَكُونَ لِلتَّبْعِيضِ، فَيَتَعَيَّنُ فِي التَّيَمُّمِ التُّرَابُ الَّذِي لَهُ غُبَارٌ يَعْلَقُ بِالْيَدِ ; وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، أَيْ مَبْدَأُ ذَلِكَ الْمَسْحِ كَائِنٌ مِنَ الصَّعِيدِ الطَّيِّبِ، فَلَا يَتَعَيَّنُ مَالَهُ غُبَارٌ، وَبِالْأَوَّلِ قَالَ الشَّافِعِيُّ،
Allah Teâlâ'nın: {فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} “...temiz bir toprağa yönelin de yüzlerinizi ve ellerinizi ondan meshedin...” ayet-i kerimesine gelince; bil ki bu ayet-i kerimedeki min (مِنْ) lafzı, teb'îz (bir kısmını alma) için olması muhtemeldir; buna göre teyemmümde ele yapışan tozu bulunan toprağın kullanılması şart olur. İbtidâ-i gaye (başlangıç sınırı) için olması da muhtemeldir; yani bu meshetmenin başlangıcı temiz yeryüzünden olmalıdır; dolayısıyla tozu olan [toprak] şart olmaz. Birinci görüşü Şâfiî,
وَأَحْمَدُ، وَبِالثَّانِي قَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى جَمِيعًا.
ve Ahmed söylemiştir. İkinci görüşü ise Mâlik ve Ebû Hanîfe -Allah Teâlâ hepsine rahmet etsin- söylemiştir.
فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِشَارَةً إِلَى هَذَا الْقَوْلِ الْأَخِيرِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ [٥ \ ٦] ، فَقَوْلُهُ: مِنْ حَرَجٍ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ زِيدَتْ قَبْلَهَا مِنْ، وَالنَّكِرَةُ إِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ، فَهِيَ نَصٌّ فِي الْعُمُومِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» عَاطِفًا عَلَى صِيَغِ الْعُمُومِ: [الرَّجَزُ]
Bunu bildiğinde, bil ki bu yüce ayette şu son görüşe bir işaret bulunmaktadır. Bu da Allah Teâlâ'nın: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ} [5:6] “Allah size hiçbir güçlük çıkarmak istemez” kavlindedir. Ayetteki {مِنْ حَرَجٍ} ifadesi, nefiy (olumsuzluk) bağlamında gelmiş ve başına zaid olarak min (مِنْ) gelmiş bir nekredir. Usul ilminde kararlaştırıldığı üzere nekre bu şekilde geldiğinde umum (genellik) ifade etmede nass niteliğindedir. el-Merâkî's-Suûd müellifi umum sîgalarına atıfta bulunarak [recez vezninde] şöyle demiştir:
وَفِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِنْهَا يُذْكَرْ ... إِذَا بُنِي أَوْ زِيدَ مِنْ مُنَكَّرْ
Olumsuzluk bağlamında gelen nekre umum ifade eder zikrolunur / Eğer [fetha üzere] mebni kılınır veya başına zaid "min" getirilirse.
فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى عُمُومِ النَّفْيِ فِي كُلِّ أَنْوَاعِ الْحَرَجِ، وَالْمُنَاسِبُ لِذَلِكَ كَوْنُ مِنْ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْبِلَادِ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا الرِّمَالُ أَوِ الْجِبَالُ، فَالتَّكْلِيفُ بِخُصُوصِ مَا فِيهِ غُبَارٌ يَعْلَقُ بِالْيَدِ، لَا يَخْلُو مِنْ حَرَجٍ فِي الْجُمْلَةِ.
Ayet, her türlü güçlüğün nefyedildiğine umum yoluyla delalet etmektedir. Buna uygun olan da min (مِنْ) edatının ibtidâ-i gaye için olmasıdır; çünkü birçok beldede sadece kum veya dağlar (kayalıklar) vardır. Dolayısıyla özellikle ele yapışacak tozu bulunan [toprak] ile mükellef tutulmak, genel olarak bir güçlükten uzak değildir.
وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي، نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، فَأَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ، فَلْيُصَلِّ» ، وَفِي لَفْظٍ: «فَعِنْدَهُ مَسْجِدُهُ وَطَهُورُهُ» الْحَدِيثَ.
Bunu, Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anhümâ) tahrîc ettikleri şu hadis de desteklemektedir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Bana benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi: Bir aylık mesafeden korku salmakla yardım olundum; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı. Artık ümmetimden kime namaz vakti erişirse hemen namazını kılsın.» Bir rivayette de: «...onun mescidi de temizleyicisi de yanındadır» hadis [böylece devam eder].
فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَنْ أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فِي مَحَلٍّ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا الْجِبَالُ أَوِ الرِّمَالُ أَنَّ ذَلِكَ الصَّعِيدَ الطَّيِّبَ الَّذِي هُوَ الْحِجَارَةُ، أَوِ الرَّمْلُ طَهُورٌ لَهُ وَمَسْجِدٌ ; وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ مِنْ تَعَيُّنِ كَوْنِ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ غَيْرُ صَحِيحٍ ; فَإِنْ قِيلَ: وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعَيُّنِ التُّرَابِ الَّذِي لَهُ غُبَارٌ يَعْلَقُ بِالْيَدِ، دُونَ غَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الصَّعِيدِ، فَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ ﵁، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فُضِّلْنَا عَلَى النَّاسِ بِثَلَاثٍ: جُعِلَتْ صُفُوفُنَا كَصُفُوفِ الْمَلَائِكَةِ، وَجُعِلَتْ لَنَا الْأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدًا، وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا، إِذَا لَمْ نَجِدِ الْمَاءَ» الْحَدِيثَ، فَتَخْصِيصُ التُّرَابِ بِالطَّهُورِيَّةِ فِي مَقَامِ الِامْتِنَانِ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الصَّعِيدِ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Bu; dağlardan (kayalardan) veya kumlardan başka bir şey bulunmayan bir yerde namaz vaktine erişen kimse için taş veya kum olan o temiz yeryüzünün (saîd) onun için temizleyici ve mescit olduğuna dair sahih ve sarih bir nastır. Bununla anlarsın ki Zemahşerî'nin, min (مِنْ) edatının teb'îz için olmasının kesin olduğunu belirtmesi doğru değildir. Eğer denilirse ki: Sahîh'te, diğer saîd türleri hariç olmak üzere sadece ele yapışan tozu bulunan toprağın tayin edildiğine delalet eden rivayet varit olmuştur. Nitekim Müslim, Sahîh'inde Huzeyfe'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Biz insanlara üç şeyle üstün kılındık: Saflarımız meleklerin safları gibi kılındı, yeryüzünün tamamı bize mescit kılındı ve su bulamadığımız zaman onun toprağı (türbetühâ) bize temizleyici kılındı...» Minnet (lütuf) makamında toprağın temizleyicilikle tahsis edilmesinden, onun dışındaki yeryüzü unsurlarının böyle olmadığı anlaşılır. Buna üç yönden cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ كَوْنَ الْأَمْرِ مَذْكُورًا فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ، مِمَّا يَمْنَعُ فِيهِ اعْتِبَارُ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَوَانِعَ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ: [الرَّجَزُ]
Birincisi: Meselenin minnet bağlamında zikredilmiş olması, usul ilminde kararlaştırıldığı üzere mefhûm-ı muhalefetin itibar edilmesine engel olan durumlardandır. el-Merâkî's-Suûd'da mefhûm-ı muhalefetin itibar edilmesine engel olan durumlar hakkında [recez vezninde] şöyle denilmiştir:
أَوِ امْتِنَانٌ أَوْ وِفَاقُ الْوَاقِعِ ... وَالْجَهْلُ وَالتَّأْكِيدُ عِنْدَ السَّامِعِ
Veya minnet yahut vaka ile uyum [olması engeller] / Muhatap nezdindeki cehalet ve tekit de [engeller].
وَلِذَا أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ أَكْلِ الْقَدِيدِ مِنَ الْحُوتِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ خَصَّ اللَّحْمَ الطَّرِيَّ مِنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا [١٦ \ ١٤] ; لِأَنَّهُ ذَكَرَ اللَّحْمَ الطَّرِيَّ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ، فَلَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ، فَيَجُوزُ أَكْلُ الْقَدِيدِ مِمَّا فِي الْبَحْرِ.
Bu sebepledir ki âlimler, Allah'ın {وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا} [16:14] “Taze et yemeniz için denizi hizmetinize veren O'dur” kavlinde taze eti tahsis etmiş olmasına rağmen, kurutulmuş balık etinin (kadîd) yenilmesinin caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; çünkü O, taze eti minnet bağlamında zikretmiştir, dolayısıyla onun mefhûm-ı muhalefeti yoktur ve denizden çıkan kurutulmuş etin yenilmesi caizdir.
الثَّانِي: أَنَّ مَفْهُومَ التُّرْبَةِ مَفْهُومُ لَقَبٍ، وَهُوَ لَا يُعْتَبَرُ عِنْدَ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الْحَقُّ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي الْأُصُولِ.
İkincisi: "Toprak" (türbe) kavramının mefhumu lakap mefhumudur (mefhûm-ı lakab) ve bu, âlimlerin cumhuru nezdinde itibar edilmez; usulde bilindiği üzere hak olan da budur.
الثَّالِثُ: أَنَّ التُّرْبَةَ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ الصَّعِيدِ ; وَذِكْرُ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ بِحُكْمِ الْعَامِّ لَا يَكُونُ مُخَصِّصًا لَهُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، سَوَاءٌ ذُكِرَا فِي نَصٍّ وَاحِدٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى [٢ \ ٢٣٨] ، أَوْ ذُكِرَا فِي نَصَّيْنِ كَحَدِيثِ: «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ» ، عِنْدَ أَحْمَدَ، وَمُسْلِمٍ، وَابْنِ مَاجَهْ، وَالتِّرْمِذِيِّ، وَغَيْرِهِمْ، مَعَ حَدِيثِ: «هَلَّا انْتَفَعْتُمْ بِجِلْدِهَا» ، يَعْنِي شَاةً مَيِّتَةً عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ، كِلَاهُمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَذِكْرُ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فِي الْأَوَّلِ، وَجِلْدِ الشَّاةِ فِي الْأَخِيرِ لَا يَقْتَضِي أَنَّ غَيْرَهُمَا مِنَ الصَّلَوَاتِ فِي الْأَوَّلِ، وَمِنَ الْجُلُودِ فِي الثَّانِي لَيْسَ كَذَلِكَ، قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» عَاطِفًا عَلَى مَا لَا يُخَصَّصُ بِهِ الْعُمُومُ: [الرَّجَزُ]
Üçüncüsü: Toprak, saîd (yeryüzü) fertlerinden bir ferttir; genel lafzın (âmm) bazı fertlerinin genel hükümle zikredilmesi, cumhura göre o geneli tahsis edici olmaz. İster her ikisi Allah Teâlâ'nın: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} [2:238] “Namazları ve orta namazı koruyun” kavlinde olduğu gibi tek bir nasta zikredilmiş olsun; isterse Ahmed, Müslim, İbn Mâce, Tirmizî ve başkalarında yer alan: «Hangi deri dabaklanırsa temiz olur» hadisi ile Şeyhayn'da yer alan ve ölü bir koyun hakkındaki: «Derisinden faydalansaydınız ya!» hadisinde olduğu gibi iki ayrı nasta zikredilmiş olsun (ikisi de İbn Abbâs hadisindendir). Birincisinde orta namazın zikredilmesi diğer namazların öyle olmadığını; ikincisinde koyun derisinin zikredilmesi de diğer derilerin öyle olmadığını gerektirmez. Merâkî's-Suûd müellifi, umumun kendisiyle tahsis edilmeyeceği hususlara atıfta bulunarak [recez vezninde] şöyle demiştir:
وَذِكْرُ مَا وَافَقَهُ مِنْ مُفْرَدِ ... وَمَذْهَبُ الرَّاوِي عَلَى الْمُعْتَمَدِ
[Umuma] muvafık olan münferit ferdin zikredilmesi tahsis etmez / Güvenilir görüşe göre ravinin kendi mezhebi de [tahsis etmez].
وَلَمْ يُخَالِفْ فِي عَدَمِ التَّخْصِيصِ بِذِكْرِ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ بِحُكْمِ الْعَامِّ، إِلَّا أَبُو ثَوْرٍ مُحْتَجًّا بِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ لِذِكْرِهِ إِلَّا التَّخْصِيصُ.
Genelin bazı fertlerinin genel hükümle zikredilmesinin tahsis ifade etmeyeceği hususunda, onun zikredilmesinin tahsis dışında bir faydası olmadığını öne süren Ebû Sevr dışında hiç kimse muhalefet etmemiştir.
وَأُجِيبَ مِنْ قِبَلِ الْجُمْهُورِ بِأَنَّ مَفْهُومَ اللَّقَبِ لَيْسَ بِحُجَّةٍ، وَفَائِدَةُ ذِكْرِ الْبَعْضِ نَفْيُ احْتِمَالِ إِخْرَاجِهِ مِنَ الْعَامِ، وَالصَّعِيدُ فِي اللُّغَةِ: وَجْهُ الْأَرْضِ، كَانَ عَلَيْهِ تُرَابٌ، أَوْ لَمْ يَكُنْ، قَالَهُ الْخَلِيلُ، وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، وَالزَّجَّاجُ.
Cumhur tarafından buna şöyle cevap verilmiştir: Lakap mefhumu hüccet değildir ve o ferdin zikredilmesinin faydası, onun genel hükümden çıkarılma ihtimalini bertaraf etmektir. Saîd (صَعِيد) ise lügatte; üzerinde toprak olsun veya olmasın yeryüzü demektir. Bunu el-Halîl, İbnü'l-A'râbî ve ez-Zeccâc söylemiştir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا [١٨ \ ٨] ، أَيْ أَرْضًا غَلِيظَةً لَا تُنْبِتُ شَيْئًا، وَقَالَ تَعَالَى: فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا [١٨ \ ٤٠] ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ: [الْبَسِيطُ]
ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Bu konuda dil ehli arasında bir ihtilaf bilmiyorum." Allah Teâlâ: {وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا} [18:8] “Biz onun üzerindekileri elbette kupkuru, çorak bir toprak yapacağız” yani hiçbir şey bitirmeyen sert bir yer [yapacağız] buyurmuştur. Yine Teâlâ: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} [18:40] “...kaygan bir toprak haline gelir” buyurmuştur. Zü'r-Rumme'nin şu beyti de bu kabildendir [basît vezninde]:
كَأَنَّهُ بِالضُّحَى تَرْمِي الصَّعِيدُ بِهِ ... دَبَّابَةٌ فِي عِظَامِ الرَّأْسِ خُرْطُومُ
Sanki kuşluk vaktinde yeryüzünün fırlatıp attığı bir şeydir / Kafa kemiklerinde hortumu bulunan emekleyen bir yaratık gibi.
وَإِنَّمَا سُمِّيَ صَعِيدًا ; لِأَنَّهُ نِهَايَةُ مَا يُصْعَدُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ، وَجَمْعُ الصَّعِيدِ صُعُدَاتٌ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، وَمِنْهُ حَدِيثُ: «إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ فِي الصُّعُدَاتِ» ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْهُ.
Ona "saîd" denilmesinin sebebi; yeryüzünden yukarıya doğru yükselen en son nokta olmasıdır. Saîd kelimesinin çoğulu kıyasa aykırı olarak suudât (صُعُدَات) şeklinde gelir. «Yollarda (suudât) oturmaktan sakının» hadisindeki kelime de bundandır. Bunu Kurtubî ve başkaları ondan aktarmıştır.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ مِنْ أَجْلِ تَقْيِيدِهِ بِالطَّيِّبِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: «الطَّيِّبُ» هُوَ الطَّاهِرُ، فَيَجُوزُ التَّيَمُّمُ بِوَجْهِ الْأَرْضِ كُلِّهِ، تُرَابًا كَانَ أَوْ رَمْلًا، أَوْ حِجَارَةً، أَوْ مَعْدِنًا، أَوْ سَبْخَةً، إِذَا كَانَ ذَلِكَ طَاهِرًا، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيِّ، وَغَيْرِهِمْ.
Âlimler "tayyib" (temiz/helal) vasfıyla kayıtlanması sebebiyle bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: «Tayyib», temiz (tâhir) demektir; dolayısıyla temiz olduğu takdirde toprak, kum, taş, maden veya çorak yer (sebha) olsun yeryüzünün her tarafıyla teyemmüm etmek caizdir demiştir. Bu Mâlik, Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve başkalarının mezhebidir.
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الطَّيِّبُ: الْحَلَالُ، فَلَا يَجُوزُ التَّيَمُّمُ بِتُرَابٍ مَغْصُوبٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو يُوسُفَ: الصَّعِيدُ الطَّيِّبُ: التُّرَابُ الْمُنْبِتُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ الْآيَةَ [٧ \ ٥٨]
Bir grup: "Tayyib, helal demektir; dolayısıyla gasp edilmiş toprakla teyemmüm caiz değildir" demiştir. Şâfiî ve Ebû Yûsuf ise: "Tayyib olan saîd, Allah Teâlâ'nın: {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ} [7:58] “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar...” kavli deliliyle bitki bitiren topraktır" demişlerdir.
فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ لَهَا وَاسِطَةٌ وَطَرَفَانِ: طَرَفٌ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى جَوَازِ التَّيَمُّمِ بِهِ، وَهُوَ التُّرَابُ الْمُنْبِتُ الطَّاهِرُ الَّذِي هُوَ غَيْرُ مَنْقُولٍ، وَلَا مَغْصُوبٍ ; وَطَرَفٌ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَنْعِ التَّيَمُّمِ بِهِ، وَهُوَ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ الْخَالِصَانِ، وَالْيَاقُوتُ وَالزُّمُرُّدُ، وَالْأَطْعِمَةُ كَالْخُبْزِ وَاللَّحْمِ وَغَيْرِهِمَا، وَالنَّجَاسَاتُ وَغَيْرُ هَذَا هُوَ الْوَاسِطَةُ الَّتِي اخْتَلَفَ فِيهَا الْعُلَمَاءُ، فَمِنْ ذَلِكَ الْمَعَادِنُ.
Bunu bildiğinde bil ki bu meselenin bir orta alanı ve iki ucu vardır: Bir uç, bütün Müslümanların kendisiyle teyemmümün caiz olduğu hususunda icmâ ettiği şeydir ki o da taşınmamış ve gasp edilmemiş olan, bitki bitiren temiz topraktır. Diğer uç ise bütün Müslümanların kendisiyle teyemmümün caiz olmadığı hususunda icmâ ettiği şeydir ki o da saf altın ve gümüş, yakut ve zümrüt, ekmek, et ve benzeri yiyecekler ile necis maddelerdir. Bunların dışındakiler ise âlimlerin hakkında ihtilaf ettiği orta alandır; madenler bunlardandır.
فَبَعْضُهُمْ يُجِيزُ التَّيَمُّمَ عَلَيْهَا كَمَالِكٍ، وَبَعْضُهُمْ يَمْنَعُهُ كَالشَّافِعِيِّ وَمِنْ ذَلِكَ الْحَشِيشُ، فَقَدْ رَوَى ابْنُ خُوَيْزٍ مِنْدَادُ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يُجِيزُ التَّيَمُّمَ عَلَى الْحَشِيشِ إِذَا كَانَ دُونَ الْأَرْضِ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ الْمَنْعُ، وَمِنْ ذَلِكَ التَّيَمُّمُ عَلَى الثَّلْجِ، فَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» ، وَ «الْمَبْسُوطِ جَوَازُهُ» ، قِيلَ: مُطْلَقًا، وَقِيلَ: عِنْدَ عَدَمِ الصَّعِيدِ، وَفِي غَيْرِهِمَا مَنْعُهُ.
Onlardan Mâlik gibi bazıları bunların üzerine teyemmüm etmeyi caiz görmüş, Şâfiî gibi bazıları ise bunu menetmiştir. Otlar da bu kabildendir; nitekim İbn Huveyzimendâd, Mâlik'ten yerin üzerinde olan otların üzerine teyemmüm etmeyi caiz gördüğünü rivayet etmiştir; ancak Mâlik mezhebinin meşhur görüşü menedilmesidir. Kar üzerine teyemmüm etmek de bu kabildendir; Mâlik'ten el-Müdevvene ve el-Mebsût'ta bunun caiz olduğu rivayet edilmiştir; mutlak olarak caiz olduğu söylendiği gibi toprak bulunmadığı zaman caiz olduğu da söylenmiştir; bu iki eserin dışındakilerde ise menedilmiştir.
وَاخْتُلِفَ عَنْهُ فِي التَّيَمُّمِ عَلَى الْعُودِ، فَالْجُمْهُورُ عَلَى الْمَنْعِ، وَفِي «مُخْتَصَرِ الْوَقَارِ» أَنَّهُ جَائِزٌ، وَقِيلَ: يَجُوزُ فِي الْعُودِ الْمُتَّصِلِ بِالْأَرْضِ دُونَ الْمُنْفَصِلِ عَنْهَا، وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَّ مَالِكًا قَالَ: لَوْ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى شَجَرَةٍ، ثُمَّ مَسَحَ بِهَا أَجَزَأَهُ، قَالَ: وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ: يَجُوزُ بِالْأَرْضِ، وَكُلُّ مَا عَلَيْهَا مِنَ الشَّجَرِ وَالْحَجَرِ، وَالْمَدَرِ وَغَيْرِهَا حَتَّى قَالَا: لَوْ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى الْجَمَدِ وَالثَّلْجِ أَجْزَأَهُ.
Ondan ağaç/odun parçası üzerine teyemmüm hakkında da farklı rivayetler nakledilmiştir: Cumhur bunun caiz olmadığı görüşündedir; Muhtasaru'l-Vakār'da ise bunun caiz olduğu yer almaktadır. Yere bitişik olan ağaçta caiz olup yerden kopmuş olanda caiz olmadığı da söylenmiştir. Sa'lebî, Mâlik'in şöyle dediğini zikretmiştir: "Elini bir ağaca vurup sonra onunla meshetse bu ona yeterlidir." Sa'lebî dedi ki: Evzâî ve es-Sevrî: "Yer ve onun üzerindeki ağaç, taş, kerpiç ve diğer şeylerin tümü ile [teyemmüm] caizdir; hatta elini buz ve kar üzerine vursa bu ona yeterlidir" demişlerdir.
وَذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ يُجِيزُهُ بِالْكُحْلِ، وَالزَّرْنِيخِ، وَالنَّوْرَةِ، وَالْجَصِّ، وَالْجَوْهَرِ الْمَسْحُوقِ، وَيَمْنَعُهُ بِسُحَالَةِ الذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ، وَالنُّحَاسِ، وَالرَّصَاصِ، لِأَنَّ
Sa'lebî, Ebû Hanîfe'den; sürme taşı, zırnık, kireç, alçı ve dövülmüş cevher ile teyemmüme cevaz verdiğini; altın, gümüş, bakır ve kurşun talaşı ile ise menettiğini zikretmiştir; çünkü
ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْأَرْضِ.
bunlar yer cinsinden değildir.