Binûn

En'âm — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي «الْكَافِي» : مِنَ الْمَكَاسِبِ الْمُجْتَمَعِ عَلَى تَحْرِيمِهَا

Ebû Ömer b. Abdilberr, «el-Kâfî» adlı eserinde şöyle demiştir: "Haram olduğunda icma edilen kazançlar şunlardır:

الرِّبَا، وَمُهُورُ الْبَغَايَا، وَالسُّحْتُ، وَالرِّشَا، وَأَخَذُ الْأُجْرَةِ عَلَى النِّيَاحَةِ وَالْغِنَاءِ، وَعَلَى الْكِهَانَةِ، وَادِّعَاءِ الْغَيْبِ، وَأَخْبَارِ السَّمَاءِ، وَعَلَى الزَّمْرِ وَاللَّعِبِ، وَالْبَاطِلُ كُلُّهُ. اهـ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ بِلَفْظِهِ، وَقَدْ رَأَيْتُ تَعْرِيفَهُ لِلْعَرَّافِ وَالْكَاهِنِ.

Faiz, fahişelerin kazancı (fuhuş ücreti), suht (haram kazanç), rüşvet; ağıt yakma ve şarkı söyleme karşılığında ücret alma, kehânet, gayb ve semâ haberleri iddia etme, çalgı çalma ve oyun/eğlence karşılığında ücret alma ve bâtıl olan şeylerin tamamı." [İktibas] Kurtubî'den lafzıyla burada bitti; onun arrâf ve kâhin tanımlarını görmüş oldun.

وَقَالَ الْبَغَوِيُّ: الْعَرَّافُ الَّذِي يَدَّعِي مَعْرِفَةَ الْأُمُورِ بِمُقَدِّمَاتٍ يَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى الْمَسْرُوقِ، وَمَكَانِ الضَّالَّةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ تَيْمِيَّةَ: الْعَرَّافُ: اسْمٌ لِلْكَاهِنِ وَالْمُنَجِّمِ وَالرَّمَّالِ، وَنَحْوِهِمْ مِمَّنْ يَتَكَلَّمُ فِي مَعْرِفَةِ الْأُمُورِ بِهَذِهِ الطُّرُقِ.

Begavî şöyle demiştir: "Arrâf; çalınan malı, kaybolan şeyin yerini ve benzeri durumları kendileriyle tespit ettiği birtakım öncüller vasıtasıyla olayları bildiğini iddia eden kimsedir." Ebu'l-Abbâs b. Teymiyye ise şöyle demiştir: "Arrâf; kâhin, müneccim, remilci ve bu gibi yollarla olayları bilme iddiasında bulunup konuşan kimselerin ortak adıdır."

وَالْمُرَادُ بِالطَّرْقِ: قِيلَ الْخَطُّ الَّذِي يَدَّعِي بِهِ الِاطِّلَاعَ عَلَى الْغَيْبِ، وَقِيلَ إِنَّهُ الضَّرْبُ بِالْحَصَى الَّذِي يَفْعَلُهُ النِّسَاءُ، وَالزَّجْرُ هُوَ الْعِيَافَةُ، وَهِيَ التَّشَاؤُمُ وَالتَّيَامُنُ بِالطَّيْرِ، وَادِّعَاءُ مَعْرِفَةِ الْأُمُورِ مِنْ كَيْفِيَّةِ طَيَرَانِهَا، وَمَوَاقِعِهَا، وَأَسْمَائِهَا، وَأَلْوَانِهَا، وَجِهَاتِهَا الَّتِي تَطِيرُ إِلَيْهَا.

Tark (طَرْق) ile kastedilen: Bunun, gayba muttali olunduğu iddia edilen çizgi çizme olduğu söylenmiştir; kadınların yaptığı çakıl taşlarıyla fal bakma olduğu da söylenmiştir. Zecr (زَجْر) ise ıyâfedir; o da kuşlarla uğursuzluk veya uğur çıkarma; kuşların uçuş şekli, kondukları yerler, isimleri, renkleri ve uçtukları yönler vasıtasıyla olayları bildiğini iddia etmektir.

وَمِنْهُ قَوْلُ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدَةَ التَّمِيمِيِّ: [الْبَسِيطُ]

Alkame b. Abede et-Temîmî'nin şu sözü de bu kabildendir: [Basît]

وَمَنْ تَعَرَّضَ لِلْغِرْبَانِ يَزْجُرُهَا ... عَلَى سَلَامَتِهِ لَا بُدَّ مَشْئُومُ

"Kargalara sataşıp onlardan uğursuzluk çıkaran kimse, esenlik içinde olsa bile mutlaka uğursuzluğa uğrar."

وَكَانَ أَشَدَّ الْعَرَبِ عِيَافَةً بَنُو لَهَبٍ، حَتَّى قَالَ فِيهِمُ الشَّاعِرُ: [الطَّوِيلُ]

Araplar içinde ıyâfe (kuş falı) konusunda en ileri olanlar Benî Leheb kabilesiydi; hatta şair onlar hakkında şöyle demiştir: [Tavîl]

خَبِيرٌ بَنُو لَهَبٍ فَلَا تَكُ مُلْغِيًا ... مَقَالَةَ لَهَبِي إِذَا الطَّيْرُ مَرَّتِ

"Benî Leheb bu işte uzmandır; kuşlar geçtiğinde Leheblinin sözünü sakın kulak ardı etme!"

وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ نَاظِمِ عَمُودِ النَّسَبِ: [الرَّجَزُ]

Amûdü'n-Neseb nâzımının şu sözünde buna işaret edilmektedir: [Recez]

فِي مَدْلَجِ بْنِ بَكْرٍ الْقِيَافَةُ ... كَمَا لِلَهَبٍ كَانَتِ الْعِيَافَةُ

"Leheb oğullarında ıyâfe olduğu gibi, Medlic b. Bekr oğullarında da kıyâfe (iz sürme) vardı."

وَلَقَدْ صَدَقَ مَنْ قَالَ: [الطَّوِيلُ]

Şunu söyleyen kimse ne kadar doğru söylemiştir: [Tavîl]

لَعَمْرُكَ مَا تَدْرِي الضَّوَارِبُ بِالْحَصَى ... وَلَا زَاجِرَاتُ الطَّيْرِ مَا اللَّهُ صَانِعُ

"Ömrüne andolsun ki, ne çakıl taşı atanlar ne de kuş kovalayıp fal bakanlar Allah'ın ne yapacağını bilemezler."

وَوَجْهُ تَكْفِيرِ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لِمَنْ يَدَّعِي الِاطِّلَاعَ عَلَى الْغَيْبِ، أَنَّهُ ادَّعَى لِنَفْسِهِ مَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ دُونَ خَلْقِهِ، وَكَذَّبَ الْقُرْآنَ الْوَارِدَ بِذَلِكَ كَقَوْلِهِ: قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ [٢٧ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ هُنَا: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ [٦ \ ٥٩] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

İlim ehlinden bazılarının gayba muttali olduğunu iddia eden kimseyi tekfir etme gerekçesi şudur: O kişi, Allah Teâlâ'nın yaratıklarına vermeyip sadece kendisine has kıldığı bir şeyi kendisi için iddia etmiş ve bu hususta gelen Kur'an ayetlerini yalanlamıştır; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } “De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez.'” [Neml, 27/65] ve buradaki: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez...” [En'âm, 6/59] ve benzeri ayetlerde böyle buyurmuştur.

وَعَنِ الشَّيْخِ أَبِي عِمْرَانَ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ: أَنَّ حُلْوَانَ الْكَاهِنِ لَا يَحِلُّ لَهُ، وَلَا يُرَدُّ لِمَنْ أَعْطَاهُ لَهُ، بَلْ يَكُونُ لِلْمُسْلِمِينَ فِي نَظَائِرَ نَظَمَهَا بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Mâlikî âlimlerinden Şeyh Ebû İmrân'dan rivayet edildiğine göre kâhine verilen ücret (hulvân) ona helal olmadığı gibi, onu veren kimseye de geri iade edilmez; aksine Mâlikî âlimlerinden birinin şu sözleriyle nazmettiği benzeri durumlarda olduğu gibi Müslümanların [yararına] olur: [Recez]

وَأَيُّ مَالٍ حَرَّمُوا أَنْ يَنْتَفِعْ ... مَوْهُوبُهُ بِهِ وَرَدُّهُ مُنِعْ

"Kendisine bağışlanan kimsenin yararlanmasını haram kıldıkları ve iadesini de yasakladıkları mallar şunlardır:

حُلْوَانُ كَاهِنٌ وَأُجْرَةُ الْغِنَا ... وَنَائِحٌ وَرِشْوَةٌ مَهْرُ الزِّنَا

Kâhin ücreti, şarkı söyleme ve ağıt yakma ücreti, rüşvet ve zina mehir/ücretidir."

هَكَذَا قِيلَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Böyle denilmiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِّ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ النَّوْمَ وَفَاةٌ، وَأَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّهُ وَفَاةٌ صُغْرَى، وَأَنَّ صَاحِبَهَا لَمْ يَمُتْ حَقِيقَةً، وَأَنَّهُ تَعَالَى يُرْسِلُ رُوحَهُ إِلَى بَدَنِهِ حَتَّى يَنْقَضِيَ أَجْلُهُ، وَأَنَّ وَفَاةَ الْمَوْتِ الَّتِي هِيَ الْكُبْرَى قَدْ مَاتَ صَاحِبُهَا، وَلِذَا يُمْسِكُ رُوحَهُ عِنْدَهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ [٣٩ \ ٤٢] .

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِّ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen O'dur...” ayetinde, uykunun bir vefat olduğu zikredilmiş; başka bir yerde ise bunun küçük vefat olduğuna, uyuyanın hakikatte ölmediğine, Allah Teâlâ'nın eceli tamamlanıncaya kadar onun ruhunu bedenine geri gönderdiğine, büyük vefat olan ölüm vefatında ise kişinin gerçekten öldüğüne ve bu yüzden Allah'ın onun ruhunu kendi katında tuttuğuna işaret edilmiştir. Bu husus Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Artık hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için ayetler (ibretler) vardır.” [Zümer, 39/42].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَاذَا يَحْفَظُونَ، وَبَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَذَكَرَ أَنَّ مِمَّا يَحْفَظُونَهُ بَدَنَ الْإِنْسَانِ، بِقَوْلِهِ: لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [١٣ \ ١١] ، وَذَكَرَ أَنَّ مِمَّا يَحْفَظُونَهُ جَمِيعَ أَعْمَالِهِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [٨٢ \ ١٠، ١١، ١٢] ، وَقَوْلِهِ: إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [٥٠ \ ١٧، ١٨] ، وَقَوْلِهِ: أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “...üzerinize koruyucular (hafaza melekleri) gönderir...” ayetinde, meleklerin neyi korudukları açıklanmamış; başka yerlerde ise açıklanmıştır. Korudukları şeylerden birinin insanın bedeni olduğunu şu buyruğuyla zikretmiştir: { لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünden ve arkasından izleyenleri (melekleri) vardır; onu Allah'ın emriyle korurlar.” [Ra'd, 13/11]. Yine korudukları şeylerden birinin insanın hayır ve şerden bütün amelleri olduğunu da şu buyruğuyla zikretmiştir: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır; değerli yazıcılar; yaptıklarınızı bilirler.” [İnfitâr, 82/10-12], { إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İki alıcı (melek) sağında ve solunda oturarak kaydederken, hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın.” [Kâf, 50/17-18] ve: { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, yanlarındaki elçilerimiz yazmaktadırlar.” [Zuhruf, 43/80].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ، نَهَى اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ مُجَالَسَةِ الْخَائِضِينَ فِي آيَاتِهِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ كَيْفِيَّةَ خَوْضِهِمْ فِيهَا، الَّتِي هِيَ سَبَبُ مَنْعِ مُجَالَسَتِهِمْ، وَلَمْ يَذْكُرْ حُكْمَ مُجَالَسَتِهِمْ هُنَا، وَبَيَّنَ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، فَبَيَّنَ أَنَّ خَوْضَهُمْ فِيهَا بِالْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِقَوْلِهِ: وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ الْآيَةَ [٤ \ ١٤٠] .

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları (dalanları) gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir...” buyruğunda, Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayetlerine dalıp ileri geri konuşanlarla bir arada oturmaktan nehyetmiştir. Ancak onların bu dalışlarının nasıl olduğunu -ki onlarla oturmanın yasaklanma sebebidir- ve onlarla oturmanın hükmünü burada zikretmemiştir. Bütün bunları başka bir yerde açıklamış ve onların ayetlere dalmalarının küfür ve alay ile olduğunu şu buyruğuyla belirtmiştir: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ } “Oysa [Allah] size Kitap'ta indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlarla oturmayın...” [Nisâ, 4/140].

وَبَيَّنَ أَنَّ مَنْ جَالَسَهُمْ فِي وَقْتِ خَوْضِهِمْ فِيهَا مِثْلُهُمْ فِي الْإِثْمِ، بِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ، وَبَيَّنَ حُكْمَ مَنْ جَالَسَهُمْ نَاسِيًا، ثُمَّ تَذَكَّرَ بِقَوْلِهِ هُنَا: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [٦ \ ٦٨] ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

Yine onların ayetlere daldıkları sırada onlarla bir arada oturan kimsenin günah bakımından onlar gibi olduğunu: { إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ } “...Yoksa siz de kesinlikle onlar gibi olursunuz...” buyruğuyla açıklamıştır. Unutarak onlarla oturan, sonra da hatırlayan kimsenin hükmünü ise buradaki: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Şayet şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma.” [En'âm, 6/68] buyruğuyla açıklamıştır; nitekim bu husus Nisâ Suresi'nde geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيَلُّ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي، الْآيَاتِ، قَوْلُهُ: هَذَا رَبِّي [٦ \ ٧٦] ، فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ مُحْتَمَلٌ لِأَنَّهُ كَانَ يَظُنُّ ذَلِكَ، كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ،

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي } “Gecenin karanlığı onu bürüyünce bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi...” ayetlerinde geçen; her üç yerdeki: { هَذَا رَبِّي } “İşte bu benim Rabbim!” [En'âm, 6/76] sözü, İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiği üzere onun öyle zannettiği ihtimalini taşır;

وَمُحْتَمَلٌ، لِأَنَّهُ جَازِمٌ بِعَدَمِ رُبُوبِيَّةِ غَيْرِ اللَّهِ، وَمُرَادُهُ هَذَا رَبِّي فِي زَعْمِكُمُ الْبَاطِلِ، أَوْ أَنَّهُ حَذَفَ أَدَاةَ اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ، وَالْقُرْآنُ يُبَيِّنُ بُطْلَانَ الْأَوَّلِ، وَصِحَّةَ الثَّانِي.

Allah'tan başkasının rab olamayacağına kesin olarak inanmış olup kastının "sizin batıl iddianıza göre bu benim Rabbimmiş!" şeklinde olması yahut inkârî soru edatını hazfetmiş olması [Bu mu benim Rabbim?] ihtimalini de taşır. Kur'an ise birinci ihtimalin bâtıl, ikinci ihtimalin doğru olduğunu açıklamaktadır.

أَمَّا بُطْلَانُ الْأَوَّلِ: فَاللَّهُ تَعَالَى نَفَى كَوْنَ الشِّرْكِ الْمَاضِي عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [٣ \ ٦٧] ، فِي عِدَّةِ آيَاتٍ، وَنَفْيُ الْكَوْنِ الْمَاضِي يَسْتَغْرِقُ جَمِيعَ الزَّمَنِ الْمَاضِي، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ عَلَيْهِ شِرْكٌ يَوْمًا مَا.

Birincinin bâtıl olmasına gelince: Allah Teâlâ birçok ayette: { وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O müşriklerden değildi.” [Âl-i İmrân, 3/67] buyurarak İbrâhim'den geçmişte şirk koşmuş olma durumunu nefyetmiştir. Geçmişteki oluşun nefyi bütün geçmiş zamanı kapsar; dolayısıyla onun geçmişinde hiçbir gün şirk bulunmadığı sabit olmuştur.

وَأَمَّا كَوْنُهُ جَازِمًا مُوقِنًا بِعَدَمِ رُبُوبِيَّةِ غَيْرِ اللَّهِ، فَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ تَرْتِيبُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي، إِلَى آخِرِهِ، «بِالْفَاءِ» عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [٦ \ ٧٥] ; فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ مُوقِنًا مُنَاظِرًا وَمُحَاجًّا لَهُمْ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ [٦ \ ٨٠] ، وَقَوْلُهُ: وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ الْآيَةَ [٦ \ ٨٣] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Allah'tan başkasının rab olamayacağına kesin olarak inanmış (yakîn sahibi) olmasına gelince: Buna, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي } “Gecenin karanlığı onu bürüyünce bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi...” buyruğunun, "fâ" harfiyle Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece biz, kesin inananlardan (mûkınîn) olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.” [En'âm, 6/75] buyruğuna bağlanması delalet etmektedir. Bu da onun bu sözü yakîn sahibi olarak, onlarla münazara ve münakaşa ederken (onları ilzam etmek için) söylediğine delalet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti...” [En'âm, 6/80] ve: { وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir...” [En'âm, 6/83] buyrukları da buna delalet etmektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ الْآيَةَ، الْمُرَادُ بِالظُّلْمِ هُنَا الشِّرْكُ، كَمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ وَقَدْ بَيَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] ، وَقَوْلُهُ: وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [١٢ \ ٢٥٤] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ١٠٦] .

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” ayetinde zulüm ile kastedilen, Sahîh-i Buhârî'de Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'ın hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğu üzere şirktir. Bunu Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da açıklamaktadır: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk, gerçekten büyük bir zulümdür.” [Lokmân, 31/13], { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” [Bakara, 2/254] ve: { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere yalvarma. Eğer böyle yaparsan, şüphesiz sen o takdirde zalimlerden olursun.” [Yûnus, 10/106].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ الْآيَةَ [٦ \ ٨١] ، وَقَدْ صَدَّقَهُ اللَّهُ، وَحَكَمَ لَهُ بِالْأَمْنِ وَالْهِدَايَةِ، فَقَالَ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ [٦ \ ٨٢] .

Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ } “İşte bunlar, İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir...” ayeti hakkında Mücâhid ve başkaları, bunun Allah Teâlâ'nın şu buyruğu olduğunu söylemişlerdir: { وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım? Şimdi iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?..” [En'âm, 6/81]. Allah da onu tasdik etmiş ve onun lehine güven ve hidayet ile hükmederek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” [En'âm, 6/82].

وَالظَّاهِرُ شُمُولُهَا لِجَمِيعِ احْتِجَاجَاتِهِ عَلَيْهِمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ الْآيَةَ [٦ \ ٧٦] ; لِأَنَّ الْأُفُولَ الْوَاقِعَ فِي الْكَوْكَبِ، وَالشَّمْسِ، وَالْقَمَرِ، أَكْبَرُ دَلِيلٍ وَأَوْضَحُ حُجَّةٍ عَلَى انْتِفَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ عَنْهَا، وَقَدِ اسْتَدَلَّ إِبْرَاهِيمُ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - بِالْأُفُولِ عَلَى انْتِفَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ، فَعَدَمُ إِدْخَالِ هَذِهِ الْحُجَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَتِلْكَ حُجَّتُنَا، غَيْرُ ظَاهِرٍ، وَبِمَا ذَكَرْنَا مِنْ شُمُولِ الْحُجَّةِ لِجَمِيعِ احْتِجَاجَاتِهِ الْمَذْكُورَةِ صَدَّرَ

Zahir olan ise hüccetin, onun onlara karşı getirdiği bütün delilleri kapsamasıdır; nitekim: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “...Ben batanları sevmem...” [En'âm, 6/76] ayetinde olduğu gibi. Çünkü yıldızda, güneşte ve ayda meydana gelen batış (ufûl), onlardan rubûbiyyetin nefyine dair en büyük delil ve en açık hüccettir. İbrâhim -aleyhi ve alâ nebiyyinassalâtü vesselâm- { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “...Ben batanları sevmem” sözünde batışı rubûbiyyetin nefyine delil kılmıştır; dolayısıyla bu hüccetin: { وَتِلْكَ حُجَّتُنَا } “İşte bunlar delillerimizdir...” buyruğuna dâhil edilmemesi isabetli görünmemektedir. Zikrettiğimiz üzere bu hüccetin zikredilen bütün delillendirmeleri kapsadığı görüşünü

الْقُرْطُبِيُّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kurtubî de öne almıştır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ لَوْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ لَحَبِطَ جَمِيعُ أَعْمَالِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa çıkardı.” buyruğunda Allah Teâlâ, bu yüce surede anılan peygamberlerin dahi Allah'a ortak koşmaları halinde bütün amellerinin boşa çıkacağını zikretmiştir.

وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِأَنَّهُ أُوحِيَ هَذَا إِلَى نَبِيِّنَا وَالْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ - عَلَيْهِمْ كُلِّهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ - وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ الْآيَةَ [٣٩ \ ٦٥] ، وَهَذَا شَرْطٌ، وَالشَّرْطُ لَا يَقْتَضِي جَوَازَ الْوُقُوعِ، كَقَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ الْآيَةَ [٤٣ \ ٨١] ، عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ «إِنْ» شَرْطِيَّةٌ، وَقَوْلِهِ: لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا الْآيَةَ [٢١ \ ١٧] ، وَقَوْلِهِ: لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا الْآيَةَ [٣٩ \ ٤١] .

Başka bir yerde ise bunun hem Peygamberimize hem de ondan önceki peygamberlere -hepsine Allah'ın salât ve selâmı olsun- vahyedildiğini açıkça belirtmiştir; o da şu buyruğudur: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan, kesinlikle amelin boşa gider...'” [Zümer, 39/65]. Bu bir şarttır; şart ise [şart kılınan şeyin] vuku bulmasının caiz/mümkün olmasını gerektirmez. Nitekim "in" edatının şart edatı olduğu görüşüne göre: { قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...'” [Zuhruf, 43/81], { لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا } “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik...” [Enbiyâ, 21/17] ve: { لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا } “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi...” [Zümer, 39/4] ayetlerinde olduğu gibi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنْ قَالَ: أُنْزِلَ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَنَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا [٨ \ ٣١] ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى كَذِبَهُمْ فِي افْتِرَائِهِمْ هَذَا حَيْثُ تَحَدَّى جَمِيعَ الْعَرَبِ بِسُورَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْهُ، كَمَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي الْبَقَرَةِ بِقَوْلِهِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [٢ \ ٢٣] ، وَفِي يُونُسَ بِقَوْلِهِ: قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ [٢ \ ٣٨] ، وَتَحَدَّاهُمْ فِي هُودٍ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ، وَتَحَدَّاهُمْ بِهِ كُلِّهِ فِي الطُّورِ بِقَوْلِهِ: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “...ve 'Allah'ın indirdiğinin bir benzerini de ben indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]” ayeti; yani Allah'ın indirdiğinin benzerini indireceğim diyenden daha zalim kimse yoktur demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا } “Ayetlerimiz onlara okunduğu zaman: 'İşittik, istesek biz de bunun benzerini elbette söyleriz' derler.” [Enfâl, 8/31]. Allah Teâlâ bütün Araplara onun bir tek suresiyle meydan okuyarak onların bu iftiralarındaki yalanlarını ortaya koymuştur; nitekim Bakara Suresi'nde: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “...onun benzeri bir sure getirin...” [Bakara, 2/23], Yûnus Suresi'nde: { قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “De ki: 'Onun benzeri bir sure getirin...'” [Yûnus, 10/38] buyurmuş; Hûd Suresi'nde: { قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ } “De ki: 'Onun benzeri uydurulmuş on sure getirin...'” [Hûd, 11/13] buyruğuyla onun benzeri on sure ile meydan okumuş; Tûr Suresi'nde de: { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseler onun benzeri bir söz getirsinler!” [Tûr, 52/34] buyruğuyla onun tamamıyla meydan okumuştur.

ثُمَّ صَرَّحَ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِعَجْزِ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا [١٧ \ ٨٨] ، فَاتَّضَحَ بُطْلَانُ دَعْوَاهُمُ الْكَاذِبَةِ.

Sonra İsrâ Suresi'nde bütün mahlûkatın onun bir benzerini getirmekten aciz olduğunu şu buyruğuyla açıkça belirtmiştir: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا } “De ki: 'Andolsun, eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler.'” [İsrâ, 17/88]. Böylece onların asılsız iddialarının bâtıllığı açığa kavuşmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ الْآيَةَ، لَمْ يُصَرِّحْ هُنَا بِالشَّيْءِ الَّذِي بَسَطُوا إِلَيْهِ الْأَيْدِيَ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى أَنَّهُ التَّعْذِيبُ بِقَوْلِهِ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ الْآيَةَ [٦ \ ٩٣] ، وَصَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ [٨ \ ٥٠] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ يُرَادُ بِبَسْطِ الْيَدِ التَّنَاوُلُ بِالسُّوءِ كَقَوْلِهِ: وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ [٦٠ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي الْآيَةَ [٥ \ ٢٨] .

Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ } “...Melekler de ellerini uzatmışlardır...” ayetinde, ellerini ne için uzattıkları açıkça belirtilmemiş; ancak bunun azap olduğuna: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ } “...Çıkarın canlarınızı! Bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız...” [En'âm, 6/93] buyruğuyla işaret etmiştir. Bunu şu buyruğunda ise açıkça ifade etmiştir: { وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ } “Meleklerin, kâfirlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken bir görseydin!..” [Enfâl, 8/50]. Başka yerlerde de el uzatmanın (bastü'l-yed), kötülükle sataşmak/zarar vermek anlamına geldiğini açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ } “...size ellerini ve dillerini kötülükle uzatırlar...” [Mümtehine, 60/2] ve: { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي } “Yemin olsun, beni öldürmek için elini bana uzatsan da...” [Mâide, 5/28] buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ،

Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ } “Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize tek tek geldiniz; size verdiğimiz şeyleri de arkalarınızda bıraktınız. İçinizde [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz...” buyruğunda;

ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ يَأْتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمُفْرَدِهِ لَيْسَ مَعَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ، وَصَرَّحَ تَعَالَى بِأَنْ كُلَّ وَاحِدٍ يَأْتِي فَرْدًا فِي قَوْلِهِ: وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا [١٩ \ ٩٥] ، وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [٦ \ ٩٤] ، أَيْ مُنْفَرِدِينَ لَا مَالَ، وَلَا أَثَاثَ، وَلَا رَقِيقَ، وَلَا خَوَلَ عِنْدَكُمْ، حُفَاةً، عُرَاةً، غُرْلًا، أَيْ: غَيْرَ مَخْتُونِينَ: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ٤] ، وَقَدْ عَرَفْتَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ وَاحِدَ الْفُرَادَى فَرْدٌ، وَيُقَالُ فِيهِ أَيْضًا: فَرَدٌ بِالتَّحْرِيكِ، وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ: [الْبَسِيطُ]

Allah Teâlâ bu yüce ayette, kâfirlerin kıyamet günü ortakları yanlarında olmaksızın her birinin tek başına geleceğini zikretmiştir. Nitekim her birinin tek olarak geleceğini şu buyruğunda açıkça belirtmiştir: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا } “Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek olarak gelecektir.” [Meryem, 19/95]. Bu ayetteki: { كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “...sizi ilk defa yarattığımız gibi...” [En'âm, 6/94] ifadesi; yani yanınızda hiçbir mal, eşya, köle ve hizmetçi olmaksızın, yalınayak, çıplak ve sünnetsiz (ğurl) olarak tek başınıza [gelirsiniz] demektir: { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak, üzerimize bir vaat olarak onu öylece tekrarlayacağız. Şüphesiz biz bunu yaparız.” [Enbiyâ, 21/104]. Ayetten anladığın üzere furâdâ (فُرَادَى) kelimesinin tekili ferd (فَرْد)'dir; harekeyle fered (فَرَد) de denir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beyti de bu kabildendir: [Basît]

مِنْ وَحْشٍ وَجَرَّةٍ مَوْشِيٍّ أَكَارِعُهُ ... طَاوِي الْمُصَيْرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الْفَرَدِ

"Vecre'nin yaban hayvanlarından, paçaları nakışlı, bağırsakları boş (zayıf), kılıç ustasının tek kılıcı gibi olan..."

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْأَنْدَادَ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا فِي الدُّنْيَا تَضِلُّ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَنْقَطِعُ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهَا مِنَ الصِّلَاتِ فِي الدُّنْيَا، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ جِدًّا، كَقَوْلِهِ: وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٩ \ ٨٢] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [٢٩ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ [٢٦ \ ٩٢، ٩٣] ، وَقَوْلِهِ هُنَا: وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ [٦ \ ٩٤] .

Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.” [En'âm, 6/94] buyruğunda; dünyada taptıkları putların kıyamet günü onlardan kaybolup gideceği ve dünyada aralarında bulunan bütün bağların kopacağı zikredilmiştir. Bu anlam pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “İnsanlar toplandığı zaman, onlar kendilerine düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler.” [Ahkāf, 46/6], { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Hayır! Onların ibadetlerini inkâr edecekler ve kendilerine hasım olacaklardır.” [Meryem, 19/82], { إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } “Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet okuyacaksınız. Barınağınız ateştir ve yardımcılarınız da yoktur.” [Ankebût, 29/25], { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ } “Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?” [Şuarâ, 26/92-93] ve buradaki: { وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “...iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi yanınızda görmüyoruz...” [En'âm, 6/94].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلَ اللَّيَلَ سَكَنًا، أَيْ: مُظْلِمًا سَاجِيًا لِيَسْكُنَ فِيهِ الْخَلْقُ ; فَيَسْتَرِيحُوا مِنْ تَعَبِ الْكَدِّ بِالنَّهَارِ، كَمَا بَيَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا [١٠ \ ٦٧] ، وَقَوْلُهُ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [٢٨ \ ٧١، ٧٢، ٧٣] ، وَقَوْلُهُ: لِتَسْكُنُوا فِيهِ يَعْنِي: اللَّيْلَ، وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ يَعْنِي: بِالنَّهَارِ، وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ الْآيَةَ [٤١ \ ٣٧] .

Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا } “...ve geceyi bir dinlenme zamanı kıldı...” [En'âm, 6/96] buyruğu; yani yaratılanlar onda sükûn bulsun, gündüzün çalışma yorgunluğundan dinlensinler diye karanlık ve dingin kıldı demektir. Nitekim bunu Allah Teâlâ'nın şu buyrukları açıklamaktadır: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا } “O, içinde dinlenesiniz diye geceyi, [çalışmanız için de] aydınlık olarak gündüzü sizin için yaratandır.” [Yûnus, 10/67], { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' O, rahmetinden ötürü, içinde dinlenesiniz ve lütfundan [rızık] arayasınız diye sizin için geceyi ve gündüzü var etti.” [Kasas, 28/71-73]. Buradaki { لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “...içinde dinlenesiniz...” gece için, { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “...ve lütfundan arayasınız...” ise gündüz içindir. Ve: { وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ } “Gece ve gündüz O'nun ayetlerindendir...” [Fussilet, 41/37].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، ظَاهِرُ هَذِهِ

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır...” buyruğunun zahirine göre;

الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ حِكْمَةَ خَلْقِ النُّجُومِ هِيَ الِاهْتِدَاءُ بِهَا فَقَطْ، كَقَوْلِهِ: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ [١٦ \ ١٦] ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ لَهَا حِكْمَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ غَيْرَ الِاهْتِدَاءِ بِهَا؛ وَهُمَا تَزْيِينُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَرَجْمُ الشَّيَاطِينِ بِهَا، كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ الْآيَةَ [٦٧ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ [٣٧ \ ٦، ٧، ٨، ٩، ١٠] ، وَقَوْلِهِ: وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ [٤١ \ ١٢] .

bu yüce ayette yıldızların yaratılış hikmeti, { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “...yıldızlarla da onlar yollarını bulurlar.” [Nahl, 16/16] buyruğunda olduğu gibi yalnızca onlarla yol bulmaktır. Fakat Allah Teâlâ başka yerlerde, yol bulmanın dışında yıldızların iki hikmetinin daha olduğunu açıklamıştır; bunlar da dünya semasını süslemek ve şeytanların onlarla taşlanmasıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ } “Andolsun biz, en yakın göğü kandillerle donattık ve onları şeytanlar için taşlamalar kıldık...” [Mülk, 67/5], { إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ } “Şüphesiz biz en yakın göğü bir zinetle, yıldızlarla süsledik. Ve onu her inatçı şeytandan koruduk. Onlar Mele-i A‘lâ’yı dinleyemezler ve her taraftan kovulmak üzere taşlanırlar. Onlar için sürekli bir azap vardır. Ancak kim bir söz kapıp kaçacak olursa, hemen onu delen ve yakan bir alev (şihâb) takip eder.” [Sâffât, 37/6-10] ve: { وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “...Ve en yakın göğü kandillerle donattık ve koruduk. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.” [Fussilet, 41/12].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ إِنْشَائِهِمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ كَيْفِيَّتَهُ أَنَّهُ خَلَقَ مِنْ تِلْكَ الْوَاحِدَةِ الَّتِي هِيَ آدَمُ زَوْجُهَا حَوَّاءَ، وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً [٤ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٨٩] .

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ } “O, sizi tek bir candan var edendir; sonra bir yerleşme yeri...” [En'âm, 6/98] ayetinde, onların tek bir nefisten nasıl var edildikleri açıklanmamış; ancak başka yerlerde bunun keyfiyetinin, o tek nefis olan Âdem'den eşi Havva'yı yaratması ve her ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yayması şeklinde olduğunu açıklamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden ve ikisinden pek çok erkek ve kadın üreten Rabbinizden sakının...” [Nisâ, 4/1] ve: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle sükûn bulsun diye ondan eşini var eden O'dur...” [A'râf, 7/189].

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ الْآيَةَ، أَشَارَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ إِلَى أَنَّ نَفْيَ الْإِدْرَاكِ الْمَذْكُورِ هُنَا لَا يَقْتَضِي نَفْيَ مُطْلَقِ الرُّؤْيَةِ، كَقَوْلِهِ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ [٧٥ \ ٢٢، ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ [١٠ \ ٢٦] ، وَالْحُسْنَى الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ، وَقَوْلِهِ: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [٨٣ \ ١٥] ، يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسُوا مَحْجُوبِينَ عَنْهُ، وَهُوَ كَذَلِكَ.

Allah Teâlâ'nın: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez (kuşatamaz)...” [En'âm, 6/103] ayetinde geçen idrakin nefyi, başka yerlerde işaret edildiği üzere mutlak rü'yetin (görmenin) nefyini gerektirmez. Nitekim şöyle buyrulmuştur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar; Rablerine bakarlar.” [Kıyâme, 75/22-23] ve: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli (el-hüsnâ) ve bir de fazlası (ziyâde) vardır...” [Yûnus, 10/26]. Burada el-Hüsnâ cennet, ziyâde ise Allah'ın Kerîm vechine bakmaktır. { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır! Doğrusu onlar o gün Rablerinden kesinlikle perdelenmişlerdir.” [Mutaffifîn, 83/15] buyruğundan ise müminlerin O'ndan perdelenmiş olmadıkları anlaşılmaktadır; hakikat de böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ الْآيَةَ، يَعْنِي لِيَزْعُمُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِنَّمَا تَعَلَّمَ هَذَا الْقُرْآنَ بِالدَّرْسِ وَالتَّعْلِيمِ مِنْ غَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا زَعَمَ كُفَّارُ مَكَّةَ أَنَّهُ ﷺ تَعَلَّمَ هَذَا الْقُرْآنَ مِنْ جَبْرٍ وَيَسَارٍ، وَكَانَا غُلَامَيْنِ نَصْرَانِيَّيْنِ بِمَكَّةَ، وَقَدْ أَوْضَحَ اللَّهُ تَعَالَى بُطْلَانَ افْتِرَائِهِمْ هَذَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ [١٦ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ: فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ سَأُصْلِيهِ سَقَرَ [٧٤ \ ٢٤، ٢٥، ٢٦] ، وَمَعْنَى يُؤْثَرُ: يَرْوِيهِ مُحَمَّدٌ ﷺ عَنْ غَيْرِهِ فِي زَعْمِهِمُ الْبَاطِلِ، وَقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “...ve onlar: 'Sen ders almışsın/okumuşsun' desinler diye...” [En'âm, 6/105] buyruğu; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu Kur'an'ı Ehl-i Kitap'tan bir başkasından ders alarak ve öğrenerek öğrendiğini iddia etsinler diyedir. Nitekim Mekke kâfirleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu Kur'an'ı Mekke'deki iki Hristiyan köle olan Cebr ve Yesâr'dan öğrendiğini iddia etmişlerdi. Allah Teâlâ pek çok ayette onların bu iftiralarının bâtıllığını açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “Andolsun biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir.'” [Nahl, 16/103] ve: { فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ سَأُصْلِيهِ سَقَرَ } “Dedi ki: 'Bu, nakledilegelen bir büyüden başkası değildir. Bu, insan sözünden başkası değildir.' Onu Sekar'a (cehenneme) sokacağım!” [Müddessir, 74/24-26]. Âyetteki { يُؤْثَرُ } (nakledilegelen) kelimesinin anlamı: Onların bâtıl iddialarına göre Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu başkasından rivayet edip aktardığıdır. Ve O'nun şu buyruğu:

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٢٥ \ ٤، ٥، ٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “İnkâr edenler: 'Bu, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir; bu hususta başka bir topluluk da ona yardım etmiştir' dediler. Böylece onlar haksızlığa ve yalana başvurdular. Ve dediler ki: 'Bu, öncekilerin masallarıdır; onu yazdırmıştır da sabah akşam kendisine okunmaktadır.' De ki: 'Onu göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen indirmiştir...'” [Furkān, 25/4-6] ve benzeri ayetler.

وَفِي قَوْلِهِ: دَرَسْتَ [٦ \ ١٠٥] ، ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ سَبْعِيَّاتٍ:

{ دَرَسْتَ } [En'âm, 6/105] lafzında yedi sahih kıraat imamına ait üç kıraat vardır:

قَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عُمَرَ دَارَسْتَ بِأَلِفٍ بَعْدِ الدَّالِ مَعَ إِسْكَانِ السِّينِ وَفَتْحِ التَّاءِ مِنَ الْمُفَاعَلَةِ بِمَعْنَى: دَارَسْتَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَدَارَسُوكَ حَتَّى حَصَّلْتَ هَذَا الْعِلْمَ.

İbn Kesîr ve Ebû Amr, dâl harfinden sonra elif ile, sîn'in sükûnu ve tâ'nın fethasıyla müfâale babından "dâraste" (دَارَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı: "Sen bu ilmi elde edinceye kadar Ehl-i Kitap ile karşılıklı ders yaptın, onlar sana sen onlara ders verdin" demektir.

وَقَرَأَهُ بَقِيَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ ابْنِ عَامِرٍ: دَرَسْتَ بِإِسْقَاطِ الْأَلِفِ، مَعَ إِسْكَانِ السِّينِ وَفَتْحِ التَّاءِ أَيْضًا، بِمَعْنَى دَرَسْتَ هَذَا عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعَلَّمْتَهُ مِنْهُمْ.

İbn Âmir dışındaki yedi kıraat imamının geri kalanı ise elifi hazfederek, yine sîn'in sükûnu ve tâ'nın fethasıyla "deraste" (دَرَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı: "Bunu Ehl-i Kitap'tan ders aldın ve nihayet onlardan öğrendin" demektir.

وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ: دَرَسْتَ بِفَتْحِ الدَّالِ وَالرَّاءِ وَالسِّينِ وَإِسْكَانِ التَّاءِ عَلَى أَنَّهَا تَاءُ التَّأْنِيثِ، وَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ [٦ \ ١٠٥] .

İbn Âmir ise dâl, râ ve sîn harflerinin fethası ve tâ'nın müenneslik tâ'sı olarak sükûnuyla "deraset" (دَرَسَتْ) şeklinde okumuştur. Bu durumda fail, { وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ } “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz...” [En'âm, 6/105] buyruğunda zikredilen ayetlere dönen zamirdir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ أَنَّ الْمَعْنَى: وَلِئَلَّا يَقُولُوا انْقَطَعَتْ وَانْمَحَتْ، وَلَيْسَ يَأْتِي مُحَمَّدٌ ﷺ بِغَيْرِهَا. اهـ.

Kurtubî şöyle demiştir: "İbn Âmir'in kıraati hakkında söylenen en güzel açıklama, mananın: '[Ayetler] eskiyip silindi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem artık bunlardan başkasını getiremez' demesinler diye' şeklinde olmasıdır."

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ، الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُضْمَرٍ، أَيْ: نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ، وَقِيلَ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ صَرَفْنَاهَا.

Kurtubî şöyle demiştir: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } [ifadesindeki] vâv, gizli bir ifadeye atıftır; yani: Delil ortaya konsun ve onlar "Sen ders aldın/okudun" desinler diye ayetleri türlü türlü açıklıyoruz. Şöyle de denilmiştir: Onlar "Sen ders aldın" desinler diye Biz o ayetleri açıkladık.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَمَعْنَاهُمَا آيِلٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَيَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ دَالَّةٍ عَلَى أَنَّهُ يُبَيِّنُ الْحَقَّ وَاضِحًا فِي هَذِهِ الْكِتَابِ، لِيَهْدِيَ بِهِ قَوْمًا، وَيَجْعَلَهُ حُجَّةً عَلَى آخَرِينَ، كَقَوْلِهِ: لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا [١٩ \ ٩٧] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى [٤١ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ: لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ [٧٤ \ ٣١] ، كَمَا قَالَ هُنَا: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ، فَالْأَشْقِيَاءُ يَقُولُونَ: تَعَلَّمْتَهُ مِنَ الْبَشَرِ بِالدِّرَاسَةِ، وَأَهْلُ الْعِلْمِ وَالسُّعَدَاءُ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Her iki görüşün anlamı da tek bir noktaya varmaktadır. Kur'an'da yer alan birçok ayet de buna tanıklık etmektedir; bu ayetler, Allah'ın bu Kitap'ta hakkı açıkça bildirdiğini, bununla bir topluluğu hidayete erdirirken diğerleri aleyhine bir delil kıldığını göstermektedir. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا } “...Onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu uyarasın diye...” [Meryem, 19/97]; ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür.'” [Fussilet, 41/44]; ve şöyle buyurmuştur: { لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “...Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsinler, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesinler; kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler de 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler diye. İşte Allah, dilediğini böylece saptırır, dilediğini de hidayete erdirir...” [Müddessir, 74/31]. Tıpkı burada buyurduğu gibi: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “...Ve onlar 'Sen ders almışsın' desinler diye, Biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım diye [ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz].” [En'âm, 6/105]. Bedbahtlar (inkârcılar): "Bunu bir insandan ders alarak öğrendin" derler; ilim ehli olan bahtiyarlar ise onun şüphe götürmez bir hak olduğunu bilirler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلَنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ الْآيَةَ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي

Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ جَعَلَنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “İşte böylece Biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık...” [En'âm, 6/112] ayeti; Yüce Allah bu

هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ جَعَلَ لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا، وَبَيَّنَ هُنَا أَنَّ أَعْدَاءَ الْأَنْبِيَاءِ هُمْ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ أَعْدَاءَ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ [٢٥ \ ٣١] ; فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُجْرِمِينَ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مِنَ الْإِنْسِ شَيَاطِينَ، وَصَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ١٤] ، وَقَدْ جَاءَ الْخَبَرُ بِذَلِكَ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ عِنْدَ الْإِمَامِ أَحْمَدَ وَغَيْرِهِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ مُتَمَرِّدٍ شَيْطَانًا، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْجِنِّ أَوْ مِنَ الْإِنْسِ كَمَا ذَكَرْنَا، أَوْ مِنْ غَيْرِهِمَا، وَفِي الْحَدِيثِ: «الْكَلْبُ الْأَسْوَدُ شَيْطَانٌ» ، وَقَوْلُهُ: شَيَاطِينُ، بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: عَدُوًّا، أَوْ مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِـ «جَعَلْنَا» ، وَالثَّانِي: «عَدُوًّا» ، أَيْ: جَعَلْنَا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ عَدُوًّا.

yüce ayette her peygambere bir düşman kıldığını zikretmiş ve burada peygamberlerin düşmanlarının insan ve cin şeytanları olduğunu açıklamıştır. Başka bir yerde ise peygamberlerin düşmanlarının suçlulardan (mücrimlerden) olduğunu açıkça belirtmiştir ki o da şu buyruğudur: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte böylece Biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık...” [Furkān, 25/31]. Bu da göstermektedir ki suçlulardan (mücrimlerden) maksat, insan ve cin şeytanlarıdır. Yine bu ayette insanlardan da şeytanların bulunduğunu zikretmiş ve şu buyruğunda bunu açıkça ifade etmiştir: { وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } “...Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz sizinle beraberiz' derler...” [Bakara, 2/14]. Nitekim İmam Ahmed ve diğerlerinin rivayet ettiği Ebû Zer hadisinde bu husus merfû olarak nakledilmiştir. Araplar her haddi aşan ve isyankâr varlığa şeytan adını verirler; ister bahsettiğimiz gibi cinlerden veya insanlardan olsun, isterse bunların dışından olsun. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Kara köpek bir şeytandır.» Ayetteki { شَيَاطِينَ } lafzı, { عَدُوًّا } lafzından bedeldir veya { جَعَلْنَا } fiilinin birinci mef‘ûlüdür; ikincisi ise { عَدُوًّا } kelimesidir; yani: "İnsan ve cin şeytanlarını düşman kıldık" demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِطَاعَةَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْأَرْضِ ضَلَالٌ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأَرْضِ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ، وَأَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، كَقَوْلِهِ: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ [١٣ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [١٢ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ [٣٧ \ ٧١] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar...” [En'âm, 6/116] ayeti; Yüce Allah bu yüce ayette yeryüzündekilerin çoğuna uymanın bir sapıklık olduğunu zikretmiş, başka yerlerde ise yeryüzündekilerin çoğunun mümin olmadığını ve bunun geçmiş ümmetlerde de böyle gerçekleştiğini açıklamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “...Fakat insanların çoğu iman etmezler.” [Ra'd, 13/1]; ve şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir.” [Yûsuf, 12/103]; ve şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce, evvelkilerin çoğu da sapmıştı.” [Sâffât, 37/71]; ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir.” [Şuarâ, 26/8] ve benzeri ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ الْآيَةَ، التَّحْقِيقُ أَنَّهُ فَصَّلَهُ لَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَيُّ شَيْءٍ يَمْنَعُكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مَا ذَكَّيْتُمْ، وَذَكَرْتُمْ عَلَيْهِ اسْمَ اللَّهِ؟ ، وَالْحَالُ أَنَّ اللَّهَ فَصَّلَ لَكُمُ الْمُحَرَّمَ أَكْلُهُ عَلَيْكُمْ فِي قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] ، وَلَيْسَ هَذَا مِنْهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “...Oysa O, size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamıştır...” [En'âm, 6/119] ayeti; Doğru olan tahkik şudur ki Allah bunu onlara şu buyruğuyla açıklamıştır: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak leş olması müstesna...'” [En'âm, 6/145]. Ayetin anlamı şudur: Allah, { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde... bulamıyorum...'” [En'âm, 6/145] ayetinde size yenmesi haram olanları ayrıntılı olarak açıklamışken ve bu [boğazlanan hayvan] da onlardan değilken, usulünce kestiğiniz ve üzerine Allah'ın adını andığınız şeylerden yemenize ne engel var?

وَمَا يَزْعُمُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّهُ فَصَّلَهُ لَهُمْ بِقَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ الْآيَةَ [٥ \ ٣] ، فَهُوَ غَلَطٌ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ مِنْ سُورَةِ الْمَائِدَةِ، وَهِيَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ بِالْمَدِينَةِ، وَقَوْلُهُ: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ [١١٩] ، مِنْ سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهِيَ مَكِّيَّةٌ، فَالْحَقُّ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müfessirlerin çoğunun iddia ettiği, Allah'ın bunu onlara: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı...” [Mâide, 5/3] ayetiyle açıkladığı yönündeki görüş ise hatalıdır; çünkü Allah Teâlâ'nın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } buyruğu Mâide Suresi'ndendir ve o, Medine'de Kur'an'dan en son inenlerdendir. { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } buyruğu ise Mekkî olan En'âm Suresi'ndendir. Dolayısıyla hak olan bizim zikrettiğimizdir; ilim ise Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا الْآيَةَ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَعَلَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ الْمُجْرِمِينَ مِنْهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا،

Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا } “Böylece her memlekette, orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkâr ileri gelenlerini baş kıldık...” [En'âm, 6/123] ayeti; Yüce Allah bu kerim ayette, her memlekette orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın suçlularının ileri gelenlerini kıldığını zikretmiş,

وَلَمْ يُبَيِّنِ الْمُرَادَ بِالْأَكَابِرِ هُنَا، وَلَا كَيْفِيَّةَ مَكْرِهِمْ، وَبَيَّنَ جَمِيعَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: فَبَيَّنَ أَنَّ مُجْرِمِيهَا الْأَكَابِرَ هُمْ أَهْلُ التَّرَفِ، وَالنِّعْمَةِ فِي الدُّنْيَا، بِقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ [٣٤ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ: وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ [٤٣ \ ٢٣] . وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

fakat burada "ileri gelenler" (ekâbir) ile ne kastedildiğini ve onların tuzaklarının mahiyetini açıklamamıştır. Bütün bunları başka yerlerde açıklamıştır: Memleketlerin ileri gelen suçlularının, dünyada refah ve nimet içinde yüzenler olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler.” [Sebe', 34/34]; ve şu buyruğuyla: { وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “İşte böylece, senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk, biz de onların izlerine uyuyoruz' dediler.” [Zuhruf, 43/23] ve benzeri ayetler.

وَبَيَّنَ أَنَّ مَكْرَ الْأَكَابِرِ الْمَذْكُورَ: هُوَ أَمْرُهُمْ بِالْكُفْرِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَجَعْلِ الْأَنْدَادِ لَهُ بِقَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا [٣٤ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ الْآيَةَ [٧١ \ ٢٢، ٢٣] .

Zikredilen o ileri gelenlerin tuzağının ise, Allah Teâlâ'yı inkâr etmeyi ve O'na ortaklar koşmayı emretmeleri olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağıydı! Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz' derler...” [Sebe', 34/33]; ve şu buyruğuyla: { وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ } “Büyük bir tuzak kurdular ve dediler ki: 'Sakın ilahlarınızı bırakmayın...'” [Nûh, 71/22-23].

وَأَظْهَرُ أَوْجُهِ الْإِعْرَابِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ عِنْدِي اثْنَانِ:

Ayet hakkında zikredilen irap vecihlerinden bana göre en açık olanı ikidir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَكَابِرَ مُضَافٌ إِلَى مُجْرِمِيهَا، وَهُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِجَعَلَ الَّتِي بِمَعْنَى صَيَّرَ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي هُوَ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ، أَعْنِي فِي كُلِّ قَرْيَةٍ.

Birincisi: { أَكَابِرَ } kelimesi { مُجْرِمِيهَا } kelimesine muzaftır ve dönüştürmek manasındaki { جَعَلَ } fiilinin birinci mef‘ûlüdür; ikinci mef‘ûl ise car-mecrurdur, yani { فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } ifadesidir.

وَالثَّانِي: أَنَّ مُجْرِمِيهَا مَفْعُولٌ أَوَّلُ، وَأَكَابِرَ مَفْعُولٌ ثَانٍ، أَيْ: جَعَلْنَا مُجْرِمِيهَا أَكَابِرَهَا، وَالْأَكَابِرُ جَمْعُ الْأَكْبَرِ.

İkincisi: { مُجْرِمِيهَا } kelimesi birinci mef‘ûl, { أَكَابِرَ } kelimesi ise ikinci mef‘ûldür; yani: "Oranın suçlularını ileri gelenleri kıldık" demektir. "Ekâbir" ise "ekber" kelimesinin çoğuludur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ، يَعْنُونَ أَنَّهُمْ لَنْ يُؤْمِنُوا حَتَّى يَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالرِّسَالَةِ، كَمَا أَتَتِ الرُّسُلَ، كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا الْآيَةَ [٢٥ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا الْآيَةَ [١٧ \ ٩٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler...” [En'âm, 6/124] ayeti; peygamberlere geldiği gibi melekler kendilerine de peygamberlikle gelmedikçe asla iman etmeyeceklerini kastetmektedirler. Nitekim Allah Teâlâ bunu başka ayetlerde açıklamıştır; örneğin şu buyruğu gibi: { وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?' dediler...” [Furkān, 25/21]; ve şu buyruğu gibi: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا } “...Veya Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe...” [İsrâ, 17/92] ve benzeri ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ الْآيَةَ.

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslâm'a açar...” [En'âm, 6/125] ayeti.

جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، فَقِيلَ: كَيْفَ يُشْرَحُ صَدْرُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ ﷺ قَالَ: «نُورٌ يُقْذَفُ فِيهِ، فَيَنْشَرِحُ لَهُ، وَيَنْفَسِحُ» ، قَالُوا: فَهَلْ لِذَلِكَ مِنْ أَمَارَةٍ يُعْرَفُ بِهَا؟ قَالَ: «الْإِنَابَةُ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ، وَالتَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ، وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ لِقَاءِ الْمَوْتِ» ، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [٣٩ \ ٢٢] .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, kendisine bu yüce ayet hakkında sorulup: "Ey Allah'ın Resulü! Göğsü nasıl açılır?" denildi. O da şöyle buyurdu: «Onun içine bir nur atılır, böylece [göğsü] ona açılır ve genişler.» Sahabiler: "Bunun tanınacağı bir alameti var mıdır?" dediler. Buyurdu ki: «Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır.» Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet etmektedir: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “Allah'ın göğsünü İslâm'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi mühürlü kimse gibi midir]?” [Zümer, 39/22].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ الْآيَةَ.

Allah Teâlâ'nın: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size... peygamberler gelmedi mi?” [En'âm, 6/130] ayeti.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالرُّسُلِ مِنَ الْجِنِّ نُذُرُهُمُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ كَلَامَ الرُّسُلِ، فَيُبَلِّغُونَهُ إِلَى قَوْمِهِمْ ; وَيَشْهَدُ لِهَذَا أَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ أَنَّهُمْ مُنْذِرُونَ لِقَوْمِهِمْ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ [٤٦ \ ٢٩] .

Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Cinlerden olan elçilerden maksat, peygamberlerin sözlerini işitip kendi kavimlerine tebliğ eden uyarıcılarıdır. Nitekim Allah'ın şu buyruğunda onların kavimlerini uyarıcı olduklarını zikretmesi buna tanıklık etmektedir: { وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlemek üzere sana yöneltmiştik. Ona hazır bulunduklarında: 'Susun, dinleyin!' dediler. [Okuma] bitirilince de kavimlerine birer uyarıcı olarak döndüler.” [Ahkāf, 46/29].

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: رُسُلٌ مِنْكُمْ [٦ \ ١٣٠] أَيْ: مِنْ مَجْمُوعِكُمُ الصَّادِقِ بِخُصُوصِ الْإِنْسِ ; لِأَنَّهُ لَا رُسُلَ مِنَ الْجِنِّ، وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الْقُرْآنَ رُبَّمَا أُطْلِقَ فِيهِ الْمَجْمُوعُ مُرَادًا بَعْضُهُ، كَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا [٧١ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا [٩١ \ ١٤] ، مَعَ أَنَّ الْعَاقِرَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ [٥٤ \ ٢٩] . وَاعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ وَغَيْرُهُ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ [٥٥ \ ٢٢] يُرَادُ بِهِ الْبَحْرُ الْمِلْحُ خَاصَّةً دُونَ الْعَذْبِ غَلَطٌ كَبِيرٌ، لَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِهِ ; لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ مُخَالَفَةً صَرِيحَةً لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ الْبَحْرَيْنِ الْمِلْحَ وَالْعَذْبَ بِقَوْلِهِ: وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ [٣٥ \ ١٢] ، ثُمَّ صَرَّحَ بِاسْتِخْرَاجِ اللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ مِنْهَا جَمِيعًا بِقَوْلِهِ: وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا، وَالْحِلْيَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ، فَقَصْرُهُ عَلَى الْمِلْحِ مُنَاقِضٌ لِلْآيَةِ صَرِيحًا، كَمَا تَرَى.

Bazı ilim adamları ise şöyle demiştir: { رُسُلٌ مِنْكُمْ } “...İçinizden peygamberler...” [En'âm, 6/130] ifadesi; özellikle insanlara hamledilerek sizin toplamınızdan demektir; çünkü cinlerden peygamber yoktur. Kur'an'da bazen bütün zikredilip parçanın kastedilmesinin bir örneği olması da bu görüşe destek sağlar; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا } “...Ve Ay'ı onların içinde bir nur kıldı...” [Nûh, 71/16]; ve şöyle buyurmuştur: { فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا } “Fakat onu yalanladılar ve deveyi boğazladılar...” [Şems, 91/14]; oysa deveyi boğazlayan içlerinden tek bir kişidir; nitekim bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar, o da [kılıcını] kaptı ve [deveyi] kesti.” [Kamer, 54/29]. Bil ki, Hâfız İbn Kesîr rahimehullâh ve diğer önde gelen bazı âlimlerin bu ayetin tefsirinde zikrettikleri; { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar.” [Rahmân, 55/22] ayetiyle tatlı su değil sadece tuzlu denizin kastedildiği yönündeki görüş büyük bir yanılgıdır ve bunu söylemek caiz değildir. Zira bu, Allah Teâlâ'nın kelamına açıkça aykırıdır; çünkü Allah tuzlu ve tatlı iki denizi zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ } “İki deniz bir olmaz; şu tatlıdır, susuzluğu keser, içimi kolaydır; şu da tuzludur, acıdır...” [Fâtır, 35/12]; ardından da her ikisinden de inci ve mercan çıkarıldığını açıkça belirterek şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “...Ve her birinden taze et yersiniz ve takınacağınız bir süs eşyası çıkarırsınız...” [Fâtır, 35/12]. Bahsi geçen süs eşyası ise inci ve mercandır. Dolayısıyla bunu yalnızca tuzlu suya hasretmek, gördüğün gibi ayetle açıkça çelişmektedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ، النَّفْيُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُنْصَبٌّ عَلَى الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُهْلِكُ قَوْمًا فِي حَالِ غَفْلَتِهِمْ، أَيْ عَدَمِ إِنْذَارِهِمْ، بَلْ لَا يُهْلِكُ أَحَدًا إِلَّا بَعْدَ الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ - عَلَيْهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ - كَمَا بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [٤ \ ١٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٌ [٣٥ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ [١٦ \ ٣٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ } “Bu, halkı habersizken Rabbinin memleketleri haksız yere helâk edici olmadığındandır.” [En'âm, 6/131] ayeti; Bu yüce ayetteki nefy (olumsuzluk), hâl cümlesine yöneliktir. Anlamı ise: Allah bir kavmi gaflet içindeyken, yani uyarılmamışlarken helâk etmez; bilakis peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- diliyle mazeretlerini ortadan kaldırıp uyarmadıkça hiç kimseyi helâk etmez. Nitekim bu manayı birçok ayette açıklamıştır; örneğin şu buyruğu gibi: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “...Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” [İsrâ, 17/15]; ve şu buyruğu gibi: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik] ki peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti (mazereti) olmasın...” [Nisâ, 4/165]; ve şu buyruğu gibi: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٌ } “...İçinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmayan hiçbir ümmet yoktur.” [Fâtır, 35/24]; ve şu buyruğu gibi: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun ki Biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir peygamber gönderdik...” [Nahl, 16/36] ve benzeri ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا، بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنْ تَفَاضُلَ دَرَجَاتِ الْعَامِلِينَ فِي الْآخِرَةِ أَكْبَرُ، وَأَنَّ تَفْضِيلَهَا أَعْظَمُ مِنْ دَرَجَاتِ أَهْلِ الدُّنْيَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا [١٧ \ ٢١] .

Allah Teâlâ'nın: { وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır...” [En'âm, 6/132] ayeti; başka bir yerde amelleri işleyenlerin ahiretteki derecelerinin üstünlüğünün daha büyük, fazilet derecelerinin dünya ehlinin derecelerinden daha yüce olduğunu açıklamıştır ki o da şu buyruğudur: { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } “Bak, onları birbirine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.” [İsrâ, 17/21].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ الْآيَةَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “...Hasat günü de onun hakkını verin...” [En'âm, 6/141] ayeti.

اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْحَقِّ الْمَذْكُورِ هُنَا، وَهَلْ هُوَ مَنْسُوخٌ أَوْ لَا؟ فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: هَذَا الْحَقُّ هُوَ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَطَاوُسٌ، وَالْحَسَنُ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَابْنُ الْحَنَفِيَّةِ، وَالضَّحَّاكُ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَمَالِكٌ، وَنَقَلَهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ، نَقَلَهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ أَنَسٍ وَسَعِيدٍ، وَغَيْرِهِمَا، وَنَقَلَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسٌ، وَالْحَسَنُ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَقَتَادَةُ، وَطَاوُسٌ، وَمُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ، وَالضَّحَّاكُ، وَابْنُ زَيْدٍ.

İlim adamları burada zikredilen "hak" ile neyin kastedildiği ve bunun neshedilip edilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup ilim adamı: "Bu hak, farz kılınan zekâttır" demiştir. Bunu söyleyenler arasında Enes b. Mâlik, İbn Abbâs, Tâvûs, Hasan[-ı Basrî], İbn Zeyd, İbnu'l-Hanefiyye, Dahhâk, Saîd b. el-Müseyyeb ve Mâlik yer almaktadır; Kurtubî bunu onlardan nakletmiştir. İbn Kesîr bunu Enes, Saîd ve diğerlerinden nakletmiş; İbn Cerîr ise İbn Abbâs, Enes, el-Hasan, Câbir b. Zeyd, Saîd b. el-Müseyyeb, Katâde, Tâvûs, Muhammed ibnu'l-Hanefiyye, ed-Dahhâk ve İbn Zeyd'den nakletmiştir.

وَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الزَّكَاةَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ يُعْطِي مَنْ حَضَرَ مِنَ الْمَسَاكِينِ يَوْمَ الْحَصَادِ الْقَبْضَةَ، وَالضِّغْثَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَحَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى الْوُجُوبِ، وَحَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى النَّدْبِ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَعَطَاءٌ، وَالْحَكَمُ، وَحَمَّادٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٌ: هُوَ حَقٌّ فِي الْمَالِ سِوَى الزَّكَاةِ، أَمَرَ اللَّهُ بِهِ نَدْبًا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَمُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ أَيْضًا، وَرَوَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنْهُ ﷺ قَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا حَصَدْتَ فَحَضَرَكَ الْمَسَاكِينُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنَ السُّنْبُلِ، وَإِذَا جَذَذْتَ فَأَلْقِ لَهُمْ مِنَ الشَّمَارِيخِ، وَإِذَا دَرَسْتَهُ وَذَرَيْتَهُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنْهُ، وَإِذَا عَرَفْتَ كَيْلَهُ فَأَخْرِجْ مِنْهُ زَكَاتَهُ.

Bir topluluk ise şöyle demiştir: "Bununla zekât kastedilmemiştir; aksine kastedilen, hasat günü hazır bulunan yoksullara bir avuç, bir demet ve benzeri şeylerin verilmesidir." Bunlardan bazıları bu emri vücûba (farziyete), bazıları ise mendubluğa hamletmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Ali b. el-Hüseyin, Atâ, el-Hakem, Hammâd, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid şöyle demişlerdir: "Bu, malda zekâtın dışında bulunan ve Allah'ın mendup olarak emrettiği bir haktır." Bu görüş İbn Ömer ve Muhammed ibnu'l-Hanefiyye'den de rivayet edilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî de bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: "Hasat ettiğinde yoksullar yanına gelirse onlara başaklardan at; hurmayı devşirdiğinde onlara hurma salkımlarından fırlat; onu dövüp savurduğunda onlara ondan ver; ölçeğini bildiğin zaman da onun zekâtını çıkar."

وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ حَقٌّ وَاجِبٌ غَيْرُ الزَّكَاةِ، وَهُوَ غَيْرُ مُحَدَّدٍ بِقَدْرٍ مُعَيَّنٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ عَطَاءٌ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ.

Bir grup da şöyle demiştir: "Bu, zekâtın dışında vacip bir haktır ve belirli bir miktarla sınırlandırılmamıştır." Bunu söyleyenler arasında Atâ da vardır; nitekim İbn Cerîr bunu ondan nakletmiştir.

وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِالزَّكَاةِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَعَزَاهُ الشَّوْكَانِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» لِجُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، وَأَيَّدَهُ بِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَآيَةُ الزَّكَاةِ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ.

Bir topluluk da: "Bu hüküm zekât ile neshedilmiştir" demiştir. İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiş, Şevkânî de «Tefsir»inde bunu cumhur ulemaya nispet etmiştir ve bu surenin Mekkî olduğu, zekât ayetinin ise hicretin ikinci yılında Medine'de indiği gerekçesiyle bu görüşü desteklemiştir.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: فِي الْقَوْلِ بِالنَّسْخِ نَظَرٌ ; لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ شَيْئًا وَاجِبًا فِي الْأَصْلِ، ثُمَّ إِنَّهُ فَصَّلَ بَيَانَهُ، وَبَيَّنَ مِقْدَارَ الْمُخْرَجِ وَكَمِّيَّتَهُ، قَالُوا: وَكَانَ هَذَا فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ.

İbn Kesîr şöyle demiştir: "Nesh görüşünde tutarsızlık/tereddüt vardır; zira bu esasında vacip olan bir şeydi, sonra Allah bunun açıklamasını ayrıntılı kıldı ve çıkarılacak payı ile miktarını beyan etti. Âlimler: 'Bu da hicretin ikinci yılındaydı' demişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir." İbn Kesîr'den [nakil] bitti.

وَمُرَادُهُ أَنَّ شَرْعَ الزَّكَاةِ بَيَانٌ لِهَذَا الْحَقِّ لَا نَسْخٌ لَهُ، وَمِمَّنْ رَوَى عَنْهُ الْقَوْلَ بِالنُّسَخِ ابْنُ

Onun maksadı, zekâtın teşri kılınmasının bu hakkı nesh değil, bir beyan olduğudur. Nesh görüşünü kendisinden rivayet edenler arasında İbn

عَبَّاسٍ، وَمُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ، وَالْحَسَنُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَطَاوُسٌ، وَأَبُو الشَّعْثَاءِ، وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، نَقَلَهُ عَنْهُمُ الشَّوْكَانِيُّ، وَالْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا وَنَقَلَهُ عَنِ السُّدِّيِّ وَعَطِيَّةَ، وَنَقَلَهُ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَإِبْرَاهِيمَ، وَالْحَسَنِ، وَالسُّدِّيِّ، وَعَطِيَّةَ، وَاسْتَدَلَّ ابْنُ جَرِيرٍ لِلنَّسْخِ بِالْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ زَكَاةَ الْحَرْثِ لَا تُؤْخَذُ إِلَّا بَعْدَ التَّذْرِيَةِ وَالتَّنْقِيَةِ، وَزَكَاةَ التَّمْرِ لَا تُؤْخَذُ إِلَّا بَعْدَ الْجِذَاذِ، فَدَلَّ عَلَى عَدَمِ الْأَخْذِ يَوْمَ الْحَصَادِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، أَوْ أَنَّهَا عَلَى سَبِيلِ النَّدْبِ، فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ.

Abbâs, Muhammed ibnu'l-Hanefiyye, el-Hasan, en-Nehaî, Tâvûs, Ebü'ş-Şa'sâ, Katâde, ed-Dahhâk ve İbn Cüreyc yer almaktadır; Şevkânî ve Kurtubî bunu onlardan nakletmiştir; ayrıca Süddî ve Atıyye'den de nakletmişlerdir. İbn Cerîr de bunu İbn Abbâs, İbnu'l-Hanefiyye, Saîd b. Cübeyr, İbrâhim, el-Hasan, es-Süddî ve Atıyye'den nakletmiştir. İbn Cerîr, ekin zekâtının ancak savurma ve temizleme işleminden sonra, hurma zekâtının ise ancak toplandıktan (cüzâz) sonra alınacağına dair icmayı nesh için delil getirmiştir; bu da hasat günü alınmadığını göstermektedir. Böylece ayetin neshedildiği veya mendubluk üzere olduğu anlaşılmış olup mesele açıktır.

وَعَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الزَّكَاةُ، فَقَدْ أُشِيرَ إِلَى أَنَّ هَذَا الْحَقَّ الْمَذْكُورَ هُوَ جُزْءُ الْمَالِ الْوَاجِبُ فِي النِّصَابِ فِي آيَاتِ الزَّكَاةِ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٦٧] ، وَبَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ يُحْتَاجُ هُنَا إِلَى بَيَانِ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ:

Bununla zekâtın kastedildiği görüşüne göre, zikredilen bu hakkın zekât ayetlerinde nisapta vacip olan mal payı olduğuna işaret edilmiştir ki o da şu buyrukta zikredilendir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temizlerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin...” [Bakara, 2/267]; sünnet de bunu açıklamıştır. Bunu bildiğine göre, burada üç şeyin açıklanmasına ihtiyaç duyulduğunu bil:

الْأَوَّلُ: تَعْيِينُ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ مِمَّا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ.

Birincisi: Yerin bitirdiği şeylerden zekâtın vacip olduğu maddelerin tayini.

الثَّانِي: تَعْيِينُ الْقَدْرِ الَّذِي تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ مِنْهُ.

İkincisi: Ondan zekâtın vacip olduğu miktarın (nisabın) tayini.

الثَّالِثُ: تَعْيِينُ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ فِيهِ وَسَنُبَيِّنُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ مُفَصَّلَةً.

Üçüncüsü: Çıkarılması vacip olan miktarın tayini. İnşallah bunları ayrıntılı olarak açıklayacağız.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ.

Öncelikle bil ki: Buğday, arpa, hurma ve kuru üzümde zekâtın vacip olduğu konusunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.

وَاخْتُلِفَ فِيمَا سِوَاهَا مِمَّا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ، فَقَالَ قَوْمٌ: لَا زَكَاةَ فِي غَيْرِهَا مِنْ جَمِيعِ مَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ، وَابْنِ سِيرِينَ، وَالشَّعْبِيِّ.

Yerin bitirdiği diğer mahsuller hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: "Yerin bitirdiği bütün mahsullerden bu sayılanların dışındakilerde zekât yoktur." Bu görüş Hasan[-ı Basrî], İbn Sîrîn ve Şa'bî'den rivayet edilmiştir.

وَقَالَ بِهِ مِنَ الْكُوفِيِّينَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ، وَابْنُ الْمُبَارَكِ، وَيَحْيَى بْنُ آدَمَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو عُبَيْدٍ.

Kûfelilerden İbn Ebî Leylâ, Sevrî, Hasan b. Sâlih, İbnu'l-Mübârek ve Yahyâ b. Âdem bu görüşü benimsemiş; Ebû Ubeyd de buna meyletmiştir.

وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي مُوسَى، فَإِنَّهُ كَانَ لَا يَأْخُذُ الزَّكَاةَ إِلَّا مِنَ الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، ذَكَرَهُ وَكِيعٌ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ.

Bu görüş Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen Ebû Mûsâ'dan rivayet edilmiştir ve bu Ebû Mûsâ'nın da mezhebidir; nitekim o sadece buğday, arpa, hurma ve kuru üzümden zekât alırdı. Kurtubî'nin onlardan naklettiği gibi Vekî‘ bunu Talha b. Yahyâ'dan, o Ebû Bürde'den, o da babasından rivayet etmiştir.

وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الزَّكَاةَ فِي الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وَالْعُشْرُ فِي التَّمْرِ

Bu görüş sahipleri Dârekutnî'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtı yalnızca buğday, arpa, hurma ve kuru üzümde koymuştur." Babasından, onun da dedesinden, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği bir rivayette ise şöyle buyurmuştur: «Öşür hurma,

وَالزَّبِيبِ وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ» ، وَعَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّمَا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الزَّكَاةَ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ: الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ» .

kuru üzüm, buğday ve arpadadır.» Mûsâ b. Talha'dan, onun da Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtı yalnızca şu dört şeyde koymuştur: Buğday, arpa, hurma ve kuru üzüm.»

وَعَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، وَمُعَاذٍ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَهُمَا إِلَى الْيَمَنِ يُعَلِّمَانِ النَّاسَ أَمْرَ دِينِهِمْ، فَأَمَرَهُمْ أَلَّا يَأْخُذُوا الصَّدَقَةَ إِلَّا مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ، الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ» ، رَوَاهَا كُلَّهَا الدَّارَقُطْنِيُّ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .

Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ ve Muâz'dan: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara dinlerinin hükümlerini öğretsinler diye ikisini Yemen'e göndermiş ve onlara zekâtı yalnızca bu dört şeyden; buğday, arpa, hurma ve kuru üzümden almalarını emretmiştir.» Bunların hepsini Dârekutnî rivayet etmiştir; İbn Kudâme bunu «el-Muğnî»de zikretmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَمَّا مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ مِنْ أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا سَنَّ الزَّكَاةَ فِي الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِسْنَادُهُ وَاهٍ ; لِأَنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَزْرَمِيِّ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» ، وَمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا سَنَّ الزَّكَاةَ فِي الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، قَالَ فِيهِ أَبُو زُرْعَةَ: مُوسَى عَنْ عُمَرَ مُرْسَلٌ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ أَيْضًا، وَمَا عَزَاهُ لِلدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، وَمُعَاذٍ، رَوَاهُ الْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْهُمَا.

Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Dârekutnî'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zekâtı yalnızca bahsi geçen dört şeyde koyduğuna dair rivayetin senedi zayıftır; çünkü bu, metrûk bir ravi olan Muhammed b. Ubeydillâh el-Arzemî'nin rivayetidir; bunu İbn Hacer «et-Telhîs»te söylemiştir. Dârekutnî'nin Mûsâ b. Talha kanalıyla Ömer'den rivayet ettiği, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zekâtı yalnızca zikredilen dört şeyde koyduğuna dair hadis hakkında ise Ebû Zür‘a: "Mûsâ'nın Ömer'den rivayeti mürseldir" demiştir; bunu da İbn Hacer zikretmiştir. Dârekutnî'ye nispet ettiği Ebû Bürde kanalıyla Ebû Mûsâ ve Muâz'dan gelen hadisi ise Hâkim ve Beyhakī, Ebû Bürde'den, o ikisinden rivayet etmişlerdir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: رُوَاتُهُ ثِقَاتٌ، وَهُوَ مُتَّصِلٌ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ أَيْضًا، وَقَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: تَجِبُ الزَّكَاةُ فِي كُلِّ مُقْتَاتٍ مُدَّخَرٍ، وَذَلِكَ عِنْدَهُ فِي ثِمَارِ الْأَشْجَارِ، إِنَّمَا هُوَ التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ فَقَطْ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِهِ وُجُوبُ الزَّكَاةِ فِي الزَّيْتُونِ، إِذَا بَلَغَ حَبُّهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ، وَلَكِنَّهَا تُخْرَجُ مِنْ زَيْتِهِ بَعْدَ الْعَصْرِ، فَيُخْرَجُ عُشْرُهُ أَوْ نِصْفُ عُشْرِهِ عَلَى مَا سَيَأْتِي، فَإِنْ لَمْ يَبْلُغْ حَبُّهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ، فَلَا زَكَاةَ عِنْدَهُ فِي زَيْتِهِ، وَحُكْمُ السِّمْسِمِ، وَبَزْرِ الْفُجْلِ الْأَحْمَرِ، وَالْقُرْطُمِ حُكْمُ الزَّيْتُونِ فِي مَشْهُورِ مَذْهَبِهِ، يُخْرَجُ مِنْ زَيْتِهَا إِنْ بَلَغَ حَبُّهَا النِّصَابَ.

Beyhakī şöyle demiştir: "Ravileri güvenilirdir ve senedi muttasıldır." Bunu da İbn Hacer söylemiştir. Mâlik ve mezhep arkadaşları ise şöyle demiştir: Zekât, temel gıda maddesi olup depolanabilen (idhar edilen) her şeyde vaciptir. Bu durum onun nezdinde ağaç meyvelerinden yalnızca hurma ve kuru üzümdür. Mezhebindeki meşhur görüşe göre zeytinde, tanesi beş veske ulaştığında zekât vaciptir; ancak zekâtı sıkıldıktan sonra yağından çıkarılır, böylece ileride geleceği üzere ya onda biri (öşür) yahut yirmide biri (nısf öşür) verilir. Eğer tanesi beş veske ulaşmazsa onun nezdinde yağından zekât gerekmez. Susam, kırmızı turp tohumu ve aspir tohumunun hükmü de mezhebindeki meşhur görüşe göre zeytin gibidir; taneleri nisaba ulaşırsa yağlarından zekât çıkarılır.

وَقَالَ اللَّخْمِيُّ: لَا يُضَمُّ زَيْتُ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ لِاخْتِلَافِ أَجْنَاسِهَا، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِهِ عَدَمُ وُجُوبِهَا فِي التِّينِ، وَأَوْجَبَهَا فِيهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بِمُقْتَضَى أُصُولِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَظُنُّ مَالِكًا مَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ التِّينَ يَيْبَسُ، وَيُقْتَاتُ، وَيُدَّخَرُ، وَلَوْ كَانَ يَعْلَمُ ذَلِكَ لَجَعَلَهُ كَالزَّبِيبِ، وَلَمَا عَدَّهُ مَعَ الْفَوَاكِهِ الَّتِي لَا تَيْبَسُ، وَلَا تُدَّخَرُ كَالرُّمَّانِ، وَالْفِرْسِكِ، وَالَّذِي تَجِبُ فِيهِ مِنَ الْحُبُوبِ عِنْدَهُ هُوَ مَا يُقْتَاتُ وَيُدَّخَرُ، وَذَلِكَ الْحِنْطَةُ، وَالشَّعِيرُ، وَالسُّلْتُ وَالْعَلَسُ، وَالدُّخْنُ، وَالذُّرَةُ، وَالْأَرُزُّ، وَالْعَدَسُ، وَالْجُلُبَّانُ، وَاللُّوبِيَا، وَالْجُلْجُلَانِ، وَالتُّرْمُسُ، وَالْفُولُ، وَالْحِمَّصُ، وَالْبَسِيلَةُ.

Lahmî şöyle demiştir: Türleri farklı olduğu için birinin yağı diğerine eklenmez. Mâlik'in mezhebindeki meşhur görüş incirde zekâtın vacip olmadığıdır; ancak mezhebinden bir grup, onun usulünün gereği olarak incirde de zekâtı vacip kılmıştır. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Sanırım Mâlik incirin kurutulduğunu, temel gıda yapıldığını ve depolandığını bilmiyordu. Eğer bunu bilseydi onu kuru üzüm gibi kılardı; nar ve şeftali gibi kurutulmayan ve depolanmayan meyvelerle bir saymazdı." Hububattan onun nezdinde zekâtı vacip olanlar ise temel gıda maddesi kılınan ve depolananlardır; bunlar da buğday, arpa, kaplıca/kabuksuz arpa (sült), kavuzlu buğday (alas), darı, mısır/akdarı, pirinç, mercimek, mürdümük, börülce, susam, acı bakla (türmüs), bakla, nohut ve bezelyedir.

وَمَشْهُورُ مَذْهَبِهِ أَنَّ الْكِرْسِنَّةَ لَا زَكَاةَ فِيهَا ; لِأَنَّهَا عَلَفٌ، وَعَنْ أَشْهَبَ وُجُوبُ الزَّكَاةِ فِيهَا، وَهِيَ مِنَ الْقَطَانِيِّ عَلَى مَشْهُورِ مَذْهَبِهِ فِي بَابِ الرِّبَا، دُونَ بَابِ الزَّكَاةِ.

Mezhebindeki meşhur görüşe göre burçakta (kürsenne) zekât yoktur; çünkü o bir hayvan yemidir. Eşheb'den ise onda zekâtın vacip olduğu rivayet edilmiştir. O, Mâlik'in mezhebindeki meşhur görüşe göre zekât babında değil, faiz babında bakliyattandır.

وَقِيلَ هِيَ الْبَسِيلَةُ، وَجَمِيعُ أَنْوَاعِ الْقَطَانِيِّ عِنْدَ مَالِكٍ جِنْسٌ وَاحِدٌ فِي الزَّكَاةِ، فَلَوْ حَصَدَ وَسْقًا مِنْ فُولٍ، وَوَسْقًا مِنْ حِمَّصٍ، وَآخَرَ مِنْ عَدَسٍ، وَآخَرَ مِنْ جُلُبَّانٍ، وَآخَرَ مَنْ لُوبِيَا، وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَضُمَّ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ، وَيُخْرِجَ الزَّكَاةَ مِنْهَا كُلُّ وَاحِدٍ بِحَسَبِهِ، وَكَذَلِكَ يُضَمُّ عِنْدَهُ الْقَمْحُ، وَالشَّعِيرُ، وَالسُّلْتُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، كَالصِّنْفِ الْوَاحِدِ، وَتُخْرَجُ الزَّكَاةُ مِنْهَا كُلٌّ بِحَسَبِهِ، وَلَا يُضَمُّ عِنْدَهُ تَمْرٌ إِلَى زَبِيبٍ، وَلَا حِنْطَةٌ إِلَى قُطْنِيَّةٍ، وَلَا تَمْرٍ إِلَى حِنْطَةٍ، وَلَا أَيُّ جِنْسٍ إِلَى جِنْسٍ آخَرَ، غَيْرَ مَا ذَكَرْنَا عَنْهُ ضَمَّهُ لِتَقَارُبِ الْمَنْفَعَةِ فِيهِ عِنْدَهُ، وَالنَّوْعُ الْوَاحِدُ، كَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، وَالْحِنْطَةِ يُضَمُّ بَعْضُ أَنْوَاعِهِ إِلَى بَعْضٍ كَصَيْحَانِيٍّ، وَبَرْنِيٍّ، وَسَمْرَاءَ، وَمَحْمُولَةٍ، وَزَبِيبٍ أَسْوَدَ، وَزَبِيبٍ أَحْمَرَ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Onun bezelye olduğu da söylenmiştir. Mâlik nezdinde bakliyat türlerinin tamamı zekâtta tek bir cinstir; dolayısıyla bir kimse bir vesk bakla, bir vesk nohut, bir vesk mercimek, bir vesk mürdümük ve bir vesk börülce hasat etse, bunları birbirine eklemesi ve her birinden kendi oranına göre zekâtını çıkarması vacip olur. Aynı şekilde onun nezdinde buğday, arpa ve kabuksuz arpa (sült) da tek bir çeşit gibi birbirine eklenir ve her birinden kendi oranına göre zekât çıkarılır. Ancak onun nezdinde hurma kuru üzüme, buğday bakliyata, hurma buğdaya veya -faydalarının birbirine yakınlığı sebebiyle birbirine ekleneceğini naklettiğimiz durumlar hariç- hiçbir cins başka bir cinse eklenmez. Hurma, kuru üzüm ve buğday gibi aynı cinsin çeşitleri ise, sayhânî ve bernî [hurması], semrâ ve mahmûle [buğdayı], siyah kuru üzüm ve kırmızı kuru üzüm gibi, birbirine eklenir.

وَلَا زَكَاةَ عِنْدَ مَالِكٍ ﵀ فِي شَيْءٍ مِنَ الْفَوَاكِهِ غَيْرَ مَا ذَكَرْنَا، كَالرُّمَّانِ - وَالتُّفَّاحِ - وَالْخَوْخِ وَالْإِجَّاصِ، وَالْكُمَّثْرَى، وَاللَّوْزِ، وَالْجَوْزِ، وَالْجِلَّوْزِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ كَمَا لَا زَكَاةَ عِنْدَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْخُضْرَاوَاتِ، قَالَ فِي «الْمُوَطَّإِ» : السُّنَّةُ الَّتِي لَا اخْتِلَافَ فِيهَا عِنْدَنَا، وَالَّذِي سَمِعْتُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْفَوَاكِهِ كُلِّهَا صَدَقَةٌ، الرُّمَّانُ، وَالْفِرْسِكُ، وَالتِّينُ، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، وَمَا لَمْ يُشْبِهْهُ إِذَا كَانَ مِنَ الْفَوَاكِهِ.

Mâlik rahimehullâh nezdinde, zikrettiklerimiz dışında kalan nar, elma, şeftali, erik, armut, badem, ceviz, fındık ve benzeri meyvelerin hiçbirinde zekât yoktur; tıpkı onun nezdinde sebzelerin hiçbirinde zekât olmadığı gibi. «el-Muvatta»da şöyle demiştir: "Bizde ihtilaf bulunmayan sünnet ve ilim ehlinden duyduğum hüküm şudur: Nar, şeftali (fırsek), incir ve benzeri olsun veya benzemesin, meyvelerden olan hiçbir şeyde sadaka (zekât) yoktur."

قَالَ: وَلَا فِي الْقَضْبِ، وَلَا فِي الْبُقُولِ كُلِّهَا صَدَقَةٌ، وَلَا فِي أَثْمَانِهَا إِذَا بِيعَتْ صَدَقَةٌ، حَتَّى يَحُولَ عَلَى أَثْمَانِهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمِ بَيْعِهَا، وَيَقْبِضُ صَاحِبُهَا ثَمَنَهَا وَهُوَ نِصَابٌ. اهـ.

Şöyle demiştir: "Yonca (kadb) ve sebzelerin hiçbirinde zekât yoktur; satıldıkları takdirde bedellerinde de, satıldıkları günden itibaren bedelleri üzerinden bir yıl geçmedikçe ve sahibi de nisap miktarındaki bedeli kabzetmedikçe zekât yoktur." [Muvatta'dan nakil] bitti.

وَالْفِرْسِكُ: بِكَسْرِ الْفَاءِ وَالسِّينِ بَيْنَهَا رَاءٌ سَاكِنَةٌ آخِرُهُ كَافٌ - الْخَوْخُ، وَهِيَ لُغَةٌ يَمَانِيَةٌ، وَقِيلَ: نَوْعٌ مِثْلُهُ فِي الْقَدْرِ، وَهُوَ أَجْرَدُ أَمْلَسُ أَحْمَرُ وَأَصْفَرُ جَيِّدٌ، وَقِيلَ: مَا لَيْسَ يَنْفَلِقُ عَنْ نَوَاةٍ مِنَ الْخَوْخِ. وَإِذَا كَانَ الزَّرْعُ أَوِ الثَّمَرُ مُشْتَرَكًا بَيْنَ اثْنَيْنِ فَأَكْثَرَ، فَقَدْ قَالَ فِيهِ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّإِ» : فِي النَّخِيلِ يَكُونُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَيَجُذَّانِ مِنْهُ ثَمَانِيَةَ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ أَنَّهُ لَا صَدَقَةَ عَلَيْهِمَا فِيهَا، وَأَنَّهُ إِنْ كَانَ لِأَحَدِهِمَا مِنْهَا مَا يَجُذُّ مِنْهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ، وَلِلْآخَرِ مَا يَجُذُّ أَرْبَعَةَ أَوْسُقٍ، أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ فِي أَرْضٍ وَاحِدَةٍ، كَانَتِ الصَّدَقَةُ عَلَى صَاحِبِ الْخَمْسَةِ الْأَوْسُقِ، وَلَيْسَ عَلَى الَّذِي جَذَّ أَرْبَعَةَ أَوْسُقٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْهَا صَدَقَةٌ، وَكَذَلِكَ الْعَمَلُ فِي الشُّرَكَاءِ كُلِّهِمْ فِي كُلِّ زَرْعٍ مِنَ الْحُبُوبِ كُلِّهَا يُحْصَدُ، أَوِ النَّخْلِ يُجَذُّ، أَوِ الْكَرْمِ يُقْطَفُ، فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ يَجُذُّ مِنَ التَّمْرِ، أَوْ يَقْطِفُ مِنَ الزَّبِيبِ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ، أَوْ يَحْصُدُ مِنَ الْحِنْطَةِ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ، فَعَلَيْهِ الزَّكَاةُ، وَمَنْ كَانَ حَقُّهُ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ، فَلَا صَدَقَةَ عَلَيْهِ.

Fırsek (فِرْسِك): Fâ ve sîn harflerinin kesresi, aralarında sakin bir râ ve sonunda kâf ile; şeftali demektir ve bu Yemen lehçesidir. Miktar olarak onun gibi, tüysüz, pürüzsüz, kırmızı, sarı ve kaliteli bir tür olduğu da söylenmiştir; çekirdeğinden ayrılmayan bir şeftali türü olduğu da ifade edilmiştir. Eğer ekin veya meyve iki ya da daha fazla kişi arasında ortaksa, Mâlik bu konuda «el-Muvatta»da şöyle demiştir: İki adam arasında ortak olup da ondan sekiz vesk hurma topladıkları hurmalık hakkında, ikisine de zekât düşmez. Eğer aynı arazide birinin payına toplanacak beş vesk, diğerinin payına ise toplanacak dört vesk veya daha azı düşerse; zekât beş vesk sahibine aittir, dört vesk veya daha az toplayan kimseye ise zekât gerekmez. Hububattan hasat edilen her ekinde, toplanan hurmada veya devşirilen üzüm bağında bütün ortakların durumu da böyledir: Eğer ortaklardan her biri hurmadan beş vesk devşiriyorsa yahut kuru üzümden beş vesk topluyorsa ya da buğdaydan beş vesk hasat ediyorsa ona zekât vaciptir; kimin payı beş veskten az olursa ona zekât düşmez.

وَإِنَّمَا تَجِبُ الصَّدَقَةُ عَلَى مَنْ بَلَغَ جِذَاذَهُ، أَوْ قِطَافَهُ، أَوْ حَصَادَهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ، انْتَهَى مِنْ

Sadaka (zekât) ancak topladığı, devşirdiği veya hasat ettiği miktar beş veske ulaşan kimseye vacip olur.

«مُوَطَّإِ» مَالِكٍ ﵀.

Mâlik rahimehullâh'ın «el-Muvatta»ından [yapılan alıntı] bitti.