الْحِكْمَةُ فِي الْأَذَانِ
Ezanın Hikmeti
أَمَّا الْحِكْمَةُ فِي الْأَذَانِ فَإِنَّ أَعْظَمَهَا أَنَّ مِنْ خَصَائِصِ هَذِهِ الْأُمَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَصْلِ مَشْرُوعِيَّتِهِ، وَقَدِ اشْتَمَلَ عَلَى أُصُولِ عَقَائِدِ التَّوْحِيدِ تُعْلَنُ عَلَى الْمَلَأِ، تَمْلَأُ الْأَسْمَاعَ حَتَّى صَارَ شِعَارَ الْمُسْلِمِينَ.
Ezanın hikmetine gelince; onun en büyüğü, meşru kılınışının aslında geçtiği üzere bu ümmetin özelliklerinden biri olmasıdır. O, kulakları dolduracak ve Müslümanların şiarı haline gelecek şekilde herkesin huzurunda ilan edilen tevhid inanç esaslarını içermiştir.
وَنُقِلَ عَنِ الْقَاضِي عِيَاضٍ ﵀ قَوْلُهُ:
Kâdî İyâz -rahimehullâh-'tan şu sözü nakledilmiştir:
اعْلَمْ أَنَّ الْأَذَانَ كَلَامٌ جَامِعٌ لِعَقِيدَةِ الْإِيمَانِ مُشْتَمِلٌ عَلَى نَوْعِهِ مِنَ الْعَقْلِيَّاتِ وَالسَّمْعِيَّاتِ، فَأَوَّلُهُ: إِثْبَاتُ الذَّاتِ وَمَا تَسْتَحِقُّهُ مِنَ الْكِمَالَاتِ وَالتَّنْزِيهِ عَنْ أَضْدَادِهَا وَذَلِكَ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ أَكْبَرُ وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ مَعَ اخْتِصَارِ لَفْظِهَا دَالَّةٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ.
«Bil ki ezan, iman akidesini kendinde toplayan; aklî ve naklî kısımlarını içeren kapsamlı bir sözdür. Onun başı: Zât'ın ispatı, O'nun hak ettiği kemal sıfatları ve bunların zıtlarından tenzih edilmesidir; bu da "Allahu ekber" sözüyledir. Bu lafız, kısa olmasına rağmen zikrettiğimiz hususlara delalet etmektedir.
ثُمَّ يُصَرِّحُ بِإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَنَفْيِ ضِدِّهَا مِنَ الشَّرِكَةِ الْمُسْتَحِيلَةِ فِي حَقِّهِ ﷾، وَهَذِهِ عُمْدَةُ الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ الْمُقَدَّمَةِ عَلَى كُلِّ وَظَائِفِ الدِّينِ، ثُمَّ يُصَرِّحُ بِإِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ وَالشَّهَادَةِ بِالرِّسَالَةِ لِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ وَهِيَ قَاعِدَةٌ عَظِيمَةٌ بَعْدَ الشَّهَادَةِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ، وَمَوْضِعُهَا بَعْدَ التَّوْحِيدِ ; لِأَنَّهَا مِنْ بَابِ الْأَفْعَالِ الْجَائِزَةِ الْوُقُوعِ، وَتِلْكَ الْمُقَدِّمَاتُ مِنْ بَابِ الْوَاجِبَاتِ وَبَعْدَ هَذِهِ الْقَوَاعِدِ كَلِمَاتُ الْعَقَائِدِ الْعَقْلِيَّاتِ، فَدَعَا إِلَى الصَّلَاةِ وَجَعَلَهَا عَقِبَ إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ، لِأَنَّ مَعْرِفَةَ وُجُوبِهَا مِنْ جِهَةِ النَّبِيِّ ﷺ لَا مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ.
Sonra vahdâniyetin (tekliğin) ispatını ve O'nun -celle celâluhu- hakkında imkânsız olan ortağın nefyini açıkça ifade eder. Bu, dinin bütün vazifelerinden önce gelen imanın ve tevhidin esasıdır. Sonra Peygamberimiz Muhammed ﷺ için nübüvvetin ispatını ve risalete şahitliği açıkça belirtir ki bu da vahdâniyet şahitliğinden sonraki büyük bir esastır. Bunun yeri tevhidden sonradır; çünkü bu, vuku bulması caiz (mümkün) olan fiiller kabilindendir, o öncüller ise vacip olanlar kabilindendir. Aklî inanç esasları olan bu kaidelerden sonra namaza çağırmış ve bunu nübüvvetin ispatının hemen ardına koymuştur; çünkü namazın farziyetinin bilinmesi akıl cihetiyle değil, Peygamber ﷺ cihetiyledir.
ثُمَّ دَعَا إِلَى الْفَلَاحِ وَهُوَ الْفَوْزُ وَالْبَقَاءُ فِي النَّعِيمِ الْمُقِيمِ، وَفِيهِ إِشْعَارٌ بِأُمُورِ الْآخِرَةِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ وَهِيَ آخِرُ تَرَاجِمِ عَقَائِدِ الْإِسْلَامِ. إِلَخْ.
Sonra felâha, yani kurtuluşa ve ebedî nimet içinde kalmaya çağırmıştır. Bunda ba's (yeniden diriliş) ve ceza (karşılık) gibi ahiret işlerine bir işaret vardır ki bunlar İslam inanç esaslarının son başlıklarıdır... ilâh.»
وَمُرَادُهُ بِالْعَقْلِيَّاتِ فِي الْعَقَائِدِ أَيْ إِثْبَاتُ وُجُودِ اللَّهِ وَأَنَّهُ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَهُمْ بِقَانُونِ الْإِلْزَامِ، الَّذِي يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا جَائِزُ الْوُجُودِ أَوْ وَاجِبُهُ، فَجَائِزُ الْوُجُودِ جَائِزُ الْعَدَمِ قَبْلَ وُجُودِهِ وَاسْتَوَى الْوُجُودُ وَالْبَقَاءُ فِي الْعَدَمِ قَبْلَ أَنْ يُوجَدَ، فَتَرَجَّحَ وُجُودُهُ عَلَى بَقَائِهِ فِي الْعَدَمِ، وَهَذَا التَّرْجِيحُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى. وَوَاجِبُ الْوُجُودِ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى مُوجِدٍ، وَلَمْ يَجُزْ فِي صِفَةِ عَدَمٍ وَإِلَّا لَاحْتَاجَ مُوجِدُهُ إِلَى مُوجِدٍ، وَمُرَجِّحُ وُجُودِهِ عَلَى مَوْجُودٍ.
İnanç konularındaki aklî delillerden maksadı; Allah'ın varlığını ve ortağı olmayan tek bir ilah olduğunu ispat etmektir. Bu, onlara göre ilzam kuralı olarak bilinen durumdur ki onda şöyle denilir: Var olan şey ya varlığı mümkün (câizu'l-vücûd) ya da varlığı zorunlu (vâcibu'l-vücûd) olandır. Varlığı mümkün olan şey, var olmadan önce yokluğu da mümkün olandır; var olmadan önce varlık ile yoklukta kalma hali eşittir. Dolayısıyla onun varlığı, yoklukta kalmasına tercih edilmiştir ve bu tercihin mutlaka bir tercih edicisi (müreccih) olmalıdır; o da Allah Teâlâ'dır. Varlığı zorunlu olan ise bir var ediciye muhtaç değildir ve hakkında yokluk sıfatı caiz olamaz; aksi takdirde O'nu var eden de bir var ediciye ve varlığını yokluğuna tercih edene muhtaç olurdu.
وَهَكَذَا فَاقْتَضَى الْإِلْزَامُ الْعَقْلِيُّ وُجُوبَ وُجُودِ مُوجِدٍ وَاجِبِ الْوُجُودِ، وَهَذَا مِنْ حَيْثُ الْوُجُودُ فَقَطْ، وَقَدْ أُدْخِلَ الْعَقْلُ فِي بَعْضِ الصِّفَاتِ الَّتِي يَسْتَلْزِمُهَا الْوُجُودُ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْعَقْلَ لَا دَخْلَ لَهُ فِي الْعَقَائِدِ مِنْ حَيْثُ الْإِثْبَاتُ أَوِ النَّفْيُ ; لِأَنَّهَا سَمْعِيَّةٌ وَلَا تُؤْخَذُ إِلَّا عَنِ الشَّارِعِ الْحَكِيمِ، لِأَنَّ الْعَقْلَ يَقْصُرُ عَنْ ذَلِكَ، وَمُرَادُنَا التَّنْبِيهُ عَلَى إِدْخَالِ الْعَقْلِيَّاتِ هُنَا فَقَطْ.
Böylece aklî zorunluluk (ilzam), varlığı zorunlu olan bir var edicinin (mûcid) mevcudiyetini gerektirmiştir. Bu sadece varlık cihetindendir; varlığın gerektirdiği bazı sıfatlara da akıl dahil edilmiştir. Hak olan şudur ki akıl, ispat veya nefy cihetinden inanç esaslarında bir dahle sahip değildir; çünkü bunlar naklîdir (sem'îdir) ve sadece Hakîm olan Şâri'den alınır; zira akıl bunu kavramaktan uzaktır. Bizim muradımız ise sadece burada aklî delillerin dahil edildiğine dikkat çekmektir.
وَقَدْ سُقْنَا كَلَامَ الْقَاضِي عِيَاضٍ هَذَا فِي حِكْمَةِ الْأَذَانِ لِوَجَاهَتِهِ، وَلِتَعْلَمَ مِنْ خُصُوصِيَّةِ الْأَذَانِ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ وَغَيْرِهَا بِهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِصَلْصَلَةِ نَاقُوسٍ أَجْوَفَ، وَلَا أَصْوَاتِ بُوقٍ أَهْوَجَ، وَلَا دَقَّاتِ طَبْلٍ أَرْعَنَ، كَمَا هُوَ الْحَالُ عِنْدَ الْآخَرِينَ، بَلْ هُوَ كَلِمَاتٌ وَنِدَاءٌ يُوقِظُ الْقُلُوبَ مِنْ سُبَاتِهَا، وَتُفِيقُ النُّفُوسُ مِنْ غَفْلَتِهَا، وَتَكُفُّ الْأَذْهَانُ عَنْ تَشَاغُلِهَا، وَتُهَيِّئُ الْمُسْلِمَ إِلَى هَذِهِ
Kâdî İyâz'ın ezanın hikmeti hakkındaki bu sözünü, isabetli ve değerli olduğu için ve bu ümmette ezanın özelliğini ve diğerlerinden farkını bilesin diye zikrettik; zira ezan, diğerlerinde olduğu gibi içi boş bir çanın çınlaması, nobran bir borunun sesi yahut ahmakça bir davulun vuruşları değildir. Bilakis o, kalpleri uykusundan uyandıran, nefisleri gafletinden ayıltan, zihinleri meşguliyetlerinden alıkoyan ve Müslümanı şu
الْفَرِيضَةِ الْعُظْمَى، ثَانِيَةِ أَرْكَانِ الْإِسْلَامِ وَعَمُودِهِ.
büyük farza, İslam'ın ikinci rüknüne ve direğine hazırlayan kelimeler ve bir çağrıdır.
فَإِذَا مَا سَمِعَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ مَرَّتَيْنِ، عَظُمَ اللَّهُ فِي نَفْسِهِ، وَاسْتَحْضَرَ جَلَالَهُ وَقَدَّسَهُ وَاسْتَصْغَرَ كُلَّ شَيْءٍ بَعْدَ اللَّهِ، فَلَا يَشْغَلُهُ شَيْءٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، فَلَا يَشْغَلُ نَفْسَهُ عَنْهُ أَيُّ شَيْءٍ.
İki defa «Allahu ekber, Allahu ekber» sözünü işittiğinde, Allah onun nefsinde yücelir, O'nun celâlini zihninde hazır eder, O'nu tenzih eder ve Allah'tan sonraki her şeyi küçük görür; böylece hiçbir şey onu Allah'ı zikretmekten alıkoymaz; çünkü Allah her şeyden büyüktür, dolayısıyla hiçbir şey nefsini O'ndan meşgul edip alıkoyamaz.
فَإِذَا سَمِعَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، عَلِمَ أَنَّ مِنْ حَقِّهِ عَلَيْهِ طَاعَةَ اللَّهِ وَعِبَادَتَهُ.
«Eşhedü en lâ ilâhe illallâh» sözünü işittiğinde, Allah'a itaat edip O'na ibadet etmenin üzerindeki bir hak olduğunu bilir.
وَإِذَا سَمِعَ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، عَلِمَ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ اسْتِجَابَةُ دَاعِي اللَّهِ.
«Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh» sözünü işittiğinde ise Allah'ın davetçisine icabet etmesinin kendisine gerekli olduğunu bilir.
وَإِذَا سَمِعَ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، عَلِمَ أَنَّ فَلَاحَهُ فِي صِلَاتِهِ فِي وَقْتِهَا لَا فِيمَا يَشْغَلُهُ عَنْهَا.
«Hayye ale's-salâh, hayye ale'l-felâh» sözünü işittiğinde, kurtuluşunun onu namazdan alıkoyan şeylerde değil, namazını vaktinde kılmasında olduğunu bilir.
وَهَكَذَا فَكَانَ مَمْشَاهُ إِلَيْهَا تَخَشُّعًا، وَخُطَاهُ إِلَى الْمَسْجِدِ تَطَوُّعًا مَعَ حُضُورِ الْقَلْبِ وَاسْتِجْمَاعِ الشُّعُورِ.
Böylece onun namaza yürüyüşü huşu, mescide doğru adımları ise kalp huzuru ve şuurun toparlanmasıyla birlikte bir taat olur.
وَمِنْ هُنَا أَيْضًا نُدْرِكُ السِّرَّ فِي طَلَبِ السَّامِعِ مُحَاكَاةَ الْأَذَانِ تَبَعًا لِلْمُؤَذِّنِ لِيَرْتَبِطَ مَعَهُ فِي إِعْلَانِهِ وَعَقِيدَتِهِ وَشُعُورِهِ، كَمَا جَاءَ فِي أَثَرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵁ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْمُؤَذِّنِينَ يَفْضُلُونَنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قُلْ مِثْلَ مَا يَقُولُونَ، فَإِذَا انْتَهَيْتَ فَاسْأَلْ تُعْطَهُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ.
Buradan, ezanı işitenin onun ilanı, akidesi ve şuuruyla irtibat kurabilmesi için müezzine tabi olarak ezanı tekrar etmesinin istenmesindeki sırrı da anlarız. Nitekim Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'ın rivayetinde geçtiği üzere bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Müezzinler [sevapça] bize üstün geliyorlar» demiş, bunun üzerine Resûlullah ﷺ: «Onların dediklerinin aynısını söyle; bitirdiğinde [Allah'tan] iste, sana verilsin» buyurmuştur. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْمَوْضُوعَ هُنَا، وَإِنْ كَانَ لَيْسَ مِنْ مَنْهَجِ الْكِتَابِ، وَلَكِنْ لِمُوجِبِ اقْتِضَاءٍ، وَلِمُنَاسَبَةِ مَبْحَثِ الْأَذَانِ.
Her ne kadar kitabın metoduna uygun olmasa da gerektiren bir sebepten ve ezan bahsine münasebetinden ötürü bu konuyu burada öne alıp sunduk.
أَمَّا الْمُوجِبُ فَهُوَ أَنِّي سَمِعْتُ مُنْذُ أَيَّامٍ أَثْنَاءَ الْكِتَابَةِ فِي مَبَاحِثِ الْأَذَانِ، وَسَمِعْتُ مِنْ إِذَاعَةٍ لِبَلَدٍ عَرَبِيٍّ مُسْلِمٍ أَنَّ كَاتِبًا اسْتَنْكَرَ الْأَذَانَ فِي الصُّبْحِ خَاصَّةً، وَفِي بَقِيَّةِ الْأَوْقَاتِ بِوَاسِطَةِ الْمُكَبِّرِ لِلصَّوْتِ، وَقَالَ: إِنَّهُ يُرْهِقُ الْأَعْصَابَ وَخَاصَّةً عِنْدَ أَدَاءِ النَّاسِ لِأَعْمَالِهِمْ أَوْ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا وَالْعَوْدَةِ لِرَاحَتِهِمْ، وَلَا سِيَّمَا فِي الْفَجْرِ عِنْدَ نَوْمِهِمْ، فَكَانَ وَقْعُهُ أَلِيمًا أَنْ يَصْدُرَ ذَلِكَ وَيُنْشَرَ، وَلَكِنْ أَجَابَ عَلَيْهِ أَحَدُ خُطَبَاءِ الْجُمَعِ فِي خُطْبَةٍ وَافِيَةٍ، وَأَفْهَمَهُ أَنَّ الْإِرْهَاقَ وَالِاضْطِرَابَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ عَدَمِ الِاسْتِجَابَةِ لِهَذَا النِّدَاءِ، وَأَنَّ الرَّسُولَ ﷺ أَخْبَرَ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَبُولُ فِي أُذُنِ النَّائِمِ، وَأَنَّهُ يَعْقِدُ عَلَيْهِ ثَلَاثَ عُقَدٍ، فَإِذَا مَا اسْتَيْقَظَ وَذَكَرَ اللَّهَ انْحَلَّتْ عُقْدَةٌ، وَإِذَا تَوَضَّأَ انْحَلَّتْ عُقْدَةٌ أُخْرَى، فَإِذَا صَلَّى انْحَلَّتِ الْعُقْدَةُ الثَّالِثَةُ، وَأَصْبَحَ نَشِيطًا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الرَّدِّ الْكَافِي.
Gerektiren sebebe gelince: Ezan bahislerini yazmakta olduğum sıralarda birkaç gün önce Müslüman bir Arap ülkesinin radyosundan, bir yazarın özellikle sabah ezanını ve diğer vakitlerdeki ezanın hoparlörle okunmasını çirkin gördüğünü işittim. Yazar, bunun sinirleri yıprattığını, bilhassa insanların işlerini yaparken yahut işlerini bitirip dinlenmeye döndüklerinde ve bilhassa sabah uykularında rahatsızlık verdiğini söylemekteydi. Bunun söylenmesi ve neşredilmesi son derece acı verici olmuştur. Fakat cuma hatiplerinden biri kapsamlı bir hutbede ona cevap vermiş; yorgunluk ve huzursuzluğun ancak bu çağrıya icabet etmemekten kaynaklandığını, Resûlullah ﷺ'in şeytanın uyuyan kimsenin kulağına bevlettiğini ve üzerine üç düğüm attığını, uyandığında Allah'ı zikrederse bir düğümün, abdest alırsa diğer düğümün, namaz kılarsa üçüncü düğümün çözüleceğini ve güne zinde başlayacağını bildirdiğini ve benzeri yeterli cevapları ona anlatmıştır.
وَلَا شَكَّ أَنَّ مِثْلَ تِلْكَ الْكِتَابَةِ لَا تَصْدُرُ إِلَّا مِمَّنْ لَا يَعِي مَعْنَى الْأَذَانِ.
Şüphe yok ki böyle bir yazı ancak ezanın manasını kavramayan kimseden sadır olur.
هَذَا مَا اسْتَوْجَبَ عَرْضَ الْحِكْمَةِ مِنَ الْأَذَانِ، وَإِنْ كَانَتْ مُجَانِبَةً لِمَنْهَجِ الْكِتَابِ، وَلَكِنْ بِمُنَاسَبَةِ مَبَاحِثِ الْأَذَانِ يُغْتَفَرُ ذَلِكَ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
İşte ezanın hikmetini sunmayı gerektiren husus budur. Her ne kadar kitabın metodunun dışında kalsa da ezan bahisleri münasebetiyle bu mazur görülür. Muvaffakiyet Allah'tandır.
مُحَاكَاةُ الْمُؤَذِّنِ
Müezzini Tekrar Etmek
تُعْتَبَرُ مُحَاكَاةُ الْمُؤَذِّنِ رَبْطًا لِسَامِعِ الْأَذَانِ، وَتَنْبِيهًا لَهُ لِمَوْضُوعِهِ، جَاءَ الْحَدِيثُ: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ» رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.
Müezzinin tekrar edilmesi, ezanı dinleyenin [ezanla] irtibat kurmasını ve onun konusuna dikkat kesilmesini sağlar. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müezzini işittiğiniz zaman onun söylediğinin aynısını söyleyin.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir.
وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ أَيْ مُعَاوِيَةُ: وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ مِثْلَ قَوْلِ الْمُؤَذِّنِ إِلَى قَوْلِهِ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَلَمَّا قَالَ الْمُؤَذِّنُ: حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، قَالَ مُعَاوِيَةُ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، وَكَذَلِكَ: حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا سَمِعْنَا نَبِيَّكُمْ ﷺ.
Yine Buhârî'deki bir rivayette Muâviye radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre o, minberdeyken müezzinin «Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh» sözüne kadar müezzinin dediği gibi söylemiş; müezzin «Hayye ale's-salâh» deyince Muâviye «Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh» demiş, «Hayye ale'l-felâh» dediğinde de aynısını söylemiş, sonra şöyle demiştir: «Biz Peygamberiniz ﷺ'i böyle derken işittik.»
وَعِنْدَ النَّسَائِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَامَ بِلَالٌ يُنَادِي، فَلَمَّا سَكَتَ قَالَ ﷺ: «مَنْ قَالَ مِثْلَ هَذَا يَقِينًا دَخَلَ الْجَنَّةَ» .
Nesâî'de Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Biz Peygamber ﷺ ile beraberdik. Bilâl kalkıp ezan okudu. Susunca [Peygamber] ﷺ şöyle buyurdu: «Kim kesin bir inançla bunun benzerini söylerse cennete girer.»
كَيْفِيَّةُ الْمُحَاكَاةِ، فِي الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ: «فَقُولُوا مِثْلَمَا يَقُولُ» وَهَكَذَا يَشْعُرُ بِتَتَبُّعِهِ جُمْلَةً جُمْلَةً، وَفِي الْحَدِيثِ الثَّانِي: فَلَمَّا سَكَتَ قَالَ ﷺ: «مَنْ قَالَ مِثْلَ هَذَا» وَبَعْدَ السُّكُوتِ تَنْطَبِقُ الْمِثْلِيَّةُ بِمَجِئِ الْأَذَانِ بَعْدَ فَرَاغِ الْمُؤَذِّنِ، فَوَقَعَ الِاحْتِمَالُ.
Tekrarın keyfiyeti: Birinci hadiste «onun söylediğinin aynısını söyleyin» buyrulmuştur; bu ifade cümle cümle onu takip etmeyi hissettirir. İkinci hadiste ise «susunca [Peygamber] ﷺ: 'Kim bunun benzerini söylerse...' buyurdu» denilmektedir. Müezzin sustuktan sonra benzerini söylemek, müezzin bitirdikten sonra ezanın okunmasıyla gerçekleşir; dolayısıyla iki ihtimal ortaya çıkmıştır.
وَقَدْ جَاءَ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَأَبِي دَاوُدَ مَا يُؤَيِّدُ الْأَوَّلَ، فَعَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، فَقَالَ أَحَدُكُمْ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ: أَشْهَدُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، ثُمَّ قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ: حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ قَالَ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ: حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، قَالَ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ» .
Müslim ve Ebû Dâvûd'da birinci ihtimali destekleyen rivayet gelmiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Müezzin: "Allahu ekber, Allahu ekber" dediğinde sizden biri: "Allahu ekber, Allahu ekber" derse; sonra "Eşhedü en lâ ilâhe illallâh" dediğinde: "Eşhedü en lâ ilâhe illallâh" derse; sonra "Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh" dediğinde: "Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh" derse; sonra "Hayye ale's-salâh" dediğinde: "Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" derse; sonra "Hayye ale'l-felâh" dediğinde: "Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" derse; sonra "Allahu ekber, Allahu ekber" dediğinde: "Allahu ekber, Allahu ekber" derse; sonra "Lâ ilâhe illallâh" dediğinde bunu kalbinden [gelerek] söylerse cennete girer.»
فَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مُحَاكِيَ الْمُؤَذِّنِ يُتَابِعُهُ جُمْلَةً جُمْلَةً إِلَى آخِرِهِ مَا عَدَا الْحَيْعَلَتَيْنِ، فَإِنَّهُ يَأْتِي بَدَلًا مِنْهُمَا بِالْحَوْقَلَةِ، وَقَالُوا: إِنَّ الْحَيْعَلَتَيْنِ نِدَاءٌ لِلْإِقْبَالِ عَلَى الْمُنَادِي، وَهَذَا يَصْدُقُ فِي حَقِّ الْمُؤَذِّنِ، أَمَّا الَّذِي يَحْكِي الْأَذَانَ فَلَمْ يَرْفَعْ صَوْتَهُ وَلَا يَصْدُقُ
Bu, müezzini tekrar eden kimsenin iki hayale (hayye ale's-salâh ve hayye ale'l-felâh) hariç, sonuna kadar onu cümle cümle takip edeceğine dair açık bir nassdır; zira bu ikisinin yerine havkele (lâ havle velâ kuvvete illâ billâh) getirir. Şöyle demişlerdir: İki hayale, çağırana yönelmek için yapılan bir çağrıdır; bu durum müezzin hakkında geçerlidir. Ezanı tekrar eden ise sesini yükseltmez ve hakkında
عَلَيْهِ أَنْ يُنَادِيَ غَيْرَهُ فَلَا أَجْرَ لَهُ فِي نُطْقِهِ بِهِمَا، فَيَأْتِي بِلَا حَوْلٍ وَلَا قُوَّةٍ إِلَّا بِاللَّهِ لِأَمْرَيْنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ ذِكْرٌ يُثَابُ عَلَيْهِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً، وَالثَّانِي: اسْتِشْعَارٌ بِأَنَّهُ لَا حَوْلَ لَهُ عَنْ مَعْصِيَةٍ وَلَا قُوَّةَ لَهُ عَلَى طَاعَةٍ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، وَفِيهِ اسْتِعَانَةٌ بِاللَّهِ وَحَوْلِهِ وَقُوَّتِهِ عَلَى إِجَابَةِ هَذَا النِّدَاءِ، وَأَدَاءِ الصَّلَاةِ مَعَ الْجَمَاعَةِ.
başkasına seslendiği geçerli olmaz; bu yüzden bu ikisini telaffuz etmesinde onun için bir ecir yoktur. Dolayısıyla iki sebepten ötürü «Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh» der. Birincisi: Bu, gizli ve açık söylenmesinde sevap kazanılan bir zikirdir. İkincisi: Yüce ve Azîm olan Allah'ın yardımı olmadan günahtan kaçınmaya hiçbir güç ve ibadete hiçbir kuvvet bulunmadığını hissetmektir. Bunda bu çağrıya icabet etmek ve cemaatle namazı kılmak için Allah'tan, O'nun güç ve kuvvetinden yardım isteme vardır.
وَقَدْ أَخَذَ الْجُمْهُورُ بِحَدِيثِ عُمَرَ عِنْدَ مُسْلِمٍ بِمُحَاكَاةِ الْمُؤَذِّنِ فِي جَمِيعِ الْأَذَانِ عَلَى النَّحْوِ الْمُقَدَّمِ، وَعِنْدَ مَالِكٍ يَكْتَفِي إِلَى الْحَوْقَلَةِ لِحَدِيثِ مُعَاوِيَةَ. وَنَصُّ كُتُبِ الْمَالِكِيَّةِ أَنَّهُ هُوَ الْمَشْهُورُ فِي الْمَذْهَبِ وَغَيْرُ الْمَشْهُورِ أَيْ مُقَابِلُ الْمَشْهُورِ طَلَبُ حِكَايَةِ الْأَذَانِ جَمِيعِهِ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ عَلَى خَلِيلٍ.
Cumhur, Müslim'deki Ömer hadisini esas alarak yukarıda belirtilen şekilde ezanın tamamında müezzinin tekrar edileceğini kabul etmiştir. Mâlik'e göre ise Muâviye hadisi sebebiyle havkeleye kadar olan kısımla yetinilir. Mâlikî kitaplarının açık ifadesine göre mezhepte meşhur olan görüş budur; gayr-ı meşhur olan yani meşhurun karşısındaki görüş ise ezanın tamamının tekrar edilmesinin istenmesidir. Bunu Zemahşerî, Halîl [şerhin]de zikretmiştir.
بَعْضُ الزِّيَادَاتِ عَلَى أَلْفَاظِ الْأَذَانِ
Ezan Lafızlarına Yapılan Bazı İlaveler
تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْحَوْقَلَةِ عِنْدَ الْحَيْعَلَةِ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، عِنْدَ الشَّهَادَتَيْنِ يَقُولُ زِيَادَةً: «وَأَنَا أَشْهَدُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولًا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا غُفِرَتْ لَهُ ذُنُوبُهُ» .
Müslim ve diğerlerinin bazı rivayetlerinde hayale esnasında havkelenin söyleneceği daha önce zikredilmişti. İki şehadette ise ilave olarak: «Ve ben de tek olup ortağı bulunmayan Allah'tan başka ilah olmadığına, Muhammed'in O'nun kulu ve resûlü olduğuna şehadet ederim; Rab olarak Allah'tan, peygamber olarak Muhammed'den ve din olarak İslam'dan razı oldum [derse] günahları bağışlanır» denilir.
الصَّلَاةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَسُؤَالُ اللَّهِ لَهُ الْوَسِيلَةَ.
Peygamber ﷺ'e Salât Etmek ve Allah'tan O'nun İçin Vesileyi İstemek
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵁: أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَمَا يَقُولُ، ثُمَّ صَلُّوا عَلَيَّ فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا، ثُمَّ سَلُوا اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ ; فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لَا تَنْبَغِي إِلَّا لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ، وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ، فَمَنْ سَأَلَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ» وَهَذَا عَامٌّ لِلْأَذَانِ فِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ إِلَّا أَنَّهُ جَاءَ فِي الْمَغْرِبِ وَالْفَجْرِ بَعْضُ الزِّيَادَاتِ، فَفِي الْمَغْرِبِ حَكَى النَّوَوِيُّ: أَنَّهُ لَهُ أَنْ يَقُولَ بَعْدَ النِّدَاءِ: «اللَّهُمَّ هَذَا إِقْبَالُ لَيْلِكَ، وَإِدْبَارُ نَهَارِكَ وَأَصْوَاتُ دُعَائِكَ اغْفِرْ لِي» ، وَيَدْعُو بَيْنَ الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ وَعَزَاهُ لِحَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ، وَأَقَرَّهُ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ.
Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'tan nakledilen hadiste o, Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Müezzini işittiğiniz zaman onun dediğinin aynısını söyleyin, sonra bana salât edin; çünkü kim bana bir defa salât ederse Allah ona bununla on defa salât eder. Sonra Allah'tan benim için vesileyi isteyin; zira o, cennette Allah'ın kullarından sadece bir kula layık olan bir makamdır ve o kulun ben olacağımı umuyorum. Kim benim için vesileyi isterse ona şefaat helal olur.» Bu, beş vakit namazdaki ezan için geneldir. Ancak akşam ve sabah namazlarında bazı ilaveler gelmiştir: Akşam namazında Nevevî, ezandan sonra kişinin: «Allâhümme hâzâ ikbâlü leylike ve idbâru nehârike ve asvâtu duâtike fağfirlî (Allah'ım! Bu, gecenin gelişi, gündüzünün gidişi ve Seni davet edenlerin sesleridir; beni bağışla)» diyebileceğini ve ezan ile kamet arasında dua edebileceğini nakletmiştir. Bunu el-Mühezzeb sahibi zikretmiş ve Ümmü Seleme hadisine dayandırmıştır; Nevevî de el-Mecmû'da bunu onaylamıştır.
أَمَّا فِي سَمَاعِ أَذَانِ الْفَجْرِ فَيَقُولُ عِنْدَ (الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ) : صَدَقْتَ وَبَرَرْتَ، حَكَاهُ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ.
Sabah ezanını işittiğinde ise (es-Salâtü hayrun mine'n-nevm) dendiğinde: «Sadakte ve bererte (Doğru söyledin ve iyi yaptın)» der; bunu Nevevî el-Mecmû'da nakletmiştir.
وَعَنِ الرَّافِعِيِّ يَقُولُ: صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ.
Râfiî'den ise şöyle dediği nakledilmiştir: «Sadaka Resûlullâh ﷺ es-salâtü hayrun mine'n-nevm (Resûlullah ﷺ doğru söylemiştir: Namaz uykudan hayırlıdır).»
وَإِذَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ، نَصَّ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْكِيهِ ; لِأَنَّ فِي الصَّلَاةِ
Kişi namazdayken müezzini işitirse, âlimler onu tekrar etmeyeceğini açıkça belirtmişlerdir; çünkü namazda
لَشُغْلًا، وَإِذَا سَمِعَهُ وَهُوَ فِي الْمَسْجِدِ جَالِسٌ نَصَّ أَحْمَدُ أَنَّهُ لَا يَقُومُ حَالًا لِلصَّلَاةِ حَتَّى يَفْرَغَ الْمُؤَذِّنُ أَوْ يَقْرُبَ.
[başka bir şeyle meşgul olunamayacak] bir meşguliyet vardır. Mescitte otururken işittiğinde ise Ahmed, müezzin bitirene veya bitirmeye yaklaşana kadar hemen namaza kalkmayacağını açıkça belirtmiştir.
وَإِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَهُوَ يُؤَذِّنُ اسْتُحِبَّ لَهُ انْتِظَارُهُ لِيَفْرَغَ وَيَقُولَ مِثْلَ مَا يَقُولُ جَمْعًا بَيْنَ الْفَضِيلَتَيْنِ، وَإِنْ لَمْ يَقُلْ كَقَوْلِهِ وَافْتَتَحَ الصَّلَاةَ فَلَا بَأْسَ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْمُغْنِي عَنْ أَحْمَدَ ﵀.
Müezzin ezan okurken mescide girdiğinde iki fazileti birleştirmek için bitirmesini beklemesi ve onun dediğinin aynısını söylemesi müstehaptır. Şayet onun sözünü söylemeyip namaza başlarsa bunda da bir sakınca yoktur; bunu el-Muğnî sahibi Ahmed -rahimehullâh-'tan zikretmiştir.
إِجَابَةُ أَكْثَرَ مِنْ مُؤَذِّنٍ
Birden Fazla Müezzine İcabet Etmek
وَلِلْعُلَمَاءِ مَبْحَثٌ فِيمَا لَوْ سَمِعَ أَكْثَرَ مِنْ مُؤَذِّنٍ، قَالَ النَّوَوِيُّ: لَمْ أَرَ فِيهِ شَيْئًا لِأَصْحَابِنَا، وَفِيهِ خِلَافٌ لِلسَّلَفِ، وَقَالَ حَكَاهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، وَالْمَسْأَلَةُ مُحْتَمَلَةٌ، ثُمَّ قَالَ: وَالْمُخْتَارُ أَنْ يُقَالَ: الْمُتَابَعَةُ سُنَّةٌ مُتَأَكِّدَةٌ يُكْرَهُ تَرْكُهَا لِتَصْرِيحِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ بِالْأَمْرِ، وَهَذَا يَخْتَصُّ بِالْأَوَّلِ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ لَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ.
Âlimlerin, kişinin birden fazla müezzini işitmesi durumuna dair bir incelemeleri vardır. Nevevî şöyle demiştir: «Bunda mezhep arkadaşlarımızdan [nakledilen] bir şey görmedim; selef arasında ise bu hususta ihtilaf vardır.» Kâdî İyâz'ın bunu Şerhu Müslim'de naklettiğini ve meselenin ihtimalli olduğunu söylemiş, ardından şöyle demiştir: «Tercih edilen şudur: Müezzini takip etmek, sahih hadislerin emri açıkça ifade etmesi sebebiyle terki mekruh olan müekked bir sünnettir. Bu da birincisine mahsustur; zira emir tekrarı gerektirmez.»
وَذَكَرَهُ صَاحِبُ الْفَتْحِ وَقَالَ: وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ السَّلَامِ: يُجِيبُ كُلَّ وَاحِدٍ بِإِجَابَةٍ لِتَعَدُّدِ السَّبَبِ. اهـ.
Feth sahibi bunu zikretmiş ve şöyle demiştir: «İbn Abdisselâm: 'Sebebin birden fazla olması dolayısıyla her birine ayrı icabet eder' demiştir.» [Sözü bitti.]
وَعِنْدَ الْأَحْنَافِ الْحَقُّ لِلْأَوَّلِ.
Hanefîlere göre ise hak birincisinindir.
وَأَصْلُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي مَبْحَثِ الْأُصُولِ، هَلِ الْأَمْرُ الْمُطْلَقُ يَقْتَضِي تَكْرَارَ الْمَأْمُورِ بِهِ أَمْ لَا؟
Bu meselenin esası fıkıh usulü bahsindeki, "Mutlak emir, emredilen şeyin tekrarını gerektirir mi, gerektirmez mi?" konusuna dayanır.
وَقَدْ بَحَثَ هَذَا الْمَوْضُوعَ فَضِيلَةُ شَيْخِنَا - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - فِي مُذَكِّرَةِ الْأُصُولِ وَحَاصِلُهُ: إِنَّ الْأَمْرَ إِمَّا مُقَيَّدٌ بِمَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ أَوْ مُطْلَقٌ عَنْهُ، ثُمَّ قَالَ: وَالْحَقُّ أَنَّ الْأَمْرَ الْمُطْلَقَ لَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ بَلْ يَخْرُجُ مِنْ عُهْدَتِهِ بِمَرَّةٍ، ثُمَّ فَصَّلَ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ - الْقَوْلَ فِيمَا اتُّفِقَ عَلَيْهِ وَمَا اخْتُلِفَ فِيهِ، وَمِنْهُ تَعَدُّدُ حِكَايَةِ الْمُؤَذِّنِ وَبَحَثَهَا بِأَوْسَعَ فِي الْأَضْوَاءِ عَنْ تَعَدُّدِ الْفِدْيَةِ فِي الْحَجِّ، وَالْوَاقِعُ أَنَّ سَبَبَ الْخِلَافِ فِيمَا اخْتُلِفَ فِيهِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ هَلِ السَّبَبُ الْمَذْكُورُ مِمَّا يَقْتَضِي التَّعَدُّدَ، أَمْ لَا؟
Bu konuyu değerli şeyhimiz -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- Müzekkiretu'l-Usûl adlı eserinde incelemiş olup özeti şudur: Emir ya tekrarı gerektiren bir kayıtla mukayyettir ya da bundan mutlaktır (serbesttir). Sonra şöyle demiştir: «Hak olan şudur ki mutlak emir tekrarı gerektirmez; bilakis bir defa yapılmakla sorumluluktan çıkılır.» Sonra -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- üzerinde ittifak edilen ve ihtilaf edilen hususları etraflıca açıklamıştır. Müezzinin tekrarının birden fazla olması da bunlardandır ve bu konuyu Edvâu'l-Beyân'da hacda fidye sayısının birden fazla olması bahsinde daha geniş şekilde incelemiştir. Gerçek şu ki, hakkında ihtilaf edilen hususlardaki ihtilafın sebebi, mezkûr sebebin birden fazla olmayı gerektirip gerektirmediği noktasındaki illetin tespitinden (tahkîk-i menât) ibarettir.
وَالْأَسْبَابُ فِي هَذَا الْبَابِ ثَلَاثَةُ أَقْسَامٍ قِسْمٌ يَقْتَضِي التَّكْرَارَ قَطْعًا، وَقِسْمٌ لَا يَقْتَضِيهِ قَطْعًا، وَقِسْمٌ هُوَ مَحَلُّ الْخِلَافِ.
Bu baptaki sebepler üç kısımdır: Kesin olarak tekrarı gerektiren kısım, kesin olarak tekrarı gerektirmeyen kısım ve ihtilaf mahalli olan kısım.
فَمِنَ الْأَسْبَابِ الْمُقْتَضِيَةِ التَّكْرَارَ قَطْعًا: مَا لَوْ وُلِدَ لَهُ تَوْأَمَانِ فَإِنَّ عَلَيْهِ عَقِيقَتَيْنِ،
Kesin olarak tekrarı gerektiren sebeplerden biri: İkiz çocuğu doğan kimsenin durumu gibidir; nitekim ona iki akika gerekir.
وَمِنْهَا: لَوْ ضَرَبَ حَامِلًا فَأَجْهَضَتْ جَنِينَيْنِ لَوَجَبَتْ عَلَيْهِ غُرَّتَانِ.
Bunlardan biri de: Hamile bir kadına vurup iki cenin düşürmesine sebep olsa, ona iki gurre vacip olur.
وَمِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي لَا تَقْتَضِي التَّكْرَارَ مَا لَوْ أَحْدَثَ عِدَّةَ أَحْدَاثٍ مِنْ نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ فَأَرَادَ أَنْ يَتَوَضَّأَ فَإِنَّهُ لَا يُكَرِّرُ الْوُضُوءَ بِعَدَدِ الْأَحْدَاثِ، وَيَكْفِي وُضُوءٌ وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ مُوجِبَاتُ الْغُسْلِ لَوْ تَعَدَّدَتْ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ فَإِنَّهُ يَكْفِيهِ غُسْلٌ وَاحِدٌ عَنِ الْجَمِيعِ.
Tekrarı gerektirmeyen sebeplerden biri: Abdesti bozan durumlardan birkaç abdest bozucu hal yaşayıp da abdest almak isteyen kimsenin durumu gibidir; zira o, abdest bozucuların sayısınca abdesti tekrarlamaz, tek bir abdest yeterli olur. Aynı şekilde guslü gerektiren haller gusletmeden önce birden fazla olsa, hepsi için tek bir gusül ona yeterli gelir.
وَمِمَّا اخْتُلِفَ فِيهِ مَا كَانَ دَائِرًا بَيْنَ هَذَا وَذَاكَ، كَمَا لَوْ ظَاهَرَ مِنْ عِدَّةِ زَوْجَاتٍ هَلْ عَلَيْهِ كَفَارَّةٌ وَاحِدَةٌ نَظَرًا لِمَا أَوْقَعَ مِنْ ظِهَارِأُمٍّ عَلَيْهِ عِدَّةُ كَفَّارَاتٍ نَظَرًا لِعَدَدٍ ظَاهِرٍ مِنْهُنَّ؟ وَكَذَلِكَ إِذَا وَلَغَ عِدَّةُ كِلَابٍ فِي إِنَاءٍ هَلْ يُعَفِّرُ الْإِنَاءَ مَرَّةً وَاحِدَةً، أَمْ يَتَعَدَّدُ التَّعْفِيرُ لِتَعَدُّدِ الْوُلُوغِ مِنْ عِدَّةِ كِلَابٍ؟
İhtilaf edilen hususlardan biri ise bu ikisi arasında dönüp duran durumlardır: Tıpkı birden fazla eşine zıhar yapan kimsenin durumu gibi; yaptığı zıhara bakılarak üzerine tek bir kefaret mi gerekir, yoksa kendilerine zıhar yapılan kadınların sayısına bakılarak birden fazla kefaret mi gerekir? Aynı şekilde birkaç köpek bir kaba yalarsa, kap bir defa mı toprakla temizlenir, yoksa birden fazla köpeğin yalamasının çokluğundan ötürü toprakla temizleme de tekrarlanır mı?
وَمِنْ ذَلِكَ مَا قَالُوهُ فِي إِجَابَةِ الْمُؤَذِّنِ إِذَا تَعَدَّدَ الْمُؤَذِّنُونَ تَعَدَّدَتِ الْأَسْبَابُ، فَهَلْ تَتَعَدَّدُ الْإِجَابَةُ أَمْ يَكْتَفِي بِإِجَابَةٍ وَاحِدَةٍ؟ تَقَدَّمَ قَوْلُ النَّوَوِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ شَيْئًا لِأَصْحَابِهِ، وَكَلَامُ الْعِزِّ بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ بِتَعَدُّدِ الْإِجَابَةِ وَبِالنَّظَرِ الْأُصُولِيِّ، نَجِدُ تَعَدُّدَ الْمُؤَذِّنِينَ لَيْسَ كَتَعَدُّدِ نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ ; لِأَنَّ الْمُتَوَضِّئَ إِذَا أَحْدَثَ ارْتَفَعَ وُضُوءُهُ وَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَوَضَّأَ لِهَذَا الْحَدَثِ، فَإِذَا أَحْدَثَ مَرَّةً أُخْرَى لَمْ يَقَعْ هَذَا الْحَدَثُ الثَّانِي عَلَى طُهْرٍ وَلَمْ يَجِدْ حَدَثًا آخَرَ.
Müezzinin birden fazla olması durumunda müezzine icabet hakkında söyledikleri de bundandır; sebepler birden fazla olmuştur. Acaba icabet de birden fazla mı olur, yoksa tek bir icabetle mi yetinilir? Nevevî'nin mezhep arkadaşlarından bir şey bulamadığına dair sözü ile İz b. Abdisselâm'ın icabetin tekrarlanacağı yönündeki sözü daha önce geçmişti. Usûlî bakışla incelediğimizde müezzinlerin birden fazla olmasının, abdesti bozan hallerin birden fazla olması gibi olmadığını görürüz; zira abdestli kişi abdestini bozduğunda abdesti kalkar ve bu abdest bozma için abdest alması [hemen o an] gerekmez; tekrar abdest bozduğunda ise bu ikinci abdest bozma bir temizlik hali üzerine vuku bulmamış olur ve başka bir [temizliği bozan] hades bulamaz.
وَهَكَذَا مَهْمَا تَعَدَّدَتِ الْأَحْدَاثُ، فَإِذَا أَرَادَ الصَّلَاةَ كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَرْفَعَ حَدَثَهُ فَيَكْفِي فِيهِ وُضُوءٌ وَاحِدٌ، وَلَكِنْ مُسْتَمِعُ الْمُؤَذِّنِ حِينَمَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ الْأَوَّلَ فَهُوَ مُطَالَبٌ بِمُحَاكَاتِهِ، فَإِنْ فَرَغَ مِنْهُ وَسَمِعَ مُؤَذِّنًا آخَرَ، فَإِنَّ مِنْ حَقِّ هَذَا الْمُؤَذِّنِ الْآخَرِ أَنْ يُحَاكِيَهُ، وَلَا عَلَاقَةَ لِأَذَانِ هَذَا بِذَاكَ، فَهُوَ مِنْ بَابِ تَجَدُّدِ السَّبَبِ وَتَعَدُّدِهِ أَوْ هُوَ إِلَيْهِ أَقْرَبُ، كَمَا لَوْ سَمِعَ أَذَانَ الظُّهْرِ فَأَجَابَهُ ثُمَّ سَمِعَ أَذَانَ الْعَصْرِ فَلَا يَكْفِي عَنْهُ إِجَابَةُ أَذَانِ الظُّهْرِ، فَإِنْ قِيلَ: قَدِ اخْتَلَفَ الْوَقْتُ وَجَاءَ أَذَانٌ جَدِيدٌ، فَيُقَالُ: قَدِ اخْتَلَفَ الْمُؤَذِّنُ فَجَاءَ أَذَانٌ جَدِيدٌ.
Abdest bozan haller ne kadar çok olursa olsun durum böyledir; namaz kılmak istediğinde hadesini gidermesi gerekir ve bunun için tek bir abdest yeterlidir. Fakat müezzini dinleyen kişi, birinci müezzini işittiğinde onu tekrar etmekle mükelleftir. Ondan bitip başka bir müezzini işitirse, bu diğer müezzini de tekrar etmek onun hakkıdır; zira bunun ezanı ile diğerinin ezanı arasında bir bağ yoktur. Dolayısıyla bu, sebebin yenilenmesi ve tekerrür etmesi kabilindendir veya buna daha yakındır. Tıpkı öğle ezanını işitip ona icabet eden, sonra da ikindi ezanını işiten kimsenin durumu gibi; öğle ezanına icabet etmesi [ikindi için] yeterli olmaz. Şayet «Vakit değişmiş ve yeni bir ezan gelmiştir» denilirse, «Müezzin değişmiş ve yeni bir ezan gelmiştir» denilir.
وَأَقْرَبُ مَا يَكُونُ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَسْأَلَةُ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ ذِكْرِهِ فِي حَدِيثِ قَوْلِهِ ﷺ: «آمِينَ آمِينَ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَهُوَ يَصْعَدُ الْمِنْبَرَ، وَلَمَّا سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ قَالَ: «أَتَانِي جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ مَنْ ذُكِرْتَ عِنْدَهُ، وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْكَ بَاعَدَهُ اللَّهُ فِي النَّارِ فَقُلْ: آمِينَ، فَقُلْتُ: آمِينَ» ، وَذَكَرَ بَقِيَّةَ الْمَسَائِلِ فَإِنَّ بِهَذَا يَتَعَيَّنُ تَكْرَارُ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ ﷺ عِنْدَ كُلِّ مَا يُسْمَعُ ذِكْرُهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، وَهُنَا عَلَيْهِ تَكْرَارُ مُحَاكَاةِ الْمُؤَذِّنِ، كَمَا رَجَّحَهُ ابْنُ عَبْدِ السَّلَامِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu meseleye en yakın olanı, minbere çıkarken üç defa {آمِينَ آمِينَ} “Âmin, âmin” dediği hadiste geçen, anıldığı zaman Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat getirme meselesidir. Kendisine bu sorulduğunda şöyle buyurmuştur: {أَتَانِي جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ مَنْ ذُكِرْتَ عِنْدَهُ، وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْكَ بَاعَدَهُ اللَّهُ فِي النَّارِ فَقُلْ: آمِينَ، فَقُلْتُ: آمِينَ} “Cibrîl bana gelip dedi ki: ‘Ey Muhammed! Yanında anıldığın halde sana salavat getirmeyen kimseyi Allah ateşte uzaklaştırsın, [sen de] Âmin de!’ Ben de ‘Âmin’ dedim.” Ve diğer hususları zikretti. İşte bu sebeple, adı her işitildiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e -Allah'ın salat ve selamı onun üzerine olsun- salavatın tekrarlanması gerekir; burada da İbn Abdisselâm'ın tercih ettiği üzere müezzini tekrar etmeyi yinelemesi gerekir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
وَإِذَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ وَهُوَ فِي صَلَاةٍ فَلَا يَقُولُ مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ، وَإِذَا كَانَ فِي قِرَاءَةٍ، أَوْ دُعَاءٍ، أَوْ ذِكْرٍ خَارِجَ الصَّلَاةِ، فَإِنَّهُ يَقْطَعُهُ وَيَقُولُ مِثْلَ قَوْلِ الْمُؤَذِّنِ.
Namazdayken müezzini işitirse, müezzinin söylediğinin benzerini söylemez. Şayet namaz dışında kıraat, dua veya zikir halindeyse, onu kesip müezzinin sözünün aynısını söyler.
قَالَهُ ابْنُ تَيْمِيَةَ فِي الْفَتَاوَى وَابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي، وَالنَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ.
Bunu İbn Teymiyye el-Fetâvâ'da, İbn Kudâme el-Muğnî'de ve Nevevî el-Mecmû'da söylemiştir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
وَلَا يَجُوزُ النِّدَاءُ لِلصَّلَاةِ جُمُعَةً أَوْ غَيْرَهَا مِنَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ إِلَّا بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا، وَمَا عَدَاهَا مِمَّا أَدْخَلَهُ النَّاسُ لَا أَصْلَ لَهُ، كَالتَّسْبِيحِ قَبْلَ الْفَجْرِ، وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ وَالتَّكْبِيرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِمَا يُسَمَّى بِالتَّطْلِيعِ وَنَحْوِهِ، فَكُلُّ هَذَا لَا نَصَّ عَلَيْهِ وَلَا أَصْلَ لَهُ.
Cuma veya diğer beş vakit namaz için, zikri geçen bu lafızlardan başkasıyla namaza çağrıda bulunmak caiz değildir. İnsanların sonradan dahil ettiği bunun dışındaki şeylerin aslı yoktur; fecirden önceki tesbih ile cuma günü «tatlî'» ve benzeri adlarla anılan tesbih, tahmid ve tekbirler gibi... Bütün bunların hakkında hiçbir nass bulunmamaktadır ve hiçbir aslı yoktur.
وَقَدْ نَصَّ فِي فَتْحِ الْبَارِي رَدًّا عَلَى ابْنِ الْمُنِيرِ، حَيْثُ جَعَلَ بَعْضَ الْهَيْئَاتِ أَوِ الْأَقْوَالِ مِنْ مُكَمِّلَاتِ الْإِعْلَامِ، فَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: وَأَغْرَبَ ابْنُ الْمُنِيرِ وَلَوْ كَانَ مَا قَالَهُ عَلَى إِطْلَاقِهِ لَكَانَ مَا أَحْدَثَ مِنَ التَّسْبِيحِ قَبْلَ الصُّبْحِ وَقَبْلَ الْجُمُعَةِ، وَمِنَ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنْ جُمْلَةِ الْأَذَانِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لَا لُغَةً وَلَا شَرْعًا.
Nitekim Fethu'l-Bârî'de, bazı heyet ve sözleri duyurmayı tamamlayıcı unsurlardan sayan İbnü'l-Münîr'e reddiye olarak şöyle belirtilmiştir; İbn Hacer demiştir ki: «İbnü'l-Münîr garip bir iddiada bulunmuştur. Eğer onun söylediği mutlak anlamda doğru olsaydı, sabah ve cumadan önce sonradan çıkarılan tesbih ile Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirilen salavat da ezanın bir parçası olurdu; oysa ne sözlükte ne de şeriatta durum böyle değildir.»
وَفِي الْحَاشِيَةِ لِلشَّيْخِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَازٍ تَعْلِيقٌ عَلَى كَلَامِ ابْنِ الْمُنِيرِ بِقَوْلِهِ هَذَا فِيهِ نَظَرٌ. وَالصَّوَابُ أَنَّ مَا أَحْدَثَهُ النَّاسُ مِنْ رَفْعِ الصَّوْتِ بِالتَّسْبِيحِ قَبْلَ الْأَذَانِ وَالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَهُ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الشَّارِعُ بِدْعَةٌ يَجِبُ عَلَى وُلَاةِ الْأَمْرِ إِنْكَارُهَا حَتَّى لَا يَدْخُلَ فِي الْأَذَانِ مَا لَيْسَ مِنْهُ، وَفِيمَا شَرَعَهُ اللَّهُ غُنْيَةٌ وكِفَايَةٌ عَنِ الْمُحْدَثَاتِ، فَتَنَبَّهْ.
Hâşiye'de Şeyh Abdülaziz b. Abdullah b. Bâz'ın, İbnü'l-Münîr'in sözüne dair şu ta'liki yer almaktadır: «Bu görüş tartışmalıdır. Doğrusu şudur ki, insanların ezandan önce tesbih ile ve Şâri'in işaret ettiği gibi ezandan sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat getirirken sesi yükseltmeleri, ezandan olmayan bir şeyin ezana girmemesi için yöneticilerin karşı çıkması vacip olan bir bidattir. Allah'ın meşru kıldığı şeyler, sonradan uydurulan şeylere ihtiyaç bırakmayacak zenginlik ve yeterliliğe sahiptir, uyanık ol!»
وَقَالَ فِي الْفَتْحِ أَيْضًا مَا نَصُّهُ: وَمَا أَحْدَثَ النَّاسُ قَبْلَ وَقْتِ الْجُمُعَةِ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَيْهَا بِالذِّكْرِ وَالصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَهُوَ فِي بَعْضِ الْبِلَادِ دُونَ بَعْضٍ، وَاتِّبَاعُ السَّلَفِ الصَّالِحِ أَوْلَى، وَقَالَ ابْنُ الْحَاجِّ فِي الْمَدْخَلِ مُجَلَّدَ ٢ ص ٤٥٢، وَيَنْهَى الْمُؤَذِّنِينَ عَمَّا أَحْدَثُوهُ مِنَ التَّسْبِيحِ بِاللَّيْلِ، وَإِنْ كَانَ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى حَسَنًا وَعَلَنًا لَكِنْ فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي تَرَكَهَا الشَّارِعُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، وَلَمْ يُعَيِّنْ فِيهَا شَيْئًا مَعْلُومًا.
el-Feth'te yine aynen şöyle denilmiştir: «İnsanların cuma vaktinden önce zikir ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat ile ona çağırmak adına sonradan ihdas ettikleri şeyler, bazı beldelerde bulunup bazılarında yoktur; Selef-i Sâlihîn'e tabi olmak ise en evla olandır.» İbnü'l-Hâc el-Medhal'de (c. 2, s. 452) şöyle demiştir: «Müezzinler, geceleyin sonradan ihdas ettikleri tesbihten nehyedilir; gerçi Allah Teâlâ'yı zikretmek ve bunu açıktan yapmak güzeldir, fakat Şâri'in -Allah'ın salat ve selamı onun üzerine olsun- terk ettiği ve hakkında belirlenmiş bir şey tayin etmediği yerlerde değil.»
وَقَالَ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ: وَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَنْهَاهُمْ عَمَّا أَحْدَثُوهُ مِنْ صِفَةِ الصَّلَاةِ وَالتَّسْلِيمِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَإِنْ كَانَتِ الصَّلَاةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنْ أَكْبَرِ الْعِبَادَاتِ
Bundan az sonra da şöyle demiştir: «Aynı şekilde fecrin doğuşu sırasında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâm getirme konusunda ihdas ettikleri şekilden de onları nehyetmek gerekir. Her ne kadar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salavat en büyük ibadetlerden»
وَأَجَلِّهَا، فَيَنْبَغِي أَنْ يَسْلُكَ بِهَا مَسْلَكَهَا، فَلَا تُوضَعُ إِلَّا فِي مَوَاضِعِهَا الَّتِي جُعِلَتْ لَهَا.
«ve en yücelerinden olsa da, onun yolunca icra edilmesi gerekir; bu sebeple o, sadece kendisi için belirlenen yerlere konulmalıdır.»
وَقَالَ صَاحِبُ الْإِبْدَاعِ فِي مَضَارِّ الِابْتِدَاعِ، مَا نَصُّهُ: وَمِنَ الْبِدَعِ مَا يُسَمَّى بِالْأُولَى وَالثَّانِيَةِ، أَعْنِي مَا يَقَعُ قَبْلَ الزَّوَالِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَيْهَا بِالذِّكْرِ وَالصَّلَاةِ وَالسَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا عَهْدِ السَّلَفِ الصَّالِحِ، وَإِنَّمَا النَّظَرُ فِي ذَمِّهِ وَاسْتِحْسَانِهِ. اهـ.
el-İbdâ' fî Madârri'l-İbtidâ' sahibi aynen şöyle demiştir: «Birinci ve ikinci olarak adlandırılan şeyler de bidatlerdendir; yani cuma günü zevalden önce zikir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâm ve benzeri yollarla cumaya çağrı yapılmasıdır. Bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde de Selef-i Sâlihîn devrinde de bulunmadığında hiçbir ihtilaf yoktur; tartışma sadece bunun yerilmesi veya güzel görülmesi hakkındadır.» [Sözü bitti].
وَهَذَا النَّظَرُ مَفْرُوغٌ مِنْهُ فِي التَّنْبِيهَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ لِابْنِ حَجَرٍ، وَابْنِ الْحَاجِّ، وَابْنِ بَازٍ.
Bu tartışma konusu, İbn Hacer, İbnü'l-Hâc ve İbn Bâz'ın daha önce geçen uyarılarında neticelendirilmiştir.
وَالْقَاعِدَةُ الْأُصُولِيَّةُ الْفِقْهِيَّةُ: أَنَّ الْعِبَادَاتِ مَبْنَاهَا عَلَى التَّوْقِيفِ، وَمَا لَمْ يَكُنْ دِينًا وَلَا عِبَادَةً عِنْدَ السَّلَفِ الصَّالِحِ فَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ الْيَوْمَ، كَمَا قَالَ مَالِكٌ ﵀: لَنْ يُصْلِحَ آخِرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَّا مَا أَصْلَحَ أَوَّلَهَا.
Fıkhî usul kuralı şudur: İbadetlerin temeli tevkîfe (nassa bağlılığa) dayanır. Selef-i Sâlihîn nezdinde din ve ibadet olmayan bir şeye bugün de ihtiyaç yoktur; nitekim Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: «Bu ümmetin sonunu, ancak onun başını ıslah eden şey ıslah eder.»
وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ الْإِبْدَاعِ أَيْضًا تَارِيخَ إِحْدَاثِ رَفْعِ الصَّوْتِ بِالصَّلَاةِ وَالتَّسْلِيمِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عَقِبَ الْأَذَانِ، فَقَالَ: كَانَ ابْتِدَاءُ ذَلِكَ فِي أَيَّامِ السُّلْطَانِ النَّاصِرِ صَلَاحِ الدِّينِ بْنِ أَيُّوبَ وَبِأَمْرِهِ فِي مِصْرَ وَأَعْمَالِهَا، لِسَبَبٍ مَذْكُورٍ فِي كُتُبِ التَّارِيخِ. اهـ.
el-İbdâ' sahibi, ezanın peşinden Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâm ile sesi yükseltmenin ne zaman ihdas edildiğinin tarihini de zikrederek şöyle demiştir: «Bunun başlangıcı, Sultan en-Nâsır Selâhaddîn b. Eyyûb günlerinde ve onun emriyle Mısır ve bağlı vilayetlerinde tarih kitaplarında zikredilen bir sebepten ötürü olmuştur.» [Sözü bitti].
وَالسَّبَبُ يَتَعَلَّقُ بِبِدْعَةِ الْفَاطِمِيِّينَ بِسَبَبِ بَعْضِ الْأَشْخَاصِ عَلَى الْمَنَابِرِ وَالْمَنَائِرِ، فَغَيَّرَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ ﵀ مَا كَانَ عَلَى الْمَنَابِرِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ، وَالْإِحْسَانِ، وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى، وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ.
Bu sebep, Fatımîlerin minberlerde ve minarelerde bazı şahıslara sövme bidatiyle ilgilidir; nitekim Ömer b. Abdülazîz rahimehullâh minberlerde olanı şu sözüyle değiştirmişti: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ، وَالْإِحْسَانِ، وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى، وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan ve kötülükten nehyeder.”
وَكَذَلِكَ غَيَّرَ صَلَاحُ الدِّينِ مَا كَانَ بَعْدَ الْأَذَانِ بِالصَّلَاةِ وَالتَّسْلِيمِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ.
Aynı şekilde Selâhaddîn de ezandan sonra olan [uygulamayı], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâm getirmekle değiştirmiştir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
مِنْ أَسْبَابِ تَمَسُّكِ بَعْضِ الْبِلَادِ بِهَذَيْنِ الْعَمَلَيْنِ هُوَ أَلَّا يُؤَذَّنَ قَبْلَ الْجُمُعَةِ، فَاعْتَاضُوا عَنِ الْأَذَانِ بِمَا يُسَمَّى التَّطْلِيعَ أَوْ بِالْأُولَى وَالثَّانِيَةِ أَيِ: التَّطْلِيعَةَ الْأُولَى وَالتَّطْلِيعَةَ الثَّانِيَةَ، وَكَذَلِكَ لَا يُؤَذِّنُونَ لِلْفَجْرِ قَبْلَ الْوَقْتِ فَاسْتَعَاضُوا عَنْهُ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّكْبِيرِ وَغَيْرِهِ.
Bazı beldelerin bu iki uygulamaya tutunmasının sebeplerinden biri, cumadan önce ezan okunmamasıdır; bu yüzden ezan yerine tatlî' ya da birinci ve ikinci, yani birinci tatlî'a ve ikinci tatlî'a denilen şeyi ikame etmişlerdir. Aynı şekilde vaktinden önce fecir için de ezan okumamakta, bunun yerine tesbih, tekbir ve benzeri şeyleri koymaktadırlar.
أَمَّا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ عَقِبَ كُلِّ أَذَانٍ، فَقَدْ قَاسُوا الْمُؤَذِّنَ عَلَى السَّامِعِ فِي حَدِيثِ: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ، ثُمَّ صَلُّوا عَلَيَّ ; فَإِنَّ مَنْ صَلَّى عَلَيَّ مَرَّةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا» .
Her ezanın ardından Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâma gelince; onlar şu hadisteki dinleyene müezzini kıyas etmişlerdir: {إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ، ثُمَّ صَلُّوا عَلَيَّ ; فَإِنَّ مَنْ صَلَّى عَلَيَّ مَرَّةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا} “Müezzini işittiğiniz zaman onun söylediğinin aynısını söyleyin, sonra bana salavat getirin; çünkü kim bana bir defa salavat getirirse Allah buna karşılık ona on salât eder.”
فَقَالُوا: وَالْمُؤَذِّنُ أَيْضًا يُصَلِّي وَيُسَلِّمُ، ثُمَّ زَادُوا فِي الْقِيَاسِ خُطَّةً وَجَعَلُوا صَلَاةَ
Böylece: «Müezzin de salât ve selâm getirir» dediler; ardından kıyasa bir adım daha ekleyerek
الْمُؤَذِّنِ وَتَسْلِيمَهُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِصَوْتٍ مُرْتَفِعٍ كَالْأَذَانِ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّهُ مَا أُمِيتَتْ سُنَّةٌ إِلَّا وَنَشَأَتْ بِدْعَةٌ، وَأَنَّ قِيَاسَ الْمُؤَذِّنِ عَلَى السَّامِعِ لَيْسَ سَلِيمًا.
müezzinin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâmını ezan gibi yüksek sesle yapmasını sağladılar. Buradan anlarsın ki, hiçbir sünnet öldürülmemiştir ki yerine bir bidat doğmuş olmasın; ve müezzinin dinleyene kıyas edilmesinin sıhhatli olmadığını da [anlarsın].
وَتَقَدَّمَ لَكَ أَنَّ مُحَاكَاةَ الْمُؤَذِّنِ لِرَبْطِ السَّامِعِ بِالْأَذَانِ ; لِيَتَجَاوَبَ مَعَهُ فِي مَعَانِيهِ، وَلَوْ قِيلَ: إِنَّ لِلْمُؤَذِّنِ أَنْ يُصَلِّيَ وَيُسَلِّمَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ سِرًّا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْأَذَانِ، وَأَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ الْوَسِيلَةَ لِلرَّسُولِ ﷺ لِيُشَارِكَ فِي الْأَجْرَيْنِ: أَجْرِ الْأَذَانِ، وَأَجْرِ سُؤَالِ الْوَسِيلَةِ لَكَانَ لَهُ أَجْرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Sana daha önce geçmişti ki müezzini tekrar etmek, dinleyeni ezana bağlamak ve manalarıyla onunla hemhâl olması içindir. Şayet «Müezzinin ezandan bittikten sonra gizlice Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ve selâm getirmesi ve iki ecirde -ezan ecri ile vesile isteme ecri- ortak olmak için Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem adına Allah'tan vesile talep etmesi câizdir» denilseydi, onun için bir ecir olurdu. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ فِي الْأَذَانِ
Ezanda «Hayye alâ hayri'l-amel» (Haydin en hayırlı amele)
اتَّفَقَ الْأَئِمَّةُ ﵏ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ أَلْفَاظِ الْأَذَانِ، وَحَكَاهَا الشَّوْكَانِيُّ عَنِ الْعِتْرَةِ، وَنَاقَشَ مَقَالَتَهُمْ وَآثَارَهَا بِأَسَانِيدِهَا.
İmamlar rahimehumullâh bunun ezan lafızlarından olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Şevkânî bunu İtret'ten nakletmiş, onların görüşlerini ve rivayetlerini isnadlarıyla birlikte tartışmıştır.
وَمِمَّا جَاءَ فِيهَا عِنْدَهُمْ أَثَرٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يُؤَذِّنُ بِهَا أَحْيَانًا.
Onların nezdinde bu hususta gelen rivayetlerden biri, İbn Ömer'den gelen ve onun bazen bununla ezan okuduğuna dair olan rivayettir.
وَمِنْهَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ الْأَذَانُ الْأَوَّلُ.
Bunlardan biri de Ali b. el-Hüseyin'den gelen, onun: «Bu, ilk ezandır» dediği rivayettir.
ثُمَّ قَالَ: وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ عَنْ كُلِّ ذَلِكَ بِأَنَّ أَحَادِيثَ أَلْفَاظِ الْأَذَانِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا لَمْ يَثْبُتْ فِيهِمَا شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ.
Sonra şöyle demiştir: «Cumhur, bütün bunlara, Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda yer alan ezan lafızları hadislerinde bunlardan hiçbirinin sabit olmadığı şeklinde cevap vermiştir.»
قَالُوا: وَإِذَا صَحَّ مَا رُوِيَ أَنَّهُ الْأَذَانُ الْأَوَّلُ فَهُوَ مَنْسُوخٌ بِأَحَادِيثِ الْأَذَانِ لِعَدَمِ ذِكْرِهِ فِيهَا.
Şöyle demişlerdir: «Şayet bunun ilk ezan olduğuna dair rivayet sahih olsa bile, bu, [diğer] ezan hadislerinde zikredilmediği için o hadislerle neshedilmiştir.»
وَقَدْ أَوْرَدَ الْبَيْهَقِيُّ حَدِيثًا فِي نَسْخِ ذَلِكَ، وَلَكِنْ مِنْ طَرِيقٍ لَا يَثْبُتُ النَّسْخُ بِمِثْلِهِ. اهـ. مُلَخَّصًا.
Beyhakî bunun neshine dair bir hadis rivayet etmiştir; fakat benzeriyle neshin sabit olamayacağı bir tarikledir.» [Özetle bitti].
وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ جَمْعِ الْفَوَائِدِ حَدِيثًا عَنْ بِلَالٍ ﵁ أَنَّهُ كَانَ يُؤَذِّنُ لِلصُّبْحِ فَيَقُولُ: حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَجْعَلَ مَكَانَهَا الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، وَتَرَكَ حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ، وَقَالَ: رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ بِضَعْفٍ. اهـ.
Cem'u'l-Fevâid sahibi, Bilâl radıyallâhu anh'tan bir hadis zikretmiştir; buna göre o, sabah ezanı okurken «Hayye alâ hayri'l-amel» dermiş. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun yerine «es-Salâtü hayrun mine'n-nevm» koymasını emretmiş ve «Hayye alâ hayri'l-amel»i terk etmiştir. [Müellif] dedi ki: «Bunu Taberânî el-Kebîr'de zayıf bir senetle rivayet etmiştir.» [Sözü bitti].
وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ أَثَرُ بِلَالٍ هَذَا هُوَ الَّذِي عَنَاهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَعَلَى كُلٍّ فَهَذَا الْأَثَرُ وَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا فَإِنَّهُ مَرْفُوعٌ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِالْمَنْعِ مِنْهَا، وَعَلَيْهِ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ وَغَيْرُهُمْ إِلَّا مَا عَلَيْهِ الشِّيعَةُ فَقَطْ.
Ali b. el-Hüseyin'in kastettiği rivayetin Bilâl'in bu rivayeti olması uzak bir ihtimal değildir. Her hâlükârda bu rivayet, zayıf olsa bile merfûdur ve onda bundan nehiy açıkça ifade edilmektedir. Yalnızca Şîa müstesna olmak üzere dört mezhep imamı ve diğerleri bu görüş üzeredir.
وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى، فَإِنَّ مَعْنَاهَا لَا يَسْتَقِيمُ مَعَ بَقِيَّةِ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ الصَّرِيحَةِ،
Anlam yönünden ise bunun manası, diğer sahih ve açık nasslarla bağdaşmamaktadır;
وَذَلِكَ أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ خَيْرَ الْعَمَلِ أَمْرٌ نِسْبِيٌّ، وَأَنَّ خَيْرَ جَمِيعِ الْأَعْمَالِ كُلِّهَا هُوَ أَوَّلًا وَقَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ ﷺ سُئِلَ: أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «إِيمَانٌ بِاللَّهِ» ، قِيلَ: ثُمَّ مَاذَا؟ فَقَالَ مَرَّةً: «الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» ، وَقَالَ مَرَّةً: «الصَّلَاةُ عَلَى أَوَّلِ وَقْتِهَا» ، وَقَالَ مَرَّةً: «بِرُّ الْوَالِدَيْنِ» وَفِي كُلِّ مَرَّةٍ يُقَدِّمُ إِيمَانًا بِاللَّهِ.
Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den amelin en hayırlısının nisbî bir husus olduğu ve bütün amellerin en hayırlısının her şeyden önce ve ilk olarak Allah'a iman olduğu sabit olmuştur. Nitekim kendisine: «Ey Allah'ın Resûlü! Hangi amel daha faziletlidir?» diye sorulduğunda {إِيمَانٌ بِاللَّهِ} “Allah'a iman” buyurmuştur. «Sonra hangisi?» denildiğinde, bir defasında {الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda cihad”, bir defasında {الصَّلَاةُ عَلَى أَوَّلِ وَقْتِهَا} “İlk vaktinde kılınan namaz”, bir defasında ise {بِرُّ الْوَالِدَيْنِ} “Anne babaya iyilik” buyurmuş ve her seferinde Allah'a imanı öne almıştır.
فَعَلَيْهِ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ هُوَ خَيْرُ الْعَمَلِ، وَلَيْسَتِ الصَّلَاةُ، ثُمَّ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ فَهُوَ بِحَسَبِ حَالِ السَّائِلِ وَحَالَةِ كُلِّ شَخْصٍ، فَمَنْ كَانَ قَوِيًّا وَلَيْسَ عَلَيْهِ حَقٌّ لِوَالِدَيْهِ، فَالْجِهَادُ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي حَقِّهِ مَعَ الْحِفَاظِ عَلَى الصَّلَاةِ، فَإِنْ كَانَ ذَا وَالِدَيْنِ، فَبِرُّهُمَا مُقَدَّمٌ عَلَى كُلِّ عَمَلٍ، وَلِمَ لَا! فَإِنَّ الصَّلَاةَ عَلَى أَوَّلِ وَقْتِهَا لِغَيْرِ هَؤُلَاءِ، فَإِطْلَاقُ الْقَوْلِ بِالصَّلَاةِ خَيْرُ الْعَمَلِ فِي حَقِّ جَمِيعِ النَّاسِ لَا يَصِحُّ مَعَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ، وَلِهَذَا مَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِلَالًا أَنْ يَقُولَهَا، وَجَعَلَهَا: خَيْرًا مِنَ النَّوْمِ، وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ وَلَا بِالنِّسْبَةِ لِأَيِّ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Buna göre en hayırlı amel namaz değil, Allah'a imandır. Allah'a imandan sonrası ise soruyu soranın ve her bir şahsın durumuna göredir: Güçlü kuvvetli olup üzerinde anne baba hakkı bulunmayan kimse için namazı korumakla birlikte cihad onun hakkında en faziletli ameldir. Şayet anne babası varsa, onlara iyilik her amelden öndedir. Neden olmasın ki! Vaktin evvelinde kılınan namaz ise bunların dışındakiler içindir. Dolayısıyla bütün insanlar hakkında namazın mutlak olarak en hayırlı amel olduğunu söylemek bu hadisler karşısında sahih olmaz. İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'i bunu söylemekten menetmiş ve onu [namazı] uykudan hayırlı kılmıştır. Bunda ve insanların hiçbiri nezdinde herhangi bir çekişme yoktur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الصَّلَاةُ بَيْنَ أَذَانِ عُثْمَانَ ﵁ وَالْأَذَانِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيِ الْإِمَامِ
Osman radıyallâhu anh'ın Ezanı ile İmamın Huzurunda Okunan Ezan Arasındaki Namaz
تَعَوَّدَ النَّاسُ فِي جَمِيعِ الْأَمْصَارِ صَلَاةَ رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ الْأَذَانِ الْأَوَّلِ، وَالَّذِي يَقَعُ الْآنَ قَبْلَ الْوَقْتِ وَقَبْلَ جُلُوسِ الْإِمَامِ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَهُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْفُقَهَاءِ بِأَذَانِ عُثْمَانَ، وَقَدْ تَسَاءَلَ النَّاسُ عَنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ، أَهِيَ سُنَّةٌ أَمْ لَا؟ وَيَتَجَدَّدُ هَذَا السُّؤَالُ مِنْ حِينٍ إِلَى آخَرَ، وَأَجْمَعُ مَا رَأَيْتُ فِيهِ هُوَ كَلَامُ ابْنِ تَيْمِيَّةَ فِي رِسَالَةٍ خَاصَّةٍ، جَوَابًا عَلَى سُؤَالٍ وُجِّهَ إِلَيْهِ هَذَا نَصُّهُ:
Bütün beldelerde insanlar, şu anda vakitten önce ve imamın minbere oturmasından önce vuku bulan ve fakihler nezdinde Osman'ın ezanı olarak adlandırılan birinci ezanda iki rekat namaz kılmayı adet edinmişlerdir. İnsanlar bu namazın sünnet olup olmadığını sormuşlar ve bu soru zaman zaman yenilenmiştir. Bu konuda gördüğüm en kapsamlı açıklama, İbn Teymiyye'nin kendisine yöneltilen bir soruya müstakil bir risalede verdiği cevaptaki şu sözleridir:
هَلِ الصَّلَاةُ بَعْدَ الْأَذَانِ الْأَوَّلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَعَلَهَا النَّبِيُّ ﷺ أَوْ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ أَوِ التَّابِعِينَ أَوِ الْأَئِمَّةِ، أَمْ لَا؟ وَهَلْ هُوَ مَنْصُوصٌ فِي مَذْهَبٍ مِنْ مَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِمْ، وَقَوْلُهُ ﷺ: بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ، هَلْ هُوَ مَخْصُوصٌ بِيَوْمِ الْجُمُعَةِ، أَمْ هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ؟ فَأَجَابَ بِقَوْلِهِ:
«Cuma günü birinci ezandan sonraki namazı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabından biri, tâbiîn veya imamlar kılmış mıdır, kılmamış mıdır? Üzerinde ittifak edilen imamların mezheplerinden birinde buna dair bir nass var mıdır? Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: {بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ} “Her iki ezan arasında bir namaz vardır” buyruğu cuma gününe mi tahsis edilmiştir, yoksa bütün vakitlerde genel midir?» İbn Teymiyye şöyle cevap vermiştir:
أَمَّا النَّبِيُّ ﷺ فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُصَلِّي قَبْلَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْأَذَانِ شَيْئًا، وَلَا نُقِلَ هَذَا عَنْ أَحَدٍ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يُؤَذَّنُ عَلَى عَهْدِهِ إِلَّا إِذَا قَعَدَ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَيُؤَذِّنُ بِلَالٌ ثُمَّ يَخْطُبُ النَّبِيُّ ﷺ الْخُطْبَتَيْنِ، ثُمَّ يُقِيمُ بِلَالٌ فَيُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَمَا كَانَ يُمْكِنُ أَنْ يُصَلِّيَ بَعْدَ الْأَذَانِ لَا هُوَ وَلَا أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يُصَلُّونَ مَعَهُ ﷺ وَلَا نُقِلَ عَنْ أَحَدٍ أَنَّهُ صَلَّى فِي بَيْتِهِ قَبْلَ الْخُرُوجِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَلَا وَقَّتَ بِقَوْلِهِ: «صَلَاةٌ مُقَدَّرَةٌ قَبْلَ الْجُمُعَةِ» بَلْ أَلْفَاظُهُ فِيهَا التَّرْغِيبُ
«Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince; o, cumadan önce ezandan sonra hiçbir namaz kılmazdı ve bu kimseden de nakledilmemiştir. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ancak o minbere oturduğunda ezan okunurdu; Bilâl ezan okur, sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem iki hutbeyi irad eder, ardından Bilâl kamet getirir ve insanlara namaz kıldırırdı. Dolayısıyla ezandan sonra ne kendisinin ne de onunla sallallâhu aleyhi ve sellem birlikte namaz kılan Müslümanlardan birinin namaz kılması mümkün değildi. Kimseden cuma günü [camiye] çıkmadan önce evinde namaz kıldığı nakledilmediği gibi, o {صَلَاةٌ مُقَدَّرَةٌ قَبْلَ الْجُمُعَةِ} “Cumadan önce belirlenmiş bir namaz” şeklinde bir vakit de tayin etmemiştir; bilakis onun lafızlarında teşvik vardır;»
فِي الصَّلَاةِ إِذَا قَدِمَ الرَّجُلُ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ غَيْرِ تَوْقِيتٍ كَقَوْلِهِ: «مَنْ بَكَّرَ وَابْتَكَرَ، وَمَشَى وَلَمْ يَرْكَبْ، وَصَلَّى مَا كُتِبَ لَهُ» . . . الْحَدِيثَ.
«kişi cuma günü mescide geldiğinde belirli bir vakit tayin etmeksizin namaz kılmaya teşvik etmiştir; nitekim: {مَنْ بَكَّرَ وَابْتَكَرَ، وَمَشَى وَلَمْ يَرْكَبْ، وَصَلَّى مَا كُتِبَ لَهُ} “Kim erkenden [cuma namazına] gider, binek yerine yürür ve kendisine takdir edilen namazı kılarsa...” hadisi böyledir.»
وَهَذَا الْمَأْثُورُ عَنِ الصَّحَابَةِ ﵃ كَانُوا إِذَا أَتَوُا الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يُصَلُّونَ مِنْ حِينِ يَدْخُلُونَ مَا تَيَسَّرَ، مِنْهُمْ مَنْ يُصَلِّي ثَمَانِيَ رَكَعَاتٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُصَلِّي أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ، وَلِهَذَا كَانَ جُمْهُورُ الْأَئِمَّةِ مُتَّفِقِينَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ قَبْلَ الْجُمُعَةِ سُنَّةٌ مُؤَقَّتَةٌ بِوَقْتٍ مُقَدَّرَةٌ بِعَدَدٍ.
«Sahabe radıyallâhu anhum'dan rivayet edilen de budur: Cuma günü mescide geldiklerinde girdikleri andan itibaren kolaylarına gelen kadar namaz kılarlardı; kimisi sekiz rekat kılar, kimisi bundan daha az kılardı. Bu sebeple cumhur imamlar, cumadan önce belirli bir vakitle sınırlandırılmış ve belirli bir sayıyla tayin edilmiş bir sünnet olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir.»
ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَكْثَرِ أَصْحَابِهِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ أَحْمَدَ.
Sonra şöyle demiştir: «Bu, Mâlik'in mezhebi, Şâfiî'nin ve mezhep arkadaşlarının çoğunun mezhebidir; Ahmed'in mezhebinden meşhur olan da budur.»
وَذَهَبَ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ قَبْلَهَا سُنَّةٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهَا رَكْعَتَيْنِ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهَا أَرْبَعًا تَشْبِيهًا لَهَا بِسُنَّةِ الظُّهْرِ، وَقَالُوا: إِنَّ الْجُمُعَةَ ظُهْرٌ مَقْصُورَةٌ، وَهَذَا خَطَأٌ مِنْ وَجْهَيْنِ وَسَاقَهُمَا، وَخُلَاصَةُ مَا سَاقَهُ فِيهِمَا أَنَّ الْجُمُعَةَ لَهَا خَصَائِصُ لَا تُوجَدُ فِي الظُّهْرِ فَلَيْسَتْ ظُهْرًا مَقْصُورَةً.
Bir grup ilim ehli ise cumadan önce sünnet olduğu görüşüne varmıştır; bunlardan kimisi öğle namazının sünnetine benzeterek onu iki rekat, kimisi de dört rekat saymış ve: «Cuma namazı, kısaltılmış öğle namazıdır» demişlerdir. Bu iki yönden hatalıdır; [İbn Teymiyye] bu iki yönü zikretmiştir. Zikrettiği şeylerin özeti şudur: Cumanın öğle namazında bulunmayan hususiyetleri vardır; dolayısıyla o, kısaltılmış bir öğle namazı değildir.
وَكَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ ﷺ يُصَلِّي فِي سَفَرِهِ سُنَّةً لِلظُّهْرِ، أَيْ: وَهِيَ مَقْصُورَةٌ فِي السَّفَرِ فَلَا تَمَسُّكَ فِي ذَلِكَ.
Aynı şekilde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem yolculuğunda öğle namazının sünnetini kılmazdı; yani yolculukta öğle namazı kısaltıldığı halde sünneti kılınmazdı, dolayısıyla bu kıyasa tutunulamaz.
أَمَّا عَنْ حَدِيثِ: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ» فَالصَّوَابُ أَنَّهُ لَا يُقَالُ إِنْ قِيلَ الْجُمُعَةُ سُنَّةٌ رَاتِبَةٌ مُقَدَّرَةٌ، وَأَنَّهُ ﷺ قَالَ: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ» مَرَّتَيْنِ، وَقَالَ فِي الثَّالِثَةِ: «لِمَنْ شَاءَ» .
{بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ} “Her iki ezan arasında bir namaz vardır” hadisine gelince; doğrusu şudur ki cuma [öncesi namazın] muayyen bir revâtib sünnet olduğu söylenemez. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem iki defa: {بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ} “Her iki ezan arasında bir namaz vardır” buyurmuş, üçüncüsünde ise: {لِمَنْ شَاءَ} “Dileyen kimse için” demiştir.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ مَشْرُوعَةٌ قَبْلَ الْأَوْقَاتِ الْخَمْسَةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِسُنَّةٍ رَاتِبَةٍ، وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ بِهَذَا عَلَى الصَّلَاةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ.
Bu da beş vakitten önce namaz kılmanın meşru olduğuna, fakat bunun bir revâtib sünnet olmadığına delalet eder. İnsanlardan bazıları cuma günkü namaz için buna dayanarak delil getirmiştir.
وَعَارَضَ غَيْرُهُ قَائِلًا: الْأَذَانُ الَّذِي عَلَى الْمَنَارَةِ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: وَيَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ أَنْ يُقَالَ: هَذَا الْأَذَانُ الثَّالِثُ لَمَّا سَنَّهُ عُثْمَانُ ﵁ وَاتَّفَقَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ صَارَ أَذَانًا شَرْعِيًّا، وَحِينَئِذٍ فَتَكُونُ الصَّلَاةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَذَانِ الثَّانِي جَائِزَةً حَسَنَةً، وَلَيْسَتْ سُنَّةً رَاتِبَةً كَالصَّلَاةِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ، وَحِينَئِذٍ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ لَمْ يُنْكَرْ عَلَيْهِ، وَمَنْ تَرَكَ ذَلِكَ لَمْ يُنْكَرْ عَلَيْهِ، وَهَذَا أَعْدَلُ الْأَقْوَالِ.
Bir başkası ise buna karşı çıkarak şöyle demiştir: «Minarede okunan ezan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde yoktu.» Sonra [İbn Teymiyye] şöyle demiştir: «Buna karşı şöyle denilmesi isabetli olur: Bu üçüncü ezanı Osman radıyallâhu anh sünnet kıldığında ve Müslümanlar bunun üzerinde ittifak ettiğinde şer'î bir ezan haline gelmiştir. Bu durumda onunla ikinci ezan arasındaki namaz, tıpkı akşamdan önceki namaz gibi câiz ve güzel bir namaz olur; revâtib sünnet olmaz. Dolayısıyla bunu yapan kimse kınanmaz, terk eden kimse de kınanmaz. En adil görüş de budur.»
وَكَلَامُ أَحْمَدَ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَحِينَئِذٍ فَقَدْ يَكُونُ تَرْكُهَا أَفْضَلَ إِذَا كَانَ الْجُهَّالُ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ هَذِهِ سُنَّةٌ رَاتِبَةٌ أَوْ وَاجِبَةٌ، لَا سِيَّمَا إِذَا دَاوَمَ النَّاسُ عَلَيْهَا، فَيَنْبَغِي تَرْكُهَا أَحْيَانًا، كَمَا يَنْبَغِي
«Ahmed'in sözü de buna delalet eder. Bu durumda eğer cahil kimseler bunun revâtib veya vacip bir sünnet olduğuna inanıyorlarsa, bilhassa insanlar buna devamlılık gösteriyorlarsa, onu terk etmek bazen daha faziletli olabilir; bu yüzden bazen onu terk etmek gerekir, nitekim»
تَرْكُ قِرَاءَةِ السَّجْدَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَحْيَانًا.
«cuma günü Secde suresini okumayı bazen terk etmek gerektiği gibi.»