Binûn

Cuma — 7. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَحَمَلَ الْجُمْهُورُ السَّاعَةَ عَلَى السَّاعَةِ الزَّمَنِيَّةِ، وَأَنَّ الْأُولَى هِيَ الْأُولَى مِنَ النَّهَارِ، وَالرَّاجِحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ لِعِدَّةِ أُمُورٍ:

Cumhur ise saati zamana bağlı saat (zaman dilimi) olarak kabul etmiş ve 'birinci' saatin de günün birinci saati olduğunu söylemiştir. Birçok sebepten dolayı cumhurun benimsediği görüş racihtir:

أَوَّلًا: فِي لَفْظِ حَدِيثِ الْبُكُورِ ; لِأَنَّ لَفْظَ الْبُكُورِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِأَوَّلِ النَّهَارِ، وَلَا يُقَالُ لِمَا بَعْدَ الزَّوَالِ بُكُورٌ، بَلْ يُسَمَّى عَشِيًّا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بُكْرَةً وَعَشِيًّا [١٩ \ ١١] وَتَكْرَارُ بَكَّرَ، وَابْتَكَرَ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فِي بُكْرَةِ النَّهَارِ وَأَوَائِلِهِ، وَكَذَلِكَ لَفْظَةُ: «مَنْ رَاحَ» لِأَنَّ الرَّوَاحَ لِأَوَّلِ النَّهَارِ.

Birincisi: Erken gitme (bükûr) hadisinin lafzıdır; çünkü 'bükûr' lafzı ancak günün ilk vakti için kullanılır. Zevalden (öğle vaktinden) sonrasına bükûr denmez, bilakis Yüce Allah'ın: {بُكْرَةً وَعَشِيًّا} [Meryem: 11] buyruğunda olduğu gibi 'aşıyy' (akşamüzeri) diye isimlendirilir. Hadisteki 'bekkere vebtekere' ifadelerinin tekrarı, bunun günün erken ve ilk vakitlerinde olduğuna delalet eder. Aynı şekilde: {مَنْ رَاحَ} “Kim giderse” lafzı da böyledir; zira 'revâh' günün ilk vakti içindir.

ثَانِيًا فِي الْحَدِيثِ: «وَصَلَّى مَا تَيَسَّرَ» ، لَهُ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنْ هُنَاكَ زَمَنًا يَتَّسِعُ لِلصَّلَاةِ بِقَدْرِ مَا تَيَسَّرَ لَهُ. أَمَّا عَلَى مَذْهَبِ مَالِكٍ، فَلَا مُتَّسَعَ لِصَلَاةٍ بَعْدَ النِّدَاءِ، وَلَا سِيَّمَا فِي زَمَنِهِ ﷺ لَمْ يَكُنْ إِلَّا أَذَانٌ وَاحِدٌ، وَبَعْدَ النِّدَاءِ فَلَا مُتَّسَعَ لِلصَّلَاةِ.

İkincisi: Hadiste geçen: {وَصَلَّى مَا تَيَسَّرَ} “Kolayına geldiğince namaz kılarsa” ifadesi, kişinin kolayına geldiği ölçüde namaz kılmaya yetecek bir vaktin bulunduğuna kesin bir delildir. İmam Mâlik'in mezhebine göre ise ezandan sonra namaz kılacak geniş bir vakit yoktur; özellikle de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanında yalnızca tek bir ezan vardı ve ezandan sonra namaz kılacak bir vakit bulunmamaktaydı.

ثَالِثًا: مَا جَاءَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ، كَمَا تَقَدَّمَ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي أَرْبَعًا وَثَمَانِيَ وَاثْنَتَيْ عَشْرَةَ رَكْعَةً، وَهَذَا كُلُّهُ لَا يَكُونُ مَعَ السَّاعَاتِ اللُّغَوِيَّةِ، وَمَا جَاءَ عِنْدَ النَّيْسَابُورِيِّ مِنْ قَوْلِهِ فِي تَفْسِيرِهِ: وَكَانَتِ الطُّرُقَاتُ فِي أَيَّامِ السَّلَفِ وَقْتَ السَّحَرِ وَبَعْدَ الْفَجْرِ غَاصَّةً بِالْمُبَكِّرِينَ إِلَى الْجُمُعَةِ يَمْشُونَ بِالسُّرُجِ.

Üçüncüsü: Daha önce geçtiği üzere selef-i sâlihînden bazılarının dört, sekiz ve on iki rekat namaz kıldıklarına dair gelen rivayetlerdir. Bütün bunların lügavî saatlerle (kısa anlarla) gerçekleşmesi mümkün değildir. Nitekim en-Nîsâbûrî'nin tefsirinde zikrettiği şu söz de buna delildir: 'Selef zamanında seher vaktinde ve fecirden sonra yollar, ellerinde kandillerle cumaya erkenden gidenlerle dolup taşardı.'

وَقِيلَ: أَوَّلُ بِدْعَةٍ أُحْدِثَتْ فِي الْإِسْلَامِ تَرْكُ الْبُكُورِ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ النَّظَرُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، هُوَ أَنَّ زَمَنَ السَّعْيِ لَهُ جِهَتَانِ:

Hatta şöyle denilmiştir: 'İslam'da ortaya çıkan ilk bid'at, cumaya erkenden gitmeyi terk etmektir.' Bu meselede aklî ve naklî incelemenin gerektirdiği sonuç şudur: Sa'y (cumaya yönelme) vaktinin iki boyutu vardır:

جِهَةُ وُجُوبٍ وَإِلْزَامٍ، وَهَذَا لَا شَكَّ أَنَّهُ بَعْدَ النِّدَاءِ إِلَّا مَنْ كَانَ مَحَلُّهُ بَعِيدًا، بِحَيْثُ لَوِ انْتَظَرَ حَتَّى يُنَادَى لَهَا لَا يُدْرِكُهَا فَيَتَعَيَّنُ عَلَيْهِ السَّعْيُ إِلَيْهَا قَبْلَ النِّدَاءِ اتِّفَاقًا ; لِأَنَّهُ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ

Vücup ve bağlayıcılık boyutu: Bunun ezandan sonra olduğunda şüphe yoktur; ancak yeri uzak olan ve ezanı beklediği takdirde cumaya yetişemeyecek olan kimse müstesnadır. Bu kişinin, icma ile ezandan önce yola çıkması vacip olur; çünkü o,

أداءِ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ إِلَّا بِذَلِكَ.

üzerine farz olan cuma namazını ancak bu şekilde eda edebilir.

وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، وَهَذَا مَخْصُوصٌ مِنْ ظَاهِرِ النَّصِّ الْمُتَقَدِّمِ.

Vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir ve bu durum, daha önce geçen nassın zahirinden tahsis edilmiştir (istisna tutulmuştur).

الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: جِهَةُ نَدْبٍ وَاسْتِحْبَابٍ، وَهَذَا لَا يَتَقَيَّدُ بِزَمَنٍ وَإِنَّمَا هُوَ بِحَسَبِ ظُرُوفِ الشَّخْصِ، فَمَنْ تَمَكَّنَ مِنَ الْبُكُورِ، وَلَمْ يَتَعَطَّلْ بِبُكُورِهِ مَا هُوَ أَلْزَمُ مِنْهُ، فَيُنْدَبُ لَهُ الْبُكُورُ، وَبِحَسَبِ مَا يَكُونُ بُكُورُهُ فِي السَّاعَاتِ الْخَمْسِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْحَدِيثِ يَكُونُ مَا لَهُ مِنَ الْأَجْرِ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى أَمْرَانِ:

İkinci boyut: Nedb ve istihbap (müstehaplık) boyutudur. Bu ise belirli bir vakitle sınırlı olmayıp kişinin durum ve şartlarına bağlıdır. Kim erkenden gitmeye imkan bulur ve erken gitmesiyle daha bağlayıcı bir vazifesi aksamazsa, erkenden gitmesi onun için menduptur. Hadiste zikredilen beş vakit diliminden hangisinde erken giderse, alacağı ecir de buna göre olur. Bu manaya iki husus şahitlik etmektedir:

الْأَوَّلُ: حَدِيثُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسَاجِدِ يَكْتُبُونَ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ، فَإِذَا حَضَرَ الْإِمَامُ طَوَتِ الصُّحُفَ وَجَلَسُوا يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ، فَكِتَابَةُ الْأَوَّلِ فَالْأَوَّلِ قَبْلَ خُرُوجِ الْإِمَامِ، تَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الْأَوَّلِيَّةِ قَبْلَ النِّدَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Birincisi: Mescitlerin kapılarında durup gelenleri geliş sırasına göre yazan melekler hadisidir; imam [hutbeye] çıkınca defterleri dürer ve zikri dinlemek üzere otururlar. İmam çıkmadan önce gelenlerin geliş sırasına göre yazılması, daha önce geçtiği üzere ezandan önceki önceliğin faziletine delalet eder.

الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّنَا وَجَدْنَا لِكُلِّ وَاجِبٍ مَنْدُوبًا وَالسَّعْيُ إِلَى الْجُمُعَةِ عِنْدَ النِّدَاءِ وَاجِبٌ، فَيَكُونُ لَهُ مَنْدُوبٌ وَهُوَ السَّعْيُ قَبْلَ النِّدَاءِ، فَكَمَا لِلصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ وَالزَّكَاةِ وَاجِبٌ وَمَنْدُوبٌ، فَكَذَلِكَ لِلسَّعْيِ وَاجِبٌ وَمَنْدُوبٌ، فَوَاجِبُهُ بَعْدَ النِّدَاءِ، وَمَنْدُوبُهُ قَبْلَهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İkinci husus: Biz her vacibin bir de mendubu olduğunu görmekteyiz. Cuma namazına ezan anında yönelmek (sa'y) vaciptir; dolayısıyla bunun bir de mendubu bulunacaktır ki o da ezandan önce yönelmektir. Tıpkı namazın, orucun ve zekatın vacibi ve mendubu olduğu gibi, cumaya yönelmenin de vacibi ve mendubu vardır; vacip olanı ezandan sonra, mendup olanı ise ezandan öncedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْغُسْلُ لِلْجُمُعَةِ

Cuma İçin Gusül Abdesti Almak

فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ تَرْتِيبُ السَّعْيِ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ عَلَى النِّدَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا مُقَيَّدٌ بِسَبْقِ الطُّهْرِ إِجْمَاعًا، وَقَدْ جَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [٥ \ ٦] ، فَكَانَتِ الطَّهَارَةُ بِالْوُضُوءِ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الصَّلَاةِ.

Yüce Allah'ın: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman hemen Allah'ın zikrine koşun” buyruğunda, Allah'ın zikrine koşma emri ezana bağlanmıştır. Malumdur ki bu, icma ile önceden temizlenmiş olma şartına bağlıdır. Nitekim Yüce Allah'ın: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ} [Mâide: 6] buyruğu gelmiş ve abdest ile temizlenmek namazın sıhhati için şart kılınmıştır.

وَهُنَا فِي خُصُوصِ الْجُمُعَةِ لَمْ يُذْكَرْ شَيْءٌ فِي خُصُوصِ الطُّهْرِ لَهَا بِوُضُوءٍ أَوْ غُسْلٍ.

Burada ise cuma özelinde, ona abdest veya gusül ile temizlenmeye dair özel bir şey zikredilmemiştir.

وَقَدْ جَاءَتْ أَحَادِيثُ فِي غُسْلِ الْجُمُعَةِ مِنْهَا حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ» ، وَفِي لَفْظٍ: «طُهْرُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ كَطُهْرِ الْجَنَابَةِ» ، وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي وُجُوبِ الْغُسْلِ عَلَى كُلِّ مَنْ بَلَغَ سِنَّ الْحُلُمِ.

Cuma guslü hakkında hadisler vârid olmuştur; bunlardan biri Ebû Saîd'in rivayet ettiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: {غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ} “Cuma günü gusletmek, ergenlik çağına ermiş her kişiye vaciptir.” Bir lafızda ise: {طُهْرُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ كَطُهْرِ الْجَنَابَةِ} “Cuma gününün temizliği, ergenlik çağına ermiş her kişiye cünüplük temizliği gibi vaciptir” denilmiştir. Bu, bülûğ çağına erişmiş herkes için guslün vacip olduğuna dair sarih bir nasstır.

وَجَاءَ حَدِيثٌ آخَرُ: «مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَمَنِ اغْتَسَلَ فَالْغُسْلُ أَفْضَلُ» ، وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَفْضَلِيَّةِ الْغُسْلِ عَلَى الْوُضُوءِ، وَبِالتَّالِي صِحَّةِ الْجُمُعَةِ بِالْوُضُوءِ وَهَذَا مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ.

Bir başka hadiste ise şöyle buyrulmuştur: {مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَمَنِ اغْتَسَلَ فَالْغُسْلُ أَفْضَلُ} “Kim cuma günü abdest alırsa bu ne güzeldir; kim de guslederse gusül daha efdaldir.” Bu da guslün abdeste göre daha faziletli olduğuna ve dolayısıyla abdestle kılınan cumanın sahih olduğuna dair sarih bir nasstır; cumhurun mezhebi de budur.

وَقَدْ جَاءَ عِنْدَ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ: أَنَّ عُثْمَانَ دَخَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَعُمَرُ يَخْطُبُ فَعَاتَبَهُ عَلَى تَأَخُّرِهِ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ مَا إِنْ سَمِعَ النِّدَاءَ حَتَّى تَوَضَّأَ، وَأَتَى إِلَى الْمَسْجِدِ، فَقَالَ لَهُ: وَالْوُضُوءَ أَيْضًا، وَذَلِكَ بِمَحْضَرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَلَمْ يَأْمُرْهُ بِالْعَوْدَةِ إِلَى الْغُسْلِ، وَلَوْ كَانَ وَاجِبًا لَمَا تَرَكَهُ عُثْمَانُ مِنْ نَفْسِهِ، وَلَا أَقَرَّهُ عُمَرُ وَتَرَكَهُ عَلَى وُضُوئِهِ.

Mâlik'in el-Muvatta'ında rivayet edildiğine göre: Osman bir cuma günü Ömer hutbe okurken mescide girdi. Ömer geç kalmasından ötürü onu kınadı. Osman da ezanı duyar duymaz ancak abdest alabildiğini ve hemen mescide geldiğini haber verdi. Bunun üzerine Ömer sahabilerin huzurunda ona: 'Üstelik sadece abdest mi?' dedi ve onu gusletmek için geri dönmeye zorlamadı. Şayet gusül vacip olsaydı, bunu ne Osman kendiliğinden terk ederdi ne de Ömer onu onaylayıp abdestiyle namaz kılmasına izin verirdi.

فَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّ الْحَدِيثَ الْأَوَّلَ قَدْ نُسِخَ الْوُجُوبُ فِيهِ بِحَدِيثِ الْمُفَاضَلَةِ الْمَذْكُورِ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ قِصَّةُ عُمَرَ مَعَ عُثْمَانَ هَذِهِ.

Cumhur şöyle demiştir: Birinci hadiste yer alan vücup hükmü, zikredilen fazilet hadisi ile neshedilmiştir. Buna dair iki delil getirmişlerdir: Birincisi, Ömer'in Osman ile olan bu kıssasıdır.

وَالثَّانِي: قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂ كَانُوا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ هُمْ فَعَلَةُ أَنْفُسِهِمْ فَكَانُوا يَأْتُونَ إِلَى الْمَسْجِدِ وَيَشْتَدُّ عَرَقُهُمْ فَتَظْهَرُ لَهُمْ رَوَائِحُ فَعَزَمَ عَلَيْهِمْ ﷺ بِالْغُسْلِ، وَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَجَاءَتْهُمُ الْعُلُوجُ وَكُفُوا مُؤْنَةَ الْعَمَلِ، رُخِّصَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، كَمَا قَدَّمْنَا.

İkincisi: Âişe radıyallâhu anhâ'nın şu sözüdür: 'İnsanlar ilk dönemlerde kendi işlerini bizzat kendileri yaparlardı; mescide bu halde gelirlerdi ve çokça terledikleri için üzerlerinden kokular yayılırdı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara gusletmelerini emretti. Allah onlara fetihler ihsan edip hizmetçiler gelince ve iş yükünden kurtulunca, bu hususta onlara ruhsat verildi.' Daha önce belirttiğimiz gibi cumhurun mezhebi budur.

وَعِنْدَ الظَّاهِرِيَّةِ وُجُوبُ الْغُسْلِ، وَلَكِنْ لِلْيَوْمِ لَا لِلْجُمُعَةِ ; لِنَصِّ الْحَدِيثِ: «غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ» وَلَمْ يَقُلِ الْغُسْلُ لِصَلَاةِ الْجُمُعَةِ، وَاسْتَدَلُّوا لِمَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ مِنَ النُّصُوصِ فِي تَعَهُّدِ الشُّعُورِ وَالْأَظَافِرِ وَالْغُسْلِ بِصِيغَةٍ عَامَّةٍ كُلَّ يَوْمٍ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَقَيَّدُوهُ فِي الْغُسْلِ بِخُصُوصِ الْجُمُعَةِ، وَعَلَيْهِ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَغْتَسِلْ عِنْدَهُمْ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَغْتَسِلَ بَعْدَهَا، وَأَنَّهُ لَيْسَ شَرْطًا عِنْدَهُمْ لِصِحَّتِهَا، وَالَّذِي يَظْهَرُ هُوَ صِحَّةُ مَذْهَبِ الْجُمْهُورِ لِأَمْرَيْنِ:

Zahirîlere göre ise gusül vaciptir; ancak cuma namazı için değil, günün kendisi içindir; çünkü hadisin metninde: {غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma gününün guslü” buyrulmuş, cuma namazı için gusül denmemiştir. Görüşlerine delil olarak; saç ve tırnakların bakımını yapma ve mutlak olarak her gün genel bir ifadeyle gusletme konusundaki nassları göstermişler ve guslü özellikle cuma gününe tahsis etmişlerdir. Buna göre onlara göre namazdan önce gusletmeyen kimsenin namazdan sonra gusletmesi gerekir ve gusül, cuma namazının sıhhati için bir şart değildir. Açıkça anlaşılan ise iki sebepten ötürü cumhurun mezhebinin doğruluğudur:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مُنَاسَبَةُ الْغُسْلِ فِي هَذَا الْيَوْمِ أَنْسَبُ مَا تَكُونُ لِهَذَا التَّجَمُّعِ، كَمَا أَشَارَتْ عَائِشَةُ ﵂ فَإِذَا أَهْدَرْنَا هَذِهِ الْمُنَاسَبَةَ كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَغَيْرُهُ سَوَاءً.

Birincisi: Bu günde gusletmenin hikmeti, Âişe radıyallâhu anhâ'nın da işaret ettiği gibi, insanların bu topluluğuna en uygun olan durumdur. Eğer bu hikmeti göz ardı edersek, cuma günü ile diğer günler farksız olurdu.

الثَّانِي: أَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ يُشِيرُ إِشَارَةً خَفِيَّةً إِلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْغُسْلِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ نَوْعَ طِهَارَةٍ عِنْدَ السَّعْيِ بَعْدَ الْأَذَانِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ طُهْرٍ لَهَا، فَيَكُونُ إِحَالَةً عَلَى الْآيَةِ الثَّانِيَةِ الْعَامَّةِ فِي كُلِّ الصَّلَوَاتِ: إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ الْآيَةَ، فَيُكْتَفَى بِالْوُضُوءِ وَتَحْصُلُ الْفَضْلِيَّةُ بِالْغُسْلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkincisi: Ayetin akışı, guslün vacip olmadığına gizli bir işarette bulunmaktadır; zira ezandan sonraki sa'y esnasında herhangi bir temizlik türü zikredilmemiştir. Malumdur ki namaz için mutlaka bir temizlik gereklidir; bu durum bütün namazlar için genel olan diğer ayete havale edilmiş olur: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ} “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” ayeti. Dolayısıyla abdest yeterli görülür, gusül ile ise fazilet elde edilir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا.

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler ve seni ayakta bıraktılar” buyruğu.

فِي عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى التِّجَارَةِ وَحْدَهَا مُغَايَرَةٌ لِذِكْرِ اللَّهْوِ مَعَهَا.

[Ayet metnindeki] zamirin eğlence de beraberinde zikredilmiş olmasına rağmen yalnızca ticarete dönmesinde bir özellik vardır.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: حُذِفَ أَحَدُهُمَا لِدَلَالَةِ الْمَذْكُورِ عَلَيْهِ، وَذَكَرَ قِرَاءَةً أُخْرَى، انْفَضُّوا

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Zikredilenin diğerine delalet etmesinden ötürü ikisinden biri hazfedilmiştir. ez-Zemahşerî bir başka kıraat olarak {انْفَضُّوا}

إِلَيْهِ يَعُودُ الضَّمِيرُ إِلَى اللَّهْوِ، وَهَذَا تَوْجِيهٌ قَدْ يَسُوغُ لُغَةً كَمَا فِي قَوْلِ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:

{إِلَيْهِ} [şeklini] zikretmiştir ki burada zamir eğlenceye (lahv) dönmektedir. Bu, Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözünde olduğu gibi dil bakımından caiz olabilecek bir tevcîhtir:

وَقَدْ أَرَانِي وَنُعْمًا لَاهِيَيْنِ بِهَا ... وَالدَّهْرُ وَالْعَيْشُ لَمْ يَهْمُمْ بِإِمْرَارِ

Nice defa kendimi ve Nu'm'u onunla eğlenir halde görürdüm... Zaman ve hayat ise bunu acılaştırmaya niyetlenmemişti.

فَذَكَرَ الدَّهْرَ وَالْعَيْشَ، وَأَعَادَ عَلَيْهِمَا ضَمِيرًا مُنْفَرِدًا اكْتِفَاءً بِأَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ لِلْعِلْمِ بِهِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ ابْنُ مَالِكٍ: وَحَذْفُ مَا يُعْلَمُ جَائِزٌ.

Burada şair zamanı (dehr) ve hayatı (ayş) zikretmiş, bilindiği için birini diğerine bedel yeterli görerek ikisine tekil zamir döndürmüştür. Bu durum İbn Mâlik'in: 'Bilinen şeyin hazfedilmesi caizdir' dediği gibidir.

وَقَدْ ذَكَرَ الشَّيْخُ ﵀ لِهَذَا نَظَائِرُ فِي غَيْرِ عَوْدِ الضَّمِيرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ [١٦ \ ٨١] ، فَالَّتِي تَقِي الْحَرَّ، تَقِي الْبَرْدَ، فَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا لِدَلَالَتِهِ عَلَى الْآخَرِ، وَلَكِنَّ الْمَقَامَ هُنَا خِلَافُ ذَلِكَ.

Şeyh rahmetullâhi aleyh, zamir dönüşü dışında bunun benzerlerini zikretmiştir; Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} [Nahl: 81] “Ve sizin için sıcaktan koruyan elbiseler ile savaşınızda sizi koruyan zırhlar kıldı”. Zira sıcaktan koruyan elbise soğuktan da korur; dolayısıyla diğerine delalet ettiği için ikisinden birinin zikriyle yetinilmiştir. Ancak buradaki makam bundan farklıdır.

وَقَدْ قَالَ الشَّيْخُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ: لَا يَخْفَى أَنَّ أَصْلَ مَرْجِعِ الضَّمِيرِ هُوَ الْأَحَدُ الدَّائِرُ بَيْنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهْوِ، بِدَلَالَةِ لَفْظَةِ أَوْ عَلَى ذَلِكَ، وَلَكِنَّ الضَّمِيرَ رَجَعَ إِلَى التِّجَارَةِ وَحْدَهَا دُونَ اللَّهْوِ، فَبَيْنَهُ وَبَيْنَ مُفَسِّرِهِ بَعْضُ مُنَافَاةٍ فِي الْجُمْلَةِ، وَالْجَوَابُ: أَنَّ التِّجَارَةَ أَهَمُّ مِنَ اللَّهْوِ وَأَقْوَى سَبَبًا فِي الِانْفِضَاضِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُمُ انْفَضُّوا مِنْ أَجْلِ الْعِيرِ، وَاللَّهْوُ كَانَ مِنْ أَجْلِ قُدُومِهَا، مَعَ أَنَّ اللُّغَةَ يَجُوزُ فِيهَا رُجُوعُ الضَّمِيرِ لِأَحَدِ الْمَذْكُورَيْنِ قَبْلَهُ. أَمَّا فِي الْعَطْفِ بِأَوْ فَوَاضِحٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا [٤ \ ١١٢] .

Şeyh, Def'u îhâmi'l-ıztırâb adlı eserinde bu ayet hakkında şöyle demiştir: Gizli değildir ki zamirin asıl merciî, 'ev' (veya) edatının buna delaletiyle ticaret ile eğlence arasında gidip gelen iki şeyden biridir. Fakat zamir eğlenceye değil, sadece ticarete dönmüştür; dolayısıyla zamir ile onun açıklandığı merci arasında genel olarak bir uyumsuzluk vardır. Buna verilecek cevap şudur: Ticaret, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından dağılıp gitmede eğlenceden daha önemli ve daha baskın bir sebeptir; çünkü onlar kervan sebebiyle dağılmışlardı, eğlence ise kervanın gelişi vesilesiyle yapılıyordu. Bununla birlikte Arap dilinde zamirin kendisinden önce zikredilen iki şeyden birine dönmesi caizdir. 'Ev' ile yapılan atıfta bu durum gayet açıktır; Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} [Nisâ: 112] “Kim bir hata veya günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa...”.

وَأَمَّا الْوَاوُ فَهُوَ فِيهَا كَثِيرٌ كَقَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ [٢ \ ٤٥] وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [٩ \ ٦٢] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [٩ \ ٣٤] . اهـ.

'Vav' bağlacında ise bu durum çokçadır; Yüce Allah'ın: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ} [Bakara: 45] “Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz o pek ağırdır”, {وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ} [Tevbe: 62] “Oysa hoşnut edilmeye Allah ve Resûlü daha layıktır” ve {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} [Tevbe: 34] “Altın ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar...” buyruklarında olduğu gibi. [Şeyh'in sözü burada bitti].

أَيْ: أَنَّ هَذِهِ الْأَمْثِلَةَ كُلَّهَا يُذْكَرُ فِيهَا أَمْرَانِ، وَيَعُودُ الضَّمِيرُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا.

Yani bu örneklerin tamamında iki şey zikredilmekte, fakat zamir ikisinden yalnızca birine dönmektedir.

وَبِنَاءً عَلَى جَوَابِ الشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِأَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ عَلَى أَحَدِ الْمَذْكُورَيْنِ، إِمَّا لِتَسَاوِيهِمَا فِي الْمَاصَدَقَ، وَإِمَّا لِمَعْنًى زَائِدٍ فِيمَا عَادَ عَلَيْهِ الضَّمِيرُ.

Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- verdiği bu cevaba dayanarak şöyle demek mümkündür: Zamirin zikredilen iki şeyden birine dönmesi, ya delalet ettikleri mana (mâsadak) bakımından eşit olmalarından ya da zamirin kendisine döndüğü şeyde fazladan bir anlam bulunmasındandır.

فَمِنَ الْمُتَسَاوِيَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا لِتَسَاوِيهِمَا فِي النَّهْيِ وَالْعِصْيَانِ، وَمِمَّا لَهُ مَعْنًى زَائِدٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، وَإِنَّهَا أَيْ: الصَّلَاةُ ; لِأَنَّهَا أَخَصُّ مِنْ عُمُومِ الصَّبْرِ، وَوُجُودُ الْأَخَصِّ يَقْتَضِي وُجُودَ الْأَعَمِّ دُونَ الْعَكْسِ، وَلِأَنَّ الصَّلَاةَ وَسِيلَةٌ لِلصَّبْرِ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ: كَانَ ﷺ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرُ هَمٍّ فَزِعَ إِلَى الصَّلَاةِ.

Birbirine eşit olanlara örnek, Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا} “Kim bir hata veya günah işlerse” buyruğudur; zira ikisi de yasaklanmış olma ve isyan vasfında eşittir. Fazladan bir anlam taşıyana örnek ise Yüce Allah'ın: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، وَإِنَّهَا} “Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz o...” buyruğudur; yani 'o' [zamiriyle kastedilen] namazdır. Çünkü namaz, sabrın genel manasına nispetle daha özeldir; özelin varlığı genelin varlığını gerektirir, ancak aksi gerekmez. Ayrıca hadiste: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kederli bir durum sıkıştırdığında hemen namaza koşardı' buyrulduğu üzere namaz sabra bir vesiledir.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا، أَيْ: الْفِضَّةَ ; لِأَنَّ كَنْزَ الْفِضَّةِ أَوْفَرُ، وَكَانِزُوهَا أَكْثَرُ فَصُورَةُ الْكَنْزِ حَاصِلَةٌ فِيهَا بِصِفَةٍ أَوْسَعَ، وَلَدَى كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، فَكَانَ تَوْجِيهُ الْخِطَابِ إِلَيْهِمْ أَوْلَى، وَمِنْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى لَمَّا كَانَتِ الْفِضَّةُ مِنَ النَّاحِيَةِ النَّقْدِيَّةِ أَقَلَّ قِيمَةً، وَالذَّهَبُ أَعْظَمَ، كَانَ فِي عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَيْهَا تَنْبِيهٌ بِالْأَدْنَى عَلَى الْأَعْلَى، فَكَأَنَّهُ أَشْمَلُ وَأَعَمُّ، وَأَشَدُّ تَخْوِيفًا لِمَنْ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ.

Aynı şekilde Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا} “Altın ve gümüşü yığıp da onu harcamayanlar” buyruğu da böyledir; yani [zamir] gümüştür. Çünkü gümüş biriktirmek daha yaygın ve onu biriktirenler daha çoktur; dolayısıyla biriktirme fiili onda daha geniş kapsamlı ve insanların çoğunda mevcuttur, bu sebeple hitabın öncelikle onlara yöneltilmesi daha uygundur. Diğer taraftan nakdî değer bakımından gümüş daha düşük kıymette, altın ise daha değerlidir; zamirin gümüşe dönmesinde, aşağı olanla yukarı olana dikkat çekme (tenbîh bi'l-ednâ ale'l-a'lâ) gayesi vardır. Böylece ifade daha kapsamlı ve genel olmuş, altın biriktirenler için de daha şiddetli bir korkutma sağlamıştır.

أَمَّا الْآيَةُ هُنَا، فَإِنَّ التَّوْجِيهَ الَّذِي وَجَّهَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - لِعَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى التِّجَارَةِ، فَإِنَّهُ فِي السِّيَاقِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهَا: قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ [٦٢ \ ١١] ، فَذَكَرَ السَّبَبَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ ; لِانْفِضَاضِهِمْ عَنْهُ ﷺ ثُمَّ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى، بِالتَّذْيِيلِ الْمُشْعِرِ بِأَنَّ التِّجَارَةَ هِيَ الْأَصْلُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ [٦٢ \ ١١] ، وَالرِّزْقُ ثَمَرَةُ التِّجَارَةِ، فَكَانَ هَذَا بَيَانًا قُرْآنِيًّا لِعَوْدِ الضَّمِيرِ هُنَا عَلَى التِّجَارَةِ دُونَ اللَّهْوِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buradaki ayete gelince; Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- zamirin ticarete dönmesine dair getirdiği tevcîhe bizzat bağlamda delalet eden bir husus vardır. O da Yüce Allah'ın bundan sonraki: {قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ} [Cuma: 11] “De ki: Allah'ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır” buyruğudur. Zira onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından dağılıp gitmelerinin zikredilen iki sebebini belirtmiş, ardından da: {وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} [Cuma: 11] “Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyurarak asıl olanın ticaret olduğunu hissettiren bir fezlekeyle cümleyi bağlamıştır. Rızık ise ticaretin semeresidir. Dolayısıyla bu, zamirin burada eğlenceye değil de ticarete dönmesinin Kur'ânî bir beyanı olmuştur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ

Uyarı

قَالَ أَبُو حَيَّانَ عَنِ ابْنِ عَطِيَّةَ: تأَمَّلْ إِنْ قُدِّمَتِ التِّجَارَةُ عَلَى اللَّهْوِ فِي الرُّؤْيَةِ ; لِأَنَّهَا أَهَمُّ وَأُخِّرَتْ مَعَ التَّفْضِيلِ لِتَقَعَ النَّفْسُ أَوَّلًا عَلَى الْأَبْيَنِ. اهـ.

Ebû Hayyân, İbn Atiyye'den naklen şöyle demiştir: 'Düşün ki ticaret, daha önemli olduğu için görme (rü'yet) fiilinde eğlenceden önce getirilmiş; üstünlük (tafdîl) zikredilirken ise nefsin öncelikle daha açık ve belirgin olana yönelmesi için sona bırakılmıştır.'

يُرِيدُ بِقَوْلِهِ: فِي الرُّؤْيَةِ: (وَإِذَا رَأَوْا) ، وَبِقَوْلِهِ: مَعَ التَّفْضِيلِ: قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ، أَيْ: لِأَنَّ اللَّهْوَ أَبْيَنُ فِي الظُّهُورِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، أَنَّهُ عِنْدَ التَّفْضِيلِ ذَكَرَ اللَّهْوَ لِلْوَاقِعِ فَقَطْ ; لِأَنَّ اللَّهْوَ لَا خَيْرَ فِيهِ مُطْلَقًا فَلَيْسَ مَحَلًّا لِلْمُفَاضَلَةِ، وَآخَّرَ ذِكْرَ التِّجَارَةِ ; لِتَكُونَ أَقْرَبَ لِذِكْرِ الرِّزْقِ لِارْتِبَاطِهِمَا مَعًا، فَلَوْ قُدِّمَتِ التِّجَارَةُ هُنَا أَيْضًا لَكَانَ ذِكْرُ اللَّهْوِ فَاصِلًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ، وَهُوَ لَا يَتَنَاسَقُ مَعَ حَقِيقَةِ الْمُفَاضَلَةِ.

'Görme fiilinde' sözüyle: {وَإِذَا رَأَوْا} 'Gördükleri zaman' ifadesini; 'üstünlük ile birlikte' sözüyle de: {قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ} “De ki: Allah'ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır” ayetini kastetmektedir. Yani çünkü eğlence ortaya çıkış bakımından daha açıktır. Açıkça anlaşılan ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği husus şudur ki: Üstünlük zikredilirken eğlence yalnızca vâkıaya binaen zikredilmiştir; çünkü eğlencede asla bir hayır yoktur, dolayısıyla o bir üstünlük kıyaslamasının konusu değildir. Ticaretin zikri ise aralarındaki irtibattan dolayı rızık zikrine daha yakın olsun diye sona bırakılmıştır. Şayet ticaret burada da öne alınmış olsaydı, eğlencenin zikri onunla Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyruğu arasına bir fasıla olarak girmiş olurdu ki bu da kıyaslamanın hakikatiyle uyum sağlamazdı.