وَفِي الشَّرْحِ: أَنَّ أَكْثَرَ الرَّكْعَةِ هُوَ بِإِدْرَاكِ الرُّكُوعِ مَعَ الْإِمَامِ.
Şerhte ise şöyledir: Rekâtın çoğuna [yetişmek], imamla birlikte rükûa yetişmektir.
وَبِالنَّظَرِ فِي الْأَدِلَّةِ نَجِدُ رُجْحَانَ أَدِلَّةِ الْجُمْهُورِ لِلْآتِي:
Delillere bakıldığında, şu hususlardan ötürü cumhurun delillerinin tercih edildiğini görürüz:
أَوَّلًا: قُوَّةُ اسْتِدْلَالِهِمْ بِعُمُومِ: «مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلَاةِ رَكْعَةً، فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ» ، وَهَذَا عَامٌّ فِي الْجُمُعَةِ وَفِي غَيْرِهَا، وَهُوَ مِنْ أَحَادِيثِ الصَّحِيحَيْنِ.
Birincisi: {مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلَاةِ رَكْعَةً، فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ} “Kim namazdan bir rekâta yetişirse, namaza yetişmiş olur” hadisinin umumiyetiyle yaptıkları istidlalin kuvvetidir. Bu, hem cuma namazı hem de diğer namazlar için umumidir ve Sahîhayn hadislerindendir.
ثُمَّ بِخُصُوصِ: «مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً مَعَ الْإِمَامِ فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى» ، وَتَقَدَّمَ
Sonra {مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً مَعَ الْإِمَامِ فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى} “Kim imamla birlikte cuma namazından bir rekâta yetişirse, ona diğerini eklesin” hususi nassı [ile istidlal kuvvetidir]. Bunun...
الْكَلَامُ عَلَى سَنَدِهِ وَتَقْوِيَةِ طُرُقِهِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ.
...senedi ve yollarının birbirini takviye etmesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى مَعْنَى الْإِدْرَاكِ وَهُوَ مَا يُمْكِنُ الِاعْتِدَادُ بِهِ فِي عَدَدِ الرَّكَعَاتِ، وَهِيَ نُقْطَةٌ هَامَّةٌ لَا يَنْبَغِي إِغْفَالُهَا، وَأَنَّ مَفْهُومَ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مَعَ الْإِمَامِ فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى، أَنَّ مَنْ لَمْ يُدْرِكْ رَكْعَةً كَامِلَةً لَا يَتَأَتَّى لَهُ أَنْ يُضِيفَ إِلَيْهَا أُخْرَى، بَلْ عَلَيْهِ كَمَا قَالَ الْجُمْهُورُ أَنْ يُصَلِّيَ أَرْبَعًا.
Nitekim yetişmenin (idrâkın) anlamına işaret etmiştik ki bu, rekât sayısında geçerli sayılabilen kısımdır. Bu, göz ardı edilmemesi gereken önemli bir noktadır. «Kim imamla birlikte bir rekâta yetişirse ona diğerini eklesin» ifadesinin mefhumu ise tam bir rekâta yetişemeyen kimsenin ona diğerini eklemesinin mümkün olamayacağı, bilakis cumhurun dediği gibi dört [rekât] kılması gerektiğidir.
ثَانِيًا: ضَعْفُ اسْتِدْلَالِ الْمُعَارِضِ ; لِأَنَّ: «مَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا» عَلَى مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً خَاصٌّ بِهَا.
İkincisi: Karşı görüşte olanın istidlalinin zayıflığıdır. Çünkü {مَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا} “Yetiştiğinizi kılın” [hadisi], cuma namazından bir rekâta yetişen kimse hakkında ona hastır.
ثُمَّ إِنَّ مَعْنَى الْإِدْرَاكِ لَيْسَ كَمَا ذَهَبَ الْمُسْتَدِلُّ إِلَيْهِ، بَلْ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ إِدْرَاكًا لِمَا يُعْتَدُّ بِهِ.
Ayrıca yetişmenin anlamı delil getirenin düşündüğü gibi değildir; bilakis muteber sayılan bir şeye yetişmek olması şarttır.
وَأَشَرْنَا إِلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يُدْرِكْ رَكْعَةً كَامِلَةً لَا يَعْتَدُّ بِهَا فِي عَدَدِ الرَّكَعَاتِ، وَيُشِيرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ حَيْثُ رَكَعَ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَى الصَّفِّ ; لِيُدْرِكَ الرَّكْعَةَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ النَّبِيُّ ﷺ رَأْسَهُ، وَلَوْ كَانَ إِدْرَاكُ الرَّكْعَةِ يَتِمُّ بِأَيِّ جُزْءٍ مِنْهَا لَمَا فَعَلَ أَبُو بَكْرَةَ هَذِهِ الصُّورَةَ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: «هَذَا زَادَكَ اللَّهُ حِرْصًا وَلَا تَعُدْ» .
Nitekim tam bir rekâta yetişemeyen kimsenin rekât sayısında bunu muteber saymayacağına dair icma bulunduğuna işaret etmiştik. Bu anlama Ebû Bekre hadisi de işaret etmektedir; zira o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem başını kaldırmadan önce rekâta yetişebilmek için safa ulaşmadan rükûa gitmişti. Şayet rekâta yetişmek onun herhangi bir cüzüyle gerçekleşmiş olsaydı, Ebû Bekre bu şekilde davranmazdı. Nitekim [Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem: {زَادَكَ اللَّهُ حِرْصًا وَلَا تَعُدْ} “Allah hırsını artırsın, bir daha yapma” buyurmuştur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ اعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ لِإِدْرَاكِهِ الرُّكُوعَ مِنْهَا، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ لِمَنِ اشْتَرَطَ إِدْرَاكَ شَيْءٍ مِنَ الْخُطْبَةِ ; لِأَنَّ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً فَقَدْ فَاتَتْهُ الْخُطْبَةُ كُلُّهَا، وَفَاتَتْهُ الْأُولَى مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ، وَأَدْرَكَ الْجُمُعَةَ بِإِدْرَاكِ الثَّانِيَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Rükûuna yetiştiği için o rekâtı geçerli saydığı malumdur. Böylece hutbeden bir kısma yetişmeyi şart koşan kimse için hiçbir delil olmadığını anlamış olursun; zira bir rekâta yetişen kimse hutbenin tamamını ve iki rekâtın birincisini kaçırmış, fakat ikinci [rekâta] yetişmekle cumaya yetişmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
حُكْمُ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ
Fakihlere Göre Cuma Namazının Hükmü
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ı zikretmeye koşun” buyruğu.
فِيهِ الْأَمْرُ بِالسَّعْيِ إِذَا نُودِيَ إِلَيْهَا، وَالْأَمْرُ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ مَا لَمْ يُوجَدْ لَهُ صَارِفٌ، وَلَا صَارِفَ لَهُ هُنَا، فَكَانَ يَكْفِي حِكَايَةَ الْإِجْمَاعِ عَلَى وُجُوبِهَا، كَمَا حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ قُدَامَةَ وَغَيْرُهُمَا، وَنَقَلَهُ الشَّوْكَانِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ ﵏، وَلَكِنْ وُجِدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْجُمُعَةَ لَيْسَتْ وَاجِبَةً، وَلَعَلَّهُ ظَنَّ أَنَّ فِي الْآيَةِ صَارِفًا لِلْأَمْرِ عَنِ الْوُجُوبِ، وَهُوَ مَا جَاءَ فِي آخِرِ السِّيَاقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ فَقَالُوا: إِنَّ الْأَمْرَ لِتَحْصِيلِ الْخَيْرِ الْمَذْكُورِ، وَقَدْ نُقِلَ عَنْ بَعْضِ أَتْبَاعِ بَعْضِ الْأَئِمَّةِ ﵏ مَا يُوهِمُ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِفَرْضٍ، وَهُوَ مُسَطَّرٌ فِي كُتُبِهِمْ، مِمَّا قَدْ يَغْتَرُّ بِهِ بَعْضُ الْبُسَطَاءِ وَلَا سِيَّمَا مَعَ ضَعْفِ
Bunda, ona çağrıldığında koşmanın emri vardır. Emir ise onu [başka bir manaya] çeviren bir karine bulunmadıkça vücub ifade eder; burada da onu çeviren bir karine yoktur. İbnü'l-Münzir, İbn Kudâme ve başkalarının naklettiği, Şevkânî'nin de aktardığı üzere onun farziyeti hakkındaki icmayı zikretmek yeterli olurdu. Bu, dört imamın rahimehumullâh da görüşüdür. Ancak cumanın vacip olmadığını söyleyenler de bulunmuştur; muhtemelen ayette emri vücubdan çeviren bir karine bulunduğunu zannetmişlerdir. O da siyakın sonunda Allah Teâlâ'nın: {وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ} “ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğunda geçen kısımdır. Nitekim şöyle demişlerdir: «Emir, zikredilen hayrı elde etmek içindir.» Bazı imamların rahimehumullâh tabiilerinden de cumanın farz olmadığını vehmettiren sözler nakledilmiş ve kitaplarında yazılmıştır. Bu durum, özellikle...
الْوَازِعِ وَكَثْرَةِ الشَّاغِلِ فِي هَذِهِ الْآوِنَةِ، مِمَّا يَسْتَوْجِبُ إِيرَادَهُ وَبَيَانَ رَدِّهِ مِنْ أَقْوَالِ أَصْحَابِهِمْ وَأَئِمَّتِهِمْ ﵏ جَمِيعًا.
...bu dönemde dini duyarlılığın zayıflaması ve meşgalelerin çoğalmasıyla birlikte bazı saf kimselerin aldanabileceği bir husustur. Dolayısıyla bunun zikredilmesi ve onların ashabı ile imamlarının rahimehumullâh görüşlerinden reddiyesinin açıklanması zorunlu hale gelmiştir.
فَعِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ حِكَايَةُ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ شُهُودَهَا سُنَّةٌ.
Mâlikîlere göre İbn Vehb'in Mâlik'ten, cumaya katılmanın sünnet olduğuna dair nakli vardır.
وَعِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ قَالَ الْخَطَّابِيُّ: فِيهَا الْخِلَافُ هَلْ هِيَ مِنْ فُرُوضِ الْأَعْيَانِ أَوْ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَةِ؟
Şâfiîlere göre Hattâbî şöyle demiştir: «Onun farz-ı ayn mı yoksa farz-ı kifâye mi olduğu konusunda ihtilaf vardır.»
وَعِنْدَ الْأَحْنَافِ قَالَ فِي شَرْحِ الْهِدَايَةِ: وَقَدْ نُسِبَ إِلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِفَرْضٍ.
Hanefîlere göre ise Şerhu'l-Hidâye'de şöyle denilmiştir: «Ebû Hanîfe'nin mezhebine onun farz olmadığı nispet edilmiştir.»
وَكُلُّهَا أَقْوَالٌ مَرْدُودَةٌ فِي الْمَذْهَبِ مِنْ أَصْحَابِهِمْ وَأَئِمَّةِ مَذَاهِبِهِمْ، فَلَزِمَ التَّنْبِيهُ عَلَيْهَا، وَبَيَانُ الْحَقِّ فِيهَا مِنْ كُتُبِهِمْ، وَمِنْ كَلَامِ أَصْحَابِهِمْ، وَإِلَيْكَ بَيَانُ ذَلِكَ:
Bunların hepsi, mezheplerinde bizzat kendi ashabı ve mezhep imamları tarafından reddedilmiş görüşlerdir. Bu sebeple bunlara dikkat çekmek ve bu konudaki hakikati bizzat onların kitaplarından ve ashabının sözlerinden açıklamak gerekli olmuştur. İşte bunun beyanı:
أَمَّا مَا نُسِبَ لِمَالِكٍ ﵀ فَقَدْ حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ وَرَدَّهُ بِقَوْلِهِ: وَحَكَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ شُهُودَهَا سُنَّةٌ، وَرَدَّ عَلَيْهِ قَوْلَهُ بِتَأْوِيلَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ مَالِكًا يُطْلِقُ السُّنَّةَ عَلَى الْفَرْضِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَرَادَ سُنَّةً عَلَى صِفَتِهَا لَا يُشَارِكُهَا فِيهَا سَائِرُ الصَّلَوَاتِ، حَسَبَ مَا شَرَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَفَعَلَهُ الْمُسْلِمُونَ، وَقَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ: عَزِيمَةُ الْجُمُعَةِ عَلَى كُلِّ مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ. اهـ. نَقْلًا مِنْ نَيْلِ الْأَوْطَارِ.
Mâlik'e rahimehullâh nispet edilen hususa gelince, bunu İbnü'l-Arabî İbn Vehb'den nakletmiş ve şu sözleriyle reddetmiştir: «İbn Vehb, Mâlik'ten cumaya katılmanın sünnet olduğunu nakletmiştir.» Onun bu sözünü iki teville reddetmiştir: Birincisi, Mâlik'in sünnet kelimesini farz için de kullanmasıdır. İkincisi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meşru kıldığı ve Müslümanların uyguladığı üzere, diğer namazların ortak olmadığı kendi hususi vasfında bir sünneti kastetmiş olmasıdır. Nitekim İbn Vehb, Mâlik'ten: «Ezânı duyan herkese cuma kesin bir farzdır (azîmettir)» rivayetinde bulunmuştur. Neylü'l-Evtâr'dan naklen [burada] bitti.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ قَوْلَ ابْنِ الْعَرَبِيِّ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - عَنْ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ فِي تَحَرُّزِهِمْ فِي الْفُتْيَا مِنْ قَوْلِ حَلَالٍ وَحَرَامٍ وَوَاجِبٍ. . . إِلَخْ، فِي سِيَاقِ مَا وَقَعَ مِنْ خِلَافٍ وَالنَّهْيِ عَنِ التَّعَصُّبِ، وَأَنَّ مَالِكًا أَشَدُّ تَحَفُّظًا فِي ذَلِكَ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ الْوَجْهَ الثَّانِيَ أَيْضًا رِوَايَةُ الْمُدَوَّنَةِ بِمَا نَصُّهُ مَا قَوْلُ مَالِكٍ: إِذَا اجْتَمَعَ الْأَضْحَى وَالْجُمُعَةُ أَوِ الْفِطْرُ فَصَلَّى رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْحَضَرِ الْعِيدَ مَعَ الْإِمَامِ ثُمَّ أَرَادَ أَلَّا يَشْهَدَ الْجُمُعَةَ هَلْ يَضَعُ ذَلِكَ عَنْهُ شُهُودُ صَلَاةِ الْعِيدِ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ إِتْيَانِ الْجُمُعَةِ؟ قَالَ لَا، كَانَ مَالِكٌ يَقُولُ: لَا يَضَعُ ذَلِكَ عَنْهُ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ إِتْيَانِ الْجُمُعَةِ، وَقَالَ مَالِكٌ: وَلَمْ يَبْلُغْنِي أَنَّ أَحَدًا أَذِنَ لِأَهْلِ الْعَوَالِي إِلَّا عُثْمَانُ، وَلَمْ يَكُنْ مَالِكٌ يَرَى الَّذِي فَعَلَ عُثْمَانُ، وَكَانَ يَرَى أَنَّ مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْجُمُعَةُ لَا يَضَعُهَا عَنْهُ إِذْنُ الْإِمَامِ، وَإِنْ شَهِدَ مَعَ الْإِمَامِ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ يَوْمِهِ ذَلِكَ عِيدًا. اهـ مِنَ الْمُدَوَّنَةِ، فَهَذِهِ نُصُوصٌ صَرِيحَةٌ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْجُمُعَةَ وَاجِبَةٌ لَا يَضَعُهَا عَمَّنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ إِذْنُ الْإِمَامِ بِصَرْفِ النَّظَرِ عَنْ فِقْهِ مَسْأَلَةِ الْعِيدِ وَالْجُمُعَةِ، فَإِنَّ فِيهَا خِلَافًا مَشْهُورًا، وَلَكِنْ يُهِمُّنَا
İbnü'l-Arabî'nin birinci vecihteki sözünü teyit eden hususlardan biri, Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Mâlik ve diğerlerinin fetvada helal, haram, vacip vb. demekten sakındıklarına dair zikrettiği açıklamasıdır; bu da meydana gelen ihtilaf ve taassubun yasaklanması bağlamında geçmiş olup Mâlik'in bu konuda son derece temkinli davrandığını gösterir. İkinci vechi teyit eden bir diğer husus ise el-Müdevvene'deki şu rivayettir: «Kurban veya Ramazan bayramı ile cuma aynı güne denk geldiğinde şehir ahalisinden bir adam bayram namazını imamla kılsa, sonra da cumaya katılmamak istese; bayram namazına katılmış olması onun üzerinden cumaya gitme vecibesini düşürür mü? Mâlik'in görüşü nedir? [İbnü'l-Kāsım] şöyle dedi: Hayır, Mâlik şöyle derdi: Bu, onun üzerinden cuma namazına gitme vecibesini düşürmez. Mâlik şöyle demiştir: Osman dışında hiç kimsenin Avâlî halkına [cumaya gelmeme konusunda] izin verdiği bana ulaşmadı. Mâlik, Osman'ın yaptığını da uygun görmezdi; kendisine cuma vacip olan kimseden, aynı gün daha önce imamla bayram namazını kılmış olsa bile, imamın izninin bu farziyeti düşürmeyeceği görüşündeydi.» el-Müdevvene'den [nakil] bitti. İşte bunlar, Mâlik'ten cumanın vacip olduğuna, bayram ve cuma meselesinin fıkhından sarfınazar -ki onda meşhur bir ihtilaf vardır- kendisine cuma vacip olan kimseden imamın izninin bunu düşürmeyeceğine dair sarih nasslardır. Ancak bizi ilgilendiren...
تَنْصِيصُ مَالِكٍ عَلَى خُصُوصِ الْجُمُعَةِ، وَفِي مُخْتَصَرِ خَلِيلٍ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، مَا نَصُّهُ: وَلَزِمَتِ الْمُكَلَّفَ الْحُرَّ الذَّكَرَ بِلَا عُذْرٍ، قَالَ شَارِحُهُ الْخُرَشِيُّ: لَزِمَتْ وَوَجَبَ إِثْمُ تَارِكِهَا وَعُقُوبَتُهُ، فَهَذِهِ أَقْوَالُ الْمَالِكِيَّةِ وَحَقِيقَةُ مَذْهَبِ مَالِكٍ ﵀.
...Mâlik'in bizzat cumanın kendisine nass koymasıdır. Mâlikîlerin Muhtasaru Halîl kitabında aynen şöyle geçer: «Özrü bulunmayan mükellef, hür ve erkek kimseye [cuma] lâzımdır.» Şârihi el-Haraşî şöyle der: «Lâzım olmuştur; terk edenin günahkâr olması ve cezalandırılması vacip olmuştur.» İşte bunlar Mâlikîlerin sözleri ve Mâlik'in rahimehullâh mezhebinin hakikatidir.
أَمَّا الشَّافِعِيَّةُ فَقَالَ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ، مَا نَصُّهُ: صَلَاةُ الْجُمُعَةِ وَاجِبَةٌ لِمَا رَوَى جَابِرٌ وَسَاقَ حَدِيثَهُ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: إِنَّمَا تَتَعَيَّنُ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ حُرٍّ ذَكَرٍ مُقِيمٍ بِلَا مَرَضٍ وَنَحْوِهِ، إِلَى أَنْ قَالَ: أَمَّا حُكْمُ الْمَسْأَلَةِ فَالْجُمُعَةُ فَرْضُ عَيْنٍ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ غَيْرَ أَصْحَابِ الْأَعْذَارِ، وَالنَّقْصُ الْمَذْكُورُ بَيْنَ هَذَا هُوَ الْمَذْهَبُ، وَهُوَ الْمَنْصُوصُ لِلشَّافِعِيِّ فِي كُتُبِهِ، وَقَطَعَ بِهِ الْأَصْحَابُ فِي جَمِيعِ الطُّرُقِ إِلَّا مَا حَكَاهُ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ فِي تَعْلِيقِهِ وَصَاحِبُ الشَّامِلِ وَغَيْرُهُمَا مِنْ بَعْضِ الْأَصْحَابِ أَنَّهُ غَلِطَ، فَقَالَ: هِيَ فَرْضُ كِفَايَةٍ، قَالُوا: وَسَبَبُ غَلَطِهِ أَنَّ الشَّافِعِيَّ قَالَ: مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْجُمُعَةُ وَجَبَتْ عَلَيْهِ صَلَاةُ الْعِيدَيْنِ، وَغَلِطَ مَنْ فَهِمَهُ ; لِأَنَّ مُرَادَ الشَّافِعِيِّ مَنْ خُوطِبَ بِالْجُمُعَةِ وُجُوبًا خُوطِبَ بِالْعِيدَيْنِ مُتَأَكِّدًا، وَاتَّفَقَ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ وَسَائِرُ مَنْ حَكَى هَذَا الْوَجْهَ عَلَى غَلَطِ قَائِلِهِ، قَالَ الْقَاضِي أَبُو إِسْحَاقَ الْمَرْوَزِيُّ: لَا يَحِلُّ أَنْ يُحْكَى هَذَا عَنِ الشَّافِعِيِّ وَلَا يُخْتَلَفَ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ الْجُمُعَةَ فَرْضُ عَيْنٍ، وَنَقَلَ ابْنُ الْمُنْذِرِ فِي كِتَابَيْهِ كِتَابِ الْإِجْمَاعِ وَالْإِشْرَاقِ: إِجْمَاعَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وُجُوبِ الْجُمُعَةِ. اهـ مِنَ الْمَجْمُوعِ لِلنَّوَوِيِّ، وَهَذَا الَّذِي حَكَاهُ النَّوَوِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْمَرْوَزِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ هُوَ الْمَنْصُوصُ عَنْهُ فِي كِتَابِ الْأُمِّ لِلشَّافِعِيِّ نَفْسِهِ، قَالَ مُجَلَّدَ (١) ص ٨٨١ تَحْتَ عُنْوَانِ: إِيجَابُ الْجُمُعَةِ بَعْدَمَا ذَكَرَ الْآيَةَ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، قَالَ: وَدَلَّتِ السُّنَّةُ مِنْ فَرْضِ الْجُمُعَةِ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ كِتَابُ اللَّهِ ﵎ وَسَاقَ حَدِيثَ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ يَعْنِي الْجُمُعَةَ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ» إِلَى أَنْ قَالَ: وَالتَّنْزِيلُ ثُمَّ السُّنَّةُ يَدُلَّانِ عَلَى إِيجَابِ الْجُمُعَةِ، وَقَالَ: وَمَنْ كَانَ مُقِيمًا بِبَلَدٍ تَجِبُ فِيهِ الْجُمُعَةُ مِنْ بَالِغٍ حُرٍّ لَا عُذْرَ لَهُ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْجُمُعَةُ، فَهَذِهِ نُصُوصُ الشَّافِعِيِّ عَامَّةً فِي الْوُجُوبِ وَخَاصَّةً فِي الْأَعْيَانِ، وَهَذَا بَيَانٌ كَافٍ لِمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵀ مِنْ نَصِّ كِتَابِهِ الْأُمِّ. اهـ.
Şâfiîlere gelince, el-Mühezzeb sahibi aynen şöyle demiştir: «Câbir'in rivayet ettiği hadisten dolayı cuma namazı vaciptir» deyip hadisini zikretmiştir. Nevevî el-Mühezzeb şerhi el-Mecmû'da şöyle demiştir: «Bu ancak hastalık vb. bir mazereti bulunmayan her mükellef, hür, erkek ve mukim kimseye farz-ı ayn olur.» Devamla şöyle demiştir: «Meselenin hükmüne gelince; cuma, mazeret sahipleri ve zikredilen eksiklikler dışındaki her mükellefe farz-ı ayndır. Mezhep budur ve Şâfiî'nin kitaplarında nass ile belirttiği de budur. Kādî Ebü't-Tayyib'in Ta'lîka'sında, eş-Şâmil sahibinin ve diğerlerinin bazı ashabdan [naklettiği], onun yanılarak: 'Cuma farz-ı kifâyedir' demesi hariç, mezhep âlimleri bütün tarîklerde bunu kesin olarak belirtmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Onun yanılmasının sebebi, Şâfiî'nin: 'Kendisine cuma vacip olan kimseye iki bayram namazı da vacip olur' sözüdür; bunu böyle anlayan yanılmıştır. Çünkü Şâfiî'nin muradı, cumaya vücub derecesinde muhatap olan kimsenin, bayram namazlarına da tekidli sünnet olarak muhatap olmasıdır. Kādî Ebü't-Tayyib ve bu görüşü nakleden diğer bütün âlimler, bunu söyleyenin yanıldığı hususunda ittifak etmişlerdir. Kādî Ebû İshak el-Mervezî şöyle demiştir: 'Bunun Şâfiî'den nakledilmesi helal değildir ve Şâfiî'nin mezhebinin cumanın farz-ı ayn olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur.' İbnü'l-Münzir de Kitâbü'l-İcmâ' ve el-İşrâk adlı iki kitabında, Müslümanların cumanın vücubu üzerindeki icmasını nakletmiştir.» Nevevî'nin el-Mecmû'undan [nakil] bitti. Nevevî, İbnü'l-Münzir ve el-Mervezî'nin Şâfiî'den naklettikleri bu husus, bizzat Şâfiî'nin el-Ümm adlı kitabında nass olarak belirttiği görüştür. Şâfiî (1. cilt, s. 188'de), {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman” ayetini zikrettikten sonra «İcâbü'l-Cuma (Cumanın Farz Kılınması)» başlığı altında şöyle demiştir: «Sünnet de cumanın farz oluşu hususunda Allah celle celâluhu'nun Kitabı'nın delalet ettiğine delalet etmiştir» ve: {نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ يَعْنِي الْجُمُعَةَ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ} “Bizler kıyamet gününde en son gelen ve en öne geçenleriz; şu kadar var ki onlara Kitap bizden önce, bize ise onlardan sonra verildi. Sonra bu gün, yani cuma, onlara farz kılınan gündü ama onda ihtilafa düştüler. Allah bizi ona hidayet etti, diğer insanlar da bu konuda bize tâbidir” hadisini zikretmiştir. Devamla şöyle demiştir: «Kur'an ve ardından sünnet, cumanın farz olduğuna delalet etmektedir.» Yine şöyle demiştir: «Cumanın vacip olduğu bir beldede ikamet eden bâliğ, hür ve mazeretsiz kimseye cuma vacip olur.» İşte bunlar Şâfiî'nin hem genel olarak farziyet hem de özel olarak farz-ı ayn konusundaki nasslarıdır. Bu da Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebini bizzat el-Ümm kitabındaki nassından açıklayan kâfi bir beyandır.
الْحَدِيثُ الَّذِي اسْتَدَلَّ بِهِ الشَّافِعِيُّ ﵀: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ» هُوَ عَيْنُ الْحَدِيثِ الَّذِي بَوَّبَ عَلَيْهِ الْبُخَارِيُّ وُجُوبَ الْجُمُعَةِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ مِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ» فَفِيهِ التَّنْصِيصُ عَلَى الْفَرْضِيَّةِ.
Şâfiî'nin rahimehullâh delil getirdiği: {نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ} “Bizler sonuncular ve öncekileriz” hadisi, Buhârî'nin cuma namazının vücubuna dair bab başlığı koyduğu hadisin ta kendisidir. Ondan istidlal ciheti ise [Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ} “Sonra bu gün, onlara farz kılınan gündü” buyruğudur; zira bunda farziyete dair açık nas vardır.
أَمَّا الْأَحْنَافُ، فَقَالَ فِي شَرْحِ الْهِدَايَةِ مَا نَصُّهُ: وَقَدْ نُسِبَ إِلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِفَرْضٍ، ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا مِنْ جَهْلِهِمْ، وَسَبَبُ غَلَطِهِمْ قَوْلُ الْقُدُورِيِّ: وَمَنْ صَلَّى الظُّهْرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي مَنْزِلِهِ وَلَا عُذْرَ لَهُ كُرِهَ لَهُ ذَلِكَ وَجَازَتْ صَلَاتُهُ، وَإِنَّمَا أَرَادَ حَرُمَ عَلَيْهِ وَصَحَّتِ الظُّهْرُ بِتَرْكِ الْفَرْضِ، إِلَى آخِرِهِ.
Hanefîlere gelince, Şerhu'l-Hidâye'de aynen şöyle denilmiştir: «Ebû Hanîfe'nin mezhebine onun farz olmadığı nispet edilmiştir.» Sonra şöyle devam etmiştir: «Bu onların cehaletindendir. Yanılmalarının sebebi ise Kudûrî'nin: 'Cuma günü evinde mazeretsiz olarak öğle namazını kılan kimse için bu mekruh olur ve namazı caizdir' sözüdür. Halbuki o, bunun kendisine haram olduğunu ve farzı terk etmekle birlikte öğle namazının sahih olduğunu kastetmiştir...» ila ahirih.
ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ صَرَّحَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّهَا فَرْضٌ آكَدُ مِنَ الظُّهْرِ، وَذَكَرَ أَوَّلَ الْبَابِ، اعْلَمْ أَنَّ الْجُمُعَةَ فَرِيضَةٌ مُحْكَمَةٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ، فَحُكِيَ الْإِجْمَاعُ عَلَى وُجُوبِهَا وَجَهْلِ مَنْ نَسَبَ إِلَى مَذْهَبِهِمِ الْقَوْلَ بِعَدَمِ فَرْضِيَّتِهَا، وَهَذِهِ أَيْضًا حَقِيقَةُ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ وَأَنَّهَا عِنْدَ أَصْحَابِهِ آكَدُ مِنَ الظُّهْرِ.
Sonra şöyle demiştir: «Ashabımız (âlimlerimiz) cumanın öğleden daha tekidli bir farz olduğunu açıkça belirtmişlerdir.» Babın başında da şöyle zikretmiştir: «Bil ki cuma namazı Kitap, Sünnet ve İcma ile muhkem bir farzdır.» Böylece onun vücubu ve mezheplerine farz olmadığı görüşünü nispet edenlerin cahilliği üzerine icma nakledilmiştir. Bu da Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebinin hakikatidir ve cuma onun ashabı nezdinde öğle namazından daha tekidlidir.
أَمَّا الْحَنَابِلَةُ، فَقَالَ فِي الْمُغْنِي مَا نَصُّهُ: الْأَصْلُ فِي فَرْضِ الْجُمُعَةِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَالْإِجْمَاعُ، وَسَاقَ الْآيَةَ: إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ الْآيَةَ، وَقَالَ بَعْدَهَا: فَصْلٌ: وَتَجِبُ الْجُمُعَةُ وَالسَّعْيُ إِلَيْهَا سَوَاءٌ كَانَ مَنْ يُقِيمُهَا سُنِّيًّا أَوْ مُبْتَدِعًا أَوْ عَدْلًا أَوْ فَاسِقًا، نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ، وَهَذَا أَعَمُّ وَأَشْمَلُ، حَتَّى مَعَ الْإِمَامِ غَيْرِ الْعَادِلِ وَغَيْرِ السُّنِّيِّ.
Hanbelîlere gelince, el-Muğnî'de aynen şöyle denilmiştir: «Cumanın farziyetinde asıl olan [delil] Kitap, Sünnet ve İcmadır.» Sonra {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman” ayetini sonuna kadar sevk etmiş ve ardından şöyle demiştir: «Fasıl: Cuma namazı ve ona koşmak; onu kıldıran ister Sünnî ister bidat ehli, ister adil ister fâsık olsun vaciptir. Ahmed bunu nass ile belirtmiştir.» Bu ise, âdil olmayan ve Sünnî olmayan imamın arkasında bile [cumanın vacip oluşuyla] daha genel ve daha kapsamlıdır.
فَهَذِهِ نُصُوصُ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ فِي وُجُوبِ الْجُمُعَةِ وَفَرْضِهَا عَلَى الْأَعْيَانِ، فَلَمْ يَبْقَ لِأَحَدٍ بَعْدَ ذَلِكَ أَدْنَى شُبْهَةٍ يَلْتَمِسُهَا مِنْ أَيِّ مَذْهَبٍ، وَلَا تَتَبُّعِ شَوَاذِّهِ لِلتَّهَاوُنِ بِفَرْضِ الْجُمُعَةِ لِنِيَابَةِ الظُّهْرِ عَنْهَا.
İşte bunlar, dört mezhebin cumanın vücubu ve farz-ı ayn oluşu hakkındaki nasslarıdır. Artık bundan sonra hiç kimse için herhangi bir mezhepten medet umacağı en ufak bir şüphe ve öğlenin onun yerine geçeceği gerekçesiyle cuma farzını hafife almak için şâz görüşlerin peşine düşme imkânı kalmamıştır.
ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ قَرِينَةً عَلَى هَذَا الْوُجُوبِ، وَأَنَّهُ لَا صَارِفَ لِلْأَمْرِ عَنْ وُجُوبِ السَّعْيِ إِلَيْهَا، وَذَلِكَ أَنَّ مَعَ الْأَمْرِ بِالسَّعْيِ إِلَيْهَا الْأَمْرَ بِتَرْكِ الْبَيْعِ وَالنَّهْيِ عَنْهُ، وَإِذَا كَانَ تَرْكُ الْبَيْعِ وَاجِبًا مِنْ أَجْلِهَا فَمَا وَجَبَ هُوَ مِنْ أَجْلِهِ كَانَ وُجُوبُهُ هُوَ أَوْلَى، قَالَ فِي الْمُغْنِي: فَأَمَرَ بِالسَّعْيِ، وَيَقْتَضِي الْأَمْرُ الْوُجُوبَ وَلَا يَجِبُ السَّعْيُ إِلَّا إِلَى الْوَاجِبِ، وَنَهَى عَنِ الْبَيْعِ لِئَلَّا يُشْغَلَ بِهِ عَنْهَا، فَلَوْ لَمْ تَكُنْ وَاجِبَةً لَمَا نَهَى عَنِ الْبَيْعِ مِنْ أَجْلِهَا، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، وَالْأَحَادِيثُ فِي الْوَعِيدِ لِتَارِكِهَا بِدُونِ عُذْرٍ مَشْهُورَةٌ تُؤَكِّدُ هَذَا الْوُجُوبَ.
Ayrıca bil ki ayette bu vücuba ve emri cumaya koşmanın vücubundan çevirecek bir karine olmadığına dair bir delil vardır: O da ona koşma emriyle birlikte alışverişi terk etme emrinin ve onun yasaklanmasının bulunmasıdır. Alışverişi terk etmek onun için vacip olduğuna göre, kendisi için vacip kılınan şeyin vacip olması evleviyetle gerekir. el-Muğnî'de şöyle denilmiştir: «Koşmayı emretmiştir; emir vücub gerektirir ve koşmak ancak vacip olan bir şeye vacip olur. Ondan alıkoymasın diye de alışverişi yasaklamıştır. Şayet vacip olmasaydı, onun uğruna alışveriş yasaklanmazdı.» Gördüğün gibi bu gayet açıktır. Mazeretsiz olarak onu terk eden kimse hakkındaki tehdit hadisleri de meşhur olup bu vücubu pekiştirmektedir.
مِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي الْجَعْدِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ تَرَكَ ثَلَاثَ جُمَعٍ تَهَاوُنًا بِهَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ قَلْبَهُ» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَسَكَتَ عَنْهُ.
Bunlardan biri Ebu'l-Ca'd hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {مَنْ تَرَكَ ثَلَاثَ جُمَعٍ تَهَاوُنًا بِهَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ قَلْبَهُ} “Kim önemsemeyerek (hafife alarak) üç cumayı terk ederse, Allah onun kalbini mühürler” buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiş ve hakkında sükût etmiştir.
وَفِي الْمُنْتَقَى، قَالَ: رَوَاهُ الْخَمْسَةُ أَيْ مَا عَدَا الْبُخَارِيَّ وَمُسْلِمًا، وَفِي الْمُنْتَقَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ﵄ سَمِعَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَلَى أَعْوَادِ مِنْبَرِهِ: «لَيَنْتَهِيَنَّ
el-Müntekā'da şöyle demiştir: «Bunu beş [imam] yani Buhârî ve Müslim dışındakiler rivayet etmiştir.» Yine el-Müntekā'da Ebû Hüreyre ve İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ, minberinin basamakları üzerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittikleri nakledilmiştir: {لَيَنْتَهِيَنَّ...
أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ، أَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ، ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ» ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
...أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ، أَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ، ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ} “Birtakım topluluklar ya cumaları terk etmekten kesinlikle vazgeçerler ya da Allah onların kalplerini mutlaka mühürler, sonra da muhakkak gafillerden olurlar”. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِقَوْمٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ: «لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رَجُلًا يُصَلِّي بِالنَّاسِ ثُمَّ أُحَرِّقُ عَلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ بُيُوتَهُمْ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ.
İbn Mes'ûd'dan [rivayet edildiğine göre], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem cumaya gelmeyen bir topluluk hakkında şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رَجُلًا يُصَلِّي بِالنَّاسِ ثُمَّ أُحَرِّقُ عَلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ بُيُوتَهُمْ} “Bir adama insanlara namaz kıldırmasını emretmeyi, sonra da cumaya gelmeyen adamların evlerini üzerlerine yakmayı düşündüm”. Bunu Ahmed ve Müslim rivayet etmiştir.
وَقَدْ فَسَّرَ الطَّبْعَ فِي حَدِيثِ أَبِي الْجَعْدِ بِأَنَّهُ طَبْعُ النِّفَاقِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْمُنَافِقُونَ» : ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ [٦٣ \ ٣] ، وَقِيلَ: طَبْعُ ضَلَالٍ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ. ثُمَّ يَكُونُ أَيِ: الْقَلْبُ كَالْكُوزِ مُجَخِّيًا لَا يَعْرِفُ مَعْرُوفًا، وَلَا يُنْكِرُ مُنْكَرًا، نَسْأَلُ اللَّهَ الْعَافِيَةَ وَالسَّلَامَةَ لَنَا وَلِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ وَالتَّوْفِيقَ لِفَضْلِ هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي خَصَّ اللَّهُ بِهِ هَذِهِ الْأُمَّةَ.
Ebu'l-Ca'd hadisindeki mühürleme (tab'), Münâfikûn Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ} “Bu, onların iman edip sonra inkâr etmeleri sebebiyledir. Dolayısıyla kalpleri mühürlenmiştir; artık anlamazlar” [Münâfikûn, 63/3] buyruğunda olduğu gibi nifak mührü olarak tefsir edilmiştir. Hadiste geçtiği üzere dalalet mührü olduğu da söylenmiştir: «Sonra o -yani kalp- altı üstüne gelmiş bir testi gibi olur; ne bir iyiliği bilir ne de bir kötülüğü reddeder.» Kendimiz ve bütün Müslümanlar için Allah'tan afiyet ve selamet, Allah'ın bu ümmete tahsis ettiği bu günün faziletine muvaffakiyet dileriz.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
مَنِ الْمُخَاطَبُ بِالسَّعْيِ هُنَا؟ ، أَيْ: مَنِ الَّذِي تَجِبُ عَلَيْهِ الْجُمُعَةُ؟ تَسْتَهِلُّ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، وَهُوَ نِدَاءٌ عَامٌّ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ ذَكَرٍ، وَأُنْثَى، وَحُرٍّ، وَعَبْدٍ صَحِيحٍ وَمَرِيضٍ، فَشَمَلَ كُلَّ مُكَلَّفٍ عَلَى الْإِطْلَاقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ.
Burada koşmakla muhatap olan kimdir? Yani kendisine cuma namazı farz olan kimdir? Yüce ayet Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” buyruğu ile başlamaktadır. Bu, erkek ve kadın, hür ve köle, sağlıklı ve hasta her mümine yönelik umumi bir hitaptır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Ey iman edenler! Oruç üzerinize farz kılındı” buyruğunda olduğu gibi mutlak olarak her mükellefi kapsamaktadır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (فَاسْعَوْا) الْوَاوُ فِيهِ لِلْجَمْعِ، وَإِنْ كَانَتْ لِلْمُذَكَّرِ إِلَّا أَنَّهَا عَائِدَةٌ إِلَى الْمَوْصُولِ السَّابِقِ وَهُوَ عَامٌّ كَمَا تَقَدَّمَ، فَيَكُونُ طَلَبُ السَّعْيِ مُتَوَجِّهًا إِلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ الدَّلِيلُ.
Allah Teâlâ'nın: {(فَاسْعَوْا)} “hemen koşun” buyruğundaki vâv harfi çoğul içindir. Müzekker için olsa da daha önceki ism-i mevsûle racidir; o da yukarıda geçtiği üzere umumidir. Dolayısıyla koşma talebi, delilin istisna ettiği kimseler dışında her mükellefe yöneliktir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الدَّلِيلُ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ أَصْنَافًا، مِنْهَا: الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، وَمِنْهَا الْمُخْتَلَفُ فِيهِ.
Delil, bu umumiyetten birtakım sınıfları istisna etmiştir; bunlardan kimi üzerinde ittifak edilmiş, kimi hakkında ise ihtilaf edilmiştir.
فَمِنَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: مَا أَخْرَجَ مِنْ عُمُومِ خِطَابِ التَّكْلِيفِ كَالصَّغِيرِ وَالنَّائِمِ وَالْمَجْنُونِ لِحَدِيثِ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ» .
Üzerinde ittifak edilenlerden biri; {رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ} “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır” hadisinden ötürü çocuk, uyuyan ve mecnun gibi teklif hitabının genelinden çıkarılan kimselerdir.
وَمَا خَرَجَ مِنْ خُصُوصِ الْجُمُعَةِ، كَالْمَرْأَةِ إِجْمَاعًا فَلَا جُمُعَةَ عَلَى النِّسَاءِ، وَكَالْمَرِيضِ فَلَا جُمُعَةَ عَلَيْهِ اتِّفَاقًا كَذَلِكَ.
Biri de bizzat cumanın hususiyetinden çıkarılanlardır; icma ile kadın gibi -kadınlara cuma farz değildir- ve yine ittifakla hasta gibi -aynı şekilde ona da cuma farz değildir-.
وَهُوَ مَنْ يَشُقُّ عَلَيْهِ أَوْ يَزِيدُ مَرَضُهُ، وَمَنْ يُمَرِّضُهُ تَابِعٌ لَهُ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُسَافِرِ
O da [cumaya gitmek] kendisine meşakkat veren veya hastalığını artıran kimsedir; ona bakan kimse de ona tâbidir. Yolcu...
وَالْمَمْلُوكِ، وَمَنْ فِي حُكْمِ الْمُسَافِرِ وَهُمْ أَهْلُ الْبَوَادِي.
...köle ve yolcu hükmünde olan çöl halkı (bedeviler) hakkında ise ihtilaf edilmiştir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خِطَابٌ لِلْمُكَلَّفِينَ بِإِجْمَاعٍ وَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَرْضَى، وَالزَّمْنَى، وَالْعَبِيدُ، وَالنِّسَاءُ بِالدَّلِيلِ، وَالْعُمْيَانُ، وَالشَّيْخُ الَّذِي لَا يَمْشِي إِلَّا بِقَائِدٍ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ.
Kurtubî şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” buyruğu, icma ile mükelleflere yönelik bir hitaptır. Hastalar, kötürümler, köleler ve kadınlar delil ile; âmâlar ve Ebû Hanîfe'ye göre ancak bir yedekçiyle yürüyebilen yaşlı kimse de bundan istisna edilir.»
رَوَى أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَعَلَيْهِ الْجُمُعَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلَّا مَرِيضًا، أَوْ مُسَافِرًا، أَوِ امْرَأَةً، أَوْ صَبِيًّا، أَوْ مَمْلُوكًا، فَمَنِ اسْتَغْنَى بِلَهْوٍ، أَوْ تِجَارَةٍ، اسْتَغْنَى اللَّهُ عَنْهُ، وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ» ، خَرَّجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. اهـ.
Ebû ez-Zübeyr Câbir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَعَلَيْهِ الْجُمُعَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلَّا مَرِيضًا، أَوْ مُسَافِرًا، أَوِ امْرَأَةً، أَوْ صَبِيًّا، أَوْ مَمْلُوكًا، فَمَنِ اسْتَغْنَى بِلَهْوٍ، أَوْ تِجَارَةٍ، اسْتَغْنَى اللَّهُ عَنْهُ، وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsa, hasta, yolcu, kadın, çocuk veya köle müstesna olmak üzere cuma günü cuma namazı ona farzdır. Kim bir eğlence veya ticaretle meşgul olup [cumaya] ihtiyaç duymazsa, Allah da ona muhtaç olmadığını gösterir. Allah zengindir, övülmeye layıktır”. Bunu Dârekutnî tahrîc etmiştir.
وَيَشْهَدُ لِمَا رَوَاهُ الْقُرْطُبِيُّ مَا رَوَاهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي بُلُوغِ الْمَرَامِ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الْجُمُعَةُ حَقٌّ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِي جَمَاعَةٍ إِلَّا أَرْبَعَةً: مَمْلُوكًا، وَامْرَأَةً، وَصَبِيًّا، وَمَرِيضًا» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ.
Kurtubî'nin rivayet ettiğine, İbn Hacer'in Bulûğu'l-Merâm'da Târık b. Şihâb'dan radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis şahitlik eder: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: {الْجُمُعَةُ حَقٌّ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِي جَمَاعَةٍ إِلَّا أَرْبَعَةً: مَمْلُوكًا، وَامْرَأَةً، وَصَبِيًّا، وَمَرِيضًا} “Cuma namazı, dördü müstesna olmak üzere her Müslümana cemaatle [kılınması] vacip bir haktır: Köle, kadın, çocuk ve hasta”. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
وَقَالَ: طَارِقٌ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَذَكَرَ أَبُو دَاوُدَ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ ﷺ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ، وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ مِنْ رِوَايَةِ طَارِقٍ الْمَذْكُورِ عَنْ أَبِي مُوسَى. اهـ.
Ve şöyle demiştir: «Târık, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bizzat] işitmemiştir.» Ebû Dâvûd onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördüğünü fakat kendisinden işitmediğini belirtmiştir. Hâkim ise bunu zikredilen Târık'ın Ebû Mûsâ'dan yaptığı rivayetle tahric etmiştir.
قَالَ الصَّنْعَانِيُّ: يُرِيدُ الْمُؤَلِّفُ بِهَذَا، أَيْ بِرِوَايَةٍ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّهُ أَصْبَحَ مُتَّصِلًا.
San'ânî şöyle demiştir: «Müellif bununla -yani Ebû Mûsâ'dan yapılan rivayetle- onun muttasıl hale geldiğini kastetmektedir.»
قَالَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، وَابْنِ عُمَرَ وَمَوْلًى لِابْنِ الزُّبَيْرِ، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَنَاقَشَ سَنَدَهُ.
Şöyle devam etmiştir: «Bu konuda Temîm ed-Dârî, İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'in bir azatlısından da [rivayetler] vardır. Bunu Beyhakî rivayet etmiş ve senedini tartışmıştır.»
وَقَالَ: وَفِيهِ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا «خَمْسَةٌ لَا جُمُعَةَ عَلَيْهِمْ: الْمَرْأَةُ، وَالْمُسَافِرُ، وَالْعَبْدُ، وَالصَّبِيُّ، وَأَهْلُ الْبَادِيَةِ» . اهـ.
Ve şöyle demiştir: «Bu konuda ayrıca Ebû Hüreyre'den merfû olarak: {خَمْسَةٌ لَا جُمُعَةَ عَلَيْهِمْ: الْمَرْأَةُ، وَالْمُسَافِرُ، وَالْعَبْدُ، وَالصَّبِيُّ، وَأَهْلُ الْبَادِيَةِ} “Beş kişiye cuma farz değildir: Kadın, yolcu, köle, çocuk ve çöl halkı (bedeviler)” hadisi de vardır.»
وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَى حَدِيثَ طَارِقٍ كَمَا سَاقَهُ صَاحِبُ الْبُلُوغِ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِيهِ: قَالَ الْحَافِظُ: وَصَحَّحَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ.
el-Müntekā sahibi de Târık hadisini Bulûğ sahibinin sevk ettiği gibi zikretmiştir. Şevkânî bu konuda şöyle demiştir: «Hâfız: 'Bunu birden çok âlim tashih etmiştir' dedi.»
وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: لَيْسَ إِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ بِذَاكَ، وَذَكَرَ صُحْبَةَ طَارِقٍ، وَنَقَلَ قَوْلَ الْعِرَاقِيِّ، فَإِذَا ثَبَتَتْ صُحْبَتُهُ فَالْحَدِيثُ صَحِيحٌ، وَغَايَتُهُ أَنْ يَكُونَ مُرْسَلَ صَحَابِيٍّ وَهُوَ حُجَّةٌ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، إِنَّمَا خَالَفَ فِيهِ أَبُو إِسْحَاقَ الِاسْفِرَائِينِيُّ، بَلِ ادَّعَى بَعْضُ الْأَحْنَافِ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ مُرْسَلَ الصَّحَابِيِّ حُجَّةٌ. اهـ.
Hattâbî ise: «Bu hadisin isnadı pek sağlam değildir» demiş ve Târık'ın sahâbî oluşunu zikretmiştir. Irâkî'nin sözü de nakledilmiştir: Onun sahâbî olduğu sabit olduğuna göre hadis sahihtir; en fazla sahâbî mürseli olur ki o da cumhur nezdinde hüccettir. Bu konuda sadece Ebû İshak el-İsferâyînî muhalefet etmiştir, hatta bazı Hanefîler sahâbî mürselinin hüccet olduğu hususunda icma olduğunu iddia etmişlerdir.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ: عَلَى أَنَّهُ قَدِ انْدَفَعَ الْإِعْلَالُ بِالْإِرْسَالِ بِمَا فِي رِوَايَةِ الْحَاكِمِ مِنْ ذِكْرِ أَبِي مُوسَى إِلَى آخِرِهِ، أَيْ صَارَ مَوْصُولًا، كَمَا قَالَ ابْنُ حَجَرٍ سَابِقًا.
Şevkânî şöyle demiştir: «Hâkim'in rivayetinde Ebû Mûsâ'nın zikredilmesiyle hadisin mürsel olma illetinin kalktığı hususuna gelince; yani daha önce İbn Hacer'in de belirttiği gibi hadis mevsul (muttasıl) hale gelmiştir.»
وَوَجْهُ حُجِّيَّةِ مُرْسَلِ الصَّحَابِيِّ عِنْدَهُمْ، هُوَ أَنَّ الصَّحَابِيَّ إِذَا أَرْسَلَ الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَيَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ وَاسِطَةٌ وَتِلْكَ الْوَاسِطَةُ هِيَ صَحَابِيٌّ آخَرُ وَالصَّحَابِيُّ ثِقَةٌ، فَتَكُونُ الْوَاسِطَةُ السَّاقِطَةُ ثِقَةً، فَيَصِحُّ الْحَدِيثُ، وَلِذَا ادَّعَى بَعْضُ الْأَحْنَافِ أَنَّ مُرْسَلَ الصَّحَابِيِّ حُجَّةٌ لِهَذَا السَّبَبِ، وَعَلَى هَذَا مُنَاقَشَةُ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالتَّفْسِيرِ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَبِالتَّأَمُّلِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَعُمُومِ السِّيَاقِ يَظْهَرُ مِنْ مَجْمُوعِهِ شَهَادَةُ الْقُرْآنِ، إِلَى صِحَّةِ ذَلِكَ لِدَلَالَةِ الْإِيمَاءِ.
Onlara göre sahâbî mürselinin hüccet olmasının gerekçesi şudur: Sahâbî hadisi mürsel olarak rivayet edip [aradaki râviyi anmadan] doğrudan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet etmediğinde, kendisi ile Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir vasıta bulunmuş olur ve bu vasıta da başka bir sahâbîdir. Sahâbî ise sikadır (güvenilirdir). Dolayısıyla aradan düşen vasıta sika olduğundan hadis sahih olur. İşte bu sebeple bazı Hanefîler sahâbî mürselinin hüccet olduğunu ileri sürmüşlerdir. Hadis ve tefsir ehlinin bu meseleyi tartışması da bu minval üzeredir. Âyet-i kerîmeye ve siyakın geneline dikkatle bakıldığında, bütünü göz önüne alındığında îma delaleti yoluyla Kur'an'ın bunun sıhhatine şahitlik ettiği görülür.
أَمَّا عَنِ النِّسَاءِ فَفِيهِ الْإِجْمَاعُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَيَشْهَدُ لَهُ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى السَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَتَرْكِ الْبَيْعِ مِنْ أَجْلِهَا، ثُمَّ الِانْتِشَارِ بَعْدَهَا فِي الْأَرْضِ وَالِابْتِغَاءِ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ بِالْعَمَلِ وَالْكَسْبِ يُشْعِرُ بِأَنَّ هَذَا كُلَّهُ لِلرِّجَالِ ; لِأَنَّ الْمَرْأَةَ مَحَلُّهَا فِي بَيْتِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ [٣٣ \ ٣٣] .
Kadınlara gelince, daha önce geçtiği üzere bu konuda icma vardır. Cuma [namazına] koşmaya, onun için alışverişi bırakmaya, ardından yeryüzüne dağılıp çalışma ve kazanç yoluyla Allah'ın lütfundan rızık aramaya yönelik çağrı da buna şahitlik etmektedir; zira bütün bunlar [hitabın] erkeklere yönelik olduğunu hissettirmektedir. Çünkü kadının asıl yeri evidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} “Evlerinizde vakarla oturun” [el-Ahzâb, 33/33].
وَتَقَدَّمَ لِفَضِيلَةِ وَالِدِنَا الشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - مَبْحَثٌ مُفَصَّلٌ اسْتَدَلَّ بِدَلِيلٍ قُرْآنِيٍّ عَلَى سُقُوطِ الْجُمُعَةِ عَنِ النِّسَاءِ، وَذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ [٢٤ \ ٣٦ - ٣٧] . وَبَيَّنَ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - مَفْهُومَ (رِجَالٌ) هَلْ هُوَ مَفْهُومُ صِفَةٍ أَوْ مَفْهُومُ لَقَبٍ، وَسَاقَ عَلَاقَةِ النِّسَاءِ بِالْمَسَاجِدِ فِي الْجُمُعَةِ وَغَيْرِهَا.
Faziletli hocamız/babamız Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Yüce Allah'ın: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ} “(Bu kandil) Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde kendi adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler; öyle adamlar...” [en-Nûr, 24/36-37] ayetini tefsir ederken kadınlardan cumanın düştüğüne dair Kur'an'dan bir delil getirdiği ayrıntılı bir incelemesi daha önce geçmişti. Kendisi -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- burada geçen (رِجَالٌ / adamlar) ifadesinin mefhum-ı sıfat mı yoksa mefhum-ı lakab mı olduğunu açıklamış ve mescidlerle kadınların cuma ve diğer namazlardaki ilişkisini serdetmiştir.
أَمَّا الْمَمْلُوكُ فَمِمَّا يَسْتَأْنِي لَهُ أَيْضًا مِنَ السِّيَاقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرُوا الْبَيْعَ، إِذِ الْبَيْعُ وَالشِّرَاءُ ابْتِدَاءٌ لَيْسَ مِنْ حَقِّ الْعَبِيدِ إِلَّا بِإِذْنِ السَّيِّدِ. وَقَوْلُهُ: فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْمَمْلُوكَ لَا يَنْتَشِرُ فِي الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِ السَّيِّدِ أَيْضًا، وَكَذَلِكَ الْمُسَافِرُ فَلَيْسَ مُشْتَغِلًا بِبَيْعٍ وَلَا مَحَلِّ اشْتِغَالٍ بِهِ، وَهُوَ مُنْتَشِرٌ فِي الْأَرْضِ بِسَفَرِهِ وَسَفَرُهُ شَاغِلٌ لَهُ، وَبِسَفَرِهِ يَقْصُرُ الصَّلَاةَ وَيَجْمَعُهَا.
Köleye gelince, Yüce Allah'ın: {وَذَرُوا الْبَيْعَ} “Alışverişi bırakın” buyruğunun siyakından da bu anlaşılmaktadır; zira aslen alım satım yapmak efendisinin izni olmadan kölelerin hakkı değildir. Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan rızık arayın” buyruğuna gelince, köle ancak efendisinin izniyle yeryüzüne dağılabilir. Aynı şekilde yolcu da alım satımla meşgul değildir ve bununla meşgul olacak bir durumda da bulunmamaktadır; o zaten yolculuğu sebebiyle yeryüzüne dağılmış durumdadır ve yolculuğu onu meşgul etmektedir, ayrıca yolculuğu sebebiyle namazı kısaltır ve cem eder.
وَقَدْ حَكَى الشَّوْكَانِيُّ الِاتِّفَاقَ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ عَلَى سُقُوطِ الْجُمُعَةِ عَنِ الْمَمْلُوكِ إِلَّا دَاوُدَ،
Şevkânî, Dâvûd [ez-Zâhirî] hariç, fukahâ arasında cumanın köleden düştüğüne dair ittifak bulunduğunu nakletmiştir.
وَكَذَلِكَ الْمُسَافِرُ إِذَا كَانَ سَائِرًا، أَمَّا إِذَا كَانَ نَازِلًا، فَخَالَفَ فِيهِ دَاوُدُ أَيْضًا.
Aynı şekilde yolcu hareket halinde (seyir halinde) olduğunda da [hüküm böyledir]. Konaklamış durumda olduğunda ise Dâvûd bu hususta da muhalefet etmiştir.
وَمِمَّا اسْتَدَلَّ بِهِ الْجُمْهُورُ عَلَى سُقُوطِ الْجُمُعَةِ عَنِ الْمُسَافِرِ وَقْتَ نُزُولِهِ مَا وَقَعَ مِنْ فِعْلِهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، إِذْ كَانَتِ الْوَقْفَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَكَانَ ﷺ نَازِلًا وَلَمْ يُصَلِّ الْجُمُعَةَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَمْ يَجْهَرْ بِالْقِرَاءَةِ، وَنَازَعَ فِي ذَلِكَ ابْنُ حَزْمٍ وَقَالَ: غَايَةُ مَا فِيهِ تَرْكُ الْجَهْرِ فِي الْجَهْرِيَّةِ، وَهَذَا لَا يُبْطِلُهَا، وَلَكِنْ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: لَقَدْ قَالَ ﷺ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .
Cumhurun, konaklama halindeki yolcudan cuma namazının düştüğüne dair getirdiği delillerden biri de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Haccı'ndaki uygulamasıdır. Çünkü vakfe cuma gününe denk gelmişti ve kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem konaklamış vaziyetteydi; kıraati cehrî (açıktan) okumamış olması deliliyle cuma namazı kılmamıştı. İbn Hazm buna itiraz ederek: «Buradaki en fazla durum, cehrî kılınan namazda cehri (açıktan okumayı) terk etmektir, bu da namazı iptal etmez» demiştir. Fakat ona şöyle cevap verilebilir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ} “Hac ibadetlerinizi benden öğrenip alınız” buyurmuştur.
وَالصَّلَاةُ أَثْنَاءَ الْحَجِّ مِمَّا يُؤْخَذُ عَنْهُ ﷺ كَالْجَمْعِ تَقْدِيمًا فِي عَرَفَةَ، وَتَأْخِيرًا فِي مُزْدَلِفَةَ، وَلَا يَتَأَتَّى أَنْ يُتْرَكَ الْجَهْرُ فِي الْجَهْرِيَّةِ وَهُوَ أَقَلُّ مَا فِيهِ أَنَّهُ خِلَافُ الْأَوْلَى وَيَأْمُرَهُمْ أَنْ يَأْخُذُوهُ عَنْهُ.
Hac esnasındaki namaz da -Arafat'ta takdim cem'i, Müzdelife'de tehir cem'i yapılması gibi- kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem alınması gereken hususlardandır. En azından hilâf-ı evlâ (daha uygun olana aykırı) olan bir durumda cehrî namazda cehri terk etmesi ve bunu kendisinden almalarını emretmesi düşünülemez.
وَمِنْ هَذَا كُلِّهِ صَحَّ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنْ أَنَّهُ لَا جُمُعَةَ عَلَى مَمْلُوكٍ وَلَا مُسَافِرٍ، كَمَا لَا جُمُعَةَ عَلَى الْمَرْأَةِ وَالْمَرِيضِ، وَبِاللَّهِ تَعَالَى التَّوْفِيقُ.
Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki cumhurun; kadına ve hastaya cuma namazı farz olmadığı gibi köleye ve yolcuya da cumanın farz olmadığı yönündeki görüşü sahihtir. Muvaffakiyet Allah Teâlâ'dandır.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَإِنَّمَا يُؤْمَرُ بِحُضُورِ الْجُمُعَةِ الرِّجَالُ الْأَحْرَارُ دُونَ الْعَبِيدِ وَالنِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ، وَيُعْذَرُ الْمُسَافِرُ، وَالْمَرِيضُ، وَيُتِمُّ الْمَرِيضُ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْذَارِ.
İbn Kesîr şöyle demiştir: «Cuma namazında hazır bulunmakla köleler, kadınlar ve çocuklar değil, sadece hür erkekler emrolunmuştur. Yolcu, hasta, hastaya bakan kimse ve benzeri mazeret sahipleri ise mazur sayılır.»
أَمَّا سُقُوطُهَا عَنْ أَهْلِ الْبَوَادِي وَمَنْ فِي حُكْمِهِمْ، فَهُوَ قَوْلٌ لِلْجُمْهُورِ مَعَ اخْتِلَافِهِمْ فِي تَحْقِيقِ الْمُنَاطِ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْمِصْرِ وَالْقَرْيَةِ، وَالْبَادِيَةِ، وَبِالرُّجُوعِ إِلَى أَقْوَالِ الْأَئِمَّةِ نَجِدُ الْخِلَافَ الْآتِي أَقْوَالَ الْأَئِمَّةِ فِي مَكَانِ الْجُمُعَةِ.
Bedevilere (çöl halkına) ve onların hükmünde olanlara cumanın farz olmamasına gelince; bu hususta şehir (mısr), köy ve çöl/bâdiye arasındaki menâtın (hükmün illetinin) tahkikinde ihtilaf etmekle birlikte cumhurun görüşü budur. İmamların görüşlerine başvurduğumuzda cuma kılınacak yer hakkındaki şu ihtilafları görmekteyiz:
أَوَّلًا: عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ قَالَ فِي الْهِدَايَةِ مَا نَصُّهُ: لَا تَصِحُّ الْجُمُعَةُ إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ أَوْ فِي مُصَلَّى الْمِصْرِ، وَلَا تَجُوزُ فِي الْقَرْيَةِ لِقَوْلِهِ ﷺ: «لَا جُمُعَةَ، وَلَا تَشْرِيقَ، وَلَا فِطْرَ، وَلَا أَضْحَى إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ» .
Birincisi: Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre; el-Hidâye'de aynen şöyle denmektedir: «Cuma namazı ancak mısr-ı câmi'de (büyük şehirde) veya şehrin musallâsında (namazgâhında) sahih olur; köyde ise caiz değildir. Çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: {لَا جُمُعَةَ، وَلَا تَشْرِيقَ، وَلَا فِطْرَ، وَلَا أَضْحَى إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ} “Mısr-ı câmi (büyük şehir) dışında cuma, teşrik, Ramazan bayramı ve Kurban bayramı namazı yoktur” buyurmuştur.»
وَفَسَّرَ الشَّارِحُ ابْنُ الْهُمَامِ الْمِصْرَ بِقَوْلِهِ: وَالْمِصْرُ الْجَامِعُ كُلُّ مَوْضِعٍ لَهُ أَمِيرٌ وَقَاضٍ يُنَفِّذُ الْأَحْكَامَ وَيُقِيمُ الْحُدُودَ، وَنَاقَشَ الْأَثَرَ الَّذِي أَوْرَدَهُ الْمُصَنِّفُ قَائِلًا: رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مَوْقُوفًا عَلَى عَلِيٍّ ﵁: لَا جُمُعَةَ، وَلَا تَشْرِيقَ، وَلَا صَلَاةَ فِطْرٍ وَلَا أَضْحَى إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ أَوْ مَدِينَةٍ عَظِيمَةٍ، صَحَّحَهُ ابْنُ حَزْمٍ.
Şârih İbnü'l-Hümâm, şehri (mısr) şöyle açıklamıştır: «Mısr-ı câmi; hükümleri uygulayan ve had cezalarını infaz eden bir emîri (yöneticisi) ve kadısı bulunan her yerdir.» Müellifin zikrettiği eseri de ele alarak şöyle demiştir: «Bunu İbn Ebî Şeybe, Ali'den radıyallâhu anh mevkuf olarak rivayet etmiştir: 'Mısr-ı câmi veya büyük bir şehir dışında cuma, teşrik, Ramazan ve Kurban bayramı namazı yoktur.' Bunu İbn Hazm tashih etmiştir.»
وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: لَا تَشْرِيقَ، وَلَا جُمُعَةَ، إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ. اهـ.
Abdurrezzâk ise Abdurrahman es-Sülemî hadisinden rivayetle Ali'nin radıyallâhu anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Mısr-ı câmi dışında teşrik ve cuma namazı yoktur.»
وَذَكَرَ هَذَا الْأَثَرَ الْقُرْطُبِيُّ مَوْقُوفًا عَلَى عَلِيٍّ ﵁.
Kurtubî de bu eseri Ali'den radıyallâhu anh mevkuf olarak zikretmiştir.
وَعِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ قَالَ فِي مَتْنِ خَلِيلٍ فِي فَصْلِ شُرُوطِ الْجُمُعَةِ مَا نَصُّهُ: بِاسْتِيطَانِ بَلَدٍ أَوْ أَخْصَاصٍ لَا خِيَمٍ.
Mâlikîlere gelince; Muhtasaru Halîl'de cumanın şartları faslında aynen şöyle denmektedir: «Çadırlar değil; bir beldede veya ahşap/kamış kulübelerde istitan (sürekli yerleşmek) şartıyla.»
وَفَسَّرَ الشَّارِحُ الِاسْتِيطَانَ بِالْعَزْمِ عَلَى الْإِقَامَةِ عَلَى نِيَّةِ التَّأْبِيدِ، وَلَا تَكْفِي نِيَّةُ الْإِقَامَةِ وَلَوْ طَالَتْ، وَجَاءَ فِي الْمَتْنِ بَعْدَهَا قَوْلُهُ: وَلَزِمَتِ الْمُكَلَّفَ الْحُرَّ الذَّكَرَ بِلَا عُذْرٍ الْمُتَوَطِّنَ.
Şârih, istitanı (yerleşmeyi), devamlılık niyetiyle ikamete azmetmek olarak açıklamıştır. Ne kadar uzun sürerse sürsün sırf ikamet niyeti yeterli değildir. Metnin devamında şöyle denmektedir: «Ve mazereti bulunmayan, mükellef, hür, erkek ve mütevattın (yerleşik) kimseye farz olur.»
وَقَالَ الشَّارِحُ عَلَى كَلِمَةِ مُتَوَطِّنًا: هُوَ أَيْضًا مِنْ شُرُوطِ الْوُجُوبِ، يَعْنِي: أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي وُجُوبِهَا الِاسْتِيطَانُ بِبَلَدٍ يُتَوَطَّنُ فِيهِ وَيَكُونُ مَحَلًّا لِلْإِقَامَةِ يُمْكِنُ الشِّرَاءُ فِيهِ، وَإِنْ بَعُدَتْ دَارُهُ مِنَ الْمَنَارَةِ سَمِعَ النِّدَاءَ أَوْ لَمْ يَسْمَعْ، وَلَوْ عَلَى خَمْسَةِ أَمْيَالٍ أَوْ سِتَّةٍ إِجْمَاعًا، لَا تَجِبُ عَلَى مُسَافِرٍ، وَلَا مُقِيمٍ وَلَوْ نَوَى إِقَامَةً زَمَنًا طَوِيلًا إِلَّا تَبَعًا. اهـ. أَيْ تَبَعًا لِغَيْرِهِ.
Şârih 'mütevattınan (yerleşik kimseye)' kelimesi üzerine şöyle demiştir: «Bu da vücup şartlarındandır. Yani cumanın farz olması için, içinde vatan tutulan, ikamet yeri olan ve içinde alışveriş yapılabilen bir beldede yerleşik olmak şart koşulur. Evi minareden uzakta olsa da, ezanı işitsin veya işitmesin, icma ile beş veya altı mil mesafede olsa bile [hüküm böyledir]. Yolcuya ve uzun bir süre ikamete niyet etse bile yerleşik olmayana cuma farz değildir; ancak tebeî olarak (başkasına tabi olarak) farz olur.» Yani başkasına bağlı olarak.
وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ قَالَ فِي الْمُهَذَّبِ مَا نَصُّهُ: وَلَا تَصِحُّ الْجُمُعَةُ إِلَّا فِي أَبْنِيَةٍ يَسْتَوْطِنُهَا مَنْ تَنْعَقِدُ بِهِمُ الْجُمُعَةُ مِنْ بَلَدٍ أَوْ قَرْيَةٍ ; لِأَنَّهُ لَمْ تَقُمْ جُمُعَةٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا فِي أَيَّامِ الْخُلَفَاءِ إِلَّا فِي بَلَدٍ أَوْ قَرْيَةٍ، وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّهَا أُقِيمَتْ فِي بَدْوٍ، فَإِنْ خَرَجَ أَهْلُ الْبَلَدِ إِلَى خَارِجِ الْبَلَدِ فَصَلَّوُا الْجُمُعَةَ لَمْ يَجُزْ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِوَطَنٍ فَلَمْ تَصِحَّ فِيهِ الْجُمُعَةُ كَالْبَدْوِ، وَإِنِ انْهَدَمَ الْبَلَدُ فَأَقَامَ أَهْلُهُ عَلَى عِمَارَتِهِ، فَحَضَرَتِ الْجُمُعَةُ لَزِمَهُمْ إِقَامَتُهَا ; لِأَنَّهُمْ فِي مَوْضِعِ الِاسْتِيطَانِ.
Şâfiî mezhebine gelince; el-Mühezzeb'de aynen şöyle denmektedir: «Cuma namazı, ancak kendileriyle cumanın münakit olduğu kişilerin vatan edindiği bir belde veya köydeki binalar içinde sahih olur. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ve hulefâ-yi râşidîn günlerinde bir belde veya köy dışında hiçbir yerde cuma kılınmamıştır; çölde kılındığı ise nakledilmemiştir. Şayet belde halkı beldenin dışına çıkıp cuma namazı kılsalar caiz olmaz; çünkü orası vatan değildir, çöl gibi orada da cuma sahih olmaz. Şayet belde yıkılır da halkı orayı imar etmek üzere orada ikamet eder ve cuma vakti gelirse, cuma kılmaları kendilerine farz olur; zira onlar yerleşim yerindedirler.»
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي الشَّرْحِ مَا نَصُّهُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: يُشْتَرَطُ لِصِحَّةِ الْجُمُعَةِ أَنْ تُقَامَ فِي أَبْنِيَةٍ مُجْتَمِعَةٍ يَسْتَوْطِنُهَا شِتَاءً وَصَيْفًا مَنْ تَنْعَقِدُ بِهِمُ الْجُمُعَةُ.
Nevevî şerhte aynen şöyle demiştir: «Ashabımız (Şâfiî âlimleri) şöyle demiştir: Cumanın sıhhati için, kendileriyle cumanın münakit olduğu kişilerin yaz-kış vatan edindikleri toplu binalar içinde kılınması şarttır.»
قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْأَصْحَابُ: سَوَاءٌ كَانَ الْبِنَاءُ مِنْ أَحْجَارٍ، أَوْ أَخْشَابٍ، أَوْ طِينٍ، أَوْ قَصَبٍ، أَوْ سَعَفٍ أَوْ غَيْرِهَا، وَسَوَاءٌ فِيهِ الْبِلَادُ الْكِبَارُ ذَوَاتُ الْأَسْوَاقِ وَالْقُرَى الصِّغَارُ، وَالْأَسْرَابُ الْمُتَّخَذَةُ وَطَنًا، فَإِنْ كَانَتِ الْأَبْنِيَةُ مُتَفَرِّقَةً لَمْ تَصِحَّ الْجُمُعَةُ بِلَا خِلَافٍ ; لِأَنَّهَا لَا تُعَدُّ قَرْيَةً وَيُرْجَعُ فِي الِاجْتِمَاعِ وَالتَّفَرُّقِ إِلَى الْعُرْفِ.
Şâfiî ve ashabı şöyle demiştir: İster bina taştan, ahşaptan, çamurdan, kamıştan, hurma dalından veya başka bir şeyden yapılmış olsun; çarşıları bulunan büyük şehirler ile küçük köyler ve vatan edinilmiş yeraltı tünelleri/barınakları bu hususta eşittir. Şayet binalar birbirinden dağınık/ayrık ise icma ile cuma sahih olmaz; çünkü orası bir köy sayılmaz. Binaların toplu veya dağınık oluşu hususunda ise örfe başvurulur.
وَأَمَّا أَهْلُ الْخِيَامِ فَإِنْ كَانُوا يَنْتَقِلُونَ مِنْ مَوْضِعِهِمْ شِتَاءً وَصَيْفًا وَهِيَ مُجْتَمِعَةٌ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ فَقَوْلَانِ، ثُمَّ قَالَ: أَصَحُّهُمَا بِاتِّفَاقِ الْأَصْحَابِ لَا تَجِبُ عَلَيْهِمُ الْجُمُعَةُ وَلَا تَصِحُّ مِنْهُمْ، وَبِهِ قَطَعَ الْأَكْثَرُونَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ، ثُمَّ ذَكَرَ الدَّلِيلَ بِقَوْلِهِ لِحَدِيثِ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ، وَلَمْ يُصَلِّ هَكَذَا.
Çadır halkına gelince; eğer yaz-kış bulundukları yerden göç ediyorlarsa ve çadırları birbirine bitişik/toplu halde ise bu hususta iki görüş vardır. Ardından şöyle demiştir: Ashabın ittifakıyla bu iki görüşten daha sahih olanına göre onlara cuma farz değildir ve kıldıkları takdirde de sahih olmaz. Âlimlerin çoğu da bu görüşü kesin olarak belirtmiştir; Mâlik ve Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Sonra delili şu sözüyle zikretmiştir: {صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي} “Beni nasıl namaz kılarken gördüyseniz siz de öyle kılın” hadisi gereğince; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu şekilde [çadırda] kılmamıştır.
وَعِنْدَ الْحَنَابِلَةِ قَالَ فِي الْمُغْنِي، مَا نَصُّهُ:
Hanbelîlere gelince; el-Muğnî'de aynen şöyle denmektedir:
فَصْلٌ: فَأَمَّا الِاسْتِيطَانُ فَهُوَ شَرْطٌ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الِاسْتِيطَانُ فِي قَرْيَةٍ عَلَى الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ لَا يَظْعَنُونَ عَنْهَا صَيْفًا وَلَا شِتَاءً، وَلَا تَجِبُ عَلَى مُسَافِرٍ، وَلَا عَلَى مُقِيمٍ فِي قَرْيَةٍ يَظْعَنُ أَهْلُهَا عَنْهَا فِي الشِّتَاءِ دُونَ الصَّيْفِ، أَوْ فِي بَعْضِ السَّنَةِ.
Fasıl: İstitana (yerleşik olmaya) gelince; ilim ehlinin çoğunluğunun kavline göre bu bir şarttır. Bu da zikredilen vasıflara sahip, halkının yazın veya kışın oradan göç etmediği bir köyde yerleşmektir. Yolcuya ve halkının kışın göç edip yazın göç etmediği ya da yılın bir kısmında göç ettiği bir köyde ikamet eden kimseye cuma farz değildir.
فَإِنْ خَرِبَتِ الْقَرْيَةُ أَوْ بَعْضُهَا وَأَهْلُهَا مُقِيمُونَ فِيهَا عَازِمُونَ عَلَى إِصْلَاحِهَا فَحُكْمُهَا بَاقٍ فِي إِقَامَةِ الْجُمُعَةِ بِهَا وَإِنْ عَزَمُوا عَلَى النُّقْلَةِ عَنْهَا لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِمْ لِعَدَمِ الِاسْتِيطَانِ.
Şayet köy veya bir kısmı harap olur da halkı orada ikamet etmeye ve orayı tamir etmeye azimli bulunursa, orada cumanın kılınması hususundaki hükmü baki kalır. Şayet oradan taşınmaya azmetmişlerse istitan bulunmadığı için cuma onlara farz olmaz.
هَذِهِ خُلَاصَةُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ مُتَّفِقَةٌ عَلَى اشْتِرَاطِ الْوَطَنِ وَالِاسْتِيطَانِ، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي صِفَةِ الْوَطَنِ مِنْ مِصْرٍ أَوْ قَرْيَةٍ أَوْ نَحْوِهَا مَبْنِيَّةٍ بِحَجَرٍ أَوْ طِينٍ، أَوْ أَخْشَابٍ، أَوْ خِيَامٍ ثَابِتَةٍ صَيْفًا وَشِتَاءٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ.
Dört mezhep ehlinin görüşlerinin özeti budur; vatanın taş, çamur, ahşap ile yapılmış veya yaz-kış sabit çadırlardan oluşmuş şehir, köy ya da benzeri niteliklerinde daha önce geçtiği üzere ihtilaf etseler de vatan ve istitanın şart koşulduğu hususunda müttefiktirler.
وَقَدِ انْفَرَدَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَعَهُ صَاحِبُهُ أَبُو يُوسُفَ بِاشْتِرَاطِ وُجُودِ الْأَمِيرِ وَالْقَاضِي الَّذِي يُقِيمُ الْحُدُودَ احْتِرَازًا مِنَ الْقَاضِي الَّذِي لَا يُقِيمُ الْحُدُودَ، كَقَاضِي السُّوقِ، أَوْ إِذَا كَانَ مَنْ يَلِي الْقَضَاءَ امْرَأَةً عَلَى مَذْهَبِهِ فِي ذَلِكَ وَهِيَ لَا تَقْضِي فِي الْحُدُودِ لِعَدَمِ جَوَازِ شَهَادَتِهَا فِيهَا، وَاكْتَفَى الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ بِمُطْلَقِ الِاسْتِيطَانِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِاسْتِيطَانَ يَسْتَلْزِمُ الْإِمَارَةَ شَرْعًا وَعَقْلًا.
Ebû Hanîfe ve onunla birlikte talebesi Ebû Yûsuf, hadleri tatbik etmeyen çarşı kadısı gibi hâkimlerden veya kendi mezheplerine göre kadılık makamına hadlerde şahitliği caiz olmadığı için had cezalarını uygulayamayan bir kadının gelmesi durumundan sakınmak amacıyla, had cezalarını infaz edecek bir emîr ve kadının bulunmasını şart koşmakla tek kalmışlardır. Diğer üç imam ise mutlak istitanı yeterli görmüştür. Malumdur ki istitan, şer'an ve aklen bir emîrin bulunmasını gerektirir.
أَمَّا شَرْعًا، فَلِقَوْلِهِ ﷺ: «مَا مِنْ ثَلَاثَةٍ لَا يُؤَمِّرُونَ عَلَيْهِمْ أَمِيرًا إِلَّا اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ» .
Şer'an gerektirmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundan dolayıdır: {مَا مِنْ ثَلَاثَةٍ لَا يُؤَمِّرُونَ عَلَيْهِمْ أَمِيرًا إِلَّا اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} “Aralarından birini emîr seçmeyen hiçbir üç kişi yoktur ki şeytan onları istila etmiş olmasın”.
وَعَقْلًا، فَإِنَّ مُسْتَوْطِنِينَ لَا تَسْلَمُ أَحْوَالُهُمْ مِنْ خِلَافَاتٍ، وَمُشَاحَّةٍ فِيمَا بَيْنَهُمْ فَلَا بُدَّ مِنْ شَخْصٍ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الْأَمِيرِ الْمَطْلُوبِ، كَمَا أَنَّ الِاسْتِيطَانَ يَسْتَلْزِمُ السُّوقَ لِحَوَائِجِهِمْ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عُرْفًا.
Aklen gerektirmesi ise şöyledir: Yerleşik insanların durumları kendi aralarındaki ihtilaflardan ve çekişmelerden uzak kalamaz; dolayısıyla başvuracakları bir kimsenin bulunması kaçınılmazdır ki bu da istenen emîr manasındadır. Tıpkı örfen bilindiği üzere, istitanın onların ihtiyaçları için bir çarşıyı gerektirmesi gibi.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْجُمْهُورُ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁: أَنَّ أَوَّلَ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ بَعْدَ جُمُعَةٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِقَرْيَةٍ مِنْ قُرَى الْبَحْرَيْنِ يُقَالُ لَهَا جُوَاثَى، وَبِحَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّهُ جَمَّعَ بِهِمْ بِالْمَدِينَةِ قَبْلَ مَجِئِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَزْمٍ مِنْ حَرَّةِ بَنِي بَيَاضَةَ يُقَالُ لَهُ: نَقِيعُ الْخَضَمَاتِ، مِمَّا لَا يَسْتَلْزِمُ الْمِصْرَ الَّذِي اشْتَرَطَهُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀.
Cumhur, İbn Abbâs'ın radıyallâhu anh şu rivayetini delil getirmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde kılınan cumadan sonra ilk kılınan cuma namazı, Bahreyn köylerinden Cüvâsâ denilen bir köyde kılınmıştır.» Ayrıca Ebû Ümâme'nin, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce Medine'de Benî Beyâza harresindeki Nakîu'l-Hadımât denilen bir çukurda onlara cuma kıldırdığı hadisini de delil getirmişlerdir ki bunlar Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın şart koştuğu şehri (mısr) gerektirmemektedir.
وَأَجَابَ الْأَحْنَافُ عَنْ ذَلِكَ بِعَدَمِ الْمُعَارَضَةِ بَيْنَ حَدِيثِ عَلِيٍّ وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَفِعْلِ أَبِي أُمَامَةَ، وَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَ عَلِيٍّ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ سَمَاعٍ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ، لَيْسَ عَلَى إِطْلَاقِهِ بِإِنْفَاقِ الْأُمَّةِ، إِذْ لَا يَجُوزُ إِقَامَتُهَا فِي الْبَرَارِي إِجْمَاعًا، وَلَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ، بَلْ يُشْتَرَطُ أَلَّا يَظْعَنَ أَهْلُهَا عَنْهَا صَيْفًا وَلَا شِتَاءً، فَكَانَ خُصُوصُ الْمَكَانِ مُرَادًا فِيهَا إِجْمَاعًا، فَقَدَّرَ الْقَرْيَةَ مَنْ أَخَذَ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِأَنَّهَا الْقَرْيَةُ الْخَاصَّةُ، وَقَدَّرَ الْأَحْنَافُ الْمِصْرَ وَقَالُوا: هُوَ أَوْلَى لِنَصِّ حَدِيثِ عَلِيٍّ: «إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ» ، وَقَالُوا: إِنَّ إِقَامَتَهَا فِي قَرْيَةِ جُوَاثَى غَايَةُ مَا فِيهِ تَسْمِيَةُ جُوَاثَا قَرْيَةً، وَهَذِهِ التَّسْمِيَةُ هِيَ عُرْفُ الصَّدْرِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ لُغَةُ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [٤٣ \ ٣١] أَيْ: مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، وَمَكَّةُ بِلَا شَكٍّ مِصْرٌ، وَفِي الصِّحَاحِ أَنَّ جُواثَا حِصْنٌ بِالْبَحْرَيْنِ، فَهِيَ مِصْرٌ إِذِ الْحِصْنُ لَا يَخْلُو عَنْ حَاكِمٍ عَلَيْهِمْ وَعَالِمٍ، أَمَّا صَلَاةُ أَبِي أُمَامَةَ فَلَمْ تَكُنْ عَنْ عِلْمٍ وَلَا تَقْرِيرٍ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا كَانَتْ شُرِعَتِ الْجُمُعَةُ آنَذَاكَ، فَلَا حُجَّةَ فِيهِ. وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ النَّظَرُ بَيْنَ هَذِهِ الْأَقْوَالِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ رَأْيَ الْجُمْهُورِ أَرْجَحُ. وَيَتَمَشَّى مَعَ قَوَاعِدِ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ فِي الْجُمْلَةِ ; لِأَنَّ الْأَحْنَافَ يَتَّفِقُونَ مَعَ الْجُمْهُورِ عَلَى تَسْمِيَةِ الْمِصْرِ قَرْيَةً كَتَسْمِيَةِ الطَّائِفِ وَمَكَّةَ قُرًى.
Hanefîler buna; Ali'nin hadisi ile İbn Abbâs'ın hadisi ve Ebû Ümâme'nin fiili arasında bir tezat bulunmadığını belirterek cevap vermiş ve şöyle demişlerdir: Ali'nin sözü ancak bir işitmeye (semâa) dayalı olabilir. Ayrıca Yüce Allah'ın: {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrine koşun” buyruğu, ümmetin ittifakıyla mutlak anlamında değildir; zira icma ile kırlarda/çöllerde cuma kılınması caiz olmadığı gibi İbn Abbâs'a göre her köyde de kılınamaz, bilakis halkının yaz-kış oradan ayrılmaması şart koşulur. Dolayısıyla mekanın hususiyeti icma ile kastedilmiştir. İbn Abbâs hadisini alanlar bunu hususi bir köy olarak takdir etmişlerdir; Hanefîler ise şehir (mısr) olarak takdir etmiş ve Ali'nin: {إِلَّا فِي مِصْرٍ جَامِعٍ} “Mısr-ı câmi dışında [cuma yoktur]” hadisinin lafzı sebebiyle bunun daha evlâ olduğunu söylemişlerdir. Cüvâsâ köyünde kılınmasına gelince; bunun en fazla Cüvâsâ'ya karye (köy) adı verilmesinden ibaret olduğunu belirtmişlerdir. Bu isimlendirme ilk dönemin örfü olup Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Dediler ki: 'Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?'” [ez-Zuhruf, 43/31] ayetindeki yani Mekke ve Tâif hakkındaki Kur'an'ın dilidir. Mekke ise şüphesiz bir şehirdir (mısr). es-Sıhâh'ta Cüvâsâ'nın Bahreyn'de bir kale olduğu belirtilmektedir; kale ise başlarında bir yönetici ve bir âlimden yoksun olamayacağına göre orası da bir şehirdir. Ebû Ümâme'nin namazına gelince; bu ne Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bilgisine ve takririne dayanıyordu ne de o vakit cuma farz kılınmıştı; dolayısıyla onda bir hüccet yoktur. Bu görüşler arasında nazarî bir tetkikin gerektirdiği ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği husus şudur: Cumhurun görüşü daha tercihe şayandır. Bu görüş genel olarak Ebû Hanîfe mezhebinin kaideleriyle de uyumludur; zira Hanefîler de Tâif ve Mekke'nin 'karye' olarak isimlendirilmesi gibi şehre 'karye' denmesi hususunda cumhurla ittifak halindedir.
وَجَاءَ فِي الْقُرْآنِ: مَكَّةُ: أُمَّ الْقُرَى [٦ \ ٩٢] ، فَالْقَرْيَةُ أَعَمُّ مِنَ الْمِصْرِ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ تَقْدِيمُ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأُمُورِ، كَمَا فِي حَدِيثِ: «فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعَشْرُ» ، فَقَدَّمَهُ عَلَى حَدِيثِ: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ» ، وَمِنْ هَذَا كُلِّهِ يَتَّضِحُ أَنَّ الِاسْتِيطَانَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ، فَلَا تَصِحُّ فِي غَيْرِ وَطَنٍ، وَلَا تَلْزَمُ غَيْرَ مُسْتَوْطِنٍ، وَمَنْ قَالَ بِغَيْرِ ذَلِكَ فَقَدْ خَالَفَ الْأَئِمَّةَ، وَشَذَّ عَنِ الْأُمَّةِ، وَلَيْسَ لَهُ سَلَفٌ فِيمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ، وَالَّذِي قَالَهُ الْجُمْهُورُ يَشْهَدُ لَهُ سِيَاقُ الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ بِالْإِيمَاءِ وَالْإِشَارَةِ ; لِأَنَّنَا لَوْ أَخَذْنَا بِعَيْنِ الِاعْتِبَارِ الْأَمْرَ بِالسَّعْيِ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ، وَتَرْكِ الْبَيْعِ حَتَّى لَا يَشْغَلَ عَنْهَا، ثُمَّ الِانْتِشَارِ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ قَضَائِهَا ; لَتَحَصَّلَ عِنْدَنَا مِنْ مَجْمُوعِ ذَلِكَ كُلِّهِ أَنَّ هُنَاكَ جَمَاعَةً نُودِيَتْ وَكُلِّفَتْ بِاسْتِجَابَةِ النِّدَاءِ وَالسَّعْيِ، ثُمَّ الْكَفِّ عَنِ الْبَيْعِ الَّذِي يَشْغَلُ عَنِ السَّعْيِ، وَمِثْلُ هَذَا الْبَيْعِ الَّذِي يُكَلَّفُونَ بِالْكَفِّ عَنْهُ وَالَّذِي يُخْشَى مِنْهُ شَغْلُ النَّاسِ عَنِ السَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ لَا يَكُونُ عَقْدًا بَيْنَ اثْنَيْنِ فَقَطْ، وَلَا يَكُونُ عَمَلًا فَرْدِيًّا بَلْ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ عَمَلٌ بَيْنَ أَفْرَادٍ عَدِيدِينَ وَمُبَايَعَاتٌ مُتَعَدِّدَةٌ مِمَّا يُشَكِّلُ حَالَةَ السُّوقِ، وَالسُّوقُ لَا يَكُونُ فِي الْبَوَادِي بَلْ فِي الْقُرَى وَلِلْمُسْتَوْطِنِينَ.
Kur'an'da Mekke hakkında: {أُمَّ الْقُرَى} “Şehirlerin anası” [el-En'âm, 6/92] buyrulmuştur; dolayısıyla 'karye' lafzı 'mısr' lafzından daha umumidir. Ebû Hanîfe'nin mezhebi ise pek çok meselede umumi olanı hususi olana takdim etmektir; nitekim: {فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعَشْرُ} “Göğün suladığında öşür (onda bir) vardır” hadisini, {لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ} “Beş veskten azında zekat yoktur” hadisine takdim etmiştir. Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki istitan (yerleşik olmak) üzerinde icma edilen bir husustur; dolayısıyla vatan olmayan yerde cuma sahih olmaz ve yerleşik olmayana da cuma farz kılınmaz. Bunun aksini söyleyen kimse imamlara muhalefet etmiş, ümmetin cumhurundan ayrılmış ve benimsediği bu görüşte kendisinden önce hiçbir selefi bulunmamıştır. Cumhurun söylediğine ise Kur'an-ı Kerîm'in siyakı îma ve işaret yoluyla şahitlik etmektedir; zira Allah'ın zikrine koşma, ondan alıkoymasın diye alım satımı bırakma ve namaz kılındıktan sonra yeryüzüne dağılma emrini göz önüne alacak olursak, bütün bunların toplamından ortaya çıkan şudur: Burada kendisine nida edilen, nidaye icabet edip koşmakla, ardından koşmaktan alıkoyacak alım satımdan el çekmekle mükellef tutulan bir topluluk vardır. Kendilerinden el çekmeleri istenen ve insanları cumaya koşmaktan alıkoymasından korkulan böylesi bir alışveriş, sadece iki kişi arasındaki bir akit ve ferdî bir işlem olmayıp bilakis pek çok fert arasında gerçekleşen çok sayıda alım satımı yani bir çarşı/pazar ortamını hissettirmektedir. Çarşı/pazar ise çöllerde değil, köylerde ve yerleşik kimseler arasında bulunur.
وَالْعَادَةُ أَنَّ أَهْلَ الْبَوَادِي يَنْزِلُونَ إِلَى الْقُرَى وَالْأَمْصَارِ ; لِلتَّزَوُّدِ مِنْ أَسْوَاقِهَا، وَإِذَا وُجِدَ السُّوقُ، وَوُجِدَتِ الْجَمَاعَةُ، اقْتَضَى ذَلِكَ وُجُودَ الْحَاكِمِ لِاحْتِمَالِ الْمُشَاحَّةِ وَالْمُنَازَعَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ اسْتِلْزَامُ ذَلِكَ شَرْعًا وَعَقْلًا، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، يَدُلُّ عَلَى الْكَثْرَةِ ; لِأَنَّ مَادَّةَ الِانْتِشَارِ لَا تُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَلَا الِاثْنَيْنِ، كَمَا فِي حَدِيثِ: «الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا» ، وَمِنْهُ انْتِشَارُ الْخَبَرِ لَا يَصْدُقُ عَلَى مَا يَكُونُ بَيْنَ اثْنَيْنِ، أَوْ أَكْثَرَ، إِذَا كَانُوا يَتَكَتَّمُونَ، فَإِذَا اسْتَفَاضَ وَكَثُرَ مَنْ يَعْرِفُهُ، قِيلَ لَهُ: انْتَشَرَ الْخَبَرُ.
Âdet olduğu üzere çöl halkı pazarlarından erzak ve ihtiyaç temin etmek için köylere ve şehirlere inerler. Çarşı ve cemaat var olduğunda, daha önce şer'an ve aklen bunun gerekliliği geçtiği üzere, çekişme ve münakaşa ihtimaline binaen bir hâkimin bulunması da zorunlu olur. Nitekim Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan rızık arayın” buyruğu da çokluğa delalet eder; zira 'intişâr' (yayılma/dağılma) kökü bir veya iki kişi için kullanılmaz; nitekim: {الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا} “Alışveriş yapan iki kişi ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler” hadisinde de böyledir. Yine haberin yayılması da gizli tuttukları sürece iki veya daha fazla kişi arasında gerçekleşen duruma denmez; haber şüyu bulup onu bilenler çoğaldığında 'haber yayıldı (inteşera'l-haber)' denir.
قَالَ صَاحِبُ مُعْجَمِ مَقَايِيسِ اللُّغَةِ فِي مَادَّةِ نَشَرَ: النُّونُ وَالشِّينُ وَالرَّاءُ أَصْلٌ صَحِيحٌ يَدُلُّ عَلَى فَتْحِ شَيْءٍ وَتَشَعُّبِهِ، فَقَوْلُهُ: وَتَشَعُّبُهُ يَدُلُّ عَلَى الْكَثْرَةِ.
Mu'cemü Mekāyîsi'l-Luğa sahibi ne-şe-ra (نشر) maddesinde şöyle demiştir: «Nûn, şîn ve râ harfleri bir şeyin açılmasına ve kollara/dallara ayrılmasına delalet eden sahih bir asıldır.» Onun 'kollara/dallara ayrılması' sözü çokluğa delalet eder.
وَقَالَ يُقَالُ: اكْتَسَى الْبَازِي رِيشًا نَشْرًا، أَيْ: مُنْتَشِرًا وَاسِعًا طَوِيلًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ رِيشَ الْبَازِي كَثِيرٌ، وَهَذَا الْوَصْفُ لَا يَتَأَتَّى مَنْ نَفَرٍ قَلَائِلَ فِي بَادِيَةٍ، بَلْ لَا يَتَأَتَّى تَحَقُّقُهُ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الْقُرَى الْمُسْتَوْطِنِينَ. وَلَعَلَّنَا فِي هَذَا قَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ خَاصَّةً لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْجُمُعَةَ كَالْجَمَاعَةِ تَصِحُّ مِنْ أَيِّ عَدَدٍ فِي أَيِّ مَكَانٍ عَلَى أَيَّةِ حَالَةٍ كَانُوا، وَهُوَ قَوْلٌ فِي الْوَاقِعِ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِيهِ سَلَفٌ، وَخَالَفُوا بِهِ السَّلَفَ وَالْخَلَفَ، مَعَ مَا فِي قَوْلِهِمْ مِنْ هَدْمِ حِكْمَةِ التَّشْرِيعِ فِي إِقَامَةِ الْجُمُعَةِ، حَيْثُ إِنَّنَا وَجَدْنَا حِكْمَةَ الْجَمَاعَةِ فِي الْعَدَدِ الْقَلِيلِ، وَلِأَهْلِ كُلِّ مَسْجِدٍ فِي كُلِّ ضَاحِيَةٍ.
Yine şöyle denildiğini belirtmiştir: Doğanın tüyleri yayıldı/genişledi (iktese'l-bâzî rîşen neşran); yani tüyleri yayılmış, geniş ve uzun oldu. Malumdur ki doğanın tüyleri çoktur. Bu vasıf ise çölde bulunan az sayıdaki kimseden sadır olamaz; bilakis bunun gerçekleşmesi ancak yerleşik köy halkından mümkün olur. Umulur ki bu açıklamamızla, 'cuma cemaat namazı gibidir; her nerede, her ne halde olurlarsa olsunlar her sayıdaki kişiden sahih olur' diyen kimselere yönelik bu meseleyi özellikle vuzuha kavuşturmuşuzdur. Gerçekte bu onların seleften hiçbir dayanakları bulunmayan bir görüşüdür; bununla selefe ve halefe muhalefet etmişlerdir. Üstelik bu görüşlerinde cumanın ikamesindeki teşrî hikmetini yıkmak da vardır. Zira biz cemaat namazının hikmetinin az sayıda ve her muhitteki her mescidin cemaati için geçerli olduğunu görmekteyiz.
ثُمَّ نَأَتِ الْجُمُعَةُ لِأَهْلِ الْقَرْيَةِ وَالْمِصْرِ، وَمَنْ فِي ضَوَاحِيهَا عَلَى بُعْدِ خَمْسَةِ أَوْ سِتَّةِ أَمْيَالٍ، كَمَا قَالَ الْمَالِكِيَّةُ، وَكَمَا كَانَ السَّلَفُ يَأْتُونَ إِلَى الْمَدِينَةِ زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ لِمَا فِيهِ مِنْ تَجَمُّعٍ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى نِطَاقٍ أَوْسَعَ مِنْ نِطَاقِ الْجَمَاعَةِ.
Sonra cuma namazı; Mâlikîlerin dediği gibi ve selefin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Medine'ye geldikleri gibi, Müslümanların cemaat namazından daha geniş bir çerçevede toplanmasını sağlamak amacıyla köy ve şehir halkı ile beş veya altı mil mesafedeki çevre halkı için getirilmiştir.
ثُمَّ يَأْتِي الْعِيدُ وَهُوَ عَلَى نِطَاقٍ أَوْسَعَ فَيَشْمَلُ حَتَّى النِّسَاءُ يَحْضُرْنَ ذَلِكَ الْيَوْمَ، ثُمَّ يَأْتِي الْحَجُّ يَأْتُونَ إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ، وَلَعَلَّ مِمَّا يَشْهَدُ لِهَذَا وَيَرُدُّ عَلَى مَنْ خَالَفَهُ، مَا جَاءَ فِي اجْتِمَاعِ الْعِيدِ وَالْجُمُعَةِ، إِذْ خَيَّرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بَيْنَ النُّزُولِ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَبَيْنَ الِاكْتِفَاءِ بِالْعِيدِ أَيْ: أَهْلِ الضَّوَاحِي.
Daha sonra bayram namazı gelir ki bu daha da geniş bir çerçevededir; öyle ki kadınlar dahi o gün namaza iştirak ederler. Sonra da her derin vadiden/uzak yoldan geldikleri hac ibadeti gelir. Bayram ile cumanın aynı güne denk gelmesi durumunda gelen rivayetler buna şahitlik etmekte ve buna muhalefet edenleri reddetmektedir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onları -yani çevre köylerde/muhitlerde yaşayanları- cumaya gelmek ile bayram namazıyla yetinmek arasında muhayyer bırakmıştır.
ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ سَيُصَلِّي الْجُمُعَةَ، فَلَوْ أَنَّ الْجُمُعَةَ تَصِحُّ مِنْهُمْ فِي مَنَازِلِهِمْ وَضَوَاحِيهِمْ ; لَأَرْشَدَهُمْ إِلَى ذَلِكَ وَأَعْفَاهُمْ مِنَ النُّزُولِ سَوَاءٌ فِي يَوْمِ الْعِيدِ الَّذِي يَكُونُ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ، أَوْ
Sonra kendisinin cuma namazını kılacağını bildirmiştir. Şayet cuma namazı onların kendi evlerinde ve bulundukları muhitlerde kılınmasıyla sahih olsaydı; ister cuma gününe denk gelen bayram gününde olsun isterse
فِي الْجُمُعَةِ مِنْ غَيْرِ يَوْمِ الْعِيدِ، بَلْ كَانُوا يَنْزِلُونَ مِنْ أَطْرَافِ الْمَدِينَةِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
bayram günü dışındaki cumada olsun onları buna yönlendirir ve şehre inmekten muaf tutardı. Bilakis bilindiği üzere onlar Medine'nin etrafından merkeze inerlerdi. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْعَدَدُ فِي الْجُمُعَةِ
Cuma Namazında [Gerekli] Sayı
وَالْوَاقِعُ أَنَّ مَسْأَلَةَ الْعَدَدِ فِي الْجُمُعَةِ قَدْ كَثُرَ الْخِلَافُ فِيهَا، فَمِنْ قَائِلٍ: تَصِحُّ بِوَاحِدٍ مَعَ الْإِمَامِ، وَعَزَاهُ ابْنُ رُشْدٍ لِلطَّبَرِيِّ، وَمِنْ قَائِلٍ بِاثْنَيْنِ مَعَ الْإِمَامِ وَعَزَاهُ الْقُرْطُبِيُّ لِلْحَسَنِ، وَمِنْ قَائِلٍ بِثَلَاثَةٍ مَعَ الْإِمَامِ وَعُزِيَ لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَمِنْ قَائِلٍ بِاثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا، وَعَزَاهُ الْقُرْطُبِيُّ لِرَبِيعَةَ، وَمِنْ قَائِلٍ بِثَلَاثِينَ، وَمِنْ قَائِلٍ بِأَرْبَعِينَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ. وَمِنْ قَائِلٍ بِكُلِّ عَدَدٍ يَتَأَتَّى فِي قَرْيَةٍ مُسْتَوْطَنَةٍ، وَأَلَّا يَكُونُوا ثَلَاثَةً وَنَحْوَهَا، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. قَالَ فِي مَتْنِ خَلِيلٍ: وَبِجَمَاعَةٍ تَتَقَرَّى بِهِمْ قَرْيَةٌ بِلَا حَدٍّ.
Gerçek şu ki, cuma namazındaki sayı meselesinde ihtilaf oldukça çoktur. Kimisi imamla birlikte bir kişiyle sahih olacağını söylemiş -İbn Rüşd bunu Taberî'ye nispet etmiştir-; kimisi imamla birlikte iki kişiyle demiştir -Kurtubî bunu Hasan'a nispet etmiştir-; kimisi imamla birlikte üç kişiyle demiş ve bu Ebû Hanîfe'ye nispet edilmiştir; kimisi on iki adamla demiş ve Kurtubî bunu Rebîa'ya nispet etmiştir; kimisi otuz kişiyle demiş, kimisi de kırk kişiyle demiştir ki bu Şâfiî ve Ahmed'in kavlidir. Kimisi de -üç ve benzeri az sayıda olmamak şartıyla- yerleşik bir köyde bulunabilecek her sayıyla sahih olacağını söylemiştir ki bu da Mâlik'in kavlidir. Muhtasaru Halîl'de şöyle denmektedir: «Ve kendileriyle bir köyün oluşabileceği sınırsız bir cemaatle.»
وَقَالَ فِي الشَّرْحِ: أَيُّ جَمَاعَةٍ يُمْكِنُهُمُ الدَّفْعُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ فِي الْأُمُورِ الْكَثِيرَةِ لَا النَّادِرَةِ، وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ الْجِهَاتِ إِلَى أَنْ قَالَ: وَأَفْهَمُ كَلَامِ الْمُؤَلِّفِ أَنَّ الِاثْنَيْ عَشَرَ لَا تَتَقَرَّى بِهِمْ قَرْيَةٌ، فَقَوْلُهُ: بِلَا حَدٍّ أَيْ بَعْدَ الِاثْنَيْ عَشَرَ. اهـ.
Şerhte şöyle denmektedir: «Yani nadir durumlarda değil, çoğu işlerde nefislerini müdafaa edebilecek güçte olan bir cemaat. Bu durum bölgelere göre farklılık gösterir.» Şöyle devam etmiştir: «Müellifin sözünden anladığım; on iki kişiyle bir köyün oluşamayacağıdır. Dolayısıyla 'sınırsız' sözü on ikiden sonrası demektir.»
وَالْوَاقِعُ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ لَيْسَ عَلَيْهَا مُسْتَنَدٌ يُعَوَّلُ عَلَيْهِ فِي الْعَدَدِ، بِحَيْثُ لَوْ نَقَصَ وَاحِدٌ بَطَلَتْ، وَلَكِنَّ الَّذِي يَشْهَدُ لَهُ الشَّرْعُ مِنَ السَّمَاحَةِ وَالْيُسْرِ، هُوَ مَا قَالَهُ مَالِكٌ ﵀، وَمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ السِّيَاقَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ جَمَاعَةٍ لَهَا سُوقٌ، وَيَتَأَتَّى مِنْهَا الِانْتِشَارُ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الصَّلَاةِ، وَلَمْ نُطِلِ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِعَدَمِ وُجُودِ نَصٍّ صَرِيحٍ فِيهَا، وَكُلُّ مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ فَهُوَ حِكَايَةُ حَالٍ تَحْتَمِلُ الزِّيَادَةَ وَالنَّقْصَ وَلَا يُعْمَلُ بِمَفَاهِيمِهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Gerçek şu ki, bu görüşlerin hiçbirinin sayı konusunda -biri eksilse namazın batıl olacağı şeklinde- güvenilecek kesin bir dayanağı yoktur. Fakat şeriatın müsamaha ve kolaylığının şahitlik ettiği görüş, Mâlik'in rahimehullâh söylediği ve daha önce açıkladığımız görüştür: Siyak, pazarı olan ve namaz bittikten sonra yeryüzüne dağılabilecek bir cemaatin mevcudiyetine delalet etmektedir. Bu meselede sarih bir nass bulunmadığı için sözü uzatmadık; zira delil getirilen her husus artma ve eksilme ihtimali taşıyan bir durum hikayesidir (hâdise rivayetidir) ve bunların mefhumlarıyla amel olunmaz. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” ayeti.
تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - التَّنْبِيهُ عَلَى مَا فِيهَا مِنْ مَبْحَثٍ أُصُولِيٍّ، وَهُوَ الْأَمْرُ بَعْدَ الْحَظْرِ وَأَصَحُّ مَا فِيهِ أَنَّهُ يُرَدُّ الْأَمْرُ الْمَحْظُورُ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلَ وُرُودِ الْحَظْرِ عَلَيْهِ.
Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- bu ayetteki usûl konusuna dair uyarısı daha önce geçmişti; bu da yasaktan sonraki emir (el-emru ba'de'l-hazr) meselesidir. Bu konudaki en sahih görüş ise; yasaklanan fiile gelen emrin, o fiili yasak gelmeden önceki haline döndürdüğüdür.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
وَقْتُ السَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ، أَنَّ السَّعْيَ يَكُونُ بَعْدَ النِّدَاءِ، وَعِنْدَ تَرْكِ الْبَيْعِ، وَمَفْهُومُهُ
Cumaya Koşma (Sa'y) Vakti: Yüce Allah'ın: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın” buyruğunun zahirine göre sa'y (koşma), ezandan sonra ve alışverişi terk etme anında olur. Bunun mefhumu ise,
أَنَّ قَبْلَ النِّدَاءِ لَا يَلْزَمُ السَّعْيُ وَلَا تَرْكُ الْبَيْعِ، وَهَذَا ظَاهِرٌ مِنَ النَّصِّ، وَلَكِنْ جَاءَتْ نُصُوصٌ لِلْحَثِّ عَلَى الْبُكُورِ إِلَى الْجُمُعَةِ، مِنْهَا قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ بَكَّرَ، وَابْتَكَرَ، وَمَشَى وَلَمْ يَرْكَبْ، وَصَلَّى مَا تَيَسَّرَ لَهُ» . الْحَدِيثَ.
ezandan önce koşmanın ve alışverişi bırakmanın gerekmediğidir. Bu durum nassın zahirinden anlaşılmaktadır. Ancak cumaya erken gitmeyi (bükûr) teşvik eden nasslar da vârid olmuştur; bunlardan biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: {مَنْ بَكَّرَ، وَابْتَكَرَ، وَمَشَى وَلَمْ يَرْكَبْ، وَصَلَّى مَا تَيَسَّرَ لَهُ} “Kim erkenden [yıkanıp] hazırlanır ve erken yola çıkar, binit kullanmayıp yürür, kolayına gelen namazı kılarsa...” hadisidir.
وَحَدِيثُ: «مَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ، فَكَانَ الْبُكُورُ مَنْدُوبًا إِلَيْهِ، وَهَذَا أَمْرٌ مُسَلَّمٌ بِهِ، وَلَكِنْ وَقَعَ الْخِلَافُ بَيْنَ مَالِكٍ وَالْجُمْهُورِ فِي مَبْدَأِ الْبُكُورِ، وَمَعْنَى السَّاعَةِ الْأُولَى أَيِّ سَاعَةٍ لُغَوِيَّةٍ أَوْ زَمَنِيَّةٍ، وَهَلْ هِيَ الْأُولَى مِنَ النَّهَارِ أَوِ الْأُولَى بَعْدَ الْأَذَانِ؟ ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِنَّ السَّاعَةَ لُغَوِيَّةٌ، وَهِيَ الْأُولَى بَعْدَ الْأَذَانِ، إِذْ لَا يَجِبُ السَّعْيُ إِلَّا بَعْدَهُ وَقَبْلَهُ لَا تَكْلِيفَ بِهِ.
Yine: {مَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى} “Kim birinci saatte giderse...” hadisi de hadisin sonuna kadar böyledir. Dolayısıyla erkenden gitmek menduptur ve bu kabul edilen bir husustur. Ancak erken gitmenin başlangıç vakti, 'birinci saat' ifadesinin manası (lügavî bir saat mi yoksa belirli bir zaman dilimi mi olduğu) ve bunun günün ilk saati mi yoksa ezandan sonraki ilk saat mi olduğu hususunda Mâlik ile cumhur arasında ihtilaf meydana gelmiştir. Mâlik şöyle demiştir: 'Saat' lügavî anlamdadır ve ezandan sonraki ilk vakittir; zira sa'y (koşmak) ancak ezandan sonra vacip olur, ondan önce ise bir mükellefiyet yoktur.