ثُمَّ قَالَ: وَإِذَا كَانَ رَجُلٌ مَعَ قَوْمٍ يُصَلُّونَهَا، فَإِنْ كَانَ مُطَاعًا إِذَا تَرَكَهَا وَبَيَّنَ لَهُمُ السُّنَّةَ لَمْ يُنْكِرُوا عَلَيْهِ، بَلْ عَرَفُوا السُّنَّةَ، فَتَرْكُهَا حَسَنٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُطَاعًا وَرَأَى فِي صَلَاتِهَا تَأْلِيفًا لِقُلُوبِهِمْ إِلَى مَا هُوَ أَنْفَعُ، أَوْ دَفْعًا لِلْخِصَامِ وَالشَّرِّ لِعَدَمِ التَّمَكُّنِ مِنْ بَيَانِ الْحَقِّ لَهُمْ وَقَوْلِهِمْ لَهُ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَهَذَا أَيْضًا حَسَنٌ.
Sonra şöyle dedi: «Bir kimse bu namazı kılan bir toplulukla beraber olduğunda; şayet sözü dinlenen biri olup onu terk ettiğinde ve onlara sünneti açıkladığında ona tepki göstermeyeceklerse, bilakis sünneti öğreneceklerse, onu terk etmesi güzeldir. Şayet sözü dinlenen biri değilse ve o namazı kılmakta onların kalplerini daha faydalı olana ısındırmayı yahut hakkı kendilerine açıklama imkânının bulunmaması, onun aleyhinde konuşmaları ve benzeri sebeplerle çekişmeyi ve şerri defetmeyi görüyorsa, bu da güzeldir.»
فَالْعَمَلُ الْوَاحِدُ يَكُونُ مُسْتَحَبًّا فِعْلُهُ تَارَةً، وَتَرْكُهُ تَارَةً، بِاعْتِبَارِ مَا يَتَرَجَّحُ مِنْ مَصْلَحَةِ فِعْلِهِ وَتَرْكِهِ بِحَسَبِ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ.
«Dolayısıyla tek bir amel, şer'î delillere göre yapılmasındaki ve terk edilmesindeki maslahatın ağır basması dikkate alınarak bazen yapılması, bazen de terk edilmesi müstehap olur.»
كَمَا تَرَكَ النَّبِيُّ ﷺ بِنَاءَ الْبَيْتِ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى آخِرِهِ. اهـ مُلَخَّصًا.
«Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de Beyt'in (Kâbe'nin) İbrâhim'in temelleri üzerine [yeniden] inşasını terk etmiştir...» [İbn Teymiyye'nin sözü] özetle sona erdi.
فَأَنْتَ تَرَاهُ قَدْ بَيَّنَ أَوَّلًا أَنَّهَا لَيْسَتْ مَنْ فِعْلِهِ ﷺ لِعَدَمِ وُجُودِ مَكَانٍ لَهَا فِي عَهْدِهِ، وَلَا فِي عَهْدِ صَاحِبَيْهِ مِنْ بَعْدِهِ، وَأَنَّ فِعْلَهَا بَعْدَ حَدِيثِ عُثْمَانَ ﵁ يَرْجِعُ إِلَى حَالِ الشَّخْصِ، فَإِنْ كَانَ عَامِّيًّا الْتُمِسَ لَهُ مَخْرَجٌ مِنْ حَدِيثِ: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ» ، لَا عَلَى أَنَّهَا سُنَّةٌ رَاتِبَةٌ.
Gördüğün gibi o, ilk olarak bu namazın ne onun sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ne de kendisinden sonraki iki arkadaşının döneminde yeri bulunmadığı için onun sallallâhu aleyhi ve sellem fiilinden olmadığını; Osman radıyallâhu anh hadisesinden sonra kılınmasının ise kişinin durumuna göre değiştiğini açıklamıştır. Şayet [kılan kişi] avamdan biri ise, bunun revâtib bir sünnet olduğu [inancıyla] değil de {بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ} “Her iki ezan arasında bir namaz vardır” hadisinden hareketle ona bir çıkış yolu aranır.
أَمَّا الْعَالِمُ الَّذِي يُقْتَدَى بِهِ فَإِنْ كَانَ مُطَاعًا فَتَرْكُهَا أَحْسَنُ.
Kendisine uyulan bir âlime gelince; şayet sözü dinlenen biriyse [bu namazı] terk etmesi daha hayırlıdır.
وَتَعْلِيمُ النَّاسِ مُتَعَيَّنٌ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُطَاعٍ وَيَرْجُو نَفْعَهُمْ أَوْ يَخْشَى خُصُومَةً عَلَيْهِمْ تَضِيعُ عَلَيْهِمْ مَنْفَعَتُهُمْ مِنْهُ، فَفَعَلَهَا تَأْلِيفًا لِقُلُوبِهِمْ، فَهَذَا حَسَنٌ. اهـ مُلَخَّصًا.
İnsanlara [doğrusunu] öğretmek ise kaçınılmaz bir görevdir. Şayet sözü dinlenmeyen biriyse ve onlara faydalı olmayı umuyor yahut kendisinden elde edecekleri menfaati boşa çıkaracak bir husumetten çekiniyorsa, onların kalplerini kazanmak amacıyla bunu kılması güzeldir. [Açıklama] özetle sona erdi.
وَهَذَا مِنْهُ مِنْ أَدَقِّ مَسَالِكِ سِيَاسَةِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ، حَيْثُ يَنْبَغِي لِلدَّاعِي أَنْ يُرَاعِيَ حَالَةَ الْعَامَّةِ، وَأَنْ يَكُونَ بِفِعْلِهِ مُؤَثِّرًا كَتَأْثِيرِهِ بِقَوْلِهِ مَعَ مُرَاعَاةِ الْأَحْوَالِ مَا هُوَ أَصْلَحُ لَهُمْ فِيمَا فِيهِ سَعَةٌ مِنَ الْأَمْرِ، كَمَا بَيَّنَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِسُنَّةٍ رَاتِبَةٍ.
Bu, Allah'a davet siyasetinin en ince usullerindendir. Zira davetçinin avamın durumunu gözetmesi, genişlik bulunan konularda onlar için en maslahatlı olan ahvali dikkate alarak sözüyle etkili olduğu gibi fiiliyle de etkili olması gerekir; nitekim bunun revâtib bir sünnet olmadığını da açıklamıştır.
وَقَدْ سَاقَ ضِمْنًا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي حُكْمِ الصَّلَاةِ قَبْلَ الْجُمُعَةِ مُطْلَقًا، أَيْ عِنْدَ الْمَجِئِ وَقَبْلَ الْأَذَانِ، وَهَذَا كُلُّهُ مَا عَدَا الدَّاخِلَ لِلْمَسْجِدِ وَقْتَ الْخُطْبَةِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِتَحِيَّةِ الْمَسْجِدِ.
O, cuma namazından önce -yani [camiye] gelindiğinde ve ezandan önce- mutlak olarak namaz kılmanın hükmüne dair âlimlerin sözlerini de zımnen aktarmıştır. Bütün bunlar, hutbe esnasında mescide giren kimsenin tahiyyetü'l-mescid namazı kılması meselesi hariçtir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ بَعْدَ مُنَاقَشَةِ كَلَامِ الْمَذْهَبِ، قَالَ:
Nevevî, el-Mecmû‘ adlı eserinde mezhebin görüşlerini tartıştıktan sonra şöyle demiştir:
وَأَمَّا السُّنَّةُ قَبْلَهَا فَالْعُمْدَةُ فِيهَا حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ الْمَذْكُورِ: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ» ، وَالْقِيَاسُ عَلَى الظُّهْرِ، قَالَ: وَذَكَرَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعًا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَابْنُ الْمُبَارَكِ، وَهَذَا مِنْهُمْ عَلَى أَنَّهَا
«Cumadan önceki sünnete gelince; bu hususta dayanak, Abdullah b. Ma‘kıl'in zikredilen: {بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ} “Her iki ezan arasında bir namaz vardır” hadisi ve öğle namazına kıyastır.» Şöyle devam etmiştir: «Ebû Îsâ et-Tirmizî, Abdullah b. Mes‘ûd'un cumadan önce dört rekât kıldığını zikretmiştir. Süfyân es-Sevrî ve İbnü'l-Mübârek de bu görüşe gitmiştir. Onların bu tutumu, bunun»
رَاتِبَةُ الظُّهْرِ انْتَقَلَتْ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَلَا عَلَاقَةَ لَهَا بِالْأَذَانِ، بَلْ مِنْ حِينِ مَجِيئِهِ إِلَى الْمَسْجِدِ.
«öğlenin revâtib sünneti olup cumaya intikal ettiği [anlayışına] dayanmaktadır; bunun ezanla bir ilgisi yoktur, bilakis mescide gelindiği andan itibaren kılınır.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ.
Yüce Allah'ın: {مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü” sözü.
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَنَقَلَهُ عَنْهُ أَبُو حَيَّانَ: مِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ بَيَانٌ لِإِذَا وَتَفْسِيرٌ لَهُ. اهـ.
Zemahşerî -ve ondan naklen Ebû Hayyân- şöyle demiştir: «{مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ} “Cuma günü” ifadesindeki {مِنْ} edatı, {إِذَا} için bir beyan ve tefsirdir.»
يَعْنِي: إِذَا نُودِيَ فَهِيَ بَيَانٌ لِإِذَا الظَّرْفِيَّةِ وَتَفْسِيرٌ لَهَا.
Yani: {إِذَا نُودِيَ} “Çağrı yapıldığı zaman” ifadesindeki zarf olan {إِذَا} için bir beyan ve tefsirdir.
الْجُمُعَةِ بِضَمِّ الْجِيمِ وَالْمِيمِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، وَبِضَمِّ الْجِيمِ وَتَسْكِينِ الْمِيمِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَالْأَعْمَشِ وَغَيْرِهِمَا، وَهُمَا لُغَتَانِ وَجَمْعُهُمَا جُمَعٌ وَجُمُعَاتٌ.
Cîm ve mîm harflerinin ötresiyle (el-Cumu‘a) cumhurun kıraatidir; cîm'in ötresi ve mîm'in sükûnuyla (el-Cum‘a) ise Abdullah b. ez-Zübeyr, el-A‘meş ve başkalarının kıraatidir. Bunlar iki ayrı lehçedir; çoğulları ise “cuma‘” (جُمَع) ve “cumu‘ât” (جُمُعَات) şeklindedir.
قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ الْجُمْعَةُ بِإِسْكَانِ الْمِيمِ، وَالْجُمُعَةُ بِضَمِّهَا وَالْجُمَعَةُ بِفَتْحِ الْمِيمِ، فَتَكُونُ صِفَةً لِلْيَوْمِ أَيْ يَجْمَعُ النَّاسَ.
Ferrâ şöyle demiştir: «Mîm'in sükûnuyla “el-Cum‘a”, ötresiyle “el-Cumu‘a” ve fethasıyla “el-Cume‘a” denilir. [Fetha olduğunda] günün bir sıfatı olur; yani insanları toplayan [gün] demektir.»
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَ الْقُرْآنُ بِالتَّثْقِيلِ وَالتَّفْخِيمِ فَاقْرَؤُهَا جُمُعَةً، يَعْنِي: بِضَمِّ الْمِيمِ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: «Kur'an ağırbaşlılık ve tazim ile indi; dolayısıyla onu “Cumu‘a” olarak -yani mîm'in ötresiyle- okuyunuz.»
وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدٍ: وَالتَّخْفِيفُ أَقْيَسُ وَأَحْسَنُ، مِثْلَ غُرْفَةٌ وَغُرَفٌ وَطُرْفَةٌ وَطُرَفٌ وَحُجْرَةٌ وَحُجَرٌ، وَفَتْحُ الْمِيمِ لُغَةُ بَنِي عَقِيلٍ، وَقِيلَ: إِنَّهَا لُغَةُ النَّبِيِّ ﷺ حَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ.
Ferrâ ve Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «Hafifletme (sükûn ile okuma) kurala daha uygun ve daha güzeldir; tıpkı gurfe-guref, turfe-turef, hucre-hucer gibi. Mîm'in fethalı oluşu Benî Ukayl'in lehçesidir. Bunun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in lehçesi olduğu da söylenmiştir; bunu Kurtubî ve başkaları aktarmıştır.»
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: قُرِئَ بِهِنَّ جَمِيعًا، وَقَالَ غَيْرُهُ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.
Zemahşerî: «Bunların hepsiyle kıraat edilmiştir» demiştir. Bir başkası ise: «İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın sözünden ötürü birincisi en sahih olanıdır» demiştir.
وَذُكِرَ فِي سَبَبِ تَسْمِيَةِ هَذَا الْيَوْمِ عِدَّةُ أَسْبَابٍ لَا تَنَاقُضَ بَيْنَ شَيْءٍ مِنْهَا.
Bu günün böyle isimlendirilmesinin sebebi hakkında, aralarında hiçbir çelişki bulunmayan çeşitli gerekçeler zikredilmiştir.
مِنْ ذَلِكَ مَا قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀: إِنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْجَمْعِ، وَأَهْلُ الْإِسْلَامِ يَجْتَمِعُونَ فِيهِ فِي كُلِّ أُسْبُوعٍ.
Bunlardan biri İbn Kesîr rahimehullâh'ın şu sözüdür: «Bu kelime toplanma (el-cem‘) kökünden türemiştir; çünkü İslâm ehli her hafta o günde toplanırlar.»
وَمِنْهَا: أَنَّهُ تَمَّ فِيهِ خَلْقُ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ، فَإِنَّهُ الْيَوْمُ السَّادِسُ مِنَ السِّتَّةِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فِيهَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَفِيهِ خَلَقَ آدَمَ يَعْنِي جَمَعَ خَلْقَهُ، وَفِيهِ الْحَدِيثُ عَنْ سَلْمَانَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: «يَا سَلْمَانُ، مَا يَوْمُ الْجُمُعَةِ» ؟ قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَوْمُ الْجُمُعَةِ يَوْمٌ جَمَعَ اللَّهُ فِيهِ أَبَوَاكُمْ - أَوْ - أَبُوكُمْ» ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ كَلَامِهِ نَحْوُ هَذَا، فَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bir diğeri ise bütün yaratılmışların yaratılışının o günde tamamlanmış olmasıdır. Zira o gün, Allah'ın gökleri ve yeri kendisinde yarattığı altı günün altıncısıdır; Âdem de o günde yaratılmıştır, yani yaratılışı bir araya getirilmiştir. Bu hususta Selmân'dan gelen hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: {يَا سَلْمَانُ، مَا يَوْمُ الْجُمُعَةِ} “Ey Selmân! Cuma günü nedir?” Ben: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَوْمُ الْجُمُعَةِ يَوْمٌ جَمَعَ اللَّهُ فِيهِ أَبَوَاكُمْ - أَوْ - أَبُوكُمْ} “Cuma günü, Allah'ın anne babanızı -yahut babanızı- kendisinde bir araya getirdiği [veya yarattığı] gündür” buyurdu. İbn Kesîr: «Ebû Hureyre'nin kendi sözü olarak da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir; en doğrusunu Allah bilir» demiştir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ مَا حَكَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، كَمَا جَاءَ
Görünen o ki -en doğrusunu Yüce Allah bilir- Ebû Hureyre'den naklettiği şey merfû hükmündedir; nitekim
فِي الْمُوَطَّأِ فِي فَضْلِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ أَنَّهُ: «خَيْرُ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشَّمْسُ، فِيهِ خُلِقَ آدَمُ» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ عِنْدَ بَيَانِ فَضْلِهَا.
el-Muvatta'da cuma gününün fazileti hakkında şöyle gelmiştir: {خَيْرُ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشَّمْسُ، فِيهِ خُلِقَ آدَمُ} “Üzerine güneşin doğduğu en hayırlı gün [cuma günüdür]; Âdem o günde yaratıldı...” Hadisin sonuna kadar. İnşallah cumanın fazileti açıklanırken gelecektir.
وَقَدْ كَانَ يُقَالُ لَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَوْمُ الْعَرُوبَةِ.
Câhiliye döneminde ona “el-Arûbe günü” denilirdi.
وَنُقِلَ عَنِ الزَّجَّاجِ وَالْفَرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ: أَنَّ الْعَرَبَ الْعَارِبَةَ كَانَتْ تُسَمِّي الْأَيَّامَ هَكَذَا: السَّبْتُ شُبَارٌ، الْأَحَدُ أَوَّلُ، الِاثْنَيْنِ أَهْوَنُ، الثُّلَاثَاءُ جُبَارٌ، الْأَرْبِعَاءُ دُبَارٌ، الْخَمِيسُ مُؤْنِسٌ، الْجُمُعَةُ الْعَرُوبَةُ. وَأَوَّلُ مَنْ نَقَلَ الْعَرُوبَةَ إِلَى الْجُمُعَةِ كَعْبُ بْنُ لُؤَيٍّ، نُقِلَ مِنْ بَذْلِ الْمَجْهُودِ شَرْحِ أَبِي دَاوُدَ.
Zeccâc, Ferrâ ve Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre Asıl Araplar (el-Arabü'l-Âribe) günleri şöyle isimlendirirlerdi: Cumartesi: Şubâr, Pazar: Evvel, Pazartesi: Ehven, Salı: Cübâr, Çarşamba: Dübâr, Perşembe: Mûnis, Cuma: el-Arûbe. el-Arûbe ismini el-Cumu‘a'ya ilk dönüştüren kişi ise Ka‘b b. Lüey'dir. [Bu bilgi] Ebû Dâvûd şerhi Bezlü'l-Mechûd'dan nakledilmiştir.
وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ سَمَّاهُ بِالْجُمُعَةِ كَعْبُ بْنُ لُؤَيٍّ، وَقَدْ كَانَ مَعْرُوفًا بِهَذَا الِاسْمِ فِي أَوَّلِ الْبَعْثَةِ، كَمَا جَاءَ فِي سَبَبِ أَوَّلِ جُمُعَةٍ صُلِّيَتْ بِالْمَدِينَةِ.
Ona ilk cuma adını verenin Ka‘b b. Lüey olduğu söylenmiştir. Peygamberliğin başlangıcında da bu isimle biliniyordu; nitekim Medine'de kılınan ilk cumanın sebebi hakkında bu husus geçmektedir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَوَّلُ مَنْ سَمَّاهَا جُمُعَةً: الْأَنْصَارُ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَوْلُهُ: جَمَّعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَقْدَمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ، وَقَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْجُمُعَةُ هُمُ الَّذِينَ سَمَّوْهَا الْجُمُعَةَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ لِلْيَهُودِ يَوْمًا يَجْتَمِعُونَ فِيهِ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمٌ، وَهُوَ السَّبْتُ، وَلِلنَّصَارَى يَوْمٌ مِثْلُ ذَلِكَ وَهُوَ الْأَحَدُ، فَتَعَالَوْا فَلْنَجْتَمِعْ حَتَّى نَجْعَلَ يَوْمًا، لِنَتَذَاكَرَ اللَّهَ، وَنُصَلِّيَ فِيهِ وَنَسْتَذْكِرَ أَوْ كَمَا قَالُوا، فَقَالُوا: يَوْمُ السَّبْتِ لِلْيَهُودِ، وَيَوْمُ الْأَحَدِ لِلنَّصَارَى فَاجْعَلُوهُ يَوْمَ الْعَرُوبَةِ، فَاجْتَمَعُوا إِلَى سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ وَهُوَ أَبُو أُمَامَةَ ﵁، فَصَلَّى بِهِمْ يَوْمَئِذٍ رَكْعَتَيْنِ، وَذَكَّرَهُمْ فَسَمَّوْهُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حَتَّى اجْتَمَعُوا فَذَبَحَ لَهُمْ سَعْدٌ شَاةً فَتَعَشَّوْا وَتَغَدُّوا مِنْهَا لِقِلَّتِهِمْ.
Kurtubî şöyle demiştir: Ona ilk cuma adını verenler Ensâr'dır. İbn Sîrîn'den şu sözü nakledilmiştir: «Medineliler, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelmeden önce ve Cuma [suresi] inmeden önce toplanıp cuma namazı kılmışlardı; ona cuma adını verenler de onlardır. Şöyle ki: “Yahudilerin her yedi günde bir toplandıkları bir gün vardır ki o cumartesidir. Hristiyanların da benzer bir günü vardır ki o pazardır. Gelin biz de toplanalım ve Allah'ı anacağımız, namaz kılacağımız ve O'nu zikredeceğimiz bir gün belirleyelim” -yahut buna benzer bir şey- dediler. Sonra şöyle dediler: “Cumartesi Yahudilerindir, pazar Hristiyanlarındır; öyleyse bunu Arûbe günü yapın.” Bunun üzerine Sa‘d b. Zürâre'nin -ki o Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tır- yanında toplandılar. O da o gün onlara iki rekât namaz kıldırdı ve onlara vaaz etti; toplanmalarından ötürü de o güne “Cuma günü” adını verdiler. Sa‘d onlar için bir koyun kesti; sayıları az olduğu için hem akşam hem de öğle yemeğini ondan yediler.»
فَهَذِهِ أَوَّلُ جُمُعَةٍ فِي الْإِسْلَامِ.
İşte İslâm'daki ilk cuma namazı budur.
أَمَّا أَوَّلُ جُمُعَةٍ أَقَامَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَهِيَ الَّتِي أَقَامَهَا مَقْدَمَهُ إِلَى الْمَدِينَةِ حِينَ نَزَلَ قُبَاءً يَوْمَ الِاثْنَيْنِ وَمَكَثَ الثُّلَاثَاءَ وَالْأَرْبِعَاءَ وَالْخَمِيسَ، وَفِي صَبِيحَةِ الْجُمُعَةِ نَزَلَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَأَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فِي بَنِي سَالِمِ بْنِ عَوْفٍ فِي بَطْنِ وَادٍ لَهُمْ، قَدِ اتَّخَذَ الْقَوْمُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ مَسْجِدًا فَجَمَّعَ بِهِمْ ﷺ وَخَطَبَ، وَهُوَ مَوْضِعٌ مَعْرُوفٌ إِلَى الْيَوْمِ فِي بَنِي النَّجَّارِ، وَقَدْ سَاقَ الْقُرْطُبِيُّ خُطْبَتَهُ ﷺ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، ثُمَّ كَانَتِ الْجُمُعَةُ الَّتِي تَلَتْهَا فِي الْإِسْلَامِ فِي قَرْيَةِ جُوَانَا بِالْأَحْسَاءِ الْيَوْمَ.
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldırdığı ilk cuma namazına gelince; o, Medine'ye gelişinde pazartesi günü Kubâ'ya indiğinde ve salı, çarşamba ve perşembe günleri orada kalıp cuma sabahı Medine'ye doğru hareket ettiğinde kıldırdığı namazdır. Namaz vakti Benî Sâlim b. Avf yurdunda, onlara ait bir vadinin tabanında girdi. Topluluk o yerde bir mescit edinmişti; o da sallallâhu aleyhi ve sellem onlara cuma namazı kıldırdı ve hutbe irat etti. Burası bugün Benî Neccâr [yakınlarında] bilinen bir yerdir. Kurtubî onun sallallâhu aleyhi ve sellem o günkü hutbesini nakletmiştir. İslâm'da bundan sonra kılınan cuma namazı ise bugün el-Ahsâ'da bulunan Cüvâsâ köyünde [kılınan namaz] idi.
وَقَدْ خَصَّ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِهَذَا الْيَوْمِ وَفَضَّلَهُ، كَمَا قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ لِحَدِيثِ أَبِي
İbn Kesîr ve başkalarının da belirttiği gibi Allah bu günü Müslümanlara tahsis etmiş ve üstün kılmıştır; zira Ebû
هُرَيْرَةَ ﵁ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، ثُمَّ إِنَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ، الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ» ، لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ «أَضَلَّ اللَّهُ عَنِ الْجُمُعَةِ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا، فَكَانَ لِلْيَهُودِ يَوْمُ السَّبْتِ، وَكَانَ لِلنَّصَارَى يَوْمُ الْأَحَدِ، فَجَاءَ اللَّهُ بِنَا فَهَدَانَا اللَّهُ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَجَعَلَ الْجُمُعَةَ وَالسَّبْتَ وَالْأَحَدَ، وَكَذَلِكَ هُمْ تَبَعٌ لَنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، نَحْنُ الْآخِرُونَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا وَالْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، الْمَقْضِيُّ بَيْنَهُمْ قَبْلَ الْخَلَائِقِ» ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، مِنْ خَصَائِصِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ.
Hureyre radıyallâhu anh'ın Buhârî ve Müslim'de geçen rivayetinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: {نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، ثُمَّ إِنَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ، الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ} “Bizler [zamanca] sonuncular, kıyamet gününde ise öne geçenleriz. Şukadar var ki onlara Kitap bizden önce verilmiştir. Sonra bu gün, Allah'ın onlara farz kıldığı gündür fakat onlar bunda ihtilafa düştüler; Allah da bizi ona iletti. Dolayısıyla insanlar bu konuda bize tabidirler: Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise yarından sonradır.” Bu Buhârî'nin lafzıdır. Müslim'in bir lafzında ise şöyledir: {أَضَلَّ اللَّهُ عَنِ الْجُمُعَةِ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا، فَكَانَ لِلْيَهُودِ يَوْمُ السَّبْتِ، وَكَانَ لِلنَّصَارَى يَوْمُ الْأَحَدِ، فَجَاءَ اللَّهُ بِنَا فَهَدَانَا اللَّهُ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَجَعَلَ الْجُمُعَةَ وَالسَّبْتَ وَالْأَحَدَ، وَكَذَلِكَ هُمْ تَبَعٌ لَنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، نَحْنُ الْآخِرُونَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا وَالْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، الْمَقْضِيُّ بَيْنَهُمْ قَبْلَ الْخَلَائِقِ} “Allah bizden öncekileri cuma gününden saptırdı. Böylece Yahudilerin günü cumartesi, Hristiyanların günü ise pazar oldu. Sonra Allah bizi getirdi ve bizi cuma gününe iletti. Böylece cuma, cumartesi ve pazarı [sıralı] kıldı. Tıpkı bunun gibi onlar kıyamet gününde de bize tabidirler. Biz dünya ehlinden sonuncular, kıyamet gününde ise bütün yaratılmışlardan önce hesabı görülecek olan ilkleriz.” İbn Kesîr bunu cuma gününün hususiyetlerinden olarak zikretmiştir.
كَمَا اخْتُصَّتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ بِيَوْمِ الْجُمُعَةِ عَنْ سَائِرِ الْأَيَّامِ، فَقَدِ اخْتُصَّ يَوْمُ الْجُمُعَةِ نَفْسُهُ بِخَصَائِصَ عَنْ سَائِرِ الْأَيَّامِ، أَجْمَعُهَا مَا جَاءَ فِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ: خَرَجْتُ إِلَى الطُّورِ فَلَقِيتُ كَعْبَ الْأَحْبَارِ فَجَلَسْتُ مَعَهُ، فَحَدَّثَنِي عَنِ التَّوْرَاةِ، وَحَدَّثْتُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَكَانَ فِيمَا حَدَّثْتُهُ أَنْ قُلْتُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ، وَفِيهِ أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ، وَفِيهِ تِيبَ عَلَيْهِ وَفِيهِ مَاتَ، وَفِيهِ تَقُومُ السَّاعَةُ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَهِيَ مُصِيخَةٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ حِينِ تُصْبِحُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ شَفَقًا مِنَ السَّاعَةِ إِلَّا الْجِنَّ وَالْإِنْسَ، وَفِيهِ سَاعَةٌ لَا يُصَادِفُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ» .
Bu ümmet diğer günlere nispetle cuma günüyle ayrıcalıklı kılındığı gibi, cuma gününün bizzat kendisi de diğer günlere nispetle birtakım hususiyetlerle ayrıcalıklı kılınmıştır. Bunların en kapsamlısı, Mâlik'in Muvatta'ında Ebû Hureyre'den rivayet edilen şu hadistir: O şöyle demiştir: Tûr'a doğru yola çıktım ve Kâ‘bü'l-Ahbâr ile karşılaşıp onunla oturdum. O bana Tevrat'tan anlattı, ben de ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattım. Ona anlattıklarım arasında şu da vardı; dedim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ، وَفِيهِ أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ، وَفِيهِ تِيبَ عَلَيْهِ وَفِيهِ مَاتَ، وَفِيهِ تَقُومُ السَّاعَةُ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَهِيَ مُصِيخَةٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ حِينِ تُصْبِحُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ شَفَقًا مِنَ السَّاعَةِ إِلَّا الْجِنَّ وَالْإِنْسَ، وَفِيهِ سَاعَةٌ لَا يُصَادِفُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ} “Üzerine güneşin doğduğu en hayırlı gün cuma günüdür. Âdem o günde yaratıldı, o günde cennetten indirildi, o günde tövbesi kabul edildi ve o günde vefat etti. Kıyamet de o günde kopacaktır. Cinler ve insanlar hariç hiçbir canlı yoktur ki cuma günü sabah vaktinden güneş doğuncaya kadar kıyametin korkusundan kulak kesilmiş olmasın. Onda öyle bir an vardır ki Müslüman bir kul namaz kılarken o ana rastlayıp Allah'tan bir şey dilerse, Allah onu mutlaka kendisine verir.”
قَالَ كَعْبٌ: ذَلِكَ فِي كُلِّ سَنَةٍ، قُلْتُ: بَلْ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ فَقَرَأَ كَعْبٌ التَّوْرَاةَ، فَقَالَ: صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Kâ‘b: «Bu [an], her senede bir gündür» dedi. Ben: «Bilakis her cumadadır» dedim. Bunun üzerine Kâ‘b Tevrat'ı okudu ve: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem doğru söylemiştir» dedi.
قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَلَقِيتُ بَصْرَةَ بْنَ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيَّ فَقَالَ: مَنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ؟ فَقُلْتُ: مِنَ الطُّورِ فَقَالَ: لَوْ أَدْرَكْتُكَ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَيْهِ مَا خَرَجْتَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا تُعْمَلُ الْمَطِيُّ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ، إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَإِلَى مَسْجِدِي هَذَا، وَإِلَى مَسْجِدِ إِيلِيَاءَ - أَوْ - بَيْتِ الْمَقْدِسِ» يَشُكُّ.
Ebû Hureyre dedi ki: Sonra Basra b. Ebî Basra el-Gıfârî ile karşılaştım; «Nereden geliyorsun?» dedi. Ben: «Tûr'dan» dedim. O: «Şayet oraya çıkmadan önce sana yetişseydim gitmezdin! Zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: {لَا تُعْمَلُ الْمَطِيُّ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ، إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَإِلَى مَسْجِدِي هَذَا، وَإِلَى مَسْجِدِ إِيلِيَاءَ - أَوْ - بَيْتِ الْمَقْدِسِ} “Binekler ancak üç mescit için [yola] sürülür: Mescid-i Harâm, benim şu mescidim ve Îliyâ Mescidi -yahut- Beytülmakdis.”» [Ravi lafızda] şüphe etmiştir.
قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ، ثُمَّ لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهَ بْنَ سَلَامٍ فَحَدَّثْتُهُ بِمَجْلِسِي مَعَ كَعْبِ الْأَحْبَارِ، وَمَا حَدَّثْتُهُ بِهِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَقُلْتُ: قَالَ كَعْبٌ: ذَلِكَ فِي كُلِّ سَنَةٍ يَوْمٌ، قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: كَذَبَ كَعْبٌ، فَقُلْتُ: ثُمَّ قَرَأَ التَّوْرَاةَ، فَقَالَ: بَلْ هِيَ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: صَدَقَ كَعْبٌ، ثُمَّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: قَدْ عَلِمْتَ أَيَّةُ سَاعَةٍ هِيَ؟ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي بِهَا وَلَا تَضِنَّ عَلَيَّ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: هِيَ آخِرُ سَاعَةٍ فِي يَوْمِ
Ebû Hureyre dedi ki: Sonra Abdullah b. Selâm ile karşılaştım ve ona Kâ‘bü'l-Ahbâr ile oturduğumu, cuma günü hakkında ona anlattıklarımı naklettim ve: «Kâ‘b, ‘Bu [an], her senede bir gündür’ dedi» dedim. Abdullah b. Selâm: «Kâ‘b yanılmış» dedi. Ben: «Sonra Tevrat'ı okudu ve ‘Bilakis o her cumadadır’ dedi» dedim. Bunun üzerine Abdullah b. Selâm: «Kâ‘b doğru söylemiş» dedi. Sonra Abdullah b. Selâm: «Onun hangi an olduğunu bildin mi?» dedi. Ebû Hureyre dedi ki, ona şöyle dedim: «Bana onu haber ver, benden esirgeme.» Abdullah b. Selâm: «O, günün son anıdır;
الْجُمُعَةِ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَقُلْتُ وَكَيْفَ تَكُونُ آخِرَ سَاعَةٍ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يُصَادِفُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي» ، وَتِلْكَ السَّاعَةُ سَاعَةٌ لَا يُصَلَّى فِيهَا؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: أَلَمْ يَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ جَلَسَ مَجْلِسًا يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ فَهُوَ فِي صَلَاةٍ حَتَّى يُصَلِّيَ» ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَقُلْتُ: بَلَى، قَالَ: فَهُوَ كَذَلِكَ.
cuma [gününün son anıdır]» dedi. Ebû Hureyre dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {لَا يُصَادِفُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي} “Müslüman bir kul namaz kılarken o ana rastlarsa...” buyurmuşken ve o vakit de namaz kılınmayan bir vakitken nasıl cuma gününün son anı olabilir?» dedim. Bunun üzerine Abdullah b. Selâm: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {مَنْ جَلَسَ مَجْلِسًا يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ فَهُوَ فِي صَلَاةٍ حَتَّى يُصَلِّيَ} “Kim namazı beklemek üzere bir mecliste oturursa, namazı kılıncaya kadar namazdadır” buyurmadı mı?» dedi. Ebû Hureyre dedi ki: «Evet» dedim. O da: «İşte durum böyledir» dedi.
فَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، ثُمَّ بَيَانُ أَنَّ الْخَيْرِيَّةَ فِيهِ لِمَا وَقَعَ بِهِ مِنْ أَحْدَاثٍ، وَإِلَّا فَجَمِيعُ الْأَيَّامِ حَرَكَةٌ فَلَكِيَّةٌ لَا مَزِيَّةَ فِيهَا إِلَّا مَا خَصَّهَا اللَّهُ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْوَقَائِعِ.
İşte bu, onun üzerine güneşin doğduğu en hayırlı gün olduğuna açık bir nastır. Ayrıca oradaki hayrın onda vuku bulan hadiselerden kaynaklandığının da açıklamasıdır; aksi halde bütün günler felekî bir hareketten ibarettir ve Allah'ın diğerlerine değil de ona has kıldığı vakalar müstesna, kendilerinde bir üstünlük yoktur.
وَقَدْ تَعَدَّدَتْ هُنَا فِي حَقِّ أَبِينَا آدَمَ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - وَلِذَا قِيلَ: يَوْمُ الْجُمُعَةِ يَوْمُ آدَمَ، وَيَوْمُ الِاثْنَيْنِ يَوْمُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَيْ لِقَوْلِهِ ﷺ لَمَّا سُئِلَ عَنْ كَثْرَةِ صِيَامِهِ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ قَالَ: «ذَلِكَ يَوْمُ وُلِدْتُ فِيهِ، وَعَلَيَّ فِيهِ أُنْزِلَ» الْحَدِيثَ.
Burada babamız Âdem -ona ve Nebîmize salât ve selâm olsun- hakkında pek çok hadise gerçekleşmiştir. Bundan dolayı: «Cuma günü Âdem'in günüdür, pazartesi günü ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in günüdür» denilmiştir. Yani pazartesi günü çokça oruç tutması hakkında sorulduğunda onun sallallâhu aleyhi ve sellem: {ذَلِكَ يَوْمُ وُلِدْتُ فِيهِ، وَعَلَيَّ فِيهِ أُنْزِلَ} “O, doğduğum ve bana vahiy indirilen gündür” hadisindeki sözünden ötürüdür.
وَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ هُوَ يَوْمُ آدَمَ فِيهِ خُلِقَ، وَفِيهِ أُسْكِنَ الْجَنَّةَ، وَفِيهِ أُنْزِلَ إِلَى الْأَرْضِ، وَفِيهِ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَفِيهِ قِيَامُ السَّاعَةِ، فَكَانَ يَوْمَ الْعَالَمِ مِنْ بَدْءِ أَبِيهِمْ إِلَى مُنْتَهَى حَيَاتِهِمْ، فَكَأَنَّهُ فِي الْإِسْلَامِ يَوْمُ تَزَوُّدِهِمْ إِلَى ذَلِكَ الْمَصِيرِ.
Cuma günü, kendisinde yaratıldığı, cennete yerleştirildiği, yeryüzüne indirildiği, Allah'ın tövbesini kabul ettiği ve kıyametin kendisinde kopacağı Âdem'in günü olunca; babalarının başlangıcından hayatlarının sonuna kadar âlemin günü olmuştur. Sanki o, İslâm'da onların bu akıbete doğru azık edindikleri gündür.
وَرَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ الم [٣٢ \ ١] السَّجْدَةَ، وَهَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ [٧٦ \ ١] فِي فَجْرِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ.
Buhârî ve Müslim, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in cuma günü sabah namazında {الم} “Elif. Lâm. Mîm.” [Secde suresini] ve {هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ} “İnsanın üzerinden geçti mi?” [İnsân suresini] okuduğunu rivayet etmiştir.
قَالَ ابْنُ تَيْمِيَّةَ: وَذَلِكَ لِمَا فِيهِمَا مِنْ ذِكْرِ خَلْقِ اللَّهِ آدَمَ وَحَيَاةِ الْإِنْسَانِ وَمُنْتَهَاهُ، كَمَا فِي سُورَةِ «السَّجْدَةِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ [٣٢ \ ٤ - ٩] .
İbn Teymiyye şöyle demiştir: «Bu, her iki surede Allah'ın Âdem'i yaratmasının, insanın hayatının ve nihayetinin zikredilmesinden dolayıdır; nitekim Secde suresinde Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ} “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Allah'tır. O'ndan başka sizin ne bir dostunuz ne de bir şefaatçiniz vardır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Gökten yere kadar bütün işleri O düzenleyip yönetir; sonra [o işler], sizin sayageldiklerinize göre bin yıl süren bir günde yine O'na yükselir. İşte gaybı da görünen âlemi de bilen, Azîz ve Rahîm olan O'dur. O ki, yarattığı her şeyi güzel yapan ve insanı yaratmaya çamurdan başlayandır. Sonra onun neslini değersiz bir suyun özünden kılmıştır. Sonra onu şekillendirip ona kendi ruhundan üflemiştir. Sizin için işitme duyusunu, gözleri ve kalpleri var etmiştir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!”»
وَفِي سُورَةِ: هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَ وَأَغْلَالًا وَسَعِيرًا إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا [٧٦ \ ١ - ٥] .
{هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ} “İnsanın üzerinden geçti mi?” suresinde ise Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَ وَأَغْلَالًا وَسَعِيرًا إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا} “İnsanın üzerinden, henüz anılan bir şey olmadığı uzun bir zaman geçmedi mi? Doğrusu biz insanı, imtihan etmek için karışım halindeki bir nutfeden yarattık; bu yüzden onu işiten ve gören kıldık. Şüphesiz biz ona doğru yolu gösterdik; ister şükredici olsun, ister nankör! Doğrusu biz kâfirler için zincirler, demir halkalar ve alevli bir ateş hazırladık. İyiler ise katkısı kâfur olan bir kadehten içerler.”
فَفِي هَذَا بَيَانٌ لِخَلْقِ الْعَالَمِ كُلِّهِ جُمْلَةً ثُمَّ خَلْقِ آدَمَ، ثُمَّ تَنَاسُلِ نَسْلِهِ ثُمَّ مُنْتَهَاهُمْ وَمَصِيرِهِمْ لِيَتَذَكَّرَ بِخَلْقِ أَبِيهِ آدَمَ، وَمَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ كَيْلَا يَنْسَى وَلَا يَسْهُوَ عَنْ نَفْسِهِ.
Bunda, bütün âlemin toptan yaratılışı, sonra Âdem'in yaratılışı, ardından soyunun türeyişi, sonra da kendi nefsini unutup gaflete düşmesin diye babası Âdem'in yaratılışını ve onun başına gelenleri hatırlaması maksadıyla insanların akıbeti ve varacakları yer açıklanmaktadır.
وَهَكَذَا ذَكَرَ مِثْلَ هَذَا التَّوْجِيهِ فِي الْجُمْلَةِ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ، وَنَاقَشَ حُكْمَ قِرَاءَتِهِمَا وَالْمُدَاوَمَةِ عَلَيْهِمَا أَوْ تَرْكِهِمَا، وَذَلِكَ فِي بَابِ مَا يُقْرَأُ فِي صَلَاةِ الْجُمُعَةِ.
Nitekim İbn Hacer de Fethu'l-Bârî'de genel olarak buna benzer bir gerekçe zikretmiş, cuma namazında ne okunacağına dair babda bu iki surenin okunmasının, bunlara devam edilmesinin yahut terk edilmesinin hükmünü tartışmıştır.
وَفِي الْمُنْتَقَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ: الم تَنْزِيلُ [٣٢ \ ١ - ٢] ، وَهَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ، وَفِي صَلَاةِ الْجُمُعَةِ بِسُورَةِ «الْجُمُعَةِ» وَ «الْمُنَافِقُونَ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ.
el-Müntekâ'da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü sabah namazında {الم تَنْزِيلُ} “Elif. Lâm. Mîm. İndiriliş...” [Secde suresini] ve {هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ} “İnsanın üzerinden geçti mi?” [İnsân suresini]; cuma namazında ise Cuma ve Münâfikûn surelerini okurdu. Bunu Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî rivayet etmiştir.
وَنَاقَشَ الشَّوْكَانِيُّ السُّجُودَ فِيهَا أَيْ فِي فَجْرِ الْجُمُعَةِ أَوْ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْفَرِيضَةِ، إِذَا قَرَأَ مَا فِيهِ سَجْدَةُ تِلَاوَةٍ.
Şevkânî, cuma sabahında yahut diğer farz namazlarda tilavet secdesi içeren bir ayet okunduğunda onda secde edilmesini tartışmıştır.
وَحُكِيَ السُّجُودُ فِي فَجْرِ الْجُمُعَةِ عَنْ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَقَالَ: هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ: كَرِهَهُ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَبَعْضُ الْحَنَابِلَةِ، فَرَاجِعْهُ.
Cuma sabahında secde etme [görüşü] Ömer, Osman, İbn Mes‘ûd, İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'den nakledilmiş ve şöyle demiştir: «Bu, Şâfiî'nin mezhebidir.» Şöyle de demiştir: «Mâlik, Ebû Hanîfe ve bazı Hanbelîler bunu mekruh görmüştür; oraya bakınız.»
السَّاعَةُ الَّتِي فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ
Cuma günündeki o [icabet] saati/anı
فَقَدْ تَقَدَّمَ كَلَامُ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ، وَيُوجَدُ عِنْدَ مُسْلِمٍ: أَنَّهَا مَا بَيْنَ أَنْ يَجْلِسَ الْإِمَامُ إِلَى أَنْ يَفْرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ، وَقَدْ نَاقَشَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ جَمِيعُ الْعُلَمَاءِ، وَحَكَى أَقْوَالَهُمُ الزَّرْقَانِيُّ فِي شَرْحِ الْمُوَطَّأِ، وَكِلَاهُمَا بِسَنَدٍ صَحِيحٍ: إِلَّا أَنَّ سَنَدَ مَالِكٍ لَمْ يَطْعَنْ فِيهِ أَحْمَدُ وَسَنَدَ مُسْلِمٍ قَدْ نَقَلَ الزَّرْقَانِيُّ الْكَلَامَ فِيهِ، وَمَنْ تَكَلَّمَ عَلَيْهِ، وَالَّذِي يَلْفِتُ النَّظَرَ مَا يَتَعَلَّقُ بِقِيَامِ السَّاعَةِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَهِيَ مُصِيخَةٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ حِينِ تُصْبِحُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ شَفَقًا مِنَ السَّاعَةِ إِلَّا الْجِنَّ وَالْإِنْسَ» فَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ الدَّوَابَّ عِنْدَهَا هَذَا الْإِدْرَاكُ الَّذِي تُفَرِّقُ بِهِ بَيْنَ أَيَّامِ الْأُسْبُوعِ، وَعِنْدَهَا هَذَا الْإِيمَانُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَالْإِشْفَاقُ مِنْهُ، وَأَخَذَ مِنْهُ الْعُلَمَاءُ أَنَّ السَّاعَةَ تَكُونُ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَفِي أَوَّلِهِ، فَإِذَا كَانَ هَذَا أَمْرًا غُيِّبَ عَنَّا فَقَدْ أَخْبَرَنَا بِهِ ﷺ فَعَلَيْنَا أَنْ نُعْطِيَ هَذَا الْيَوْمَ حَقَّهُ مِنَ الذِّكْرِ وَالدُّعَاءِ، مِمَّا يَلِيقُ مِنَ الْعِبَادَاتِ إِشْفَاقًا أَوْ تَزَوُّدًا لِهَذَا الْيَوْمِ، لَا أَنْ نَجْعَلَهُ مَوْضِعَ النُّزْهَةِ وَاللَّعِبِ وَالتَّفْرِيطِ، وَقَدْ يَكُونُ إِخْفَاؤُهَا مَدْعَاةً لِلِاجْتِهَادِ كُلَّ الْيَوْمِ كَلَيْلَةِ الْقَدْرِ، وَقَدْ نَفْهَمُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ الْمَعْنَى الصَّحِيحَ لِحَدِيثِ: «مَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ
Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın Abdullah b. Selâm ile geçen konuşması yukarıda zikredilmişti ve çoğunluğun görüşü de budur. Müslim'de ise onun, imamın [minbere] oturmasından namazı bitirmesine kadar olan süre olduğu yer almaktadır. Bütün âlimler bu meseleyi tartışmış, Zürkānî de Muvatta Şerhi'nde onların görüşlerini nakletmiştir. Her iki rivayet de sahih bir senetledir; ancak Mâlik'in senedini Ahmed eleştirmemişken, Müslim'in senedi hakkında Zürkānî birtakım sözler ve onu tenkit edenlerin görüşlerini nakletmiştir. Burada dikkat çeken husus, onun sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَهِيَ مُصِيخَةٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ حِينِ تُصْبِحُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ شَفَقًا مِنَ السَّاعَةِ إِلَّا الْجِنَّ وَالْإِنْسَ} “Cinler ve insanlar hariç hiçbir canlı yoktur ki cuma günü sabah vaktinden güneş doğuncaya kadar kıyametin korkusundan kulak kesilmiş olmasın” sözünden kıyametin cuma gününde kopmasıyla ilgili olan kısmıdır. Zira bunda, hayvanların haftanın günlerini birbirlerinden ayırt edecek bir idrake, kıyamet gününe dair böyle bir imana ve ondan korkuya sahip olduklarının açık bir beyanı vardır. Âlimler buradan hareketle kıyametin cuma gününde ve onun ilk saatlerinde kopacağı sonucunu çıkarmışlardır. Bu durum bizden gizlenmiş gaybî bir husus olduğuna ve o da sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bize haber verdiğine göre; bu güne korku duyarak yahut o gün için azık edinerek ibadetlerden yakışanıyla zikir ve dua hakkını vermemiz gerekir; yoksa onu gezinti, eğlence ve ihmalkârlık vesilesi kılmamalıyız. Bu saatin gizlenmiş olması, tıpkı Kadir gecesi gibi bütün gün boyunca gayret göstermeye bir vesile olabilir. Bütün bunlardan şu hadisin sahih anlamını da kavrayabiliriz: {مَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ
بَدَنَةً» إِلَى آخِرِهِ، وَأَنَّ الْحَقَّ فِيهِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ عَلَى مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ عِنْدَ مُنَاقَشَةِ وَقْتِ السَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ.
…deve kurban etmiş gibi olur” sonuna kadar devam eden hadisin [doğru anlamını] ve bu konudaki hakikatin, cuma namazına gitme vaktinin tartışılacağı yerde inşallah geleceği üzere cumhurun benimsediği görüş olduğunu anlarız.
قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَكَانَتِ الطُّرُقَاتُ فِي أَيَّامِ السَّلَفِ وَقْتَ السَّحَرِ وَبَعْدَ الْفَجْرِ غَاصَّةً بِالْمُبَكِّرِينَ إِلَى الْجُمُعَةِ يَمْشُونَ بِالسُّرُجِ. وَقِيلَ: أَوَّلُ بِدْعَةٍ أُحْدِثَتْ فِي الْإِسْلَامِ تَرْكُ الْبُكُورِ إِلَى الْجُمُعَةِ، إِذِ الْبُكُورُ إِلَيْهَا مِنْ شِدَّةِ الْعِنَايَةِ بِهَا.
Nîsâbûrî tefsirinde şöyle demiştir: «Selef döneminde seher vaktinde ve fecirden sonra yollar, ellerinde kandillerle cumaya erken gidenlerle dolup taşardı.» Şöyle de denilmiştir: «İslam'da ortaya çıkan ilk bidat, cumaya erken gitmeyi terk etmek olmuştur; zira cumaya erken gitmek, ona gösterilen büyük ehemmiyetten ileri gelirdi.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın: {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrine koşun” buyruğu.
قَرَأَ الْجُمْهُورُ: (فَاسْعَوْا) ، وَقَرَأَهَا عُمَرُ: (فَامْضُوا) ، رَوَى ابْنُ جَرِيرٍ ﵀ أَنَّهُ قِيلَ لِعُمَرَ ﵁: إِنَّ أُبَيًّا يَقْرَؤُهَا (فَاسْعَوْا) ، قَالَ: أَمَا إِنَّهُ أَقْرَؤُنَا وَأَعْلَمُنَا بِالْمَنْسُوخِ، وَإِنَّمَا هِيَ (فَامْضُوا) .
Cumhur {فَاسْعَوْا} şeklinde okumuş, Ömer ise {فَامْضُوا} şeklinde okumuştur. İbn Cerîr rahimehullâh rivayet etti ki Ömer radıyallâhu anh'a: «Übeyy bunu {فَاسْعَوْا} şeklinde okuyor» denildiğinde, o: «Şüphesiz o, bizim [Kur'an'ı] en iyi okuyanımız ve neshedilmiş olanı en iyi bilenimizdir; fakat o ancak {فَامْضُوا} şeklindedir» demiştir.
وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ سَالِمٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا سَمِعْتُ عُمَرَ قَطُّ يَقْرَؤُهَا إِلَّا فَامْضُوا.
Ayrıca Sâlim'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ömer'in bunu {فَامْضُوا} dışında bir şekilde okuduğunu asla işitmedim.»
وَبَوَّبَ لَهُ الْبُخَارِيُّ قَالَ بَابُ قَوْلِهِ: وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ [٦٢ \ ٣] ، وَقَرَأَ عُمَرُ: فَامْضُوا، وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَهُ: فَامْضُوا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ، وَقَالَ: لَوْ كَانَتْ (فَاسْعَوْا) لَسَعَيْتُ حَتَّى يَسْقُطَ رِدَائِي. اهـ.
Buhârî bu hususta bir başlık açarak şöyle demiştir: {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ} “Ve onlardan henüz kendilerine katılmamış olan diğerlerine de...” buyruğu babı; Ömer ise {فَامْضُوا} şeklinde okumuştur. Kurtubî, Abdullah b. Mes'ûd'dan onun bunu {فَامْضُوا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini nakletmiştir: «Eğer {فَاسْعَوْا} (koşun) şeklinde olsaydı, cübbem düşecek kadar koşardım.» [Kurtubî'nin sözü] bitti.
وَبِالنَّظَرِ فِيمَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ نَجِدُ الصَّحِيحَ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ لِأَمْرَيْنِ، الْأَوَّلِ: لِشَهَادَةِ عُمَرَ نَفْسِهِ ﵁ أَنَّ أُبَيًّا أَقْرَؤُهُمْ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْمَنْسُوخِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْقَوْلُ قَوْلُهُ ; لِأَنَّهُ أَعْلَمُهُمْ وَأَقْرَؤُهُمْ. أَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنَّ سَنَدَهُ غَيْرُ مُتَّصِلٍ ; لِأَنَّهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَإِبْرَاهِيمُ لَمْ يَسْمَعْ مِنِ ابْنِ مَسْعُودٍ شَيْئًا. اهـ.
Kurtubî'nin zikrettiği şeye baktığımızda, iki husustan ötürü sahih olanın cumhurun kıraati olduğunu görürüz. Birincisi: Ömer radıyallâhu anh'ın bizzat kendisinin, Übeyy'in aralarında [Kur'an'ı] en iyi okuyan ve neshedilmiş olanı en iyi bilen kimse olduğuna şahitlik etmesidir. Durum böyle olunca söz onun sözüdür; çünkü o aralarında en âlim ve en iyi okuyan kimsedir. İbn Mes'ûd'un kıraatine gelince, Kurtubî şöyle demiştir: «Onun senedi muttasıl değildir; zira o İbrâhîm en-Nehaî vasıtasıyla İbn Mes'ûd'dan gelmektedir ve İbrâhîm, İbn Mes'ûd'dan hiçbir şey işitmemiştir.» [Kurtubî'nin sözü] bitti.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى السَّعْيِ هُنَا، وَحَاصِلُ أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ فِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ لَا يُعَارِضُ بَعْضُهَا بَعْضًا:
Buradaki Sa‘y (koşma/yönelme) kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf edilmiştir. Müfessirlerin bu konudaki görüşlerinin özeti, birbiriyle çelişmeyen üç görüşten ibarettir:
الْأَوَّلُ: الْعَمَلُ لَهَا، وَالتَّهَيُّؤُ مِنْ أَجْلِهَا.
Birincisi: Onun için amel etmek ve onun için hazırlanmaktır.
الثَّانِي: الْقَصْدُ وَالنِّيَّةُ عَلَى إِتْيَانِهَا.
İkincisi: Ona gitmeyi kastetmek ve buna niyet etmektir.
الثَّالِثُ: السَّعْيُ عَلَى الْأَقْدَامِ دُونَ الرُّكُوبِ.
Üçüncüsü: Bineğe binmeksizin yaya olarak yürümektir.
وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِأَنَّ السَّعْيَ يُطْلَقُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْعَمَلِ، قَالَهُ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ. وَقَالَ: هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ [٢ \ ٢٠٥] ، وَقَالَ:
Buna, Sa‘y kelimesinin Kur'an'da amel manasında kullanıldığını delil getirmişlerdir. Bunu Fahreddin er-Râzî söylemiş ve şöyle demiştir: «Bu, Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebidir.» Yüce Allah: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ} “Dönüp gittiğinde yeryüzünde koşar/çalışır” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur:
إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى [٩٢ \ ٤] ، أَيِ الْعَمَلَ.
{إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى} “Şüphesiz sizin çabanız (ameliniz) çeşit çeşittir”, yani ameliniz.
وَاسْتَدَلُّوا لِلثَّانِي بِقَوْلِ الْحَسَنِ: وَاللَّهِ مَا هُوَ بِسَعْيٍ عَلَى الْأَقْدَامِ، وَلَكِنْ سَعْيُ الْقُلُوبِ وَالنِّيَّةِ.
İkinci görüşe, Hasan'ın şu sözünü delil getirmişlerdir: «Vallahi o ayaklarla koşmak değildir; bilakis kalplerin ve niyetin koşmasıdır (yönelmesidir).»
وَاسْتَدَلُّوا لِلثَّالِثِ بِمَا فِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي عَبْسِ بْنِ جَبْرٍ وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَكَانَ مِنْ كِبَارِ الصَّحَابَةِ مَشَى إِلَى الْجُمُعَةِ رَاجِلًا، وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ» . ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ الْبُخَارِيُّ فِي التَّفْسِيرِ.
Üçüncü görüşe ise Buhârî'de yer alan, ashabın ileri gelenlerinden olan ve adı Abdurrahman olan Ebû Abs b. Cebr'in cumaya yaya olarak yürümesi ve şöyle demesi rivayetini delil getirmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: {مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ} “Kimin ayakları Allah yolunda tozlanırsa, Allah onu cehennem ateşine haram kılar.”» Bunu Kurtubî zikretmiş olup Buhârî tefsir bölümünde buna yer vermemiştir.
وَبِالتَّأَمُّلِ فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ الثَّلَاثَةِ نَجِدُهَا مُتَلَازِمَةً لِأَنَّ الْعَمَلَ أَعَمُّ مِنَ السَّعْيِ، وَالسَّعْيَ أَخَصُّ، فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ أَعَمَّ وَأَخَصَّ، وَالنِّيَّةُ شَرْطٌ فِي الْعَمَلِ، وَأَوْلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ كُلِّهَا مَا جَاءَ فِي قِرَاءَةِ عُمَرَ ﵁ الصَّحِيحَةِ: (فَامْضُوا) ، فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ التَّفْسِيرِ لِلسَّعْيِ.
Bu üç görüş üzerinde düşünüldüğünde, bunların birbirini gerektirdiği görülür. Çünkü amel, sa‘yden daha geneldir; sa‘y ise daha özeldir. Genel ile özel arasında bir çelişki olmaz. Niyet ise amelde bir şarttır. Bütün bu görüşlerin en evlâ olanı, Ömer radıyallâhu anh'ın sahih olan: {فَامْضُوا} (gidin/yürüyün) şeklindeki kıraatinde gelen ifadedir; bu ifade sa‘y kelimesinin bir tefsiri konumundadır.
وَرُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ: أَنَّ الْمُضِيَّ وَالسَّعْيَ وَالذَّهَابَ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ السَّعْيَ يَتَضَمَّنُ مَعْنًى زَائِدًا وَهُوَ الْجِدُّ وَالْحِرْصُ عَلَى التَّحْصِيلِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ [٢٢ \ ٥١] ، بِأَنَّهُمْ حَرِيصُونَ عَلَى ذَلِكَ: وَهُوَ أَكْثَرُ اسْتِعْمَالَاتِ الْقُرْآنِ.
Ferrâ'dan: Mudiyy (gitmek), sa‘y (çaba göstermek) ve zehâb (yürümek) kelimelerinin aynı anlamda olduğu rivayet edilmiştir. Doğru olan ise şudur ki; sa‘y kelimesi fazladan bir mana içermektedir, o da yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi bir şeyi elde etmede ciddiyet ve hırs göstermektir: {وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ} “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için çaba gösterenler”, yani buna hırslı olanlar. Kur'an'daki kullanımların çoğu da bu şekildedir.
قَالَ الرَّاغِبُ الْأَصْفَهَانِيُّ: السَّعْيُ الْمَشْيُ السَّرِيعُ، وَهُوَ دُونَ الْعَدْوِ، وَيُسْتَعْمَلُ لِلْجِدِّ فِي الْأَمْرِ خَيْرًا كَانَ أَوْ شَرًّا، قَالَ تَعَالَى: وَسَعَى فِي خَرَابِهَا [٢ \ ١١٤] . وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ [٢ \ ٢٠٥] ، وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا [١٧ \ ١٩] ، وَجَمَعَ الْأَمْرَيْنِ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى [٥٣ \ ٣٩ - ٤٠] ، وَهُوَ مَا تَشْهَدُ لَهُ اللُّغَةُ، كَمَا فِي قَوْلِ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى:
Râgıb el-İsfahânî şöyle demiştir: Sa‘y, hızlı yürümektir ve koşmanın (advin) altındadır. İster hayır olsun ister şer olsun bir işte ciddiyet ve gayret göstermek için kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَسَعَى فِي خَرَابِهَا} “Ve onların harap olmasına çalışmıştır”; {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ} “Dönüp gittiğinde yeryüzünde koşar/çalışır”; {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا} “Kim de ahireti ister ve ona yaraşır bir şekilde çaba gösterirse”. Hayır ve şer olan her iki durumu da bir arada zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى} “Gerçekten insan için kendi emeğinden (çabasından) başkası yoktur ve onun emeği yakında görülecektir”. Bu anlam dilin de tanıklık ettiği bir husustur; nitekim Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu beytinde olduğu gibi:
سَعَى سَاعِيًا غَيْظَ ابْنِ مُرَّةَ بَعْدَمَا ... تَبَزَّلَ مَا بَيْنَ الْعَشِيرَةِ بِالدَّمِ
«Akrabalar arası kanla yarılıp açıldıktan sonra, İbn Mürre'nin öfkesini dindirmek için gayretle koşan iki kişi çabaladı.»
وَكَقَوْلِ الْآخَرِ:
Diğer şairin şu sözünde olduğu gibi:
إِنْ أَجْزِ عَلْقَمَةَ بْنَ سَعْدٍ سَعْيَهُ ... لَا أَجْزِهِ بِبَلَاءِ يَوْمٍ وَاحِدٍ
«Alkame b. Sa'd'a çabasının karşılığını verecek olursam, ona tek bir günün imtihanıyla karşılık vermem.»
تَنْبِيهٌ
Uyarı
مِنْ هَذَا كُلِّهِ يَظْهَرُ أَنَّ السَّعْيَ هُوَ الْمُضِيُّ مَعَ مُرَاعَاةِ مَا جَاءَ فِي السُّنَّةِ مِنَ الْحَثِّ عَلَى السَّكِينَةِ وَالْوَقَارِ لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْإِقَامَةَ فَامْشُوا إِلَى الصَّلَاةِ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ وَالْوَقَارُ، وَلَا تُسْرِعُوا، فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا» .
Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki Sa‘y; Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın Sahîhayn'da geçen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu hadisi gereğince, sünnette yer alan sükûnet ve vakar tavsiyesine riayet ederek yürümektir: {إِذَا سَمِعْتُمُ الْإِقَامَةَ فَامْشُوا إِلَى الصَّلَاةِ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ وَالْوَقَارُ، وَلَا تُسْرِعُوا، فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا} “Kameti işittiğiniz zaman namaza yürüyün; üzerinize sükûnet ve vakar hâkim olsun, acele edip koşmayın. Yetiştiğiniz kısmı kılın, kaçırdığınız kısmı ise tamamlayın.”
وَهَذَا أَمْرٌ عَامٌّ لِكُلِّ آتٍ إِلَى كُلِّ صَلَاةٍ وَلَوْ كَانَ الْإِمَامُ فِي الصَّلَاةِ لِحَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِذْ سَمِعَ جَلَبَةَ رِجَالٍ فَلَمَّا صَلَّى قَالَ: مَا شَأْنُكُمْ؟ قَالُوا: اسْتَعْجَلْنَا إِلَى الصَّلَاةِ، قَالَ: «فَلَا تَفْعَلُوا إِذَا أَتَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَامْشُوا وَعَلَيْكُمُ السَكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا» . اهـ.
Bu, imam namazda olsa dahi her namaza gelen herkes için genel bir emirdir. Nitekim Buhârî'de yer alan Ebû Katâde hadisinde o şöyle demiştir: «Biz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kılarken birtakım adamların gürültüsünü işitti. Namazı kıldırınca: {مَا شَأْنُكُمْ؟} “Bu haliniz nedir?” buyurdu. ‘Namaza acele ettik’ dediler. O da: {فَلَا تَفْعَلُوا إِذَا أَتَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَامْشُوا وَعَلَيْكُمُ السَكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا} “Böyle yapmayın! Namaza geldiğinizde yürüyün ve üzerinize sükûnet hâkim olsun; yetiştiğiniz kısmı kılın, kaçırdığınız kısmı ise tamamlayın” buyurdu.» [Hadis] bitti.
وَكَذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ ﵁ لَمَّا رَكَعَ خَلْفَ الصَّفِّ وَدَبَّ حَتَّى دَخَلَ فِي الصَّفِّ وَهُوَ رَاكِعٌ، فَقَالَ لَهُ ﷺ: «زَادَكَ اللَّهُ حِرْصًا، وَلَا تَعُدْ» عَلَى رِوَايَةِ تَعُدْ مِنَ الْعَوْدِ.
Aynı şekilde safın arkasında rükûya varan ve rükû halindeyken yürüyüp safa giren Ebû Bekre radıyallâhu anh hadisi de böyledir; ona sallallâhu aleyhi ve sellem: {زَادَكَ اللَّهُ حِرْصًا، وَلَا تَعُدْ} “Allah hırsını artırsın, bir daha böyle yapma” buyurmuştur (te'ud kelimesinin avd/tekrar kökünden gelen rivayetine göre).
وَهُنَا يَأْتِي مَبْحَثٌ بِمَ تُدْرَكُ الْجُمُعَةُ؟
Burada «Cuma namazına ne ile yetişilmiş olur?» konusu gündeme gelmektedir.
الْأَقْوَالُ فِي الْقَدْرِ الَّذِي بِهِ تُدْرَكُ الْجُمُعَةُ ثَلَاثَةٌ، وَتُعْتَبَرُ طَرَفَيْنِ وَوَاسِطَةً.
Cuma namazına yetişilmiş sayılacak miktar hususundaki görüşler üç tanedir; bunlar iki uç ve bir orta görüş olarak kabul edilir.
الطَّرَفُ الْأَوَّلُ: الْقَوْلُ بِأَنَّهَا لَا تُدْرَكُ إِلَّا بِإِدْرَاكِ شَيْءٍ مِنَ الْخُطْبَةِ، هَذَا مَا حَكَاهُ ابْنُ حَزْمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَعُمَرَ، وَلَمْ يَذْكُرْ لَهُ دَلِيلًا.
Birinci uç: Hutbeden bir kısma yetişmedikçe cuma namazına yetişilmiş olmayacağı görüşüdür. Bunu İbn Hazm; Mücâhid, Atâ, Tâvûs ve Ömer'den nakletmiş, ancak buna bir delil zikretmemiştir.
وَالْقَوْلُ الْآخَرُ: تُدْرَكُ وَلَوْ بِالْجُلُوسِ مَعَ الْإِمَامِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَمَذْهَبُ ابْنِ حَزْمٍ، بَلْ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّهُ لَوْ أَنَّ الْإِمَامَ سَهَا وَسَجَدَ، وَفِي سُجُودِ السَّهْوِ أَدْرَكَهُ الْمَأْمُومُ لَأَدْرَكَ الْجُمُعَةَ بِإِدْرَاكِهِ سُجُودَ السَّهْوِ مَعَ الْإِمَامِ ; لِأَنَّهُ مِنْهَا، وَلَكِنْ خَالَفَ الْإِمَامَ أَبَا حَنِيفَةَ صَاحِبُهُ مُحَمَّدٌ عَلَى مَا سَيَأْتِي.
Diğer [uç] görüş: İmam selam vermeden önce onunla birlikte oturmakla bile olsa cumaya yetişilmiş olacağıdır. Bu, Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebi ve İbn Hazm'ın mezhebidir. Hatta Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre imam yanılıp secde etse ve cemaat de sehiv secdesinde ona yetişse, sehiv secdesi namazdan olduğu için imamla birlikte ona yetişmekle cuma namazına yetişmiş olur. Ancak ileride geleceği üzere arkadaşı Muhammed, İmam Ebû Hanîfe'ye muhalefet etmiştir.
وَالْقَوْلُ الْوَسَطُ هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ: أَنَّهَا تُدْرَكُ بِإِدْرَاكِ رَكْعَةٍ كَامِلَةٍ مَعَ الْإِمَامِ، وَذَلِكَ بِإِدْرَاكِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ، فَحِينَئِذٍ يُصَلِّي مَعَ الْإِمَامِ رَكْعَةً ثُمَّ يُضِيفُ إِلَيْهَا أُخْرَى وَتَتِمُّ جُمُعَتُهُ بِرَكْعَتَيْنِ، وَإِلَّا صَلَّى ظُهْرًا.
Orta görüş ise cumhurun görüşüdür: O da imamla birlikte tam bir rekâta yetişmekle yetişilmiş olacağıdır; bu da ikinci rekâtta imam başını rükûdan kaldırmadan önce ona yetişmekle olur. Bu durumda imamla birlikte bir rekât kılar, sonra ona bir rekât daha ekler ve iki rekâtla cuma namazı tamamlanmış olur; aksi takdirde öğle namazı kılar.
أَمَّا الرَّاجِحُ مِنْ ذَلِكَ فَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ لِلْأَدِلَّةِ الْآتِيَةِ:
Bunlar arasında tercih edilen görüş ise aşağıdaki delillerden ötürü cumhurun görüşüdür:
أَوَّلًا: أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ أَصْلًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُلْتَمَسَ لِقَائِلِهِ شُبْهَةٌ مِنْ قَوْلِهِ
Birincisi: İlk görüşün hiçbir delili yoktur; bunu söyleyen için ancak yüce Allah'ın şu sözünden
تَعَالَى: إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ، لِحَمْلِ ذِكْرِ اللَّهِ عَلَى خُصُوصِ الْخُطْبَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهَا: فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ.
yani: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ} “Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın” buyruğundan bir şüphe [dayanağı] bulunabilir; zira bundan sonra gelen: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ} “Namaz kılındığı zaman” buyruğundan ötürü «Allah'ın zikri» ifadesi sadece hutbeye hamledilmiştir.
فَسَمَّى الصَّلَاةَ فِي الْأَوَّلِ بِالنِّدَاءِ إِلَيْهَا، وَسَمَّى الصَّلَاةَ أَخِيرًا بِانْقِضَائِهَا، وَذِكْرُ اللَّهِ جَاءَ بَيْنَهُمَا وَلَكِنْ يَرُدُّهُ اسْتِدْلَالُ الْجُمْهُورِ الْآتِي.
Böylece önce namazı ona yapılan çağrı ile isimlendirmiş, sonda ise namazı onun tamamlanmasıyla isimlendirmiştir; «Allah'ın zikri» ise bu ikisinin arasında gelmiştir. Fakat cumhurun aşağıda gelecek delillendirmesi bunu reddetmektedir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَابْنُ حَزْمٍ اسْتَدَلَّ لَهُ بِحَدِيثِ «فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا» .
İkinci görüş: Ebû Hanîfe rahimehullâh ve İbn Hazm'ın görüşü olup buna şu hadisi delil getirmişlerdir: {فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا} “Yetiştiğiniz kısmı kılın, kaçırdığınız kısmı ise tamamlayın.”
وَالْجُمُعَةُ رَكْعَتَانِ فَقَطْ، فَإِتْمَامُهَا بِتَمَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَاعْتَبَرُوا إِدْرَاكَ أَيِّ جُزْءٍ مِنْهَا إِدْرَاكًا لَهَا، وَقَدْ خَالَفَ أَبَا حَنِيفَةَ فِي ذَلِكَ صَاحِبُهُ مُحَمَّدٌ لِأَدِلَّةِ الْجُمْهُورِ الْآتِيَةِ:
Cuma namazı sadece iki rekâttır; onun tamamlanması da iki rekâtın bitirilmesiyle olur. Onlar onun herhangi bir parçasına yetişmeyi namaza yetişmek saymışlardır. Arkadaşı Muhammed ise cumhurun gelecek olan delillerinden ötürü bu konuda Ebû Hanîfe'ye muhalefet etmiştir.
وَأَدِلَّةُ الْجُمْهُورِ مِنْ جَانِبَيْنِ:
Cumhurun delilleri iki yöndendir:
الْأَوَّلُ: خَاصٌّ بِالْجُمُعَةِ، وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ أَدْرَكَ مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى» أَيْ فَتَتِمُّ لَهُ جُمُعَةٌ بِرَكْعَتَيْنِ، وَأَخَذُوا مِنْ مَفْهُومِ إِدْرَاكِ رَكْعَةٍ، أَنَّ مَنْ لَمْ يُدْرِكْ رَكْعَةً كَامِلَةً فَلَا يَصِحُّ لَهُ أَنْ يُضِيفَ لَهَا أُخْرَى، وَعَلَيْهِ أَنْ يُصَلِّيَ ظُهْرًا.
Birincisi: Cuma namazına özel olandır; o da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın şöyle dediği hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {مَنْ أَدْرَكَ مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى} “Kim cuma namazından bir rekâta yetişirse, ona diğer bir rekâtı eklesin”, yani iki rekâtla cuma namazı onun için tamamlanmış olur. Bir rekâta yetişmenin mefhumundan hareketle, tam bir rekâta yetişemeyen kimsenin ona diğerini eklemesinin sahih olmayacağı ve öğle namazını kılması gerektiği sonucunu çıkarmışlardır.
وَالْجَانِبِ الثَّانِي: عَامٌّ فِي كُلِّ الصَّلَوَاتِ، وَهُوَ حَدِيثُ الصَّحِيحَيْنِ: «مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ» .
İkinci yön: Bütün namazlar hakkında genel olandır; o da Sahîhayn'da geçen şu hadistir: {مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ} “Kim namazdan bir rekâta yetişirse, namaza yetişmiş olur.”
وَقَدْ رَدَّ الْأَحْنَافُ عَلَى الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ ضَعِيفٌ، وَاعْتَبَرُوا الْإِدْرَاكَ فِي الْحَدِيثِ الثَّانِي، يَحْصُلُ بِأَيِّ جُزْءٍ.
Hanefîler ilk hadise onun zayıf olduğu gerekçesiyle cevap vermişler ve ikinci hadisteki yetişmenin herhangi bir cüz ile hâsıl olacağını kabul etmişlerdir.
وَرَدَّ عَلَيْهِمُ الْجُمْهُورُ بَالْآتِي:
Cumhur ise onlara şu şekilde cevap vermiştir:
أَوَّلًا: الْحَدِيثُ الْخَاصُّ بِمَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْجُمُعَةِ فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى، ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي بُلُوغِ الْمَرَامِ.
Birincisi: Cuma namazından bir rekâta yetişenin ona diğerini eklemesine dair olan özel hadisi İbn Hacer Bulûğu'l-Merâm'da zikretmiştir.
وَقَالَ: رَوَاهُ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَاللَّفْظُ لَهُ، وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، لَكِنْ قَوَّى أَبُو حَاتِمٍ إِرْسَالَهُ، وَقَالَ الصَّنْعَانِيُّ فِي الشَّرْحِ: وَقَدْ أُخْرِجَ الْحَدِيثُ مِنْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ طَرِيقًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَمِنْ ثَلَاثِ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَفِي جَمِيعِهَا مَقَالٌ إِلَى أَنْ قَالَ: وَلَكِنَّ كَثْرَةَ طُرُقِهِ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا، مَعَ أَنَّهُ خَرَّجَهُ الْحَاكِمُ مِنْ ثَلَاثِ طُرُقٍ:
Ve şöyle demiştir: «Bunu Nesâî, İbn Mâce ve lafız ona ait olmak üzere Dârekutnî rivayet etmiştir; senedi sahihtir, fakat Ebû Hâtim onun mürsel oluşunu kuvvetli görmüştür.» San'ânî şerhte şöyle demiştir: «Hadis Ebû Hureyre'den on üç yolla, İbn Ömer'den ise üç yolla rivayet edilmiştir ve hepsinde de tenkit vardır.» Devamla şöyle demiştir: «Ancak tariklerinin çokluğu birbirini takviye etmektedir; bununla birlikte Hâkim onu üç yoldan tahric etmiştir:
إِحْدَاهَا: مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: وَقَالَ فِيهَا عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ إِلَى آخِرِهِ. اهـ.
Biri: Ebû Hureyre hadisindendir ve onun hakkında 'Şeyheyn'in şartına uygundur' demiştir...» sonuna kadar. [San'ânî'nin sözü] bitti.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ: وَيُغْنِي عَنْهُ مَا فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ» فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ إِدْرَاكَ الصَّلَاةِ إِنَّمَا هُوَ بِإِدْرَاكِ رَكْعَةٍ، وَبِالْإِجْمَاعِ لَا يَكُونُ إِدْرَاكُ الرَّكْعَةِ بِإِدْرَاكِ الْجُلُوسِ قَبْلَ السَّلَامِ، لِأَنَّ مَنْ دَخَلَ مَعَ الْإِمَامِ فِي إِحْدَى الصَّلَوَاتِ وَهُوَ جَالِسٌ فِي التَّشَهُّدِ لَا يُعْتَدُّ بِهَذِهِ الرَّكْعَةِ إِجْمَاعًا، وَعَلَيْهِ الصَّلَاةُ كَامِلَةً.
Nevevî el-Mecmû'da şöyle demiştir: «Sahîhayn'da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edilen, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ} “Kim namazdan bir rekâta yetişirse, namaza yetişmiş olur” buyruğu buna ihtiyaç bırakmaz. Bu sahih bir nastır ve namaza yetişmenin ancak bir rekâta yetişmekle olacağı konusunda açıktır. İcma ile sabittir ki rekâta yetişmek selamdan önceki oturuşa yetişmekle olmaz; çünkü namazlardan birinde imama o teşehhütte otururken uyan kimse icma ile bu rekâta yetişmiş sayılmaz ve namazı tam olarak kılması gerekir.»
وَالنَّصُّ الْخَاصُّ أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ فَلْيُضِفْ إِلَيْهَا أُخْرَى يَجْعَلُ مَعْنَى الْإِدْرَاكَ لِرَكْعَةٍ كَامِلَةٍ يُعْتَدُّ بِهَا، وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ رَكْعَةً كَامِلَةً لَمْ يَكُنْ مُدْرِكًا لِلْجُمُعَةِ.
Cuma namazından bir rekâta yetişenin ona diğerini eklemesine dair olan özel nas, yetişme anlamını geçerli sayılan tam bir rekâta bağlamaktadır. Tam bir rekâta yetişemeyen kimse ise cuma namazına yetişmiş olmaz.
وَقَدْ حَكَى النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ أَنَّ الْجُمُعَةَ تُدْرَكُ بِرَكْعَةٍ تَامَّةٍ لِحَدِيثِ الصَّحِيحَيْنِ الْمَذْكُورِ، وَقَالَ: احْتَجَّ بِهِ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ وَغَيْرُهُمَا.
Nevevî el-Mecmû'da, zikredilen Sahîhayn hadisinden ötürü cuma namazına tam bir rekâtla yetişileceğini nakletmiş ve şöyle demiştir: «Bununla Mâlik el-Muvatta'da, Şâfiî el-Ümm'de ve diğerleri delil getirmişlerdir.»
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَعْنَاهُ: لَمْ تَفُتْهُ تِلْكَ الصَّلَاةُ، وَمَنْ لَمْ تَفُتْهُ الْجُمُعَةُ صَلَّاهَا رَكْعَتَيْنِ، وَقَالَ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالْأَسْوَدِ، وَعَلْقَمَةَ، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالزُّهْرِيِّ، وَمَالِكٍ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَالثَّوْرِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَبِي يُوسُفَ.
Şâfiî şöyle demiştir: «Bunun anlamı, o namazı kaçırmamış olmasıdır; cuma namazını kaçırmayan kimse de onu iki rekât olarak kılar.» Devamla şöyle demiştir: «Bu, âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür; bunu İbnü'l-Münzir; İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Enes b. Mâlik, Saîd b. el-Müseyyeb, el-Esved, Alkame, Hasan el-Basrî, Urve b. ez-Zübeyr, Nehaî, Zührî, Mâlik, Evzâî, Sevrî, Ahmed, İshak, Ebû Sevr ve Ebû Yûsuf'tan nakletmiştir.»
وَتَقَدَّمَ أَنَّ الَّذِي وَافَقَ الْجُمْهُورَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ، إِنَّمَا هُوَ مُحَمَّدٌ لِمَا فِي كِتَابِ الْهِدَايَةِ مَا نَصُّهُ:
Ebû Hanîfe'nin ashabından cumhura muvafakat edenin sadece Muhammed olduğu yukarıda geçmişti; nitekim el-Hidâye kitabında aynen şöyle yer almaktadır:
وَقَالَ مُحَمَّدٌ ﵀: إِنَّ مَنْ أَدْرَكَ أَكْثَرَ الرَّكْعَةِ بَنَى عَلَيْهَا الْجُمُعَةَ وَإِنْ أَدْرَكَ أَقَلَّهَا بَنَى عَلَيْهَا الظُّهْرَ.
Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: «Rekâtın çoğuna yetişen kimse, [namazını] cuma namazı olarak bina eder; rekâtın azına yetişen ise onu öğle namazı olarak bina eder.»