فَإِذَا كَانَ مُنْفَرِدًا لَا يَطْلُبُ مَنْ يُصَلِّي مَعَهُ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْتَلِفَ فِي كَوْنِهِ لَيْسَ شَرْطًا فِي صِحَّةِ الصَّلَاةِ، وَلَيْسَ وَاجِبًا عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الْأَذَانَ لِلْإِعْلَامِ، وَلَيْسَ هُنَاكَ مَنْ يَقْصِدُ إِعْلَامَهُ.
Kişi tek başına olup kendisiyle namaz kılacak birini aramadığı takdirde, ezanın namazın sıhhati için bir şart olmadığı ve ona vacip olmadığı hususunda ihtilaf edilmemesi gerekir; çünkü ezan duyurmak içindir ve orada duyurmayı hedeflediği kimse yoktur.
وَلِحَدِيثِ الْمُسِئِ صَلَاتَهُ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ، وَقَدْ يَدُلُّ لِذَلِكَ ظَاهِرُ نُصُوصِ الْقُرْآنِ فِي بَيَانِ شُرُوطِ الصَّلَاةِ الَّتِي هِيَ: الطَّهَارَةُ، وَالْوَقْتُ، وَسَتْرُ الْعَوْرَةِ، وَاسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ.
Ayrıca daha önce zikredilen 'namazını kötü kılan kimse' hadisi sebebiyle de [böyle kabul edilir]. Kur'an'ın namazın şartlarını beyan eden zahirî nasları da buna delalet edebilir ki bu şartlar: Temizlik (taharet), vakit, avret yerlerinin örtülmesi (setr-i avret) ve kıbleye yönelmektir (istikbal-i kıble).
فَفِي الطَّهَارَةِ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ الْآيَةَ [٥ \ ٦] .
Temizlik konusunda Yüce Allah: “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” [Mâide 5/6] ayetini buyurmuştur.
وَفِي الْوَقْتِ قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ الْآيَةَ [١١ \ ١١٤] وَنَحْوَهَا.
Vakit konusunda Yüce Allah: “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl...” [Hûd 11/114] ayeti ve benzerlerini buyurmuştur.
وَفِي الْعَوْرَةِ قَالَ تَعَالَى: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ الْآيَةَ [٧ \ ٣١] .
Avret konusunda Yüce Allah: “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin)...” [A'râf 7/31] ayetini buyurmuştur.
وَفِي الْقِبْلَةِ قَالَ تَعَالَى: قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [٢ \ ١٤٤] .
Kıble konusunda ise Yüce Allah: “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndürüyoruz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir...” [Bakara 2/144] buyurmuştur.
وَأَمَّا فِي الْأَذَانِ فَقَالَ تَعَالَى: وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا [٥ \ ٥٨] .
Ezana gelince, Yüce Allah: “Namaza çağırdığınız zaman, onu alay ve eğlence konusu yaparlar...” [Mâide 5/58] buyurmuştur.
وَقَالَ فِي سُورَةِ «الْجُمُعَةِ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ [٦٢ \ ٩] وَكِلَاهُمَا حِكَايَةُ وَاقِعٍ، وَلَيْسَ فِيهِمَا صِيغَةُ أَمْرٍ كَغَيْرِ الْأَذَانِ مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ.
Cuma Sûresi'nde de şu ayette: “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı zaman...” [Cuma 62/9] buyurmuştur. Her ikisi de bir vâkıanın hikâye edilmesidir; daha önce zikredilen ezan dışındaki [şartlar] gibi bunlarda bir emir kipi yoktur.
أَمَّا حَدِيثُ ابْنِ الْحُوَيْرِثِ فَهُوَ فِي خُصُوصِ جَمَاعَةٍ، وَلَيْسَ فِي شَخْصٍ وَاحِدٍ كَمَا هُوَ نَصُّ الْحَدِيثِ.
İbnü'l-Huveyris hadisine gelince, hadisin metninde de olduğu gibi o, tek bir şahıs hakkında değil, cemaat hakkında özeldir.
وَبَقِيَ النَّظَرُ فِيهِ فِي حَقِّ الْجَمَاعَةِ، هَلْ هُوَ عَلَى الْوُجُوبِ فِي حَقِّهِمْ أَمْ عَلَى النَّدْبِ؟ وَإِذَا كَانَ بِالنُّصُوصِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ لَيْسَ شَرْطًا لِصِحَّةِ صَلَاةِ الْفَرْدِ، فَلَيْسَ هُوَ إِذًا بِشَرْطٍ فِي صِحَّةِ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ فَيُجْعَلُ الْأَمْرُ فِيهِ عَلَى النَّدْبِ.
Geriye ezanın cemaat hakkındaki durumu kalmaktadır: Onlar hakkında vücûb (farziyet) üzere midir yoksa nedb (müstehaplık) üzere midir? Geçen Kur'an naslarıyla onun tek kişinin namazının sıhhati için şart olmadığı sabit olunca, cemaatin namazının sıhhati için de bir şart değildir; dolayısıyla bu husustaki emir nedbe (mendubiyete) yorulur.
وَعَلَيْهِ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ قَالَ لَهُ: «أَرَاكَ تُحِبُّ الْغَنَمَ وَالْبَادِيَةَ، فَإِذَا كُنْتَ فِي غَنَمِكَ أَوْ بَادِيَتِكَ فَأَذَّنْتَ لِلصَّلَاةِ فَارْفَعْ صَوْتَكَ بِالنِّدَاءِ ; فَإِنَّهُ لَا يَسْمَعُ مَدَى صَوْتِ الْمُؤَذِّنِ جِنٌّ وَلَا إِنْسٌ وَلَا شَيْءٌ إِلَّا شَهِدَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ» . رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَالنَّسَائِيُّ.
İbn Ebî Sa'sa'a'nın, Ebû Saîd'in kendisine şöyle dediğine dair rivayeti de bunun üzerinedir: «Görüyorum ki sen koyunları ve çölü seviyorsun. Koyunlarının yanında veya çölde bulunduğun vakit namaz için ezan okursan sesini yükselt; zira müezzinin sesinin ulaştığı mesafeyi işiten hiçbir cin, insan ve hiçbir varlık yoktur ki kıyamet gününde onun lehine şahitlik etmesin. Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim.» Bunu Buhârî, Muvatta'da Mâlik ve Nesâî rivayet etmiştir.
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ فِيهِ قَوْلُهُ ﵁: فَأَذَّنْتَ لِلصَّلَاةِ فَارْفَعْ صَوْتَكَ، فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يُؤَذِّنْ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُ يُرَادُ بِهِ الْحَثُّ عَلَى رَفْعِ الصَّوْتِ لِمَنْ يُؤَذِّنُ وَلَوْ كَانَ فِي الْبَادِيَةِ، لِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنْ هَذَا الْأَجْرِ.
Buradaki delil noktası onun radıyallâhu anh: «Namaz için ezan okursan sesini yükselt» sözüdür. Buradan, şayet ezan okumazsa üzerine bir sorumluluk olmadığı ve bundan maksadın, bu mükâfata terettüp etmesi sebebiyle çölde bile olsa ezan okuyan kimseyi sesini yükseltmeye teşvik etmek olduğu anlaşılmaktadır.
أَمَّا كَوْنُهُ شِعَارًا لِلْمُسْلِمِينَ فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ وُجُوبُهُ مُتَعَلِّقًا بِالْمَسَاجِدِ فِي الْحَضَرِ، فَيَلْزَمُ أَهْلَهَا، كَمَا قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي حَقِّ الْمَسَاجِدِ.
Müslümanların şiarı olmasına gelince; Mâlik ve Şâfiî'nin mescitler hakkında dediği gibi, onun vücûbunun mukimlikte (hazarda) mescitlerle ilgili olması ve mescit cemaatine lâzım gelmesi gerekir.
قَالَ الشَّافِعِيُّ: يُقَاتَلُونَ عَلَيْهِ إِنْ تَرَكُوهُ، ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ لِدَلِيلِ الْإِغَارَةِ فِي الصُّبْحِ أَوِ التَّرْكِ بِسَبَبِ سَمَاعِهِ، وَكَذَلِكَ يَتَعَلَّقُ فِي السَّفَرِ بِالْإِمَامِ، وَيَنْبَغِي أَنْ يَحْرِصَ عَلَيْهِ
Şâfiî: «Ezanı terk ederlerse bunun için kendileriyle savaşılır» demiştir. Bunu Nevevî el-Mecmû'da, sabah vakti baskın yapma veya ezan sesi işitilmesi sebebiyle baskını terk etme deliline binaen zikretmiştir. Aynı şekilde yolculukta da [ezan] imama bağlıdır ve onun buna özen göstermesi gerekir;
لِفِعْلِهِ ﷺ فِي كُلِّ أَسْفَارِهِ فِي غَزَوَاتِهِ وَفِي حَجِّهِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ فَهُوَ لَا شَكَّ سُنَّةٌ لَا يَنْبَغِي تَرْكُهَا.
zira bilindiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gazvelerindeki ve haccındaki bütün yolculuklarında bunu bizzat yapmıştır. Bunun dışındakiler ise şüphesiz terk edilmemesi gereken bir sünnettir.
وَلِابْنِ تَيْمِيَةَ تَقْسِيمٌ نَحْوُ هَذَا فِي الْمَجْمُوعِ فِي الْجُزْءِ الثَّانِي وَالْعِشْرِينَ: وَلِلْأَذَانِ عِدَّةُ جَوَانِبَ تَبَعٌ لِذَلِكَ مِنْهَا فِي حَالَةِ الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ، فَقَدْ جَاءَتِ السُّنَّةُ بِالْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ لِلْأُولَى مِنْهُمَا، وَالِاكْتِفَاءِ بِالْإِقَامَةِ لِلثَّانِيَةِ، كَمَا فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِعَرَفَةَ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعَشَاءِ فِي الْمُزْدَلِفَةِ عَلَى الصَّحِيحِ، وَهُوَ مِنْ أَدِلَّةِ عَدَمِ الْوُجُوبِ لِكُلِّ صَلَاةٍ.
İbn Teymiyye'nin de el-Mecmû'un yirmi ikinci cildinde buna benzer bir taksimi vardır. Buna bağlı olarak ezanın çeşitli yönleri bulunmaktadır: Bunlardan biri iki namazın cem edilmesi (birleştirilmesi) halidir. Nitekim sünnet, sahih olan görüşe göre Arafat'ta öğle ile ikindiyi, Müzdelife'de de akşam ile yatsıyı cem etmede olduğu gibi, bu iki namazdan birincisi için ezan ve kâmet getirilmesi, ikincisi için ise sadece kâmetle yetinilmesi şeklinde gelmiştir. Bu da her namaz için [ezanın] vacip olmadığının delillerindendir.
وَمِنْهَا أَنْ لَا أَذَانَ عَلَى النِّسَاءِ أَيْ لَا وُجُوبَ، وَإِنْ أَرَدْنَ الْفَضِيلَةَ أَتَيْنَ بِهِ سِرًّا، وَقَدْ عَقَدَ لَهُ الْبَيْهَقِيُّ بَابًا قَالَ فِيهِ: لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ أَذَانٌ وَلَا إِقَامَةٌ، وَسَاقَ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا، قَالَ: لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ أَذَانٌ وَلَا إِقَامَةٌ، ثُمَّ سَاقَ عَنْ أَسْمَاءَ ﵂ مَرْفُوعًا: «لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ أَذَانٌ وَلَا إِقَامَةٌ، وَلَا جُمُعَةٌ وَلَا اغْتِسَالُ جُمُعَةٍ، وَلَا تَقَدَّمُهُنَّ امْرَأَةٌ، وَلَكِنْ تَقُومُ فِي وَسَطِهِنَّ» هَكَذَا رَوَاهُ الْحَكَمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَيْلِيُّ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَقَالَ: وَرُوِّينَاهُ فِي الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مَوْقُوفًا وَمَرْفُوعًا، وَرَفْعُهُ ضَعِيفٌ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَابْنِ الْمُسَيَّبِ، وَابْنِ سِيرِينَ وَالنَّخَعِيِّ.
Bunlardan biri de kadınlara ezan olmaması, yani vacip olmamasıdır; şayet fazileti isterlerse gizlice (kendi aralarında kısık sesle) okurlar. Nitekim Beyhakî bunun için bir bab açmış ve orada: «Kadınlara ne ezan ne de kâmet vardır» demiş, burada Abdullah b. Ömer'den mevkûf olarak: «Kadınlara ezan da kâmet de yoktur» rivayetini nakletmiştir. Sonra Esmâ'dan radıyallâhu anhâ merfû olarak: «Kadınlara ne ezan ne kâmet ne cuma ne de cuma guslü vardır. Bir kadın onların önüne geçmez (onlara imam olmaz), aksine onların ortasında durur» rivayetini nakletmiştir. Bunu Hakem b. Abdillâh el-Eylî bu şekilde rivayet etmiştir ve o zayıftır. [Beyhakî] dedi ki: «Ezan ve kâmet hususunda bunu Enes b. Mâlik'ten mevkûf ve merfû olarak rivayet ettik; merfû olması zayıftır. Bu, el-Hasan'ın, İbnü'l-Müseyyeb'in, İbn Sîrîn'in ve en-Nehaî'nin de kavlidir.»
تَعَدُّدُ الْمُؤَذِّنِينَ لِصَلَاةِ الْجُمُعَةِ وَلِبَقِيَّةِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فِي الْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ
Tek Bir Mescitte Cuma Namazı ve Diğer Beş Vakit Namaz İçin Müezzinlerin Birden Fazla Olması
أَوَّلًا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْجُمُعَةِ، صُوَرُ التَّعَدُّدِ لَهَا فِيهِ صُورَتَانِ، صُورَةُ تَعَدُّدِ الْأَذَانِ أَيْ قَبْلَ الْوَقْتِ وَبَعْدَ الْوَقْتِ، وَصُورَةُ تَعَدُّدِ الْمُؤَذِّنِينَ بَعْدَ الْوَقْتِ عَلَى مَا سَيَأْتِي فِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، أَمَّا تَعَدُّدُ الْأَذَانِ فَقَدْ بَوَّبَ لَهُ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ فِي بَابِ الْجُمُعَةِ قَالَ: بَابُ الْأَذَانِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَسَاقَ حَدِيثَ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ: كَانَ النِّدَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوَّلُهُ إِذَا جَلَسَ الْإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ ﵄.
Birincisi: Cuma ile ilgili olan husus. Cuma için birden fazla olma durumunun iki şekli vardır: Ezanın birden fazla olması şekli -yani vakitten önce ve vakitten sonra olmak üzere- ve inşallah geleceği üzere vakitten sonra müezzinlerin birden fazla olması şekli. Ezanın birden fazla olmasına gelince, Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde Cuma bölümünde buna başlık açıp: «Cuma günü ezan babı» demiş ve es-Sâib b. Yezîd'in şu hadisini nakletmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ zamanında cuma günü ezanın ilki, imam minbere oturduğu vakit idi.
فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ ﵁ وَكَثُرَ النَّاسُ زَادَ النِّدَاءَ الثَّالِثَ عَلَى الزَّوْرَاءِ فَفِيهِ الْأَذَانُ أَوَّلًا لِلْوَقْتِ كَبَقِيَّةِ الصَّلَوَاتِ، وَفِيهِ أَذَانٌ قَبْلَ الْوَقْتِ زَادَهُ عُثْمَانُ لَمَّا كَثُرَ النَّاسُ، وَهُوَ الْمَعْنَى الثَّالِثُ، وَالِاثْنَانِ الْآخَرَانِ هُمَا الْأَذَانُ لِلْوَقْتِ، وَالْإِقَامَةُ الْمَوْجُودَانِ مِنْ قَبْلُ.
Osman radıyallâhu anh dönemi olup insanlar çoğalınca, ezanı ez-Zevrâ üzerinde üçüncü bir çağrı olarak artırdı. Bunda diğer namazlar gibi öncelikle vakit için okunan ezan vardır; bir de insanlar çoğaldığında Osman'ın artırdığı vakitten önceki ezan vardır ki 'üçüncü' ile kastedilen budur. Diğer ikisi ise önceden beri var olan vakit ezanı ile kâmettir.»
وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ ﵀ فِي الشَّرْحِ تَنْبِيهًا قَالَ فِيهِ: وَرُدَّ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ الْخَبَرَ بِأَنَّ عُمَرَ ﵁ هُوَ الَّذِي زَادَ الْأَذَانَ.
İbn Hacer rahimehullâh şerhte bir tenbih zikrederek orada şöyle demiştir: «Ezanı artıranın Ömer radıyallâhu anh olduğuna dair bu habere aykırı olan rivayet reddedilmiştir.»
فَفِي تَفْسِيرِ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنْ زِيَادَةَ الرَّاوِي، عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ مُعَاذٍ أَنَّ عُمَرَ أَمَرَ مُؤَذِّنَيْهِ أَنْ يُؤَذِّنَا لِلنَّاسِ الْجُمُعَةَ خَارِجًا مِنَ الْمَسْجِدِ حَتَّى يَسْمَعَ النَّاسُ، وَأَمَرَ أَنْ يُؤَذَّنَ بَيْنَ يَدَيْهِ، كَمَا كَانَ فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، ثُمَّ قَالَ عُمَرُ: نَحْنُ ابْتَدَعْنَاهُ لِكَثْرَةِ الْمُسْلِمِينَ اهـ.
Zira Cüveybir'in tefsirinde ed-Dahhâk'tan, râvinin ziyadesiyle Bürd b. Sinân'dan, Mekhûl'den, Muâz'dan nakledildiğine göre: «Ömer iki müezzinine, insanlar işitsin diye mescidin dışından cuma ezanı okumalarını emretti; ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir zamanında olduğu gibi kendi önünde de ezan okunmasını emretti. Sonra Ömer: 'Biz bunu Müslümanların çoğalması sebebiyle ihdas ettik' dedi.» [Alıntı sonu].
ثُمَّ نَاقَشَ ابْنُ حَجَرٍ هَذَا الْأَثَرَ وَقَالَ: إِنَّهُ مُنْقَطِعٌ ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ لَهُ مَا يُقَوِّيهِ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ.
Sonra İbn Hacer bu eseri tahlil etmiş ve onun münkatı olduğunu söylemiş, ardından sözünün sonuna kadar onu güçlendiren başka bir rivayet bulduğunu zikretmiştir.
فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى تَعَدُّدِ الْأَذَانِ لِلْجُمُعَةِ قَبْلَ الْوَقْتِ وَعِنْدَ دُخُولِهِ، سَوَاءٌ مِنْ عُمَرَ أَوْ مِنْ عُثْمَانَ أَوْ مِنْهُمَا مَعًا، رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا.
İşte bu, gerek Ömer'den gerek Osman'dan gerekse her ikisinden -rıdvânullâhi aleyhimâ- gelsin, cuma için vakitten önce ve vakit girdiğinde ezanın birden fazla olduğuna dair bir delildir.
أَمَّا مَكَانُ هَذَا الْأَذَانِ وَزَمَانُهُ، فَإِنَّ الْمَكَانَ قَدْ جَاءَ النَّصُّ أَنَّهُ كَانَ عَلَى الزَّوْرَاءِ.
Bu ezanın yerine ve vaktine gelince; mekânın ez-Zevrâ üzerinde olduğuna dair nas gelmiştir.
وَقَدْ كَثُرَ الْكَلَامُ فِي تَحْدِيدِ الزَّوْرَاءِ مَعَ اتِّفَاقِهِمْ أَنَّهَا مَكَانٌ بِالسُّوقِ، وَهَذَا يَتَّفِقُ مَعَ الْغَرَضِ مِنْ مَشْرُوعِيَّتِهِ لِتَنْبِيهِ أَهْلِ السُّوقِ بِوَقْتِ الْجُمُعَةِ لِلسَّعْيِ إِلَيْهَا.
Çarşıda bir yer olduğu hususunda ittifak etmelerine rağmen ez-Zevrâ'nın belirlenmesi konusunda söz çoğalmıştır. Bu da, çarşı ehlini cumaya koşmaları için cuma vakti konusunda uyarmak olan meşruiyet gayesiyle örtüşmektedir.
أَمَّا الزَّوْرَاءُ بِعَيْنِهَا فَقَالَ عُلَمَاءُ تَارِيخِ الْمَدِينَةِ: إِنَّهُ اسْمٌ لِلسُّوقِ نَفْسِهَا، وَقِيلَ: مَكَانٌ مِنْهَا مُرْتَفِعٌ كَانَ عِنْدَ أَحْجَارِ الزَّيْتِ، وَعِنْدَ قَبْرِ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، وَعِنْدَ سُوقِ الْعَبَاءَةِ.
Bizzat ez-Zevrâ'ya gelince; Medine tarihi âlimleri şöyle demiştir: «O, bizzat çarşının ismidir.» Bir görüşe göre de çarşının Ahcârü'z-Zeyt yanında, Mâlik b. Sinân'ın kabrinin yanında ve Abâ Çarşısı'nın yanında bulunan yüksekçe bir yeridir.
وَالشَّيْءُ الثَّابِتُ الَّذِي لَمْ يَقْبَلِ التَّغَيُّرَ، هُوَ قَبْرُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، لَكِنْ يَقُولُونَ عِنْدَهُ، وَلَيْسَ فِي مَكَانِهِ، وَقَدْ بَدَا لِي أَنَّ الزَّوْرَاءَ هُوَ مَكَانُ الْمَسْجِدِ الَّذِي يُوجَدُ الْآنَ بِالسُّوقِ فِي مُقَابَلَةِ الْبَابِ الْمِصْرِيِّ الْمَعْرُوفِ بِمَسْجِدِ فَاطِمَةَ، وَيَبْدُو لِي أَنَّ الزَّوْرَاءَ حُرِّفَتْ إِلَى الزَّهْرَاءِ، وَالزَّهْرَاءُ عِنْدَ النَّاسِ يُسَاوِي فَاطِمَةَ لِكَثْرَةِ قَوْلِهِمْ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ، وَمَعْلُومٌ قَطْعًا أَنَّ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءَ ﵂ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَكُنْ لَهَا مَسْجِدٌ فِي هَذَا الْمَكَانِ، فَلَا صِحَّةَ لِنِسْبَةِ هَذَا الْمَسْجِدِ إِلَيْهَا، بَلْ وَلَا مَا نُسِبَ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ ﵃ مِنْ مَسَاجِدَ فِي جَوَانِبِ مَسْجِدِ الْمُصَلَّى الْمَعْرُوفِ الْآنَ بِمَسْجِدِ الْغَمَامَةِ، وَإِنَّمَا صِحَّةُ مَا نُسِبَ إِلَيْهِمْ - رِضْوَانُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ - هُوَ أَنَّ تِلْكَ الْأَمَاكِنَ كَانَتْ مَوَاقِفَهُمْ فِي مُصَلَّى الْعِيدِ، وَلِهَذَا تَرَاهَا كُلَّهَا فِي هَذَا الْمَكَانِ الْمُتَوَاجِدَةِ فِيهِ.
Değişime uğramayan sabit şey Mâlik b. Sinân'ın kabridir; fakat «onun yanında» diyorlar, «onun yerinde» değil. Bana öyle geliyor ki ez-Zevrâ, bugün çarşıda Mısır Kapısı'nın karşısında bulunan ve Fâtıma Mescidi olarak bilinen mescidin yeridir. Bana göre 'ez-Zevrâ' kelimesi 'ez-Zehrâ'ya tahrif edilmiş, 'ez-Zehrâ' da insanların 'Fâtımatü'z-Zehrâ'yı çokça söylemelerinden ötürü halk nezdinde Fâtıma ile özdeşleşmiştir. Kesin olarak bilinmektedir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtımatü'z-Zehrâ'nın radıyallâhu anhâ bu mekânda bir mescidi yoktu; dolayısıyla bu mescidin ona nispet edilmesinin bir aslı yoktur. Hatta bugün Gamâme Mescidi olarak bilinen Musallâ Mescidi'nin civarında Ebû Bekir, Ömer ve Ali'ye radıyallâhu anhüm nispet edilen mescitlerin de [onlara aidiyetinin aslı yoktur]. Onlara -rıdvânullâhi teâlâ aleyhim- nispet edilen şeyin aslı şudur: O yerler onların bayram namazgâhındaki durdukları mevkilerdi; nitekim hepsini bulundukları bu mekânda görmen bundandır.
فَأَوَّلُهُمْ أَبُو بَكْرٍ ﵁ وَقَدْ أَخَّرَ مَوْقِفَهُ عَنْ مَوْقِفِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّى الْعِيدَ تَأَدُّبًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَجَاءَ مِنْ بَعْدِهِ، وَاخْتَلَفَتْ أَمَاكِنُ مُصَلَّاهُمْ فَأُقِيمَتْ تِلْكَ الْمَسَاجِدُ فِي أَمَاكِنِ قِيَامِهِمْ.
Bunların ilki Ebû Bekir'dir radıyallâhu anh; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan edebinden ötürü durduğu yeri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in durduğu yerden biraz geriye çekerek bayram namazını kılmıştır. Ondan sonra gelenler de öyle yapmış ve namaz kıldıkları yerler farklılaşmış, nihayetinde durdukları bu yerlerde söz konusu mescitler inşa edilmiştir.
أَمَّا مَا يُنْسَبُ إِلَى فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ فَلَا مُنَاسَبَةَ لَهُ وَلَا صِحَّةَ لَهُ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ: إِنَّهُ مَنْسُوبٌ إِلَى إِحْدَى الْفُضْلَيَاتِ مِنْ نِسَاءِ الْعُصُورِ الْمُتَأَخِّرَةِ، وَاسْمُهَا فَاطِمَةُ، وَعَلَيْهِ فَلَعَلَّهَا قَدْ جَدَّدَتْهُ وَلَمْ تُؤَسِّسْهُ ; لِأَنَّهُ لَا مُوجِبَ أَيْضًا لِتَبَرُّعِهَا بِإِنْشَاءِ مَسْجِدٍ بِهَذَا الْقُرْبِ مِنْ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Fâtımatü'z-Zehrâ'ya nispet edilen yere gelince, bunun hiçbir münasebeti ve sıhhati yoktur. Müteahhirûn âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: «O, sonraki asırların faziletli hanımlarından Fâtıma isimli bir kadına nispet edilmektedir.» Buna göre, belki de o kadın mescidi sıfırdan kurmamış, sadece yenilemiştir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidine bu kadar yakın bir mesafede mescit inşa etmeyi üstlenmesi için de bir gerekçe yoktur.
وَبِمُنَاسَبَةِ الْعَمَلِ بِالْقَضَاءِ فَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ صَكُّ شَرْطِ وَقْفٍ لِلْأَشْرَافِ الشَّرَاقِمَةِ بِالْمَدِينَةِ الْمُنَوَّرَةِ، وَفِي بَعْضِ تَحْدِيدِ أَعْيَانِهِ يَقُولُ: الْوَاقِعُ فِي طَرِيقِ الزَّوْرَاءِ، وَيَحُدُّهُ جَنُوبًا وَقْفُ الْحَلَبِيِّ، وَوَقْفُ الْحَلَبِيِّ مَوْجُودٌ حَتَّى الْآنَ مَعْرُوفٌ يَقَعُ عَنِ الْمَسْجِدِ الْمَوْجُودِ بِالْفِعْلِ فِي الْجَنُوبِ الشَّرْقِيِّ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَسْجِدِ الْمَذْكُورِ إِلَّا السُّورُ وَالشَّارِعُ فَقَطْ، وَتَارِيخُ هَذَا الصَّكِّ قَبْلَ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْ تَارِيخِ كِتَابَةِ هَذِهِ الْأَحْرُفِ أَيْ قَبْلَ عَامِ أَلْفٍ وَمِائَتَيْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ.
Kadılık vazifem münasebetiyle, Medine-i Münevvere'deki Şerâkıme Eşrafı'na ait bir vakfiye hücceti bana sunulmuştu. Mülklerinin bazı sınırlarını belirlerken şöyle deniyordu: «ez-Zevrâ yolunda bulunan ve güneyden el-Halebî vakfı ile sınırlanan [yer].» el-Halebî vakfı günümüze kadar mevcut olup bilinmektedir; halen mevcut olan mescidin güneydoğusunda yer alır ve söz konusu mescit ile arasında sadece sur ve cadde bulunmaktadır. Bu hüccetin tarihi, bu satırların yazıldığı tarihten yüz yıl öncesine, yani hicrî bin iki yüz yılından öncesine aittir.
وَبِهَذَا تَرَجَّحَ عِنْدَي أَنَّ مَوْضِعَ أَذَانِ عُثْمَانَ ﵁ كَانَ بِذَلِكَ الْمَكَانِ، وَأَنَّهُ الْمُتَوَسِّطُ بِسُوقِ الْمَدِينَةِ، وَتُقَدَّرُ مَسَافَتُهُ عَنِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ بِحَوَالَيْ مِائَتَيْنِ وَخَمْسِينَ مِتْرًا تَقْرِيبًا.
Böylece Osman'ın radıyallâhu anh ezan okuttuğu yerin o mekân olduğu, oranın Medine çarşısının ortasında bulunduğu ve Mescid-i Nebevî'ye olan mesafesinin yaklaşık iki yüz elli metre kadar olduğu bence kuvvet kazanmıştır.
وَقَدْ كَانَ الْأَذَانُ الْأَوَّلُ زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْمَنَارَةِ، وَهَكَذَا الْأَذَانُ لِلْوَقْتِ زَمَنَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، ثُمَّ مَنْ بَعْدَهُمْ، أَمَّا هَذَا الْأَذَانُ فَكَانَ ابْتِدَاؤُهُ مِنَ الزَّوْرَاءِ، ثُمَّ نُقِلَ إِلَى بَابِ الْمَسْجِدِ، ثُمَّ نُقِلَ إِلَى مَا بَيْنَ يَدَيِ الْإِمَامِ، وَذَلِكَ زَمَنَ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، ثُمَّ نُقِلَ إِلَى الْمَنَارَةِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ilk ezan minare üzerinde okunurdu; Hulefâ-yi Râşidîn ve ardından gelenler zamanında vakit ezanı da böyle idi. Bu [üçüncü] ezana gelince, onun başlangıcı ez-Zevrâ'dan olmuş, sonra mescidin kapısına taşınmış, ardından Hişâm b. Abdilmelik zamanında imamın önüne taşınmış, sonra da minareye aktarılmıştır.
أَمَّا زَمَانُهُ فَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَحْدِيدٍ صَحِيحٍ صَرِيحٍ، كَمْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الثَّانِي؟ وَهَلْ كَانَ بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ أَوْ قَبْلَهُ؟
Vaktine gelince; onunla ikinci [ezan] arasında ne kadar süre olduğuna ve vaktin girmesinden sonra mı yoksa önce mi olduğuna dair sahih ve sarih bir tespite rastlamadım.
وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ رِوَايَةً عَنِ الطَّبَرَانِيِّ مَا نَصُّهُ: فَأَمَرَ بِالنِّدَاءِ الْأَوَّلِ عَلَى دَارٍ لَهُ يُقَالُ لَهَا الزَّوْرَاءُ، فَكَانَ يُؤَذَّنُ عَلَيْهَا، فَإِذَا جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ أَذَّنَ مُؤَذِّنُهُ الْأَوَّلُ، فَإِذَا نَزَلَ أَقَامَ الصَّلَاةَ، وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ: فَأَذَّنَ بِالزَّوْرَاءِ قَبْلَ خُرُوجِهِ ; لِيَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّ الْجُمُعَةَ قَدْ حَضَرَتْ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَتَبَيَّنَ بِمَا مَضَى أَنَّ عُثْمَانَ أَحْدَثَهُ لِإِعْلَامِ النَّاسِ بِدُخُولِ وَقْتِ الصَّلَاةِ قِيَاسًا عَلَى بَقِيَّةِ الصَّلَوَاتِ، فَأَلْحَقَ الْجُمُعَةَ بِهَا، وَأَبْقَى خُصُوصِيَّتَهَا بِالْأَذَانِ بَيْنَ يَدَيِ الْخَطِيبِ، فَتَرَاهُ يُرَجِّحُ كَوْنَهُ بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ وَعِنْدَ خُرُوجِ عُثْمَانَ أَيْ مِنْ بَيْتِهِ وَكَانَ يَسْكُنُ إِلَى تِلْكَ الْجِهَةِ، وَلَكِنَّ هَذَا لَا يَتَمَشَّى مَعَ الْغَرَضِ مِنْ إِيجَادِ هَذَا الْأَذَانِ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de Taberânî'den şu lafızla bir rivayet nakletmiştir: «Osman, ez-Zevrâ denilen evinin üzerinde birinci çağrının yapılmasını emretti ve orada ezan okunmaya başlandı. Minbere oturduğunda ise birinci müezzini ezan okur, minberden indiğinde ise namaz için kâmet getirirdi.» Onun bu vecihten diğer bir rivayetinde ise: «İnsanlar cumanın geldiğini bilsinler diye [evinden] çıkmadan önce ez-Zevrâ'da ezan okuttu» denmektedir. Devamında [İbn Hacer] şöyle der: «Geçenlerden anlaşıldı ki Osman, diğer namazlara kıyasla insanlara namaz vaktinin girdiğini bildirmek için bu ezanı ihdas etmiş; cumayı da diğer namazlara dâhil etmiş ve hatibin önünde ezan okunmasıyla cumanın hususiyetini korumuştur.» Görüldüğü üzere o, bu ezanın vaktin girmesinden sonra ve Osman'ın evinden -ki o tarafta ikamet ediyordu- çıkışı esnasında olduğunu tercih etmektedir. Fakat bu durum, söz konusu ezanın ihdas edilme gayesiyle uyuşmamaktadır; çünkü
النَّاسُ جَعَلَهُ فِي السُّوقِ لِإِعْلَامِهِمْ، فَإِذَا كَانَ بَعْدَ الْوَقْتِ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ مِنْهُ، وَكَيْفَ يُعَدُّ ثَالِثًا، إِنَّهُ يَكُونُ مِنْ تَعَدُّدِ الْمُؤَذِّنِينَ لَا مَنْ تَعَدُّدِ الْأَذَانِ.
insanlar çoğalınca onlara duyurmak için bu ezanı çarşıda koymuştur. Şayet vakitten sonra olsaydı, bundan ne fayda hasıl olurdu ve nasıl 'üçüncü' sayılırdı? O takdirde bu, ezanın birden fazla olması değil, müezzinlerin birden fazla olması türünden olurdu.
ثُمَّ إِنَّ مَسْكَنَ عُثْمَانَ ﵁ كَانَ بِجِوَارِ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَحَلُّهُ مَعْرُوفٌ حَتَّى الْآنَ، وَكَانَ يُعْرَفُ بِرِبَاطِ عُثْمَانَ، فَكَيْفَ يَجْعَلُ هَذَا الْأَذَانَ عِنْدَ خُرُوجِهِ مَعَ بُعْدِ مَا بَيْنَ الزَّوْرَاءِ وَمَكَانِ سُكْنَاهُ.
Ayrıca Osman'ın radıyallâhu anh evi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin bitişiğinde idi ve yeri günümüze kadar bilinmekte olup Ribât-ı Osmân diye anılırdı. ez-Zevrâ ile oturduğu yer arasındaki mesafenin uzaklığına rağmen, [evinden] çıkışı esnasında bu ezanı nasıl okutmuş olabilir?
ثُمَّ إِنَّ مِنَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ أَنَّ الْأَذَانَ بَيْنَ يَدَيِ الْإِمَامِ هُوَ الْأَذَانُ الَّذِي بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ، وَتَصِحُّ الصَّلَاةُ بَعْدَهُ، فَالْأَذَانُ الثَّالِثُ كَالْأَوَّلِ بِالنِّسْبَةِ لِلصُّبْحِ، وَبِهَذَا يَتَرَجَّحُ أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ الْوَقْتِ لَا بَعْدَهُ، كَالْأَوَّلِ لِلصُّبْحِ لِيَتَحَقَّقَ الْغَرَضُ مِنْهُ، وَعَلَيْهِ يَنْبَغِي أَنْ يُرَاعَى فِي زَمَنِهِ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الثَّانِي وَمَا يَتَحَقَّقُ بِهِ الْغَرَضُ مِنْ رُجُوعِ أَهْلِ السُّوقِ وَتَهَيُّئِهِمْ لِلْجُمُعَةِ وَهَذَا يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَمَاكِنِ وَالْبِلَادِ، وَسَوَاءٌ كَانَ قَبْلَ الْوَقْتِ أَوْ بَعْدَهُ، فَلَا بُدَّ مِنْ زَمَنٍ بَيْنَهُمَا يَتَمَكَّنُ فِيهِ أَهْلُ السُّوقِ مِنَ الْحُضُورِ إِلَى الْمَسْجِدِ وَإِدْرَاكِ الْخُطْبَةِ.
Ayrıca ittifak edilen hususlardan biri de şudur ki imamın önündeki ezan, vakit girdikten sonra okunan ve ardından namazın sahih olduğu ezandır; dolayısıyla üçüncü ezan, sabah namazına nispetle birinci ezan gibidir. Bu sebeple onun gayesinin gerçekleşmesi için, sabahın ilk ezanı gibi vakitten sonra değil vakitten önce olduğu kuvvet kazanmaktadır. Buna göre onun vaktinde, ikinci ezanla arasındaki mesafe ile çarşı ehlinin dönüp cumaya hazırlanması gayesini gerçekleştirecek sürenin gözetilmesi gerekir. Bu da yerlere ve beldelere göre farklılık gösterir. İster vakitten önce ister vakitten sonra olsun, ikisi arasında çarşı ehlinin mescide gelmesini ve hutbeye yetişmesini sağlayacak bir sürenin bulunması şarttır.
وَلَوْ أَخَذْنَا بِعَيْنِ الِاعْتِبَارِ مَا وَقَعَ لِعُثْمَانَ نَفْسِهِ زَمَنَ عُمَرَ ﵁ لَمَّا دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَعُمَرُ يَخْطُبُ فَعَاتَبَهُ عَلَى التَّأْخِيرِ، ثُمَّ أَحْدَثَ عُثْمَانُ هَذَا الْأَذَانَ فِي عَهْدِهِ لَوَجَدْنَا قَرِينَةَ تَقْدِيمِهِ عَنِ الْوَقْتِ لِئَلَّا يَقَعُ غَيْرُهُ فِيمَا يَقَعُ هُوَ فِيهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Ömer radıyallâhu anh zamanında, Ömer hutbe okurken mescide girdiğinde Osman'ın bizzat başına gelen ve Ömer'in geç kalmasından ötürü kendisini kınadığı olayı dikkate alsak ve ardından Osman'ın kendi hilafetinde bu ezanı ihdas ettiğini düşünsek; kendisinin düştüğü duruma başkalarının da düşmemesi için bu ezanın vakitten önceye alındığına dair bir karine bulmuş oluruz. Doğrusunu Yüce Allah bilir.
وَسَيَأْتِي نَصُّ ابْنِ الْحَاجِّ عَلَى أَنَّهُ قَبْلَ الْوَقْتِ.
İbnü'l-Hâcc'ın onun vakitten önce olduğuna dair ifadesi ileride gelecektir.
وَهَذَا آخِرُ مَا يَتَعَلَّقُ بِتَعَدُّدِ الْأَذَانِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَسَيَأْتِي التَّنْبِيهُ عَلَى مَا يُوجَدُ مِنْ نِدَاءَاتٍ أُخْرَى يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي بَعْضِ الْأَمْصَارِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى مَا اسْتُحْدِثَ فِي الْأَذَانِ وَابْتُدِعَ فِيهِ، مِمَّا لَيْسَ مِنْهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Cuma günü ezanın birden fazla olmasıyla ilgili hususların sonu budur. Bazı beldelerde cuma günü mevcut olan diğer çağrılara dair uyarı, inşallah ezanda sonradan ihdas edilip bidat olarak ortaya çıkarılan ve ezandan olmayan şeyler bahsinde gelecektir.
أَمَّا تَعَدُّدُ الْمُؤَذِّنِينَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ
Cuma günü müezzinlerin birden fazla olmasına gelince;
فَقَدْ جَاءَ صَرِيحًا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ فِي بَابِ رَجْمِ الْحُبْلَى مِنَ الزِّنَا فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ زَمَنَ عُمَرَ ﵁، وَفِيهِ مَا نَصُّهُ: «فَجَلَسَ عُمَرُ عَلَى الْمِنْبَرِ وَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُونَ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ.
Sahîh-i Buhârî'de zînadan hâmile kalan kadının recmedilmesi babında, Ömer radıyallâhu anh devrine dair İbn Abbâs'tan gelen uzun bir hadiste açıkça şöyle geçmektedir: «Ömer minbere oturdu; müezzinler susunca ayağa kalkıp Allah'a lâyık olduğu şekilde hamdetti...» hadisin sonuna kadar.
فَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ مِنَ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُ كَانَ لِعُمَرَ مُؤَذِّنُونَ، وَكَانُوا يُؤَذِّنُونَ حِينَ يَجْلِسُ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَكَانَ يَجْلِسُ إِلَى أَنْ يَفْرَغُوا مِنَ الْأَذَانِ، ثُمَّ يَقُومُ فَيَخْطُبُ أَيْ كَانَ أَذَانُهُمْ كُلِّهِمْ بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ.
İşte bu, Buhârî'den açık bir nastır ki Ömer'in [birden fazla] müezzinleri vardı; o minbere oturduğunda ezan okurlar, o da onlar ezanı bitirinceye kadar oturur, sonra kalkıp hutbe irad ederdi. Yani hepsinin ezanı vaktin girmesinden sonra idi.
قَالَ ابْنُ الْحَاجِّ فِي الْمَدْخَلِ، وَكَانُوا ثَلَاثَةً يُؤَذِّنُونَ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، ثُمَّ زَادَ عُثْمَانُ أَذَانًا آخَرَ بِالزَّوْرَاءِ قَبْلَ الْوَقْتِ، فَتَحَصَّلَ مِنْ هَذَا وُجُودُ تَعَدُّدِ الْمُؤَذِّنِينَ لِصَلَاةِ الْجُمُعَةِ، وَكَانُوا زَمَنَ عُمَرَ ثَلَاثَةً وَكَانُوا يُؤَذِّنُونَ مُتَفَرِّقِينَ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ.
İbnü'l-Hâcc el-Medhal'de şöyle demiştir: «Onlar birbiri ardınca ezan okuyan üç kişi idiler. Sonra Osman vakitten önce ez-Zevrâ'da başka bir ezan daha artırdı.» Buradan cuma namazı için birden fazla müezzinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Ömer zamanında bunlar üç kişi idiler ve birbiri ardınca ayrı ayrı ezan okuyorlardı.
وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ أَيْضًا ضِمْنَ كَلَامِهِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ تَحْتَ عُنْوَانِ «الْمُؤَذِّنُ الْوَاحِدُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ» رِوَايَةً عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ أَنَّهُ ﷺ كَانَ إِذَا رَقِيَ الْمِنْبَرَ وَجَلَسَ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُونَ وَكَانُوا ثَلَاثَةً وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، فَإِذَا فَرَغَ الثَّالِثُ قَامَ فَخَطَبَ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de «Cuma günü tek müezzin» başlığı altında geçen hadise dair açıklamaları arasında İbn Habîb'den şu rivayeti de zikretmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp oturduğunda müezzinler -ki üç kişi idiler- birbiri ardınca ezan okurlardı. Üçüncüsü bitirince [Resûlullah] kalkar ve hutbe irad ederdi.
ثُمَّ قَالَ: فَإِنَّهُ دَعْوَى تَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ، وَلَمْ يَرِدْ ذَلِكَ صَرِيحًا مِنْ طَرِيقٍ مُتَّصِلَةٍ يَثْبُتُ مِثْلُهَا.
Sonra [İbn Hacer] şöyle dedi: «Bu, delile muhtaç bir iddiadır; benzeri sabit olacak şekilde muttasıl bir yolla bu husus açıkça vârid olmamıştır.»
ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ وَجَدْتُهُ فِي مُخْتَصَرِ الْبُوَيْطِيِّ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَفِي تَعْلِيقٍ لِسَمَاحَةِ رَئِيسِ الْجَامِعَةِ فِي الْحَاشِيَةِ عَلَى ذَلِكَ قَالَ فِي مَخْطُوطَةِ الرِّيَاضِ فِي مُخْتَصَرِ الْمُزَنِيِّ: وَسَوَاءٌ كَانَ فِي مُخْتَصَرِ الْبُوَيْطِيِّ أَوِ الْمُزَنِيِّ فَإِنَّ عَزْوَهُ إِلَى الشَّافِعِيِّ صَحِيحٌ وَابْنُ حَجَرٍ لَمْ يُعَلِّقْ عَلَى وُجُودِ هَذَا الْأَثَرِ بِشَيْءٍ.
Sonra şöyle dedi: «Daha sonra bunu Muhtasaru'l-Büveytî'de Şâfiî'den [naklen] buldum.» Saygıdeğer Üniversite Rektörü'nün buna dair haşiyedeki ta'likinde ise şöyle denmektedir: Riyad yazmasında 'Muhtasaru'l-Müzenî'de' geçmektedir. Gerek Büveytî'nin ister Müzenî'nin muhtasarında olsun, bunun Şâfiî'ye nispeti sahihtir ve İbn Hacer bu eserin mevcudiyeti üzerine herhangi bir yorumda bulunmamıştır.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي الْبُوَيْطِيِّ: وَالنِّدَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ هُوَ الَّذِي يَكُونُ وَالْإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ، يَكُونُ الْمُؤَذِّنُونَ يَسْتَفْتِحُونَ الْأَذَانَ فَوْقَ الْمَنَارَةِ جُمْلَةً حِينِ يَجْلِسُ الْإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ ; لِيَسْمَعَ النَّاسُ، فَيَأْتُونَ إِلَى الْمَسْجِدِ، فَإِذَا فَرَغُوا خَطَبَ الْإِمَامُ بِهِمْ، فَهَذَا أَيْضًا نَصُّ الشَّافِعِيِّ يَنْقُلُهُ النَّوَوِيُّ عَلَى تَعَدُّدِ الْمُؤَذِّنِينَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَوْقَ الْمَنَارَةِ جُمْلَةً، وَالْإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَبِهَذَا تَظْهَرُ مَشْرُوعِيَّةُ تَعَدُّدِ الْأَذَانِ لِلْجُمُعَةِ، قَبْلَ وَبَعْدَ الْوَقْتِ مَنْ عَمَلِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، وَفِي تَوَفُّرِ الصَّحَابَةِ الْمَرْضِيِّينَ - رِضْوَانُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ - مِمَّا يَصْلُحُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ إِجْمَاعٌ سُكُوتِيٌّ فِي وَفْرَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ - رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ - كَمَا ثَبَتَتْ مَشْرُوعِيَّةُ تَعَدُّدِ الْأَذَانِ بَعْدَ الْوَقْتِ مَنْ فِعْلِ الْخُلَفَاءِ أَيْضًا وَإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ عَلَيْهِ مَعَ أَثَرٍ فِيهِ نِقَاشٌ مَرْفُوعٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ.
Nevevî el-Mecmû'da şöyle demiştir: «Şâfiî rahimehullâh el-Büveytî'de şöyle dedi: Cuma günü ezan, imam minberdeyken olandır; imam minbere oturduğunda insanlar işitsin de mescide gelsinler diye müezzinler minare üstünde hep birlikte ezana başlarlar. Onlar bitirince imam onlara hutbe okur.» İşte bu da Nevevî'nin Şâfiî'den naklettiği, imam minberdeyken cuma günü müezzinlerin minare üstünde topluca birden fazla olmasına dair açık bir nastır. Böylece Hulefâ-yi Râşidîn'in tatbikatından ve kendilerinden razı olunan sahabilerin -rıdvânullâhi teâlâ aleyhim ecmaîn- hazır bulunduğu bir ortamda, sahabenin -radıyallâhu teâlâ anhüm- çoğunluğu arasında sükûtî icmâ denilebilecek bir şekilde, cuma için vakitten önce ve sonra ezanın birden fazla olmasının meşruiyeti ortaya çıkmaktadır. Nitekim vakitten sonra ezanın birden fazla olmasının meşruiyeti de yine halifelerin fiilinden ve sahabenin buna icmaından, ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak nakledilen ve üzerinde tartışma bulunan bir rivayetle birlikte sabit olmuştur.
أَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَذَانِ لِبَقِيَّةِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَكَالْآتِي:
Diğer beş vakit namaz için ezanla ilgili hususa gelince, o da şu şekildedir:
أَوَّلًا: تَعَدُّدُ الْأَذَانِ، فَقَدْ ثَبَتَ فِي حَدِيثِ بِلَالٍ وَابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «إِنْ بِلَالًا يُنَادِي بِلَيْلٍ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُنَادِيَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَهَذَا فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ فَقَطْ لِمَا فِي الْحَدِيثِ مِنَ الْقَرَائِنِ الْمُتَعَدِّدَةِ الَّتِي مِنْهَا: «يُنَادِي بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُنَادِيَ
Birincisi: Ezanın birden fazla olmasıdır; nitekim Bilâl ve İbn Ümmi Mektûm hadisinde [Resûlullah] ﷺ'in şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Bilâl geceleyin ezan okur; İbn Ümmi Mektûm ezan okuyuncaya kadar yiyin içiniz.» (Müttefekun aleyh). Bu durum, hadisteki pek çok karineden ötürü sadece sabah namazına mahsustur; bu karinelerden biri de şudur: «Geceleyin ezan okur; [İbn Ümmi Mektûm] ezan okuyuncaya kadar yiyin içiniz...»
ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، أَيْ إِنَّ أَذَانَ بِلَالٍ قَبْلَ الْفَجْرِ يُحِلُّ الطَّعَامَ وَأَذَانَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ حِينَ يَحْرُمُ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ.
«...İbn Ümmi Mektûm.» Yani Bilâl'in fecirden önceki ezanı yemeyi helal kılmakta, İbn Ümmi Mektûm'un vaktin girmesinden sonraki ezanı ise oruç tutana yiyeceğin haram olduğu vakitte olmaktadır.
وَفِي رِوَايَةٍ: لَمْ يَكُنِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ يُؤَذِّنُ حَتَّى يُقَالَ لَهُ: أَصْبَحْتَ أَصْبَحْتَ وَكَانَ بَيْنَهُمَا مِنَ الزَّمَنِ، فَفِي بَعْضِ الرِوَايَاتِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلَّا أَنْ يَنْزِلَ هَذَا وَيَرْقَى هَذَا. رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Bir rivayette de şöyle denmektedir: «İbn Ümmi Mektûm'a: 'Sabah oldu, sabah oldu!' denilmedikçe ezan okumazdı.» İkisinin [ezanı] arasında bir miktar zaman vardı; bazı rivayetlerde ise aralarında ancak birinin inip diğerinin çıkması kadar [bir vakit] olduğu geçmektedir. (Müslim rivayet etmiştir).
وَفِي رِوَايَةٍ لِلْجَمَاعَةِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ ﷺ:» لَا يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ أَذَانُ بِلَالٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ أَوْ قَالَ: يُنَادِي بِلَيْلٍ ; لِيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ وَيُوقِظَ نَائِمَكُمْ «.
Cemaat'in İbn Mes'ûd'dan rivayetinde ise [Resûlullah] ﷺ şöyle buyurmuştur: «Bilâl'in ezanı hiçbirinizi sahurundan alıkoymasın; zira o, [gece] namaza kalkanınız [dinlenmeye] dönsün ve uyuyanınız uyansın diye geceleyin ezan okur -yahut seslenir- demiştir.»
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ: يُرِيدُ الْقَائِمَ الْمُتَهَجِّدَ إِلَى رَاحَتِهِ ; لِيَقُومَ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ نَشِيطًا أَوْ يَتَسَحَّرُ، إِنْ كَانَ لَهُ حَاجَةٌ إِلَى الصِّيَامِ، وَيُوقِظَ النَّائِمَ ; لِيَتَأَهَّبَ لِلصَّلَاةِ بِالْغُسْلِ وَالْوُضُوءِ، فَالْأَوَّلُ يُشْعِرُ بِتَوَالِيهِمَا مَعَ فَرْقٍ يَسِيرٍ، وَالْآخَرُ يَدُلُّ بِالْفَرْقِ بَيْنَهُمَا، وَكِلَاهُمَا صَحِيحُ السَّنَدِ.
Şevkânî şöyle demiştir: «Sabah namazına dinç kalkabilsin diye gece teheccüde kalkanın istirahatine dönmesini veya oruç tutmaya niyeti varsa sahur yapmasını; uyuyanın da gusül ve abdestle namaza hazırlanması için uyanmasını kastetmektedir. Birinci rivayet aralarında az bir farkla peş peşe olduklarını hissettirirken, diğeri ikisi arasında bir fasıla bulunduğuna delalet etmektedir; her ikisinin de senedi sahihtir.»
وَقَدْ فَسَّرَ هَذَا النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ وَنَقَلَهُ عَنْهُ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ بِقَوْلِهِ: قَالَ الْعُلَمَاءُ مَعْنَاهُ: إِنَّ بِلَالًا كَانَ يُؤَذِّنُ قَبْلَ الْفَجْرِ، وَيَتَرَبَّصُ بَعْدَ أَذَانِهِ لِلدُّعَاءِ وَنَحْوِهِ، ثُمَّ يَرْقُبُ الْفَجْرَ، فَإِذَا قَارَبَ طُلُوعُهُ نَزَلَ فَأَخْبَرَ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ فَيَتَأَهَّبُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ بِالطَّهَارَةِ وَغَيْرِهَا، ثُمَّ يَرْقَى وَيَشْرَعُ فِي الْأَذَانِ مَعَ أَوَّلِ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَهَذَا يَتَّفِقُ مَعَ قَوْلِهِ ﷺ:» لِيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ وَيُوقِظَ نَائِمَكُمْ إِلَى آخِرِهِ، وَيُصَدِّقُهُ مَا جَاءَ فِي الْأَثَرِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ وَكَانَ رَجُلًا أَعْمَى فَلَا يُؤَذِّنُ حَتَّى يُقَالَ لَهُ: أَصْبَحْتَ أَصْبَحْتَ، وَهَذَا الْأَذَانُ الْأَوَّلُ لِلْفَجْرِ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ مَا عَدَا الْإِمَامَ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، وَحَمَلَ أَذَانَ بِلَالٍ عَلَى النِّدَاءِ بِغَيْرِ أَلْفَاظِ الْأَذَانِ.
Bunu Nevevî Şerhu Müslim'de açıklamış, Şevkânî de Neylü'l-Evtâr'da ondan şu sözleriyle nakletmiştir: «İlim ehli bunun anlamının şu olduğunu söylemiştir: Bilâl fecirden önce ezan okur, ezanından sonra dua ve benzeri şeyler için bekler, ardından fecri gözetlerdi. Fecrin doğuşu yaklaşınca aşağı iner ve İbn Ümmi Mektûm'a haber verirdi. İbn Ümmi Mektûm da temizlik ve diğer hazırlıklarını tamamlar, sonra yukarı çıkıp fecrin ilk doğuşuyla birlikte ezana başlardı.» Bu açıklama, [Resûlullah] ﷺ'in: «Namaza kalkanınız [dinlenmeye] dönsün ve uyuyanınız uyansın...» hadisiyle örtüşmekte olup İbn Ümmi Mektûm hakkında gelen şu rivayet de bunu doğrulamaktadır: O âmâ bir zat idi; bu sebeple kendisine: 'Sabah oldu, sabah oldu!' denilmedikçe ezan okumazdı. Sabah namazı için bu ilk ezanın [okunması], dört mezhep imamından İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh hariç cumhurun mezhebidir. O ise Bilâl'in ezanını, ezan lafızları dışındaki bir nida (çağrı) olarak yorumlamıştır.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ: وَعِنْدَ الْأَحْنَافِ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ لَمَّا أَذَّنَ بِلَالٌ قَبْلَ الْوَقْتِ أَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَرْجِعَ فَيَقُولَ: إِلَا إِنَّ الْعَبْدَ قَدْ نَامَ، وَهَذَا الْأَثَرُ رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ.
Şevkânî şöyle demiştir: «Hanefîlere göre ise Ebû Hanîfe rahimehullâh [şöyle kabul etmiştir]: Bilâl vakitten önce ezan okuduğunda, Peygamber ﷺ ona geri dönüp: 'Haberiniz olsun ki kul uyuyakaldı!' demesini emretmiştir.» Bu rivayeti Tirmizî nakletmiş ve: «Mahfuz olmayan bir hadistir» demiştir.
وَفِي فَتْحِ الْقَدِيرِ لِلْأَحْنَافِ، مَا نَصُّهُ: وَلَا يُؤَذَّنُ لِصَلَاةٍ قَبْلَ دُخُولِ وَقْتِهَا، وَيُعَادُ فِي الْوَقْتِ.
Hanefîler'in Fethu'l-Kadîr adlı eserinde geçen metin şöyledir: «Hiçbir namaz için vakti girmeden önce ezan okunmaz; [okunursa] vakit içinde iade edilir.»
وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يَجُوزُ لِلْفَجْرِ فِي النِّصْفِ الْأَخِيرِ مِنَ اللَّيْلِ، قَالَ فِي الشَّرْحِ: وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ: لِتَوَارُثِ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ، فَيَكُونُ أَبُو يُوسُفَ صَاحِبُ أَبِي حَنِيفَةَ
Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: «Gecenin son yarısında sabah [namazı] için caizdir.» Şerhte şöyle denmektedir: «Bu aynı zamanda Şâfiî'nin de görüşüdür.» Ve: «Haremeyn ehlinin tevarüsü sebebiyle [böyle demiştir]» demiştir. Böylece Ebû Hanîfe'nin talebesi Ebû Yûsuf
- رَحِمَهُمَا اللَّهُ - قَدْ وَافَقَ الْجُمْهُورَ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْأَذَانِ قَبْلَ الْفَجْرِ قَبْلَ الْوَقْتِ، وَإِنَّ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ لَيْسَ بِمَحْفُوظٍ، وَقَدْ جَوَّزَهُ أَبُو يُوسُفَ فِي النِّصْفِ الْأَخِيرِ مِنَ اللَّيْلِ.
-Allah her ikisine de rahmet eylesin- sabah [namazı] için vakitten önce ezan okunmasının meşruiyeti konusunda cumhura muvafakat etmiş olmaktadır. Ebû Hanîfe'nin delil getirdiği rivayet ise mahfuz değildir. Nitekim Ebû Yûsuf bunu gecenin son yarısında caiz görmüştür.
وَجَاءَ نَصُّ الْمَالِكِيَّةِ أَنَّهُ فِي السُّدُسِ الْأَخِيرِ، قَالَ فِي مُخْتَصَرِ خَلِيلٍ: غَيْرُ مُقَدَّمٍ عَلَى الْوَقْتِ إِلَّا الصُّبْحَ فَبِسُدُسِ اللَّيْلِ الْأَخِيرِ.
Mâlikîlerin açık ifadesinde ise bunun gecenin son altıda birinde olduğu yer almıştır; Muhtasaru Halîl'de şöyle denmektedir: «Sabah hariç vaktinden önce [ezan] öne alınmaz; sabah [için ise] gecenin son altıda birinde [okunur].»
وَعِنْدَ الْحَنَابِلَةِ فِي الْمَعْنَى مَا نَصُّهُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: وَيَجُوزُ الْأَذَانُ لِلْفَجْرِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ إِلَى قَوْلِهِ:
Hanbelîler nezdinde el-Muhtevâ'da metin olarak şöyle geçmektedir: «Fukahamız şöyle demiştir: Sabah için gece yarısından sonra ezan okumak caizdir. Bu, Şâfiî'nin de mezhebidir.» [Yazar] şu sözüne kadar [devam etmiştir]:
وَقَدْ رَوَى الْأَثْرَمُ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ دِمَشْقَ يُؤَذِّنُ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ فِي السَّحَرِ بِقَدْرِ مَا يَسِيرُ الرَّاكِبُ سِتَّةَ أَمْيَالٍ فَلَا يُنْكِرُ ذَلِكَ مَكْحُولٌ وَلَا يَقُولُ فِيهِ شَيْئًا. اهـ.
«Nitekim el-Esrem, Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Şam Mescidi'nin müezzini, bir atlının altı mil yol alabileceği kadar seher vaktinde sabah namazı için ezan okurdu da Mekhûl buna karşı çıkmaz ve hakkında hiçbir şey söylemezdi.» [Alıntı sonu].
تَنْبِيهٌ
UYARI
قَالَ فِي الْمُغْنِي: وَقَالَ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ: إِذَا كَانَ مُؤَذِّنَانِ يُؤَذِّنُ أَحَدُهُمَا قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَالْآخَرُ بَعْدَهُ، فَلَا بَأْسَ أَيْ: لِيَعْرِفَ الْأَوَّلُ مِنْهُمَا مِنَ الثَّانِي وَيَلْتَزِمَا بِذَلِكَ ; لِيَعْلَمَ النَّاسُ الْفَرْقَ بَيْنَ الْأَذَانَيْنِ كَمَا كَانَ زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ انْتَهَى مُلَخَّصًا.
el-Muğnî'de şöyle denmiştir: «Hadis ehlinden bir taife şöyle demiştir: İki müezzin bulunup da biri fecrin doğuşundan önce, diğeri ise fecirden sonra ezan okursa bunda bir beis yoktur; yani birincisi ikincisinden ayırt edilsin ve Peygamber ﷺ döneminde olduğu gibi insanlar iki ezan arasındaki farkı bilsinler diye bu uygulamayı sürdürsünler.» (Özet olarak tamamlandı).
أَمَّا تَعَدُّدُ الْمُؤَذِّنِينَ لِبَقِيَّةِ الْأَوْقَاتِ الْخَمْسَةِ فَكَالْآتِي:
Diğer beş vakit için müezzinlerin birden fazla olmasına gelince, o da şu şekildedir:
أَوَّلًا: فَإِنَّ الْأَصْلَ فِي ذَلِكَ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ هُوَ حَدِيثُ بِلَالٍ وَابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهُ فِي صَلَاحِ الْفَجْرِ، ثُمَّ قَاسُوا عَلَيْهِ لِلْحَاجَةِ بَقِيَّةَ الصَّلَوَاتِ، كَمَا اسْتَأْنَسُوا لِزِيَادَةِ عُمَرَ وَعُثْمَانَ فِي الْجُمُعَةِ لِلْجَمَاعَةِ لِزِيَادَةِ الْإِعْلَامِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Birincisi: İlim ehli nezdinde bu konudaki asıl dayanak, sabah namazı hakkında daha önce zikri geçen Bilâl ve İbn Ümmi Mektûm hadisidir; daha sonra ihtiyaç sebebiyle diğer namazları da buna kıyas etmişlerdir. Nitekim daha önce geçtiği üzere, duyuruyu artırmak amacıyla Ömer ve Osman'ın cemaat için cuma namazındaki ilavelerinden de destek almışlardır.
ثَانِيًا: نَسُوقُ مُوجَزَ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ:
İkincisi: Şâfiîler nezdinde bu konudaki görüşlerin özetini aktarıyoruz:
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: بَابُ اسْتِحْبَابِ اتِّخَاذِ مُؤَذِّنَيْنِ لِلْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ، وَسَاقَ كَلَامَهُ عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُؤَذِّنَانِ: بِلَالٌ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ.
Nevevî Şerhu Müslim'de: «Tek bir mescit için iki müezzin edinmenin müstehaplığı babı» demiş ve sözünü Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'nın: «Resûlullah ﷺ'in Bilâl ve İbn Ümmi Mektûm olmak üzere iki müezzini vardı» hadisi üzerine sevk etmiştir.
ثُمَّ قَالَ مَا نَصُّهُ: وَفِي الْحَدِيثِ اسْتِحْبَابُ مُؤَذِّنَيْنِ لِلْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ، يُؤَذِّنُ أَحَدُهُمَا قَبْلَ الْفَجْرِ وَالْآخَرُ عِنْدَ طُلُوعِهِ.
Sonra aynen şöyle demiştir: «Hadiste, tek bir mescit için biri fecirden önce, diğeri ise fecrin doğuşu anında ezan okuyan iki müezzin edinmenin müstehap olduğuna [delil] vardır.
قَالَ أَصْحَابُنَا: فَإِذَا احْتَاجَ إِلَى أَكْثَرَ مِنْ مُؤَذِّنَيْنِ اتَّخَذَ ثَلَاثَةً، وَأَرْبَعَةً فَأَكْثَرَ بِحَسَبِ الْحَاجَةِ.
Fukahamız şöyle demiştir: İkiden fazla müezzine ihtiyaç duyulursa ihtiyaca göre üç, dört veya daha fazla müezzin edinilebilir.
وَقَدِ اتَّخَذَ عُثْمَانُ ﵁ أَرْبَعَةً لِلْحَاجَةِ عِنْدَ كَثْرَةِ النَّاسِ.
Nitekim Osman radıyallâhu anh, insanların çoğalması üzerine duyulan ihtiyaç sebebiyle dört [müezzin] edinmiştir.
قَالَ أَصْحَابُنَا: وَإِذَا تَرَتَّبَ لِلْأَذَانِ اثْنَانِ فَصَاعِدًا، فَالْمُسْتَحَبُّ أَلَّا يُؤَذِّنُوا دَفْعَةً وَاحِدَةً، بَلْ إِنِ اتَّسَعَ الْوَقْتُ تَرَتَّبُوا فِيهِ، فَإِنْ تَنَازَعُوا فِي الِابْتِدَاءِ أُقْرِعَ بَيْنَهُمْ، وَإِنْ ضَاقَ الْوَقْتُ، فَإِنْ كَانَ الْمَسْجِدُ كَبِيرًا أَذَّنُوا مُتَفَرِّقِينَ فِي أَقْطَارِهِ، وَإِنْ كَانَ ضَيِّقًا وَقَفُوا مَعًا وَأَذَّنُوا، وَهَذَا إِذَا لَمْ يُؤَدِّ اخْتِلَافُ الْأَصْوَاتِ إِلَى تَشْوِيشٍ، فَإِنْ أَدَّى إِلَى ذَلِكَ لَمْ يُؤَذِّنْ إِلَّا وَاحِدٌ، اهـ.
Fukahamız şöyle demiştir: Ezan için iki veya daha fazla kişi görevlendirilirse müstehap olan, hepsinin birden tek seferde ezan okumamasıdır; bilakis vakit genişse sırayla okurlar. Başlama konusunda anlaşmazlığa düşerlerse aralarında kura çekilir. Şayet vakit darsa ve mescit büyükse, mescidin farklı taraflarına dağılarak ezan okurlar; mescit darsa birlikte durup ezan okurlar. Bu da seslerin farklılığının bir karışıklığa (teşvişe) yol açmaması halindedir; eğer buna yol açacaksa yalnızca biri ezan okur.» [Alıntı sonu].
فَهَذَا نَصُّ النَّوَوِيِّ عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِهِ أَيْ: الشَّافِعِيَّةِ فِي الْمَسْأَلَةِ سَاقَهُ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، وَقَالَ فِي الْمَجْمُوعِ شَرْحِ الْمُهَذَّبِ عَلَى نَصِّ الْمَتْنِ إِذْ قَالَ الْمَاتِنُ: وَالْمُسْتَحَبُّ أَنْ يَكُونَ الْمُؤَذِّنُ لِلْجَمَاعَةِ اثْنَيْنِ، وَذَكَرَ حَدِيثَ بِلَالٍ وَابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ، فَإِنِ احْتَاجَ إِلَى الزِّيَادَةِ جَعَلَهُمْ أَرْبَعَةً ; لِأَنَّهُ كَانَ لِعُثْمَانَ أَرْبَعَةٌ، وَالْمُسْتَحَبُّ أَنْ يُؤَذِّنَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي الْإِعْلَامِ.
İşte bu, Nevevî'nin bu meselede fukahasının -yani Şâfiîlerin- görüşüne dair Şerhu Müslim'de sevk ettiği açık ifadesidir. el-Mecmû' Şerhu'l-Mühezzeb'de ise metin yazarının: «Cemaat için müezzinin iki kişi olması müstehaptır» diyerek Bilâl ve İbn Ümmi Mektûm hadisini zikretmesi üzerine şöyle demiştir: «Artırmaya ihtiyaç duyulursa onları dört kişi yapar; çünkü Osman'ın dört [müezzini] vardı. Müstehap olan ise duyurma açısından daha etkili olacağı için birbiri ardınca ezan okumalarıdır.»
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي الشَّرْحِ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الطَّبَرِيُّ: تَجُوزُ الزِّيَادَةُ إِلَى أَرْبَعَةٍ، ثُمَّ نَاقَشَ الْمَسْأَلَةَ مَعَ مَنْ خَالَفَهُ فِي الْعَدَدِ ثُمَّ قَالَ: الْعِبْرَةُ بِالْمَصْلَحَةِ، فَكَمَا زَادَ عُثْمَانُ إِلَى أَرْبَعَةٍ لِلْمَصْلَحَةِ جَازَ لِغَيْرِهِ الزِّيَادَةُ.
Nevevî şerhte şöyle demiştir: «Ebû Alî et-Taberî dörde kadar artırmanın caiz olduğunu söylemiştir.» Ardından bu meseleyi sayı konusunda kendisine muhalefet edenlerle tartışmış ve sonra şöyle demiştir: «Esas olan maslahattır; Osman maslahat gereği sayıyı dörde çıkardığı gibi, başkası için de artırmak caizdir.»
وَذُكِرَ عَنْ صَاحِبِ الْحَاوِي إِلَى ثَمَانِيَةٍ، ثُمَّ قَالَ: فَرْعٌ، وَسَاقَ فِيهِ مَا نَصُّهُ:
el-Hâvî sahibinden sekize kadar [artırılabileceği] zikredilmiştir. Sonra: «Bir Tali Mesele (fer')» demiş ve orada aynen şunları aktarmıştır:
فَإِنْ كَانَ لِلْمَسْجِدِ مُؤَذِّنَانِ أَذَّنَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ، كَمَا كَانَ بِلَالٌ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، فَإِنْ تَنَازَعُوا فِي الِابْتِدَاءِ أُقْرِعَ بَيْنَهُمْ، فَإِنْ ضَاقَ الْوَقْتُ وَالْمَسْجِدُ كَبِيرٌ أَذَّنُوا فِي أَقْطَارِهِ كُلُّ وَاحِدٍ فِي قُطْرٍ ; لِيَسْمَعَ أَهْلُ تِلْكَ النَّاحِيَةِ، وَإِنْ كَانَ صَغِيرًا أَذَّنُوا مَعًا وَإِذَا لَمْ يُؤَدِّ إِلَى تَهْوِيشٍ.
«Mescidin iki müezzini varsa, Bilâl ile İbn Ümmi Mektûm'un yaptığı gibi biri diğerinin ardından ezan okur. Başlama konusunda çekişirlerse aralarında kura çekilir. Şayet vakit dar ve mescit büyükse, o tarafın ahalisi işitsin diye her biri bir tarafta olmak üzere mescidin farklı yönlerinde ezan okurlar; küçükse karışıklığa yol açmamak kaydıyla birlikte ezan okurlar.»
قَالَ صَاحِبُ الْحَاوِي وَغَيْرُهُ: وَيَقِفُونَ جَمِيعًا عَلَيْهِ كَلِمَةً كَلِمَةً فَإِنْ أَدَّى إِلَى تَهْوِيشٍ أَذَّنَ وَاحِدٌ. إِلَخْ.
el-Hâvî sahibi ve diğerleri şöyle demiştir: «Hepsi kelime kelime ona uyarak dururlar; şayet bir karışıklığa yol açacaksa yalnızca biri ezan okur... ilah.»
وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، بَابُ مَنْ قَالَ: لِيُؤَذِّنْ فِي السَّفَرِ مُؤَذِّنٌ وَاحِدٌ، وَسَاقَ بِسَنَدِهِ عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِي، فَأَقَمْنَا عِنْدَهُ عِشْرِينَ لَيْلَةً وَكَانَ رَحِيمًا وَرَفِيقًا، فَلَمَّا رَأَى شَوْقَنَا إِلَى أَهَالِينَا، قَالَ: «ارْجِعُوا فَكُونُوا فِيهِمْ، وَعَلِّمُوهُمْ وَصَلُّوا إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ، فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ، وَلْيَؤُمَّكُمْ أَكْبَرُكُمْ» .
Sahîh-i Buhârî'de: «Yolculukta tek bir müezzin ezan okusun diyen kimse babı» [başlığı altında] Mâlik b. el-Hüveyris'ten senediyle şu rivayeti aktarmıştır: «Kavmimden bir grup insanla birlikte Peygamber ﷺ'e geldim. Onun yanında yirmi gece kaldık; kendisi pek merhametli ve pek şefkatliydi. Ailelerimizi özlediğimizi görünce şöyle buyurdu: 'Dönünüz ve onların arasında kalınız, onlara [dini] öğretiniz ve namaz kılınız. Namaz vakti geldiğinde içinizden biri sizin için ezan okusun, en büyüğünüz de size imam olsun.'»
قَالَ فِي الْفَتْحِ أَثْنَاءَ الشَّرْحِ: وَعَلَى هَذَا فَلَا مَفْهُومَ لِقَوْلِهِ: مُؤَذِّنٌ وَاحِدٌ فِي السَّفَرِ لِأَنَّ
el-Feth'te şerh esnasında şöyle demiştir: «Buna göre 'yolculukta tek bir müezzin' ifadesinin mefhumu [yoktur]; çünkü
الْحَضَرَ أَيْضًا لَا يُؤَذِّنُ فِيهِ إِلَّا وَاحِدٌ، وَلَوِ احْتِيجَ إِلَى تَعَدُّدِهِمْ لِتَبَاعُدِ أَقْطَارِ الْبَلَدِ أَذَّنَ كُلُّ وَاحِدٍ فِي جِهَةٍ وَلَا يُؤَذِّنُونَ جَمِيعًا.
hazarda (ikamet halinde) da sadece bir kişi ezan okur. Şayet beldenin uç kısımlarının uzaklığı sebebiyle birden fazla olmalarına ihtiyaç duyulursa her biri bir tarafta ezan okur, hepsi birden [aynı anda] ezan okumazlar.»
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ أَحْدَثَ التَّأْذِينَ جَمِيعًا بَنُو أُمَيَّةَ.
Hep birlikte ezan okuma uygulamasını ilk ihdas edenlerin Emevîler olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ: وَأُحِبُّ أَنْ يُؤَذِّنَ مُؤَذِّنٌ بَعْدَ مُؤَذِّنٍ، وَلَا يُؤَذِّنُونَ جَمِيعًا، وَإِنْ كَانَ مَسْجِدٌ كَبِيرٌ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُؤَذِّنَ فِي كُلِّ جِهَةٍ مِنْهُ، مُؤَذِّنٌ، يُسْمِعُ مَنْ يَلِيهِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ. اهـ.
Şâfiî el-Ümm'de şöyle demiştir: «Müezzinlerin hep birlikte ezan okumayıp birinin diğerinin ardından ezan okumasını tercih ederim. Şayet mescit büyükse, her bir yönde bir müezzinin aynı vakitte kendi tarafındakilere işittirecek şekilde ezan okumasında bir beis yoktur.» [Alıntı sonu].
وَهَذَا الَّذِي حَكَاهُ الشَّارِحُ عَنِ الشَّافِعِيِّ مَوْجُودٌ فِي الْأُمِّ، وَلَكِنْ بِلَفْظِ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُؤَذِّنَ فِي كُلِّ مَنَارَةٍ لَهُ مُؤَذِّنٌ فَيُسْمِعُ مَنْ يَلِيهِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ. اهـ.
Şârihin Şâfiî'den naklettiği bu husus el-Ümm'de mevcuttur; ancak şu lafızladır: «Her bir minaresinde bir müezzinin aynı vakitte kendi tarafındakilere işittirecek şekilde ezan okumasında bir beis yoktur.» [Alıntı sonu].
وَهَذَا الْقَدْرُ كَافٍ لِبَيَانِ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِ، مِنْ أَنَّ التَّعَدُّدَ جَائِزٌ بِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ.
Bu miktar, Şâfiî ve fukahasının maslahata göre birden fazla müezzinin caiz olduğuna dair görüşünü açıklamak için kâfidir.
وَعِنْدَ مَالِكٍ جَاءَ فِي الْمُوَطَّأِ حَدِيثُ بِلَالٍ وَابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ أَيْضًا.
Mâlik nezdinde de el-Muvatta'da Bilâl ve İbn Ümmi Mektûm hadisi aynı şekilde yer almıştır.
وَقَالَ الْبَاجِيُّ فِي شَرْحِهِ: وَيَدُلُّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى جَوَازِ اتِّخَاذِ مُؤَذِّنَيْنِ فِي مَسْجِدٍ يُؤَذِّنَانِ لِصَلَاةٍ وَاحِدَةٍ.
Bâcî şerhinde şöyle demiştir: «Bu hadis, bir mescitte aynı namaz için ezan okuyan iki müezzin edinmenin caiz olduğuna delalet eder.»
وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ زِيَادٍ عَنْ مَالِكٍ: لَا بَأْسَ أَنْ يُؤَذِّنَ لِلْقَوْمِ فِي السَّفَرِ وَالْحَرَسِ وَالْمَرْكِبِ ثَلَاثَةُ مُؤَذِّنِينَ وَأَرْبَعَةٌ، وَلَا بَأْسَ أَنْ يُتَّخَذَ فِي الْمَسْجِدِ أَرْبَعَةُ مُؤَذِّنِينَ وَخَمْسَةٌ.
Ali b. Ziyâd, Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: «Yolculukta, muhafız birliğinde ve gemide topluluk için üç veya dört müezzinin ezan okumasında bir beis yoktur; mescitte de dört veya beş müezzin edinilmesinde bir beis yoktur.»
قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: وَلَا بَأْسَ فِيمَا اتَّسَعَ وَقْتُهُ مِنَ الصَّلَوَاتِ، كَالصُّبْحِ وَالظُّهْرِ وَالْعِشَاءِ، أَنْ يُؤَذِّنَ خَمْسَةٌ إِلَى عَشَرَةٍ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ، وَفِي الْعَصْرِ مِنْ ثَلَاثَةٍ إِلَى خَمْسَةٍ، وَلَا يُؤَذِّنُ فِي الْمَغْرِبِ إِلَّا وَاحِدٌ.
İbn Habîb şöyle demiştir: «Sabah, öğle ve yatsı gibi vakti geniş olan namazlarda beşten ona kadar [müezzinin] birbiri ardınca ezan okumasında, ikindide ise üçten beşe kadar [ezan okunmasında] bir sakınca yoktur; akşamda ise yalnızca bir kişi ezan okur.»
فَهَذَا نَصُّ مَالِكٍ وَالْمَالِكِيَّةِ فِي جَوَازِ تَعَدُّدِ الْأَذَانِ فِي الْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ، يُؤَذِّنُونَ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ.
İşte bu, Mâlik'in ve Mâlikîlerin, tek bir mescitte birbiri ardınca ezan okumak suretiyle ezanın birden fazla olmasının caiz olduğuna dair açık ifadeleridir.
وَفِي مَتْنِ خَلِيلٍ مَا نَصُّهُ: وَتَعَدُّدُهُ وَتَرْتِيبُهُمْ إِلَّا الْمَغْرِبَ، وَجَمْعُهُمْ كُلٌّ عَلَى أَذَانٍ.
Metn-i Halîl'de aynen şu ifadeler yer almaktadır: «Akşam hariç [ezanın] birden fazla olması ve sıralanmaları [müstehaptır]; her birinin bir ezan üzerinde toplanması da böyledir.»
وَذَكَرَ الشَّارِحُ الْخُرَشِيُّ: مِنْ خَمْسَةٍ إِلَى عَشَرَةٍ فِي الصُّبْحِ وَالظُّهْرِ وَالْعِشَاءِ، وَفِي الْعَصْرِ مِنْ ثَلَاثَةٍ إِلَى خَمْسَةٍ، وَفِي الْمَغْرِبِ وَاحِدٌ أَوْ جَمَاعَةٌ. إِلَخْ.
Şârih el-Haraşî şöyle zikretmiştir: «Sabah, öğle ve yatsıda beşten ona kadar; ikindide üçten beşe kadar; akşamda ise bir veya bir grup... ilah.»
وَعِنْدَ الْحَنَابِلَةِ قَالَ فِي الْمُغْنِي: فَصْلٌ، وَلَا يُسْتَحَبُّ الزِّيَادَةُ عَلَى مُؤَذِّنَيْنِ لِحَدِيثِ
Hanbelîler nezdinde ise el-Muğnî'de şöyle denmiştir: «Fasıl: Bilâl ve İbn Ümmi Mektûm hadisi sebebiyle iki müezzinden fazlası müstehap görülmemiştir;
بِلَالٍ وَابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ أَيْضًا، ثُمَّ قَالَ: إِلَّا أَنْ تَدْعُوَ الْحَاجَةُ إِلَى الزِّيَادَةِ عَلَيْهِمَا فَيَجُوزُ.
daha sonra şöyle demiştir: Ancak ikiden fazlasına ihtiyaç duyulursa bu caiz olur.
فَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ ﵁ أَنَّهُ كَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ مُؤَذِّنِينَ، وَإِنْ دَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَى أَكْثَرَ مِنْهُمْ كَانَ مَشْرُوعًا، وَإِذَا كَانَ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدٍ وَكَانَ الْوَاحِدُ يُسْمِعُ النَّاسَ، فَالْمُسْتَعْجَبُ أَنْ يُؤَذِّنَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ مُؤَذِّنِي النَّبِيِّ ﷺ كَانَ أَحَدُهُمَا يُؤَذِّنُ بَعْدَ الْآخَرِ، وَإِنْ كَانَ الْإِعْلَامُ لَا يَحْصُلُ بِوَاحِدٍ أَذَّنُوا عَلَى حَسَبِ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ، إِمَّا أَنْ يُؤَذِّنَ كُلُّ وَاحِدٍ فِي مَنَارَةٍ أَوْ نَاحِيَةٍ أَوْ دَفْعَةٍ وَاحِدَةٍ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ.
Nitekim Osman radıyallâhu anh'ın dört müezzini olduğu rivayet edilmiştir; şayet onlardan fazlasına ihtiyaç duyulursa bu da meşru olur. Birden fazla müezzin olur da bir kişi insanlara duyurabiliyorsa müstehap olan, birbiri ardınca ezan okumalarıdır; zira Peygamber ﷺ'in müezzinlerinden biri diğerinin ardından ezan okurdu. Şayet duyurma tek kişiyle gerçekleşmiyorsa ihtiyaç duyulan ölçüde ezan okurlar; ya her biri bir minarede veya bir yönde okur ya da tek bir yerde hep birden okurlar.
قَالَ أَحْمَدُ: إِنْ أَذَّنَ عِدَّةٌ فِي مَنَارَةٍ فَلَا بَأْسَ، وَإِنْ خَافُوا مَنْ تَأْذِينِ وَاحِدٍ بَعْدَ وَاحِدٍ فَوَاتَ أَوَّلِ الْوَقْتِ، أَذَّنُوا جَمِيعًا دَفْعَةً وَاحِدَةً.
Ahmed şöyle demiştir: Birkaç kişi bir minarede ezan okursa bunda bir sakınca yoktur. Eğer birbiri ardınca ezan okumaktan dolayı ilk vaktin kaçmasından korkarlarsa hepsi birden tek seferde ezan okurlar.»
وَعِنْدَ الْأَحْنَافِ: جَاءَ فِي فَتْحِ الْقَدِيرِ شَرْحِ الْهِدَايَةِ فِي سِيَاقِ إِجَابَةِ الْمُؤَذِّنِ وَحِكَايَةِ الْأَذَانِ مَا نَصُّهُ: إِذَا كَانَ فِي الْمَسْجِدِ أَكْثَرُ مِنْ مُؤَذِّنٍ أَذَّنُوا وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، فَالْحُرْمَةُ لِلْأَوَّلِ إِلَى أَنْ قَالَ: فَإِذَا فُرِضَ أَنْ سَمِعُوهُ مِنْ غَيْرِ مَسْجِدِهِ تَحَقَّقَ فِي حَقِّهِ السَّبَبُ، فَيَصِيرُ كَتَعَدُّدِهِمْ فِي الْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ، فَإِنْ سَمِعَهُمْ مَعًا أَجَابَ مُعْتَبِرًا كَوْنَ جَوَابِهِ لِمُؤَذِّنِ مَسْجِدِهِ.
Hanefîler nezdinde ise Hidâye şerhi Fethu'l-Kadîr'de müezzine icabet ve ezanın tekrarı bağlamında aynen şöyle geçmektedir: «Mescitte birden fazla müezzin bulunup da birbiri ardınca ezan okurlarsa hürmet (icabet hakkı) birincisinindir...» [Yazar] şu sözüne kadar [devam etmiştir]: «Onu kendi mescidinin dışından işittikleri farz edilirse onun hakkında da sebep tahakkuk etmiş olur; böylece tek bir mescitte birden fazla olmaları gibi olur. Şayet onları hep birlikte işitirse, icabetini kendi mescidinin müezzinine yönelik sayarak karşılık verir.»
هَذِهِ نُصُوصُ الْأَئِمَّةِ ﵏ فِي جَوَازِ تَعَدُّدِ الْمُؤَذِّنِينَ وَالْأَذَانِ فِي الْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ لِلصَّلَاةِ الْوَاحِدَةِ مُتَفَرِّقِينَ أَوْ مُجْتَمِعِينَ.
İşte bunlar, tek bir mescitte tek bir namaz için ayrı ayrı veya toplu halde müezzinlerin ve ezanın birden fazla olmasının caiz olduğuna dair imamların -rahimehumullâh- açık nasslarıdır.
وَقَالَ ابْنُ حَزْمٍ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُؤَذِّنَ اثْنَانِ فَصَاعِدًا مَعًا، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فَالْمُؤَذِّنُ هُوَ الْمُبْتَدِئُ إِلَى أَنْ قَالَ:
İbn Hazm ise şöyle demiştir: «İki veya daha fazla kişinin birlikte ezan okuması caiz değildir; böyle olursa asıl müezzin ilk başlayandır...» [Yazar] şu sözüne kadar [devam etmiştir]:
وَجَائِزٌ أَنْ يُؤَذِّنَ جَمَاعَةٌ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ لِلْمَغْرِبِ وَغَيْرِهَا سَوَاءٌ فِي كُلِّ ذَلِكَ، فَلَمْ يَمْنَعْ تَعَدُّدَ الْأَذَانِ مِنْ عِدَّةِ مُؤَذِّنِينَ فِي الْمَسْجِدِ الْوَاحِدِ أَحَدٌ مِنْ سَلَفِ الْأُمَّةِ.
«Bir topluluğun akşam ve diğer namazlar için -bütün bunlarda eşit olmak üzere- birbiri ardınca ezan okuması caizdir.» Dolayısıyla ümmetin selefinden hiçbir kimse tek bir mescitte birden fazla müezzinden ezanın tekrarlanmasını menetmemiştir.