وَإِذَا أَمْسَكَ ذَلِكَ الْحَبَّ أَوِ التَّمْرَ الَّذِي أَخْرَجَ زَكَاتَهُ سِنِينَ، ثُمَّ بَاعَهُ - فَحُكْمُهُ عِنْدَ مَالِكٍ مَا ذَكَرَهُ فِي «مُوَطَّئِهِ» حَيْثُ قَالَ: السُّنَّةُ عِنْدَنَا أَنَّ كُلَّ مَا أُخْرِجَتْ زَكَاتُهُ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَافِ كُلِّهَا الْحِنْطَةِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، وَالْحُبُوبِ كُلِّهَا، ثُمَّ أَمْسَكَهُ صَاحِبُهُ بَعْدَ أَنْ أَدَّى صَدَقَتَهُ سِنِينَ، ثُمَّ بَاعَهُ، أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ فِي ثَمَنِهِ زَكَاةٌ، حَتَّى يَحُولَ عَلَى ثَمَنِهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمِ بَاعَهُ، إِذَا كَانَ أَصْلُ تِلْكَ الْأَصْنَافِ مِنْ فَائِدَةٍ أَوْ غَيْرِهَا، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِلتِّجَارَةِ.
Zekâtı verilmiş olan söz konusu tahıl veya hurmayı kişi yıllarca elinde tutar, sonra da satarsa; Mâlik'e göre bunun hükmü «el-Muvatta» adlı eserinde belirttiği şu husustur: "Bizdeki sünnet şudur: Bu çeşitlerin tamamından; buğdaydan, hurmadan, kuru üzümden ve bütün hububattan zekâtı verilmiş olup da sahibi sadakasını (zekâtını) ödedikten sonra onu yıllarca elinde tutar, ardından satarsa; bu çeşitlerin aslı ister [hibe ve miras gibi] bir kazançtan ister başka bir yoldan olsun ve ticaret için olmasın, sattığı günden itibaren bedeli üzerinden bir yıl geçmedikçe o bedelde zekât yoktur."
وَإِنَّمَا ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الطَّعَامِ، وَالْحُبُوبِ، وَالْعُرُوضِ يُفِيدُهَا الرَّجُلُ، ثُمَّ يُمْسِكُهَا سِنِينَ، ثُمَّ يَبِيعُهَا بِذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ، فَلَا يَكُونُ عَلَيْهِ فِي ثَمَنِهَا زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمِ بَاعَهَا، فَإِنْ كَانَ أَصْلُ تِلْكَ الْعُرُوضِ لِلتِّجَارَةِ ; فَعَلَى صَاحِبِهَا فِيهَا الزَّكَاةُ حِينَ يَبِيعُهَا، إِذَا كَانَ حَبَسَهَا سَنَةً مِنْ يَوْمِ زَكَّى الْمَالَ الَّذِي ابْتَاعَهَا بِهِ، انْتَهَى فِي «الْمُوَطَّإِ» ، وَهَذَا فِي الْمُحْتَكِرِ، أَمَّا الْمُدِيرُ فَإِنَّهُ يُقَوِّمُهَا بَعْدَ حَوْلٍ مِنْ زَكَاتِهِ، كَمَا فِي «الْمُدَوَّنَةِ» عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ.
Bu durum ancak bir kimsenin elde ettiği, sonra yıllarca elinde tutup ardından altın veya gümüş karşılığında sattığı yiyecek, hububat ve ticaret dışı mallar (urûz) gibidir; sattığı günden itibaren üzerinden bir yıl geçmedikçe bunların bedelinde zekât olmaz. Şayet o malların aslı ticaret için idiyse, satın aldığı paranın zekâtını verdiği günden itibaren bir yıl elinde tutmuş olması hâlinde sattığı anda sahibi üzerine zekât gerekir." «el-Muvatta»daki [ifade] bitti. Bu [hüküm], malı bekleten tüccar (muhtekir) hakkındadır; devamlı alım-satım yapan tüccara (müdîr) gelince, İbnü'l-Kâsım'dan naklen «el-Müdevvene»de geçtiği üzere o, bir önceki zekâtından bir yıl sonra mallarına değer biçip zekâtını verir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ ﵀ فِيمَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ مِنَ الثِّمَارِ وَالْحُبُوبِ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّهُ لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِي شَيْءٍ مِنْ ثِمَارِ الْأَشْجَارِ أَيْضًا، إِلَّا فِيمَا كَانَ قُوتًا يُدَّخَرُ، وَذَلِكَ عِنْدَهُ التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ فَقَطْ، كَمَا تَقَدَّمَ عَنْ مَالِكٍ، وَلَا تَجِبُ عِنْدَهُ فِي سِوَاهُمَا مِنَ الثِّمَارِ كَالتِّينِ، وَالتُّفَّاحِ، وَالسَّفَرْجَلِ، وَالرُّمَّانِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْأَقْوَاتِ وَلَا مِنَ الْأَمْوَالِ الْمُدَّخَرَةِ، وَلَا تَجِبُ عِنْدَهُ فِي طَلْعِ الْفُحَّالِ ; لِأَنَّهُ لَا يَجِيءُ مِنْهُ الثِّمَارُ.
Meyve ve hububattan zekâtın vacip olduğu şeyler konusunda Mâlik rahimehullâh'ın mezhebinin özeti budur. Şâfiî rahimehullâh'ın mezhebi ise şöyledir: Ağaç meyvelerinden de, Mâlik'ten daha önce nakledildiği gibi, depolanan temel gıda (kût) olanlar müstesna hiçbir şeyde zekât vacip değildir; bu da ona göre sadece hurma ve kuru üzümdür. Bunların dışındaki incir, elma, ayva, nar ve benzeri meyvelerde ona göre zekât vacip değildir; zira bunlar temel gıdalardan ve depolanan mallardan değildir. Erkek hurma çiçeğinde (tal‘u'l-fuhhâl) de ona göre zekât vacip değildir; çünkü ondan meyve meydana gelmez.
وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِي الزَّيْتُونِ، فَقَالَ فِي الْقَدِيمِ، تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ ; لِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ جَعَلَ فِي الزَّيْتِ الْعُشْرَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: فِي الزَّيْتُونِ الزَّكَاةُ، وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: لَا زَكَاةَ فِي الزَّيْتُونِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِقُوتٍ فَهُوَ كَالْخُضْرَاوَاتِ.
Zeytin hakkındaki görüşü ise farklılık göstermiştir: Eski mezhebinde (kavl-i kadîm), Ömer radıyallâhu anh'tan zeytinyağına öşür koyduğunun rivayet edilmesi ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilen "Zeytinde zekât vardır" sözü sebebiyle onda zekâtın vacip olduğunu söylemiştir. Yeni mezhebinde (kavl-i cedîd) ise zeytinde zekât olmadığını söylemiştir; çünkü o temel gıda değildir ve bu bakımdan sebzeler gibidir.
وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَيْضًا فِي الْوَرْسِ، فَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، لِمَا رُوِيَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ﵁ كَتَبَ إِلَى بَنِي خُفَّاشٍ، أَنْ أَدُّوا زَكَاةَ الذُّرَةِ وَالْوَرْسِ، وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: لَا زَكَاةَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ نَبْتٌ لَا يُقْتَاتُ، فَأَشْبَهَ الْخُضْرَاوَاتِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ مَنْ قَالَ: لَا عُشْرَ فِي الْوَرْسِ لَمْ يُوجِبْ فِي الزَّعْفَرَانِ، وَمَنْ قَالَ: يَجِبُ فِي الْوَرْسِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُوجِبَ فِي الزَّعْفَرَانِ ; لِأَنَّهُمَا
Şâfiî rahimehullâh'ın vers (sarı boya otu) hakkındaki görüşü de farklılık göstermiştir: Eski mezhebinde, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın Huffâşoğulları'na "Darı ve versin zekâtını ödeyin" diye yazdığı rivayetine dayanarak zekâtın vacip olduğunu söylemiştir. Yeni mezhebinde ise onda zekât olmadığını belirtmiştir; çünkü o, gıda olarak tüketilmeyen bir bitkidir ve böylece sebzelere benzemektedir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: "Verste öşür yoktur" diyen kimse, safranda da vacip kılmaz. "Verste vaciptir" diyen kimsenin ise, her ikisi de
طَيِّبَانِ، وَيُحْتَمَلُ أَلَّا يُوجِبَ فِي الزَّعْفَرَانِ، وَيُفَرِّقَ بَيْنَهُمَا بِأَنَّ الْوَرْسَ شَجَرٌ لَهُ سَاقٌ، وَالزَّعْفَرَانَ نَبَاتٌ، وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ أَيْضًا فِي الْعَسَلِ فَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: يَحْتَمِلُ أَنْ تَجِبَ فِيهِ، وَوَجْهُهُ مَا رُوِيَ أَنَّ بَنِي شَبَابَةَ «بَطْنٌ مِنْ فَهْمٍ» كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ نَحْلٍ كَانَ عِنْدَهُمُ الْعُشْرَ، مِنْ عَشْرِ قِرَبٍ قِرْبَةً، وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: لَا تَجِبُ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِقُوتٍ فَلَا يَجُبْ فِيهِ الْعُشْرُ كَالْبَيْضِ.
güzel kokulu [bitkiler] olduğu için safranda da vacip kılması muhtemel olduğu gibi; versin gövdesi olan bir ağaççık, safranın ise [otsu] bir bitki olması sebebiyle aralarını ayırıp safranda vacip kılmaması da muhtemeldir. Bal hakkındaki görüşü de farklılık göstermiştir: Eski mezhebinde onda vacip olmasının muhtemel olduğunu söylemiştir; bunun dayanağı, Şebâbeoğulları'nın -ki Fehm kabilesinden bir koldur- yanlarında bulunan arılardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e on tulumda bir tulum olmak üzere öşür ödedikleri rivayetidir. Yeni mezhebinde ise vacip olmadığını söylemiştir; çünkü bal temel gıda değildir ve yumurta gibi onda da öşür gerekmez.
وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ أَيْضًا فِي الْقُرْطُمِ، وَهُوَ حَبُّ الْعُصْفُرِ، فَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: تَجِبُ إِنْ صَحَّ فِيهِ حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ ﵁ وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: لَا تَجِبُ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِقُوتٍ، فَأَشْبَهَ الْخُضْرَاوَاتِ، قَالَهُ كُلَّهُ صَاحِبُ «الْمُهَذَّبِ» ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : الْأَثَرُ الْمَرْوِيُّ عَنْ عُمَرَ: «أَنَّهُ جَعَلَ فِي الزَّيْتِ الْعُشْرَ» ، ضَعِيفٌ، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَقَالَ: إِسْنَادُهُ مُنْقَطِعٌ، وَرَاوِيهِ لَيْسَ بِقَوِيٍّ، قَالَ: وَأَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي الزَّيْتُونِ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ: مَضَتِ السُّنَّةُ فِي زَكَاةِ الزَّيْتُونِ، أَنْ يُؤْخَذَ مِمَّنْ عَصَرَ زَيْتُونَهُ حِينَ يَعْصِرُهُ، فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوْ كَانَ بَعْلًا الْعُشْرُ، وَفِيمَا سُقِيَ بِرَشِّ النَّاضِحِ نِصْفُ الْعُشْرِ، وَهَذَا مَوْقُوفٌ لَا يُعْلَمُ اشْتِهَارُهُ، وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ عَلَى الصَّحِيحِ.
Aspir tohumu olan kurtum hakkındaki görüşü de farklılık göstermiştir: Eski mezhebinde, eğer bu konuda Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın hadisi sahih ise vacip olduğunu söylemiş; yeni mezhebinde ise temel gıda olmadığı ve sebzelere benzediği için vacip olmadığını söylemiştir. Bunların tamamını «el-Mühezzeb» müellifi söylemiştir. Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de şöyle demiştir: Ömer'den rivayet edilen «Zeytinyağına öşür koydu» şeklindeki rivayet zayıftır. Bunu Beyhakî rivayet etmiş ve: "İsnadı munkatıdır, râvisi de güçlü değildir" demiştir. Şöyle devam etmiştir: Zeytin hakkında rivayet edilenlerin en sahihi Zührî'nin şu sözüdür: "Zeytin zekâtında sünnet; zeytinini sıktığı zaman sıkan kimseden, yağmurun suladığında veya taban suyuyla beslenende (ba'l) onda bir, dolap/kuyu suyuyla sulananda ise yirmide bir alınması şeklinde cereyan etmiştir." Bu mevkuf bir rivayettir, meşhur olduğu bilinmemektedir ve sahih görüşe göre kendisiyle delil getirilemez.
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَحَدِيثُ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵄ أَعْلَى، وَأَوْلَى أَنْ يُؤْخَذَ بِهِ، يَعْنِي رِوَايَتَهُمَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُمَا، لَمَّا بَعَثَهُمَا إِلَى الْيَمَنِ: «لَا تَأْخُذَا فِي الصَّدَقَةِ إِلَّا مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ: الشَّعِيرِ، وَالْحِنْطَةِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ» .
Beyhakî şöyle demiştir: Muâz b. Cebel ve Ebû Mûsâ el-Eş‘arî radıyallâhu anhümâ'nın hadisi daha üstündür ve amel edilmeye daha lâyıktır; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları Yemen'e gönderdiğinde kendilerine: «Zekâtta ancak şu dört çeşitten başkasını almayın: Arpa, buğday, hurma ve kuru üzüm» buyurduğuna dair rivayetleridir.
وَأَمَّا الْأَثَرُ الْمَذْكُورُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَضَعِيفٌ أَيْضًا، وَالْأَثَرُ الْمَذْكُورُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ ضَعِيفٌ أَيْضًا، ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ وَضَعَّفَهُ هُوَ وَغَيْرُهُ، وَاتَّفَقَ الْحُفَّاظُ عَلَى ضَعْفِهِ، وَاتَّفَقَ أَصْحَابُنَا فِي كُتُبِ الْمَذْهَبِ عَلَى ضَعْفِهِ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَلَمْ يَثْبُتْ فِي هَذَا إِسْنَادٌ تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ، قَالَ: وَالْأَصْلُ عَدَمُ الْوُجُوبِ فَلَا زَكَاةَ فِيمَا لَمْ يَرِدْ فِيهِ حَدِيثٌ صَحِيحٌ، أَوْ كَانَ فِي مَعْنَى مَا وَرَدَ بِهِ حَدِيثٌ صَحِيحٌ، وَأَمَّا حَدِيثُ بَنِي شَبَابَةَ فِي الْعَسَلِ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ رِوَايَةِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ: لَا يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا كَبِيرُ شَيْءٍ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي كِتَابِ «الْعِلَلِ» : قَالَ الْبُخَارِيُّ: لَيْسَ فِي زَكَاةِ الْعَسَلِ شَيْءٌ يَصِحُّ.
İbn Abbâs'tan zikredilen rivayet de zayıftır. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan zikredilen rivayet de zayıftır; bunu Şâfiî zikretmiş, kendisi ve başkaları zayıf saymıştır; hafızlar onun zayıflığı üzerinde ittifak etmiş ve mezhep kitaplarında da âlimlerimiz onun zayıf olduğunda görüş birliğine varmışlardır. Beyhakî şöyle demiştir: "Bu konuda hüccet teşkil edecek bir isnat sabit olmamıştır." Ve şöyle devam etmiştir: "Asıl olan [zekâtın] vacip olmamasıdır; dolayısıyla hakkında sahih bir hadis gelmeyen veya hakkında sahih hadis gelenin manasında olmayan şeyde zekât yoktur." Bal konusundaki Şebâbeoğulları hadisine gelince; bunu Ebû Dâvûd, Beyhakî ve diğerleri Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayetiyle zayıf bir isnatla nakletmişlerdir. Tirmizî «Câmi‘»inde: "Bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kayda değer bir şey sahih olmamıştır" demiştir. Beyhakî şöyle demiştir: Tirmizî «el-İlel» kitabında şöyle demiştir: Buhârî: "Balın zekâtı konusunda sahih olan hiçbir şey yoktur" demiştir.
فَالْحَاصِلُ أَنَّ جَمِيعَ الْآثَارِ، وَالْأَحَادِيثِ الَّتِي فِي هَذَا الْفَصْلِ ضَعِيفَةٌ، انْتَهَى كَلَامُ
Hülasa, bu konudaki bütün rivayetler ve hadisler zayıftır. [İmam] Nevevî'nin sözü
النَّوَوِيِّ.
burada sona erdi.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» فِي أَثَرِ عُمَرَ الْمَذْكُورِ فِي الزَّيْتُونِ: رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ مُنْقَطِعٍ، وَالرَّاوِي لَهُ عُثْمَانُ بْنُ عَطَاءٍ ضَعِيفٌ، قَالَ: وَأَصَحُّ مَا فِي الْبَابِ قَوْلُ ابْنِ شِهَابٍ: «مَضَتِ السُّنَّةُ فِي زَكَاةِ الزَّيْتُونِ» إِلَخْ.
İbn Hacer «et-Telhîs»te, Ömer'in zeytin hakkındaki mezkûr rivayeti için şöyle demiştir: Beyhakî bunu munkatı bir isnatla rivayet etmiştir; onu nakleden râvi Osman b. Atâ zayıftır. Şöyle demiştir: Bu babdaki en sahih rivayet, İbn Şihâb'ın: «Zeytin zekâtında sünnet şöyle cereyan etmiştir...» sözüdür.
وَقَالَ فِي «التَّلْخِيصِ» أَيْضًا، فِي أَثَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ فِي الزَّيْتُونِ: ذَكَرَهُ «صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ» ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَضَعَّفَهُ النَّوَوِيُّ، وَقَدْ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَفِي إِسْنَادِهِ لَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ.
Yine «et-Telhîs»te, İbn Abbâs'ın zeytinle ilgili mezkûr rivayeti hakkında şöyle demiştir: Bunu «el-Mühezzeb müellifi» İbn Abbâs'tan nakletmiş, Nevevî ise zayıf saymıştır. İbn Ebî Şeybe de rivayet etmiştir ve isnadında Leys b. Ebî Süleym bulunmaktadır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ أَيْضًا: رَوَى الْحَاكِمُ فِي تَارِيخِ «نَيْسَابُورَ» مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا: «الزَّكَاةُ فِي خَمْسٍ: فِي الْبُرِّ، وَالشَّعِيرِ، وَالْأَعْنَابِ، وَالنَّخِيلِ، وَالزَّيْتُونِ» ، وَفِي إِسْنَادِهِ عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَهُوَ الْوَقَّاصِيُّ: مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ.
İbn Hacer yine şöyle demiştir: Hâkim, «Târîhu Nîsâbûr»da Urve tarikiyle Âişe'den merfû olarak rivayet etmiştir: «Zekât beş şeydedir: Buğdayda, arpada, üzümlerde, hurmalıklarda ve zeytinde.» Bu rivayetin isnadında Osman b. Abdirrahmân el-Vakkâsî vardır ki o, metrûkü'l-hadîstir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْأَثَرِ الْمَذْكُورِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ: أَنَّهُ كَانَ يَأْخُذُ الزَّكَاةَ مِنْ حَبِّ الْعُصْفُرِ، وَهُوَ الْقُرْطُمُ، لَمْ أَجِدْ لَهُ أَصْلًا، وَقَالَ فِي «التَّلْخِيصِ» أَيْضًا فِي خَبَرِ أَخْذِهِ ﷺ زَكَاةَ الْعَسَلِ: أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «فِي الْعَسَلِ فِي كُلِّ عَشْرَةِ أَزْقَاقٍ زِقٌّ» ، وَقَالَ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَلَا يَصِحُّ، وَفِي إِسْنَادِهِ صَدَقَةُ السَّمِينُ، وَهُوَ ضَعِيفُ الْحِفْظِ.
İbn Hacer, Ebû Bekir'den nakledilen; aspir tohumu olan kurtumdan zekât aldığına dair rivayet hakkında: "Bunun bir aslını bulamadım" demiştir. Yine «et-Telhîs»te, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in balın zekâtını aldığına dair haber hakkında da şöyle demiştir: Tirmizî bunu İbn Ömer hadisinden; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Balda her on tulumda bir tulum [zekât vardır]» buyurduğu şeklinde tahric etmiş ve: "İsnadında tenkit vardır, sahih değildir; isnadında Sadaka es-Semîn yer alır, o ise hafızası zayıf biridir" demiştir.
وَقَدْ خُولِفَ، وَقَالَ النَّسَائِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ صَدَقَةُ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَقَدْ تَابَعَهُ طَلْحَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَسَارٍ، ذَكَرَهُ الْمَرْوَزِيُّ، وَنُقِلَ عَنْ أَحْمَدَ تَضْعِيفُهُ، وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ أَنَّهُ سَأَلَ الْبُخَارِيَّ عَنْهُ، فَقَالَ: هُوَ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلٌ، وَنَقَلَ الْحَاكِمُ فِي تَارِيخِ «نَيْسَابُورَ» ، عَنْ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: حَدَّثَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الذُّهْلِيُّ بِحَدِيثٍ كَادَ أَنْ يَهْلِكَ، حَدَّثَ عَنْ عَارِمٍ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا: «أُخِذَ مِنَ الْعَسَلِ الْعُشْرُ» .
Ona muhalefet de edilmiştir; Nesâî: "Bu münker bir hadistir" demiştir. Beyhakî de bunu rivayet edip: "Bunda Sadaka tek kalmıştır, o da zayıftır" demiştir. Talha b. Zeyd, Mûsâ b. Yesâr'dan rivayetle ona mütâbaat etmiştir; bunu Mervezî zikretmiş ve Ahmed'den onun zayıf sayıldığı nakledilmiştir. Tirmizî, bunu Buhârî'ye sorduğunu, onun da: "Bu, Nâfi'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere mürseldir" dediğini nakletmiştir. Hâkim «Târîhu Nîsâbûr»da Ebû Hâtim'den, o da babasından şöyle nakletmiştir: Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî neredeyse helâkine sebep olacak bir hadis rivayet etti; Ârim'den, o İbnü'l-Mübârek'ten, o Üsâme b. Zeyd'den, o babasından, o da İbn Ömer'den merfû olarak: «Baldan öşür alındı» hadisini nakletti.
قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ كَذَلِكَ: حَدَّثَنَاهُ عَارِمٌ، وَغَيْرُهُ قَالَ: وَلَعَلَّهُ سَقَطَ مِنْ كِتَابِهِ عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، فَدَخَلَهُ هَذَا الْوَهْمُ.
Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Oysa bu hadis ancak Üsâme b. Zeyd'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şeklindedir; bize bunu Ârim ve başkaları böyle rivayet etti." Şöyle demiştir: "Muhtemelen onun kitabından Amr b. Şuayb düşmüş, bu yüzden de içine bu vehim girmiştir."
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قُلْتُ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ
Tirmizî: "Bu konuda Abdullah b. Amr'dan da [rivayet] vardır" demiştir. Derim ki: Bunu Ebû Dâvûd ve Nesâî,
رِوَايَةِ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ الْمِصْرِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ: «جَاءَ هِلَالٌ» أَحَدُ بَنِي مُتْعَانَ «إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعُشُورِ نَحْلٍ لَهُ، وَسَأَلَهُ أَنْ يَحْمِيَ وَادِيًا لَهُ يُقَالُ لَهُ» سَلَبَةُ «فَحَمَاهُ لَهُ، فَلَمَّا وَلَّى عُمَرُ كَتَبَ إِلَى سُفْيَانَ بْنِ وَهْبٍ، إِنْ أَدَّى إِلَيْكَ مَا كَانَ يُؤَدِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ عُشُورِ نَحْلِهِ فَاحْمِ لَهُ سَلَبَةَ، وَإِلَّا فَإِنَّمَا هُوَ ذُبَابُ غَيْثٍ يَأْكُلُهُ مَنْ يَشَاءُ.
Mısırlı Amr b. el-Hâris'in, Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayetiyle şöyle nakletmişlerdir: «Müt‘anoğulları'ndan Hilâl adında biri, kendine ait arıların öşürleriyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve kendisine ait Selebe denilen bir vadinin koruma altına alınmasını talep etti, o da orayı onun için koruma altına aldı. Ömer halife olunca Süfyân b. Vehb'e şöyle yazdı: Eğer arılarının öşründen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ödemekte olduğunu sana öderse Selebe'yi onun için koru; aksi takdirde o ancak yağmur sineğidir (yaban arısıdır), dileyen balını yer.»
قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: يُرْوَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، وَابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مُسْنَدًا، وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مُرْسَلًا، عَنْ عُمَرَ مُرْسَلًا، قُلْتُ: فَهَذِهِ عِلَّتُهُ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَابْنُ لَهِيعَةَ لَيْسَا مِنْ أَهْلِ الْإِتْقَانِ، وَلَكِنْ تَابَعَهُمَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ أَحَدُ الثِّقَاتِ، وَتَابَعَهُمَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ، وَغَيْرِهِ كَمَا مَضَى.
Dârekutnî şöyle demiştir: Abdurrahman b. el-Hâris ve İbn Lehîa'dan, onlar da Amr b. Şuayb'dan müsned olarak rivayet edilir. Yahyâ b. Saîd el-Ensârî ise bunu Amr b. Şuayb'dan mürsel olarak, o da Ömer'den mürsel olarak rivayet etmiştir. Derim ki: İşte hadisin illeti budur; Abdurrahman ve İbn Lehîa sağlam (itkan sahibi) râvilerden değildir. Fakat sika râvilerden biri olan Amr b. el-Hâris onlara mütâbaat etmiştir; İbn Mâce ve diğerlerinde daha önce geçtiği üzere Üsâme b. Zeyd de Amr b. Şuayb'dan rivayette onlara mütâbaat etmiştir.
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَفِيهِ عَنْ أَبِي سَيَّارَةَ، قُلْتُ: هُوَ الْمُتَعِيُّ، قَالَ:» قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنَّ لِي نَحْلًا، قَالَ: «أَدِّ الْعُشُورَ» ، قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ احْمِ لِي جَبَلَهَا، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ رِوَايَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ أَبِي سَيَّارَةَ، وَهُوَ مُنْقَطِعٌ.
Tirmizî: "Bu konuda Ebû Seyyâre'den de [rivayet] vardır" demiştir. Derim ki: O, el-Müte'î'dir; şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, benim arılarım var dedim; 'Öşürlerini öde' buyurdu. Ben de: Ey Allah'ın Resûlü, arıların bulunduğu dağı benim için koruma altına al dedim.» Bunu Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Beyhakî, Süleyman b. Mûsâ'nın Ebû Seyyâre'den rivayetiyle tahric etmişlerdir ve bu rivayet munkatıdır.
قَالَ الْبُخَارِيُّ: لَمْ يُدْرِكْ سُلَيْمَانُ أَحَدًا مِنَ الصَّحَابَةِ، وَلَيْسَ فِي زَكَاةِ الْعَسَلِ شَيْءٌ يَصِحُّ، وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: لَا تَقُومُ بِهَذَا حُجَّةٌ، قَالَ: وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قُلْتُ: رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَفِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَرَّرٍ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، وَرَوَاهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَعْمَلَهُ عَلَى قَوْمِهِ، وَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ:» أَدُّوا الْعُشْرَ فِي الْعَسَلِ «، وَأَتَى بِهِ عُمَرُ، فَقَبَضَهُ، فَبَاعَهُ، ثُمَّ جَعَلَهُ فِي صَدَقَاتِ الْمُسْلِمِينَ» ، وَفِي إِسْنَادِهِ مُنِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ضَعَّفَهُ الْبُخَارِيُّ، وَالْأَزْدِيُّ، وَغَيْرُهُمَا.
Buhârî şöyle demiştir: Süleyman sahâbîlerden hiçbirine yetişmemiştir; balın zekâtı hakkında sahih olan hiçbir şey yoktur. Ebû Ömer [İbn Abdilber] ise: "Bununla hüccet ikame edilemez" demiştir. [Tirmizî]: "Ebû Hureyre'den de rivayet vardır" demiştir. Derim ki: Bunu Beyhakî rivayet etmiştir; isnadında metrûk bir râvi olan Abdullah b. Muharrer vardır. Bunu ayrıca Sa‘d b. Ebî Zübâb hadisinden de rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu kavmi üzerine görevli kıldı; o da onlara: 'Balda öşür ödeyin' dedi. [Topladığı zekâtı] Ömer'e getirdi, Ömer de onu teslim alıp sattı, sonra bedelini Müslümanların sadakaları (zekât malları) arasına koydu.» İsnadında Münîr b. Abdillâh vardır; onu Buhârî, Ezdî ve başkaları zayıf saymıştır.
قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَسَعْدُ بْنُ أَبِي ذُبَابٍ، يَحْكِي مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَأْمُرْ فِيهِ بِشَيْءٍ، وَأَنَّهُ شَيْءٌ رَآهُ هُوَ فَتَطَوَّعَ لَهُ بِهِ قَوْمُهُ، وَقَالَ الزَّعْفَرَانِيُّ، عَنِ الشَّافِعِيِّ: الْحَدِيثُ فِي أَنَّ فِي الْعَسَلِ الْعُشْرَ ضَعِيفٌ، وَاخْتِيَارِي أَنَّهُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهُ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: لَا يَصِحُّ فِيهِ شَيْءٌ.
Şâfiî şöyle demiştir: Sa‘d b. Ebî Zübâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu konuda bir şey emretmediğine, bunun kendisinin uygun gördüğü ve kavminin de gönüllü olarak verdiği bir şey olduğuna delalet eden bir durum anlatmaktadır. Za‘ferânî, Şâfiî'den şöyle nakletmiştir: Balda öşür olduğuna dair hadis zayıftır ve benim tercihim ondan zekât alınmaması yönündedir. Buhârî de: "Bu konuda hiçbir şey sahih değildir" demiştir.
وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ ثَابِتٌ، وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: «جَاءَ كِتَابُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ إِلَى أَبِي، وَهُوَ بِمِنًى: أَلَّا تَأْخُذْ مِنَ الْخَيْلِ، وَلَا مِنَ الْعَسَلِ صَدَقَةً» ، انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ بِلَفْظِهِ.
İbnü'l-Münzir: "Bu konuda sabit hiçbir şey yoktur" demiştir. «el-Muvatta»da Abdullah b. Ebî Bekir'den şöyle rivayet edilmiştir: «Ömer b. Abdilazîz'in mektubu babama, o Mina'da iken geldi: 'Atlardan ve baldan sadaka (zekât) alma.'» İbn Hacer'in sözü lafzıyla burada sona erdi.
وَقَالَ فِي «التَّلْخِيصِ» أَيْضًا: إِنَّ حَدِيثَ مُعَاذٍ: أَنَّهُ لَمْ يَأْخُذْ زَكَاةَ الْعَسَلِ، وَأَنَّهُ قَالَ: «لَمْ يَأْمُرْنِي فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِشَيْءٍ» ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي «الْمَرَاسِيلِ» ، وَالْحُمَيْدِيُّ فِي «مَسْنَدِهِ» ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ طَاوُسٍ عَنْهُ، وَفِيهِ انْقِطَاعٌ بَيْنَ طَاوُسٍ وَمُعَاذٍ، لَكِنْ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هُوَ قَوِيٌّ ; لِأَنَّ طَاوُسًا كَانَ عَارِفًا بِقَضَايَا مُعَاذٍ.
Yine «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Muâz'ın bal zekâtını almadığına ve: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta bana hiçbir şey emretmedi» dediğine dair hadisi; Ebû Dâvûd «el-Merâsîl»de, Humeydî «Müsned»inde, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî Tâvûs tarikiyle ondan tahric etmişlerdir. Bunda Tâvûs ile Muâz arasında inkıtâ (kopukluk) vardır; fakat Beyhakî: "Bu kuvvetlidir; çünkü Tâvûs, Muâz'ın hükümlerini iyi bilmekteydi" demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَلَا شَكَّ أَنَّ إِخْرَاجَ زَكَاتِهِ أَحْوَطُ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ وَنَقَلَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» عَنْ مَكْحُولٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَإِسْحَاقَ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Hiç şüphe yok ki balın zekâtını vermek ihtiyata en uygun olanıdır; İmam Ahmed rahimehullâh'ın mezhebi de budur. «el-Mugnî» sahibi bunu Mekhûl, Zührî, Süleyman b. Mûsâ, Evzâî ve İshak'tan nakletmiştir.
وَحُجَّتُهُمُ الْأَحَادِيثُ الَّتِي رَأَيْتَ، وَلَا شَيْءَ فِيهِ عِنْدَ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ فِي الْجَدِيدِ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ، وَغَيْرِهِمْ.
Onların delili gördüğün hadislerdir. Mâlik'e, yeni görüşünde Şâfiî'ye, İbn Ebî Leylâ'ya, Hasan b. Sâlih'e, İbnü'l-Münzir'e ve diğerlerine göre ise balda zekât namına hiçbir şey yoktur.
وَحُجَّتُهُمْ عَدَمُ صِحَّةِ مَا وَرَدَ فِيهِ، وَأَنَّ الْأَصْلَ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، وَأَنَّهُ مَائِعٌ خَارِجٌ مِنْ حَيَوَانٍ فَأَشْبَهَ اللَّبَنَ.
Onların delili; bu konuda gelen rivayetlerin sahih olmaması, asıl olanın zimmetin beraati (mükellef olmamak) bulunması ve balın hayvandan çıkan bir sıvı olması hasebiyle süte benzemesidir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ كَانَ فِي أَرْضٍ لِلْعُشْرِ فَفِيهِ الزَّكَاةُ، وَإِلَّا فَلَا زَكَاةَ فِيهِ، وَنِصَابُ الْعَسَلِ، قِيلَ: خَمْسَةُ أَفْرَاقٍ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ، وَقِيلَ: خَمْسَةُ أَوْسُقٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Şayet öşür arazisinde ise onda zekât vardır, aksi takdirde zekât yoktur. Balın nisabı konusunda; beş farak olduğu söylenmiştir ki bu Zührî'nin görüşüdür. Beş vesk olduğu da söylenmiştir; Ebû Yûsuf ve Muhammed de bu görüştedir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَجِبُ فِي قَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ، وَالْفَرَقُ سِتَّةَ عَشَرَ رِطْلًا بِالْعِرَاقِيِّ، وَقِيلَ: سِتُّونَ رِطْلًا، وَقِيلَ: مِائَةٌ وَعِشْرُونَ رِطْلًا، وَقِيلَ: ثَلَاثَةُ آصُعٍ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ. قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» .
Ebû Hanîfe: "Azında da çoğunda da [zekât] vaciptir" demiştir. Farak; Irak rıtlı ile on altı rıtıldır; altmış rıtıl olduğu da söylenmiştir; yüz yirmi rıtıl olduğu da söylenmiştir; üç sâ‘ olduğu da söylenmiştir ve başka miktarlar da zikredilmiştir. Bunu «el-Mugnî»de söylemiştir.
وَأَمَّا الْحُبُوبُ: فَلَا تَجِبُ الزَّكَاةُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ إِلَّا فِيمَا يُقْتَاتُ وَيُدَّخَرُ مِنْهَا، وَلَا زَكَاةَ عِنْدَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْفَوَاكِهِ الَّتِي لَا تُقْتَاتُ وَلَا تُدَّخَرُ، وَلَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْخُضْرَاوَاتِ، فَمَذْهَبُهُ يُوَافِقُ مَذْهَبَ مَالِكٍ، كَمَا قَدَّمْنَا، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ لَا يَضُمُّ بَعْضَ الْأَنْوَاعِ إِلَى بَعْضٍ، وَمَالِكٌ يَضُمُّ الْقَطَانِيَّ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ فِي الزَّكَاةِ، وَكَذَلِكَ الْقَمْحُ، وَالشَّعِيرُ، وَالسُّلْتُ، كَمَا تَقَدَّمَ.
Hububata gelince: Şâfiî'ye göre ancak kendisinden temel gıda yapılan ve depolanabilen hububatta zekât vaciptir. Temel gıda yapılmayan ve depolanmayan meyvelerden hiçbirinde ve sebzelerin hiçbirinde ona göre zekât yoktur. Dolayısıyla daha önce belirttiğimiz gibi onun mezhebi Mâlik'in mezhebine uymaktadır; ancak Şâfiî türleri birbirine eklemez (iltihak ettirmez), Mâlik ise daha önce geçtiği üzere zekâtta bakliyatları (katânî) birbirine eklediği gibi buğday, arpa ve çavdarı da (sult) birbirine ekler.
وَأَمَّا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ فَهُوَ وُجُوبُ الزَّكَاةِ فِيمَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ، مِمَّا يَيْبَسُ، وَيَبْقَى، مِمَّا يُكَالُ. فَأَوْصَافُ الْمُزَكِّي عِنْدَهُ مِمَّا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ ثَلَاثَةٌ: وَهِيَ الْكَيْلُ، وَالْبَقَاءُ، وَالْيُبْسُ، فَمَا كَانَ كَذَلِكَ مِنَ الْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ وَجَبَتْ فِيهِ عِنْدَهُ، سَوَاءٌ كَانَ قُوتًا أَمْ لَا، وَمَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ تَجِبْ فِيهِ ; فَتَجِبُ عِنْدَهُ فِي الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالسُّلْتِ،
İmam Ahmed rahimehullâh'ın mezhebine gelince; o, toprağın bitirdiği şeylerden kuruyan, kalıcı olan ve ölçekle ölçülen (keylî) her şeyde zekâtın vacip olmasıdır. Buna göre onun nezdinde toprağın bitirdiklerinden zekâta tabi olanın vasıfları üçtür: Ölçülebilirlik, dayanıklılık/kalıcılık ve kuruluktur. Hububat ve meyvelerden bu vasıfları taşıyan her şeyde, ister temel gıda olsun ister olmasın, ona göre zekât vaciptir; böyle olmayanlarda ise vacip değildir. Dolayısıyla ona göre buğdayda, arpada, sultta (kabuksuz arpa/çavdar),
وَالْأَرُزِّ، وَالذُّرَةِ، وَالدُّخْنِ، وَالْقَطَانِيِّ كَالْبَاقِلَّا، وَالْعَدَسِ، وَالْحِمَّصِ، وَالْأَبَازِيرِ كَالْكَمُّونِ، وَالْكَرَاوْيَا، وَالْبَزْرِ كَبَزْرِ الْكَتَّانِ، وَالْقِثَّاءِ، وَالْخِيَارِ، وَحَبِّ الْبُقُولِ كَالرَّشَادِ، وَحَبِّ الْفُجْلِ، وَالْقُرْطُمِ، وَالسِّمْسِمِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ سَائِرِ الْحُبُوبِ، كَمَا تَجِبُ عِنْدَهُ أَيْضًا فِيمَا جَمَعَ الْأَوْصَافَ الْمَذْكُورَةَ مِنَ الثِّمَارِ، كَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، وَاللَّوْزِ، وَالْفُسْتُقِ، وَالْبُنْدُقِ. وَلَا زَكَاةَ عِنْدَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْفَوَاكِهِ: كَالْخَوْخِ، وَالْإِجَّاصِ، وَالْكُمَّثْرَى، وَالتُّفَّاحِ، وَالتِّينِ، وَالْجَوْزِ، وَلَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْخُضَرِ: كَالْقِثَّاءِ، وَالْخِيَارِ، وَالْبَاذِنْجَانِ، وَاللِّفْتِ، وَالْجَزَرِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.
pirinçte, darıda, akdarıda, bakla, mercimek ve nohut gibi bakliyatta; kimyon ve karaman kimyonu (karavya) gibi baharat tohumlarında; keten tohumu, acur ve hıyar çekirdeği gibi tohumlarda; tere tohumu, turp tohumu, aspir tohumu, susam ve diğer bütün hububat benzeri tohumlarda zekât vaciptir. Meyvelerden de anılan vasıfları kendisinde toplayan hurma, kuru üzüm, badem, fıstık ve fındık gibi ürünlerde aynı şekilde zekât vaciptir. Şeftali, erik, armut, elma, incir ve ceviz gibi meyvelerin hiçbirinde; acur, hıyar, patlıcan, şalgam, havuç ve benzeri sebzelerin hiçbirinde ise ona göre zekât yoktur.
وَيُرْوَى نَحْوُ مَا ذَكَرْنَا عَنْ أَحْمَدَ فِي الْحُبُوبِ، عَنْ عَطَاءٍ، وَأَبِي يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٍ، وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ: لَا شَيْءَ فِي الْأَبَازِيرِ، وَلَا الْبَزْرِ، وَلَا حَبِّ الْبُقُولِ.
Ahmed'den hububat hakkında zikrettiğimiz görüşün bir benzeri Atâ, Ebû Yûsuf ve Muhammed'den de rivayet edilmiştir. Ebû Abdillâh b. Hâmid ise: "Baharat tohumlarında, çekirdeklerde ve sebze tohumlarında hiçbir şey [zekât] yoktur" demiştir.
قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» : وَلَعَلَّهُ لَا يُوجِبُ الزَّكَاةَ إِلَّا فِيمَا كَانَ قُوتًا، أَوْ أَدَمًا ; لِأَنَّ مَا عَدَاهُ لَا نَصَّ فِيهِ، وَلَا هُوَ فِي مَعْنَى الْمَنْصُوصِ ; فَيَبْقَى عَلَى النَّفْيِ الْأَصْلِيِّ. وَلَا زَكَاةَ فِي مَشْهُورِ مَذْهَبِ أَحْمَدَ ﵀ فِيمَا يَنْبُتُ مِنَ الْمُبَاحِ الَّذِي لَا يُمْلَكُ، إِلَّا بِأَخْذِهِ: كَالْبُطْمِ، وَشَعِيرِ الْجَبَلِ، وَبِزْرِ قُطُونَا، وَبِزْرِ الْبَقْلَةِ، وَحَبِّ النَّمَامِ، وَبِزْرِ الْأُشْنَانِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَعَنِ الْقَاضِي: أَنَّهُ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، إِذَا نَبَتَ بِأَرْضِهِ.
«el-Mugnî» müellifi şöyle demiştir: "Muhtemelen o, zekâtı sadece temel gıda veya katık olan şeylerde vacip görmektedir; çünkü bunların dışındakiler hakkında bir nass bulunmadığı gibi nassın kapsamında da değildir; dolayısıyla aslî nefy (yokluk) üzere kalır." Ahmed rahimehullâh'ın meşhur mezhebine göre, sadece toplanmakla mülk edinilen mubah otlardan bitenlerde zekât yoktur; yabani fıstık (butm), dağ arpası, karnıyarık otu tohumu (kıtûnâ), semizotu tohumu, yabani kekik tohumu, çöven tohumu ve benzeri gibi. Kâdî'den ise, kendi arazisinde bittiği takdirde onda zekâtın vacip olduğu rivayet edilmiştir.
وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، فَإِنْ تَسَاقَطَ فِي أَرْضِهِ حَبٌّ كَحِنْطَةٍ مَثَلًا فَنَبَتَ، فَفِيهِ الزَّكَاةُ ; لِأَنَّهُ يَمْلِكُهُ. وَلَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيمَا لَيْسَ بِحَبٍّ، وَلَا ثَمَرٍ، سَوَاءٌ وُجِدَ فِيهِ الْكَيْلُ وَالِادِّخَارُ أَوْ لَمْ يُوجَدْ، فَلَا تَجِبُ فِي وَرَقٍ مِثْلِ وَرَقِ السِّدْرِ، وَالْخِطْمِيِّ، وَالْأُشْنَانِ، وَالصَّعْتَرِ، وَالْآسِ، وَنَحْوِهِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمَنْصُوصٍ عَلَيْهِ، وَلَا فِي مَعْنَى الْمَنْصُوصِ، وَلَا زَكَاةَ عِنْدَهُ فِي الْأَزْهَارِ: كَالزَّعْفَرَانِ، وَالْعُصْفُرِ، وَالْقُطْنِ ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِحَبٍّ، وَلَا ثَمَرٍ، وَلَا هِيَ بِمَكِيلٍ ; فَلَمْ تَجِبْ فِيهَا زَكَاةٌ كَالْخُضْرَاوَاتِ.
Sahih olan birinci görüştür. Şayet arazisine örneğin buğday gibi bir dane düşer de biterse, ona malik olduğu için onda zekât vardır. İster ölçek ve depolanabilirlik vasfı bulunsun ister bulunmasın, dane ve meyve olmayan şeylerde zekât vacip değildir; dolayısıyla sidr, hatmi, çöven, kekik, mersin ve benzeri yapraklarda zekât vacip olmaz; çünkü bunlar nass ile bildirilmemiştir ve nassın manasına da dahil değildir. Ona göre safran, aspir çiçeği ve pamuk gibi çiçeklerde de zekât yoktur; çünkü bunlar ne dane ne de meyvedir, ölçekle de ölçülmezler; dolayısıyla sebzeler gibi bunlarda da zekât vacip olmamıştır.
قَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ ﵀: لَيْسَ فِي الْقُطْنِ شَيْءٌ، وَقَالَ: لَيْسَ فِي الزَّعْفَرَانِ زَكَاةٌ، وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، وَاخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
İmam Ahmed rahimehullâh: "Pamukta hiçbir şey yoktur" demiş; "Safranda zekât yoktur" buyurmuştur. Hırakî'nin ifadelerinin zahiri ve Ebû Bekir'in tercihi de budur; bunu İbn Kudâme «el-Mugnî»de zikretmiştir.
وَاخْتَلَفَتْ عَنْ أَحْمَدَ ﵀ الرِّوَايَةُ فِي الزَّيْتُونِ: فَرَوَى عَنْهُ ابْنُهُ صَالِحٌ: أَنَّ فِيهِ الزَّكَاةَ، وَرُوِيَ عَنْهُ: أَنَّهُ لَا زَكَاةَ فِيهِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ، وَظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ يَقْتَضِيهِ، قَالَهُ أَيْضًا صَاحِبُ الْمُغْنِي، وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَإِنَّهُ قَائِلٌ بِوُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي كُلِّ مَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ، طَعَامًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ عَنْهُ: إِلَّا الْحَطَبُ، وَالْحَشِيشُ، وَالْقَصَبُ، وَالتِّبْنُ، وَالسَّعَفُ، وَقَصَبُ الذَّرِيرَةِ، وَقَصَبُ السُّكَّرِ. اهـ. وَالذَّرِيرَةُ: قَصَبٌ
Zeytin hususunda Ahmed rahimehullâh'tan rivayet farklılık göstermiştir: Oğlu Sâlih, onda zekât olduğunu ondan rivayet etmiştir; onda zekât olmadığı da kendisinden rivayet edilmiştir ki Ebû Bekir'in tercihi budur ve Hırakî'nin ifadelerinin zahiri de bunu gerektirir. Bunu da yine el-Mugnî sahibi zikretmiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh'a gelince; o, gıda olsun veya olmasın yerin bitirdiği her şeyde zekâtın vacip olduğunu söylemektedir. Ebû Yûsuf ondan naklen: "Odun, kuru ot, kamış, saman, hurma dalı, zerîra kamışı ve şeker kamışı müstesna" demiştir. [Nakil] bitti. Zerîra:
يُجَاءُ بِهِ مِنَ الْهِنْدِ، كَقَصَبِ النِّشَابِ، أَحْمَرُ يُتَدَاوَى بِهِ، وَمِمَّنْ قَالَ مِثْلَ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ النَّخَعِيُّ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَهُوَ قَوْلُ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ شَيْخِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَنَصَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ فِي أَحْكَامِهِ، قَالَ: وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَجَعَلَ الْآيَةَ مِرْآتَهُ فَأَبْصَرَ الْحَقَّ. هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ ﵃ فِي تَعْيِينِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ مِمَّا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ، وَسَنُشِيرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِلَى دَلِيلِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِيمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ.
Hindistan'dan getirilen, ok kamışı gibi kırmızı renkli, kendisiyle tedavi olunan bir kamıştır. Ebû Hanîfe'nin görüşünün benzerini söyleyenler arasında en-Nehaî de vardır; Ömer b. Abdilazîz'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe'nin hocası Hammâd b. Ebî Süleymân'ın görüşü de budur. Mâlikî âlimi İbnü'l-Arabî «Ahkâm»ında bunu savunmuş ve: "Ebû Hanîfe ayeti kendine ayna yaptı ve gerçeği gördü" demiştir. Toprağın bitirdiği şeylerden zekâtın vacip olduğu ürünleri belirleme hususunda dört imamın radıyallâhu anhüm mezheplerinin özeti budur; inşallah her birinin benimsediği görüşteki deliline işaret edeceğiz.
أَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ: فَقَدِ احْتَجَّ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي كُلِّ مَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ مِنْ قَلِيلٍ وَكَثِيرٍ بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا ; لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ فِيهَا: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ [٦ \ ١٤١] الْآيَةَ، وَبِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٦٧] ، وَبِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ» ، الْحَدِيثَ، وَلَمْ يَقْبَلْ تَخْصِيصَهُ بِحَدِيثِ: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ» ; لِأَنَّ الْقَاعِدَةَ الْمُقَرَّرَةَ فِي أُصُولِهِ ﵀: أَنَّ الْعَامَ قَطْعِيُّ الشُّمُولِ، وَالتَّنَاوُلُ لِجَمِيعِ أَفْرَادِهِ كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Ebû Hanîfe'ye gelince; toprağın bitirdiği az veya çok her şeyde zekâtın vacip olduğuna, ele almakta olduğumuz şu kerim ayetin umumunu delil getirmiştir; zira Allah onda şöyle buyurmuştur: "Hasat günü onun hakkını verin" [En‘âm 6/141] ayeti; ve Yüce Allah'ın: "Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin" [Bakara 2/267] kavlinin umumu; ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Göğün suladığında öşür vardır» hadisinin umumudur. O, bunun «Beş veskten azında sadaka (zekât) yoktur» hadisiyle tahsis edilmesini kabul etmemiştir; çünkü onun usulünde rahimehullâh yerleşmiş kural şudur: Âm lafız, fertlerinin tamamını kapsama ve içine alma hususunda kat‘îdir; nitekim «Merâkı's-Suûd»da şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَهُوَ عَلَى فَرْدٍ يَدُلُّ حَتْمَا ... وَفَهْمُ الِاسْتِغْرَاقِ لَيْسَ جَزْمَا
O [âm lafız], bir ferde kesinlikle delalet eder ... Bütün fertleri kapsadığının anlaşılması ise [cumhura göre] kat‘î değildir,
بَلْ هُوَ عِنْدَ الْجِلِّ بِالرُّجْحَانِ ... وَالْقَطْعُ فِيهِ مَذْهَبُ النُّعْمَانِ
Bilakis çoğunluğun (cumhurun) nezdinde tercihe şayandır (zannîdir) ... Onda kat‘îlik ise Nu‘mân'ın (Ebû Hanîfe'nin) mezhebidir.
فَمَا كَانَ أَقَلُّ مِنْ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ يَدْخُلُ عِنْدَهُ دُخُولًا مَجْزُومًا بِهِ فِي عُمُومِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَالْحَدِيثِ، فَلَا يَلْزَمُ عِنْدَهُ تَخْصِيصُ الْعَامِّ بِالْخَاصِّ، بَلْ يَتَعَارَضَانِ، وَتَقْدِيمُ مَا دَلَّ عَلَى الْوُجُوبِ أَوْلَى مِنْ تَقْدِيمِ مَا دَلَّ عَلَى غَيْرِهِ لِلِاحْتِيَاطِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الطَّلَبِ.
Dolayısıyla beş veskten az olan miktar, onun nezdinde zikredilen ayetlerin ve hadisin umumuna kesin bir şekilde dahil olur; bu sebeple ona göre âmmın hâs ile tahsisi gerekmez, bilakis birbiriyle teâruz ederler. Mükellefiyet sorumluluğundan çıkmadaki ihtiyat gereği vücûba delalet edeni, başka hükme delalet edenin önüne geçirmek daha evladır.
وَأَمَّا مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى - فَحَجَّتُهُمَا فِي قَوْلِهِمَا: إِنَّهُ لَا زَكَاةَ غَيْرُ النَّخْلِ وَالْعِنَبِ مِنَ الْأَشْجَارِ، وَلَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْحُبُوبِ إِلَّا فِيمَا يُقْتَاتُ وَيُدَّخَرُ، وَلَا زَكَاةَ فِي الْفَوَاكِهِ وَلَا الْخُضْرَاوَاتِ ; لِأَنَّ النَّصَّ وَالْإِجْمَاعَ دَلَّا عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي الْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُقْتَاتٌ مُدَّخَرٌ، فَأَلْحَقُوا بِهَا كُلَّ مَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا لِكَوْنِهِ مُقْتَاتًا وَمُدَّخَرًا، وَلَمْ يَرَيَا أَنَّ فِي الْأَشْجَارِ مُقْتَاتًا وَلَا مُدَّخَرًا غَيْرَ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ ; فَلَمْ يُشَارِكْهُمَا فِي الْعِلَّةِ غَيْرُهُمَا مِنَ الثِّمَارِ، وَلِذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ بِوُجُوبِهَا فِي التِّينِ
Mâlik ve Şâfiî'ye -Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin- gelince; ağaçlardan hurma ve üzüm dışında, hububattan da temel gıda maddesi olup depolananlar haricinde hiçbir şeyde zekât olmadığı, meyvelerde ve sebzelerde zekât bulunmadığı yönündeki görüşlerinde onların delili şudur: Nass ve icmâ; buğday, arpa, hurma ve kuru üzümde zekâtın vacip olduğuna delalet etmiştir. Bunların her biri hem temel gıdadır hem de depolanır. Bu sebeple onlar temel gıda olması ve depolanması bakımından bu manada olan her şeyi bunlara ilhak etmişlerdir. Ağaçlarda ise hurma ve kuru üzümden başka temel gıda olan ve depolanan bir meyve görmemişlerdir; dolayısıyla meyvelerden başka hiçbir şey bu illette onlara ortak olmamıştır. Bu sebepledir ki Mâlik'in ashabından bir topluluk, incirde de
عَلَى أُصُولِ مَذْهَبِ مَالِكٍ ; لِأَنَّهُ كَالزَّبِيبِ فِي الِاقْتِيَاتِ وَالِادِّخَارِ.
Mâlik mezhebinin usulüne göre zekâtın vacip olduğunu söylemişlerdir; çünkü incir, temel gıda olma ve depolanabilme bakımından kuru üzüm gibidir.
وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: الظَّاهِرُ أَنَّ مَالِكًا مَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ التِّينَ كَذَلِكَ، وَأَمَّا الْحُبُوبُ فَيُوجَدُ فِيهَا الِاقْتِيَاتُ وَالِادِّخَارُ، فَأَلْحَقَا بِالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ كُلَّ مَا كَانَ مُقْتَاتًا مُدَّخَرًا، كَالْأَرُزِّ، وَالذُّرةِ، وَالدُّخْنِ، وَالْقَطَانِيِّ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَهُوَ إِلْحَاقٌ مِنْهُمَا - رَحِمَهُمَا اللَّهُ - لِلْمَسْكُوتِ بِالْمَنْطُوقِ ; بِجَامِعِ الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ عِنْدَهُمَا الِاقْتِيَاتُ وَالِادِّخَارُ ; لِأَنَّ كَوْنَهُ مُقْتَاتًا مُدَّخَرًا مُنَاسِبٌ لِوُجُوبِ الصَّدَقَةِ فِيهِ ; لِاحْتِيَاجِ الْمَسَاكِينِ إِلَى قُوتٍ يَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَدَّخِرُونَ.
İbn Abdilber şöyle demiştir: Zahir olan odur ki Mâlik, incirin böyle olduğunu bilmiyordu. Hububata gelince; onlarda temel gıda olma ve depolanma vasfı mevcuttur; bu yüzden pirinç, darı, akdarı, bakliyat ve benzeri gibi temel gıda olup depolanan her şeyi buğday ve arpaya ilhak etmişlerdir. Bu, her ikisinin -Allah kendilerine rahmet eylesin- kendilerine göre 'temel gıda olma ve depolanma' ortak illetine dayanarak hakkında nass bulunmayanı (meskût) nass ile bildirilene (mantûk) ilhak etmeleridir. Zira bir şeyin temel gıda ve depolanabilir olması, yoksulların yiyip depolayacakları bir azığa olan ihtiyaçları sebebiyle onda sadakanın (zekâtın) vacip kılınmasına uygun bir vasıftır.
وَأَمَّا أَحْمَدُ ﵀ فَحُجَّتُهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الزَّكَاةَ تَجِبُ فِيمَا يَبْقَى وَيَيْبَسُ وَيُكَالُ، أَمَّا مَا لَا يَيْبَسُ وَلَا يَبْقَى، كَالْفَوَاكِهِ، وَالْخُضْرَاوَاتِ، لَمْ تَكُنْ تُؤْخَذُ مِنْهُ الزَّكَاةُ فِي زَمَنِهِ ﷺ وَلَا زَمَنِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ.
Ahmed rahimehullâh'a gelince; onun, zekâtın ancak dayanan, kuruyan ve ölçekle ölçülen şeylerde vacip olduğuna dair delili şudur: Meyve ve sebzeler gibi kurumayan ve dayanıklı kalmayan şeylerden ne Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ne de Hulefâ-yi Râşidîn devrinde zekât alınmamıştır.
وَدَلِيلُهُ فِي اشْتِرَاطِهِ الْكَيْلَ قَوْلُهُ ﷺ: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ» ، قَالَ: فَبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّ مَحَلَّ الْوَاجِبِ فِي الْوَسْقِ، وَهُوَ خَاصٌّ بِالْمَكِيلِ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Ölçülebilirliği (keyl) şart koşmasındaki delili ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Beş veskten azında sadaka (zekât) yoktur» buyruğudur. O şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtın vacip olma yerinin vesk ile belirlendiğini açıklamıştır; vesk ise Allah Teâlâ'nın izniyle açıklaması geleceği üzere sadece ölçekle ölçülen şeylere mahsustur.
أَمَّا دَلِيلُ الْجُمْهُورِ مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ ﵏ عَلَى أَنَّ الْفَوَاكِهَ وَالْخُضْرَاوَاتِ لَا زَكَاةَ فِيهَا فَظَاهِرٌ ; لِأَنَّ الْخُضْرَاوَاتِ كَانَتْ كَثِيرَةً بِالْمَدِينَةِ جِدًّا، وَالْفَوَاكِهَ كَانَتْ كَثِيرَةً بِالطَّائِفِ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْهُ ﷺ وَلَا عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهُ أَخَذَ الزَّكَاةَ مِنْ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ.
Aralarında Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in radıyallâhu anhüm de bulunduğu cumhurun, meyve ve sebzelerde zekât olmadığına dair delili ise gayet açıktır; zira sebzeler Medine'de son derece çoktu, meyveler de Tâif'te pek çok bulunmaktaydı. Buna rağmen ne Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ne de ashabından herhangi birinden bunlardan herhangi bir şeyin zekâtını aldığı nakledilmemiştir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَدْ كَانَ بِالطَّائِفِ الرُّمَّانُ، وَالْفِرْسِكُ، وَالْأُتْرُجُّ، فَمَا اعْتَرَضَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَا ذَكَرَهُ، وَلَا أَحَدٌ مِنْ خُلَفَائِهِ، قُلْتُ: وَهَذَا وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْهُ فِي الْأَحْكَامِ هُوَ الصَّحِيحُ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَأَنَّ الْخُضْرَاوَاتِ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ، وَأَمَّا الْآيَةُ فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا: هَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَوْ مَنْسُوخَةٌ، أَوْ مَحْمُولَةٌ عَلَى النَّدْبِ؟ وَلَا قَاطِعَ يُبَيِّنُ أَحَدَ مَحَامِلِهَا، بَلِ الْقَاطِعُ الْمَعْلُومُ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ بُكَيْرٍ فِي أَحْكَامِهِ: أَنَّ الْكُوفَةَ افْتُتِحَتْ بَعْدَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ وَبَعْدَ اسْتِقْرَارِ الْأَحْكَامِ بِالْمَدِينَةِ، أَفَيَجُوزُ أَنْ يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ، أَوْ مَنْ لَهُ أَدْنَى بَصِيرَةٍ أَنْ تَكُونَ شَرِيعَةٌ مِثْلُ هَذِهِ عُطِّلَتْ فَلَمْ يُعْمَلْ بِهَا فِي دَارِ الْهِجْرَةِ وَمُسْتَقِرِّ الْوَحْيِ، وَلَا خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى عَمِلَ بِذَلِكَ الْكُوفِيُّونَ؟ إِنَّ هَذِهِ لَمُصِيبَةٌ فِيمَنْ ظَنَّ هَذَا، أَوْ قَالَ بِهِ.
Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Tâif'te nar, şeftali ve ağaç kavunu vardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunlara hiçbir müdahalede bulunmadığı gibi [zekâtlarını] zikretmedi de, halifelerinden hiçbiri de bunu yapmadı. Derim ki: Bu husus Ahkâm'da zikredilmemiş olsa bile meseledeki sahih olan görüştür ve sebzelerde hiçbir [zekât] yoktur. Ayete gelince; onun muhkem mi, mensuh mu, yoksa mendupluğa mı hamledildiği konusunda ihtilaf edilmiştir. Muhtemel manalarından birini kesin olarak ortaya koyan kat‘î bir delil yoktur; aksine kesin olarak bilinen hakikat İbn Bükeyr'in Ahkâm'ında zikrettiği şu husustur: Kûfe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından ve hükümlerin Medine'de yerleşip istikrara kavuşmasından sonra fethedilmiştir. Bir vehim sahibi veya en ufak bir basireti olan kimse, böylesi bir şer‘î hükmün hicret yurdunda ve vahyin karargâhında, keza Ebû Bekir'in hilafetinde askıya alınıp uygulanmadığını, nihayet Kûfelilerin bunu uyguladığını düşünebilir mi? Bunu zanneden veya söyleyen kimse adına bu gerçekten büyük bir felakettir!
قُلْتُ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مِنْ مَعْنَى التَّنْزِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ [٥ \ ٦٧] ، أَتُرَاهُ يَكْتُمُ شَيْئًا أُمِرَ بِتَبْلِيغِهِ
Derim ki: Kur'an'ın manasından buna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun.” [Mâide 5/67]. Tebliğ etmekle emrolunduğu bir şeyi gizlemesi
أَوْ بَيَانِهِ؟ حَاشَاهُ مِنْ ذَلِكَ، وَقَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [٥ \ ٣] ، وَمِنْ كَمَالِ الدِّينِ كَوْنُهُ لَمْ يَأْخُذْ مِنَ الْخُضْرَاوَاتِ شَيْئًا، وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ فِيمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ: إِنَّ الْمَقَاثِئَ كَانَتْ تَكُونُ عِنْدَنَا تَخْرُجُ عَشَرَةَ آلَافٍ فَلَا يَكُونُ فِيهَا شَيْءٌ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ: تُزَكَّى أَثْمَانُ الْخُضَرِ إِذَا أَيْنَعَتْ وَبَلَغَ الثَّمَنُ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ، وَقَالَهُ الْأَوْزَاعِيُّ فِي ثَمَنِ الْفَوَاكِهِ، وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِهِمَا لِمَا ذَكَرْنَا.
veya açıklamaması düşünülebilir mi? Hâşâ, o bundan münezzehtir! Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [Mâide 5/3]. Dinin kemalinden biri de onun sebzelerden hiçbir şey [zekât] almamış olmasıdır. Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ, Dârekutnî'nin rivayet ettiği sözünde şöyle demiştir: Bizim on bin [dirhem mahsul] veren hıyar/kavun tarlalarımız olurdu da onlardan hiçbir şey [zekât] alınmazdı. Zührî ve el-Hasan: Sebzelerin bedelleri, olgunlaştıklarında ve bedel iki yüz dirheme ulaştığında zekâta tâbi tutulur, demişlerdir. Evzâî de meyvelerin bedeli hakkında bunu söylemiştir. Zikrettiğimiz gerekçelerden ötürü bu ikisinin görüşünde bir delil yoktur.
وَقَدْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُعَاذٍ: أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَسْأَلُهُ عَنِ الْخُضْرَاوَاتِ، وَهِيَ الْبُقُولُ، فَقَالَ: «لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ» ، وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْ جَابِرٍ، وَأَنَسٍ، وَعَلِيٍّ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، وَأَبِي مُوسَى، وَعَائِشَةَ، ذَكَرَ أَحَادِيثَهُمُ الدَّارَقُطْنِيُّ ﵀ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: لَيْسَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ شَيْءٌ، وَاحْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ بِحَدِيثِ صَالِحِ بْنِ مُوسَى عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فِيمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ مِنَ الْخُضَرِ زَكَاةٌ» ، قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَهَذَا حَدِيثٌ لَمْ يَرْوِهِ مِنْ ثِقَاتِ أَصْحَابِ مَنْصُورٍ أَحَدٌ هَكَذَا، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ.
Tirmizî, Muâz'dan rivayet etmiştir ki o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazarak sebzeleri -ki bunlar bakliyattır- sormuş; o da: «Onlarda hiçbir şey [zekât] yoktur» buyurmuştur. Bu mana Câbir, Enes, Ali, Muhammed b. Abdillâh b. Cahş, Ebû Mûsâ ve Âişe'den de rivayet edilmiştir; Dârekutnî rahimehullâh onların hadislerini zikretmiştir. Tirmizî ise: Bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sahih değildir, demiştir. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh bazı talebeleri, Sâlih b. Mûsâ - Mansûr - İbrâhîm - el-Esved tarikiyle Âişe'nin şöyle dediği hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yerin bitirdiği sebzelerde zekât vardır.» Ebû Ömer şöyle demiştir: Bu hadisi, Mansûr'un güvenilir (sika) talebelerinden hiçbiri bu şekilde rivayet etmemiştir; bu ancak İbrâhîm'in kendi sözüdür.
قُلْتُ وَإِذَا سَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ مِنْ جِهَةِ السُّنَّةِ لِضَعْفِ أَسَانِيدِهَا، لَمْ يَبْقَ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَخْصِيصِ عُمُومِ الْآيَةِ، وَعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ» ، بِمَا ذَكَرْنَا. اهـ. كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
Derim ki: Sünnet cihetinden delil getirme senetlerin zayıflığı sebebiyle düşünce, geriye sadece zikrettiğimiz üzere ayetin umumi hükmünün ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Göğün suladığında öşür (onda bir) vardır» buyruğunun umumunun tahsis edilmesi kalır. Kurtubî'nin sözü burada bitti.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: بِأَنَّهُ لَا زَكَاةَ فِي غَيْرِ الْأَرْبَعَةِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهَا الَّتِي هِيَ: الْحِنْطَةُ، وَالشَّعِيرُ، وَالتَّمْرُ، وَالزَّبِيبُ، هِيَ الْأَحَادِيثُ الَّتِي قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ، وَفِيهَا حَدِيثُ مُعَاذٍ وَأَبِي مُوسَى الَّذِي تَقَدَّمَ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ أَنَّهُ قَوِيٌّ مُتَّصِلٌ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْخُضَرِ زَكَاةٌ إِلَّا مَا كَانَتْ لَهُ ثَمَرَةٌ بَاقِيَةٌ، سِوَى الزَّعْفَرَانِ وَنَحْوِهِ مِمَّا يُوزَنُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ، وَكَانَ مُحَمَّدٌ يَعْتَبِرُ فِي الْعُصْفُرِ، وَالْكَتَّانِ، وَالْبِزْرِ، فَإِذَا بَلَغَ بِزْرُهُمَا مِنَ الْقُرْطُمِ وَالْكَتَّانِ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ ; كَانَ الْعُصْفُرُ وَالْكَتَّانُ تَبَعًا لِلْبِزْرِ، وَأُخِذَ مِنْهُ الْعُشْرُ أَوْ نِصْفُ الْعُشْرِ، وَأَمَّا الْقُطْنُ فَلَيْسَ عِنْدَهُ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَحْمَالٍ شَيْءٌ، وَالْحِمْلُ ثَلَاثُمِائَةِ مِنْ بِالْعِرَاقِيِّ، وَالْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَمْنَانٍ مِنْهُمَا شَيْءٌ، فَإِذَا بَلَغَ أَحَدُهُمَا خَمْسَةَ أَمْنَانٍ كَانَتْ فِيهِ الصَّدَقَةُ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: وَكَذَلِكَ قَصَبُ السُّكَّرِ الَّذِي يَكُونُ مِنْهُ السُّكَّرُ، وَيَكُونُ فِي أَرْضِ الْعُشْرِ دُونَ أَرْضِ الْخَرَاجِ فِيهِ مَا فِي الزَّعْفَرَانِ، وَأَوْجَبَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ الزَّكَاةَ فِي أُصُولِ الثِّمَارِ دُونَ الْبُقُولِ، وَهُوَ مُخَالِفٌ لِمَا عَلَيْهِ أَهْلُ مَذْهَبِهِ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ. قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ.
Üzerinde icmâ edilen dört şeyin -ki bunlar buğday, arpa, hurma ve kuru üzümdür- dışındakilerde zekât olmadığını söyleyenlerin delili, bu bahsin başında takdim ettiğimiz hadislerdir. Bunlar arasında Muâz ve Ebû Mûsâ'nın, Beyhakî'den daha önce nakledildiği üzere kuvvetli ve muttasıl olan hadisi de yer almaktadır. Ebû Yûsuf ve Muhammed şöyle demiştir: Dayanıklı bir mahsulü olanlar hariç hiçbir sebzede zekât yoktur; ancak safran ve benzeri tartılan şeyler müstesnadır, bunlarda zekât vardır. Muhammed, aspir (yalancı safran), keten ve tohumda şu hesabı gözetirdi: Şayet bunlardan elde edilen aspir tohumu ve keten tohumu beş veske ulaşırsa, aspir ve keten tohuma tâbi olur ve ondan öşür ya da yarım öşür alınır. Pamuğa gelince, ona göre beş hamlden azında bir şey yoktur; bir haml ise Irak ölçüsüyle üç yüz mendir. Vers (boyacı otu) ve safranın ise beş menninden azında hiçbir şey yoktur; ikisinden biri beş mene ulaştığında onda sadaka (zekât) gerekir. Ebû Yûsuf şöyle demiştir: Aynı şekilde, haraç arazisinde değil de öşür arazisinde bulunan ve kendisinden şeker elde edilen şeker kamışında da safrandaki hüküm geçerlidir. Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise bakliyat hariç meyve ağaçlarının asıllarında zekâtı vacip kılmıştır; bu ise mezhebinin imamı Mâlik ve ashabının benimsediği görüşe muhaliftir. Bunu Kurtubî nakletmiştir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
مَنْ قَالَ: لَا زَكَاةَ فِي الرُّمَّانِ، وَهُمْ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَمَنْ قَالَ: لَا زَكَاةَ فِي الزَّيْتُونِ، يَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ كُلٍّ مِنْهُمْ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ، مَنْسُوخَةً أَوْ مُرَادًا بِهَا غَيْرُ الزَّكَاةِ ; لِأَنَّهَا عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، وَأَنَّهَا فِي الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ، لَا يُمْكِنُ مَعَهَا الْقَوْلُ بِعَدَمِ زَكَاةِ الزَّيْتُونِ وَالرُّمَّانِ ; لِأَنَّهَا عَلَى ذَلِكَ صَرِيحَةٌ فِيهَا ; لِأَنَّ الْمَذْكُورَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ، يَرْجِعُ إِلَى كُلِّهَا الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ [٦ \ ١٤١] ، وَقَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ لَا لَبْسَ فِيهِ. فَيَدْخُلُ فِيهِ الزَّيْتُونُ وَالرُّمَّانُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا لَا شَكَّ فِيهِ، فَقَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الزَّكَاةِ فِي الرُّمَّانِ يُقَوِّي الْقَوْلَ بِنَسْخِ الْآيَةِ، أَوْ أَنَّهَا فِي غَيْرِ الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ: أَنَّهُ أَوْجَبَ الزَّكَاةَ فِي الْحِنَّاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ الظَّاهِرِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوِيٌّ جِدًّا مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ ; لِأَنَّهُ قَالَ: مَا أَنْبَتَتْهُ الْأَرْضُ ضَرْبَانِ: مُوسَقٌ، وَغَيْرُ مُوسَقٍ، فَمَا كَانَ مُوسَقًا وَجَبَتِ الزَّكَاةُ فِيمَا بَلَغَ مِنْهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ ; لِقَوْلِهِ ﷺ: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ وَلَا زَكَاةَ فِيمَا دُونَهَا مِنْهُ» ، وَمَا كَانَ غَيْرَ مُوسَقٍ فَفِي قَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ الزَّكَاةُ ; لِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ» ، وَلَا يُخَصَّصُ بِحَدِيثِ: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ» ; لِأَنَّهُ غَيْرُ مُوسَقٍ أَصْلًا.
Narda zekât olmadığını söyleyen kimseler -ki bunlar ulemanın cumhurudur- ile zeytinde zekât olmadığını söyleyen kimselerin görüşüne göre; ele aldığımız ayetin, yani Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “Hasat günü de hakkını (zekâtını) verin” buyruğunun mensuh olması ya da bununla farz zekâtın dışındaki bir şeyin kastedilmiş olması gerekir. Zira ayetin muhkem olduğu ve farz zekât hakkında olduğu varsayılırsa, bununla birlikte zeytin ve narda zekât olmadığını söylemek mümkün değildir. Çünkü bu takdirde ayet bunlar hakkında sarihtir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ } “hurmaları, ürünleri çeşit çeşit ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları da [inşa edip yetiştiren O'dur]” buyruğundaki zikredilenlerin tamamına, O'nun: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “ürün verdiği zaman ürününden yiyin” [En'âm 6/141] ve { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “hasat günü de hakkını verin” buyruğundaki zamir, hiçbir kapalılık bulunmaksızın açık olduğu üzere racidir. Dolayısıyla zeytin ve nar, şüphe götürmez biçimde öncelikli olarak buna dâhildir. İlim ehlinin çoğunun narda zekât olmadığı yönündeki görüşü, ayetin mensuh olduğu veya farz zekât dışında bir şey hakkında olduğu görüşünü güçlendirmektedir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Ebû Yûsuf'tan, kınada zekâtı vacip gördüğü nakledilmiştir. Bil ki, Dâvûd b. Alî ez-Zâhirî'nin bu meseledeki mezhebi teorik bakımdan son derece güçlüdür; zira o şöyle demiştir: Yerin bitirdiği şeyler iki kısımdır: Vesk ile ölçülebilenler (müvessek) ve vesk ile ölçülemeyenler (gayr-i müvessek). Vesk ile ölçülebilen şeylerden beş veske ulaşanında zekât vacip olur; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Beş veskten azında sadaka yoktur, bundan daha azında zekât yoktur» buyurmuştur. Vesk ile ölçülemeyen şeylerin ise azında da çoğunda da zekât vardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Göğün suladığında öşür (onda bir) vardır» buyruğu umumidir ve «Beş veskten azında sadaka yoktur» hadisi ile tahsis edilmez; çünkü o zaten asla vesk ile ölçülen cinsten değildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ أَسْعَدُ الْأَقْوَالِ بِظَاهِرِ النُّصُوصِ وَفِيهِ نَوْعٌ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَهَا، إِلَّا أَنَّهُ يَرُدُّ عَلَيْهِ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّهُ ﷺ لَمْ يَتَعَرَّضْ لِلْخُضْرَاوَاتِ مَعَ كَثْرَتِهَا فِي الْمَدِينَةِ، وَلَا الْفَوَاكِهِ مَعَ كَثْرَتِهَا بِالطَّائِفِ، وَلَوْ كَانَ الْعُمُومُ شَامِلًا لِذَلِكَ لَبَيَّنَهُ ﷺ وَإِذَا عَرَفْتَ كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي تَعْيِينِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، وَأَدِلَّةَ أَقْوَالِهِمْ مِمَّا ذَكَرْنَا.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bu görüş, nassların zahirine en uygun olan ve aralarını bir nevi cemeden görüştür. Ancak Medine'de çok olmasına rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sebzelere, keza Tâif'te çok olmasına rağmen meyvelere hiç müdahale etmediğine dair önceden aktardığımız husus buna itiraz olarak yöneltilir. Eğer bu umumi hüküm bunları da kapsasaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu muhakkak açıklardı. Zikrettiğimiz hususlardan ulemanın neye zekât vacip olacağı konusundaki sözlerini ve görüşlerinin delillerini öğrendiğine göre,
فَاعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ قَالُوا: لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ إِلَّا فِي خَمْسَةِ أَوْسُقٍ فَصَاعِدًا ; لِقَوْلِهِ ﷺ: «لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ» الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ وَمُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ ﵁.
bil ki ulemanın cumhuru şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Beş veskten azında sadaka (zekât) yoktur» hadisinden ötürü zekât ancak beş vesk ve yukarısında vacip olur. Bu hadisi Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh hadisinden, Müslim ise Câbir radıyallâhu anh hadisinden rivayet etmiştir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ ﵏ وَأَصْحَابُهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ، وَجَابِرٍ، وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلٍ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَالْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، وَمَكْحُولٍ، وَالْحَكَمِ، وَالنَّخَعِيِّ، وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَالثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَابْنِ أَبِي
Bunu söyleyenler arasında üç imam: Mâlik, Şâfiî ve Ahmed radıyallâhu anhüm ile onların ashabı yer almaktadır. Bu aynı zamanda İbn Ömer, Câbir, Ebû Ümâme b. Sehl, Ömer b. Abdilazîz, Câbir b. Zeyd, el-Hasan, Atâ, Mekhûl, el-Hakem, en-Nehaî, Medine ehli, Sevrî, Evzâî, İbn Ebî
لَيْلَى، وَأَبِي يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٍ، وَسَائِرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ وَغَيْرُهُ.
Leylâ, Ebû Yûsuf, Muhammed ve diğer ilim ehlinin görüşüdür; nitekim bunu onlardan İbn Kudâme ve başkaları nakletmiştir.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : لَا نَعْلَمُ أَحَدًا خَالَفَ فِيهِ إِلَّا أَبَا حَنِيفَةَ، وَمَنْ تَابَعَهُ، وَمُجَاهِدًا، وَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْوَسْقَ سِتُّونَ صَاعًا، وَهُوَ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَكَسْرِهَا وَالْفَتْحُ أَشْهَرُ وَأَفْصَحُ، وَقِيلَ: هُوَ بِالْكَسْرِ اسْمٌ وَبِالْفَتْحِ مَصْدَرٌ، وَيُجْمَعُ عَلَى أَوْسُقٍ فِي الْقِلَّةِ وَأَوْسَاقٍ، وَعَلَى وُسُوقٍ فِي الْكَثْرَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّاعَ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ بِمُدِّهِ ﷺ وَالْمُدُّ بِالتَّقْرِيبِ: مِلْءُ الْيَدَيْنِ الْمُتَوَسِّطَتَيْنِ، لَا مَقْبُوضَتَيْنِ وَلَا مَبْسُوطَتَيْنِ، وَتَحْدِيدُهُ بِالضَّبْطِ وَزْنُ رِطْلٍ وَثُلُثٍ بِالْبَغْدَادِيِّ، فَمَبْلَغُ الْخَمْسَةِ الْأَوْسُقِ مِنَ الْأَمْدَادِ أَلْفُ مُدٍّ وَمِائَتَا مُدٍّ، وَمِنَ الصِّيعَانِ ثَلَاثُمِائَةٍ، وَهِيَ بِالْوَزْنِ أَلْفُ رِطْلٍ وَسِتُّمِائَةِ رِطْلٍ، وَالرِّطْلُ: وَزْنُ مِائَةٍ وَثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ دِرْهَمًا مَكِّيًّا، وَزَادَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَرْبَعَةَ أَسْبَاعِ دِرْهَمٍ، كُلُّ دِرْهَمٍ وَزْنُ خَمْسِينَ وَخُمُسَيْ حَبَّةٍ مِنْ مُطْلَقِ الشَّعِيرِ، كَمَا حَرَّرَهُ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ، وَمَالِكٌ ﵀ مِنْ أَدْرَى النَّاسِ بِحَقِيقَةِ الْمُدِّ وَالصَّاعِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَقِيلَ فِيهِ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Ebû Hanîfe, ona tâbi olanlar ve Mücâhid hariç buna muhalefet eden hiç kimseyi bilmiyoruz. Bütün âlimler bir veskin altmış sâ‘ olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Vesk kelimesi vâv harfinin fethası ve kesrası ile okunur; fethalı okunuşu (vesk) daha meşhur ve daha fasihtir. Kesralı okunuşunun (vısk) isim, fethalı okunuşunun ise masdar olduğu da söylenmiştir. Azlık çoğulunda evsük ve evsâk, çokluk çoğulunda ise vüsûk şeklinde çoğul yapılır. Bil ki bir sâ‘, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile dört müddür. Müdd yaklaşık olarak, ne sıkılmış ne de tamamen açılmış olan orta boyuttaki iki elin dolusudur. Hassas tespitiyle ağırlığı Bağdat ölçüsüyle bir rıtıl ve bir rıtılın üçte biridir. Dolayısıyla beş veskin müdd cinsinden karşılığı bin iki yüz müddür; sâ‘ cinsinden ise üç yüz sâ‘dır. Ağırlık olarak bu, bin altı yüz rıtıldır. Rıtıl ise yüz yirmi sekiz Mekke dirhemi ağırlığındadır; Mâlikî ulemasının tahkik ettiği üzere bazı ilim ehli buna bir dirhemin yedide dördünü de eklemiştir ve her bir dirhem mutlak arpanın elli ve beşte iki tanesi ağırlığındadır. Bilindiği üzere Mâlik rahimehullâh, müdd ve sâ‘ın hakikatini insanların en iyi bilenlerindendir. Bu konuda zikrettiğimizden başka açıklamalar da yapılmıştır.
وَأَمَّا الْحُكْمُ الثَّالِثُ مِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الثَّالِثَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ، وَهُوَ تَعْيِينُ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ إِخْرَاجُهُ، فَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ وَهُوَ الْعُشْرُ فِيمَا لَيْسَ فِي سَقْيِهِ مَشَقَّةٌ، كَالَّذِي يَسْقِيهِ الْمَطَرُ، أَوِ النَّهَرُ، أَوْ عُرُوقُهُ فِي الْأَرْضِ، وَأَمَّا مَا يُسْقَى بِالْآلَةِ كَالَّذِي يُسْقَى بِالنَّوَاضِحِ فَفِيهِ نِصْفُ الْعُشْرِ، وَهَذَا ثَابِتٌ عَنْهُ ﷺ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، وَابْنِ عُمَرَ، فَإِنْ سَقَى تَارَةً بِمَطَرِ السَّمَاءِ مَثَلًا، وَتَارَةً بِالسَّانِيَةِ فَإِنِ اسْتَوَيَا فَثَلَاثَةُ أَرْبَاعِ الْعُشْرٍ، بِلَا خِلَافٍ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَإِنْ كَانَ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ أَغْلَبَ فَقِيلَ: يُغَلَّبُ الْأَكْثَرُ وَيَكُونُ الْأَقَلُّ تَبَعًا لَهُ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَعَطَاءٌ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَقِيلَ: يُؤْخَذُ بِالتَّقْسِيطِ، وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ كُلٌّ مِنْهُمَا شَهَرَهُ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ، وَحَكَى بَعْضُهُمْ رِوَايَةً عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ الْمُعْتَبَرَ مَا حَيِيَ بِهِ الزَّرْعُ وَتَمَّ، وَمِمَّنْ قَالَ بِالتَّقْسِيطِ مِنَ الْحَنَابِلَةِ: ابْنُ حَامِدٍ، فَإِنْ جَهِلَ الْمِقْدَارَ وَجَبَ الْعُشْرُ احْتِيَاطًا، كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ﵀ فِي رِوَايَةِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» ; وَعَلَّلَهُ بِأَنَّ الْأَصْلَ وُجُوبُ الْعُشْرِ وَإِنَّمَا يَسْقُطُ نِصْفُهُ بِتَحَقُّقِ الْكُلْفَةِ، وَإِذَا لَمْ يَتَحَقَّقِ الْمُسْقِطِ وَجَبَ الْبَقَاءُ عَلَى الْأَصْلِ وَهُوَ ظَاهِرٌ جِدًّا. وَإِنِ اخْتَلَفَ السَّاعِي وَرَبُّ الْمَالِ فِي أَيِّهِمَا سَقَى بِهِ أَكْثَرُ؟ فَالْقَوْلُ قَوْلُ رَبِّ الْمَالِ بِغَيْرِ يَمِينٍ ; لِأَنَّ النَّاسَ لَا يُسْتَحْلَفُونَ عَلَى صَدَقَاتِهِمْ، وَلَا وَقْصَ فِي الْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ، بَلْ كُلُّ مَا زَادَ عَلَى النِّصَابِ أُخْرِجَ مِنْهُ بِحَسَبِهِ.
Bu bahsin başında zikredilen bu üçüncü meselenin hükümlerinden üçüncüsüne, yani çıkarılması vacip olan miktarın belirlenmesine gelince; âlimler arasında bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur: Yağmurun, nehrin veya topraktaki köklerinin suladığı gibi sulanmasında meşakkat bulunmayan şeylerde öşür (onda bir) vacip olur. Su çeken develer (nevâdıh) gibi aletlerle sulananlarda ise yarım öşür (yirmide bir) gerekir. Bu husus Câbir ve İbn Ömer'in hadisiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabittir. Şayet mahsul bazen gök yağmuruyla, bazen de dolap (sâniye) ile sulanmışsa, eğer bu ikisi eşitse ulema arasında hiçbir ihtilaf olmaksızın onda birin dörtte üçü (yüzde yedi buçuk) verilir. Eğer iki durumdan biri daha baskınsa, çoğunluğun esas alınacağı ve az olanın ona tâbi olacağı söylenmiştir; Ahmed, Ebû Hanîfe, Sevrî ve Atâ bu görüştedir, Şâfiî'nin iki görüşünden biri de budur. Bir diğer görüşe göre ise oranlama (taksît) yapılır; bu iki görüşün her birini bazı Mâlikîler meşhur kabul etmiştir. Bazıları ise Mâlik'ten bir rivayet olarak, ekinin kendisiyle hayat bulup kemale erdiği sulamanın muteber olduğunu aktarmıştır. Hanbelîlerden oranlama görüşünü savunanlardan biri de İbn Hâmid'dir. Miktar bilinmezse, İmâm Ahmed b. Hanbel'in rahimehullâh Abdullah'ın rivayetinde açıkça belirttiği üzere ihtiyat gereği onda bir (öşür) vacip olur. İbn Kudâme bunu el-Muğnî'de zikretmiş ve şöyle gerekçelendirmiştir: Çünkü asıl olan onda birin vacip olmasıdır; onun yarısı ancak külfetin gerçekleşmesiyle düşer. Düşürücü sebep kesinleşmediğinde asıl üzere kalmak vacip olur ve bu son derece açıktır. Zekât memuru (sâî) ile mal sahibi hangisiyle daha çok sulandığı konusunda ihtilaf ederlerse, yemin etmeksizin mal sahibinin sözü geçerlidir; zira insanlar zekâtları hususunda yemine zorlanmazlar. Hububat ve meyvelerde vakas (iki zekât basamağı arasındaki af miktarı) yoktur; bilakis nisabın üzerindeki her fazlalıktan kendi nispetinde zekât çıkarılır.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذَا الْمَبْحَثِ
BU BAHİSLE İLGİLİ MESELELER
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ قَدَّمْنَا إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ، وَجُمْهُورِهِمْ عَلَى أَنَّهُمَا يُخْرَصَانِ إِذَا بَدَا صَلَاحُهُمَا ; لِأَنَّ الْمَالِكِينَ يَحْتَاجُونَ إِلَى أَكْلِ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ ; فَبِسَبَبِ ذَلِكَ شُرِعَ خَرْصُ التَّمْرِ وَالْعِنَبِ، وَيُخْرَصُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَجَرَةً شَجَرَةً، حَتَّى يُعْلَمَ قَدْرُ مَا فِي الْجَمِيعِ الْآنَ مِنَ الْأَوْسَاقِ، ثُمَّ يَسْقُطُ مِنْهُ قَدْرُ مَا يَنْقُصُهُ الْجَفَافُ، فَلَوْ كَانَ فِيهِ خَمْسَةُ أَوْسُقٍ مِنَ الْعِنَبِ أَوِ الرُّطَبِ، وَإِذَا جَفَّ كَانَتْ أَرْبَعَةَ أَوْسُقٍ مَثَلًا، فَلَا زَكَاةَ فِيهِ ; لِأَنَّ النِّصَابَ مُعْتَبَرٌ مِنَ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ الْيَابِسَيْنِ، لَا مِنَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ، وَإِذَا خَرَصَ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا خَلَّى بَيْنَ مَالِكِيهِ وَبَيْنَهُ، وَبَعْدَ الْجِذَاذِ يَأْتُونَ بِقَدْرِ الزَّكَاةِ عَلَى الْخَرْصِ الْمَذْكُورِ تَمْرًا أَوْ زَبِيبًا، وَبِذَلِكَ يَحْصُلُ الْجَمْعُ بَيْنَ الِاحْتِيَاطِ لِلْفُقَرَاءِ، وَالرِّفْقِ بِأَرْبَابِ الثِّمَارِ، فَإِنْ أَصَابَتْهُ بَعْدَ الْخَرْصِ جَائِحَةٌ، اعْتُبِرَتْ، وَسَقَطَتْ زَكَاةُ مَا اجْتَاحَتْهُ الْجَائِحَةُ، فَإِنْ بَقِيَ بَعْدَهَا خَمْسَةُ أَوْسُقٍ فَصَاعِدًا أَخْرَجَ الزَّكَاةَ، وَإِلَّا فَلَا. وَلَا خِلَافَ فِي اعْتِبَارِ الْجَائِحَةِ بَعْدَ الْخَرْصِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ.
BİRİNCİ MESELE: Ulemanın kuru hurma ve kuru üzümde zekâtın vacip olduğu hususundaki icmâını ve cumhurun, olgunlaşma emareleri belirdiğinde bu ikisinin haras edileceğine (dalındaki miktarının tahmin edileceğine) dair görüşünü daha önce takdim etmiştik. Çünkü mal sahipleri taze hurma ve yaş üzüm yemeye ihtiyaç duyarlar; işte bu sebeple hurma ve üzümün harası meşru kılınmıştır. Bunların her biri ağaç ağaç haras edilir, ta ki şu anda hepsinde bulunan miktar vesk cinsinden bilinsin; sonra kurumanın ondan eksilteceği miktar düşülür. Şayet yaş üzüm veya taze hurmada beş vesk bulunsa ve kuruduğunda örneğin dört vesk kalacak olsa, onda zekât yoktur; çünkü nisap taze hurma ve yaş üzümden değil, kuru hurma ve kuru üzümden itibaren muteberdir. Zikrettiğimiz şekilde haras yapıldığında, mal sahipleri mahsul ile baş başa bırakılır. Hasattan sonra, zikredilen haras miktarına göre zekât payını kuru hurma veya kuru üzüm olarak getirirler. Böylece fakirlerin hakkını korumak ile mahsul sahiplerine kolaylık göstermek bir arada sağlanmış olur. Şayet harastan sonra mahsule bir âfet (câiha) isabet ederse, bu dikkate alınır ve afetin helak ettiği kısmın zekâtı düşer; afetten sonra geriye beş vesk ve fazlası kalmışsa zekâtı verir, aksi takdirde vermez. Harastan sonra afetin dikkate alınacağı hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
وَمِمَّنْ قَالَ بِخَرْصِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ: الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ - رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى - وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَسَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ، وَمَرْوَانُ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَالْحَسَنُ، وَعَطَاءٌ، وَالزُّهْرِيُّ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَعَبْدُ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي "، وَحُكِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ: أَنَّ الْخَرْصَ بِدْعَةٌ، وَمَنَعَهُ الثَّوْرِيُّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: الْخَرْصُ ظَنٌّ وَتَخْمِينٌ لَا يَلْزَمُ بِهِ حُكْمٌ، وَإِنَّمَا كَانَ الْخَرْصُ تَخْوِيفًا لِلْقَائِمِينَ عَلَى الثِّمَارِ ; لِئَلَّا يَخُونُوا، فَأَمَّا أَنْ يَلْزَمَ بِهِ حُكْمٌ فَلَا.
Hurma ağaçları ve bağların haras edileceğini söyleyenler arasında üç imam: Mâlik, Şâfiî ve Ahmed -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin-, Ömer b. el-Hattâb, Sehl b. Ebî Hasme, Mervân, el-Kâsım b. Muhammed, el-Hasan, Atâ, ez-Zührî, Amr b. Dînâr, Abdülkerîm b. Ebi'l-Mühârık, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de kendilerinden naklettiği üzere ilim ehlinin çoğu yer almaktadır. Şa‘bî'den ise harasın bid‘at olduğu rivayet edilmiş; Sevrî de bunu men etmiştir. Ebû Hanîfe ve ashabı şöyle demiştir: Haras, kendisiyle bir hüküm sabit olmayan bir zan ve tahminden ibarettir. Haras, mahsulün başında duranların hıyanet etmemesi için sadece bir korkutmadan ibaretti; hüküm doğurmasına gelince, bu söz konusu değildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ تُبْطِلُهُ نُصُوصُ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ الصَّرِيحَةِ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي " صَحِيحَيْهِمَا " مِنْ حَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ﵁ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ " تَبُوكَ " فَأَتَيْنَا وَادِيَ الْقُرَى عَلَى حَدِيقَةٍ لِامْرَأَةٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " اخْرِصُوهَا "، فَخَرَصْنَاهَا، وَخَرَصَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَشْرَةَ أَوْسُقٍ، وَقَالَ: " أَحْصِيهَا حَتَّى نَرْجِعَ إِلَيْكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ "، وَانْطَلَقْنَا حَتَّى قَدِمْنَا تَبُوكَ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Sünnetin sahih ve sarih nasslarının bu görüşü iptal ettiği gizli değildir. Bu nasslardan biri, Şeyhân'ın Sahih'lerinde Ebû Humeyd es-Sâidî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Tebük Gazvesi'ne çıktık. Vâdilkurâ'ya bir kadına ait bahçenin yanına vardık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu haras edin (tahmin edin)» buyurdu. Biz de tahmin ettik; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onu on vesk olarak haras etti ve [kadına]: «İnşallah biz sana dönünceye kadar [ürününü] sayıp muhafaza et» buyurdu. Biz yola çıkıp nihayet Tebük'e vardık... -diyerek hadisi zikretti-.
قَالَ: " ثُمَّ أَقْبَلْنَا حَتَّى قَدِمْنَا وَادِيَ الْقُرَى، فَسَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَرْأَةَ عَنْ حَدِيقَتِهَا
[Ebû Humeyd] dedi ki: «Sonra geri dönüp Vâdilkurâ'ya geldik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o kadına bahçesini,
كَمْ بَلَغَ ثَمَرُهَا؟ قَالَتْ: بَلَغَ عَشْرَةَ أَوْسُقٍ "، فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْخَرْصِ، كَمَا تَرَى.
ürününün ne kadar çıktığını sordu. Kadın: On vesk çıktı, dedi.» Gördüğün gibi üzerinde ittifak edilen bu hadis, harasın meşruiyetine dair açık bir delildir.
وَعَنْ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ ﵁: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَبْعَثُ عَلَى النَّاسِ مَنْ يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ كُرُومَهُمْ وَثِمَارَهُمْ " أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ.
Attâb b. Esîd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, insanlara bağlarını ve meyvelerini haras edecek (tahmin edecek) görevliler gönderirdi.» Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve İbn Hibbân tahriç etmiştir.
وَعَنْ عَتَّابٍ ﵁ أَيْضًا قَالَ: " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُخْرَصَ الْعِنَبُ، كَمَا يُخْرَصُ النَّخْلُ، فَتُؤْخَذُ زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤْخَذُ صَدَقَةُ النَّخْلِ تَمْرًا "، أَخْرَجَهُ أَيْضًا أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ.
Yine Attâb radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hurmanın haras edildiği gibi üzümün de haras edilmesini ve hurmanın sadakası (zekâtı) kuru hurma olarak alındığı gibi onun zekâtının da kuru üzüm olarak alınmasını emretti.» Bunu da Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Hibbân ve Dârekutnî tahriç etmiştir.
وَالتَّحْقِيقُ فِي حَدِيثِ عَتَّابٍ هَذَا: أَنَّهُ مِنْ مَرَاسِيلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى ; لِأَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْ عَتَّابًا ; لِأَنَّ مَوْلِدَ سَعِيدٍ فِي خِلَافَةِ عُمَرَ، وَعَتَّابٌ مَاتَ يَوْمَ مَاتَ أَبُو بَكْرٍ ﵄ وَقَدْ أَثْبَتَ الْحُجَّةَ بِمَرَاسِيلِ سَعِيدٍ كَثِيرٌ مِمَّنْ يَقُولُونَ بِعَدَمِ الِاحْتِجَاجِ بِالْمُرْسَلِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": إِنَّ مِنْ أَصْحَابِنَا: مَنْ قَالَ يُحْتَجُّ بِمَرَاسِيلِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ مُطْلَقًا، وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ إِنَّمَا يُحْتَجُّ بِمَرَاسِيلِهِ إِذَا اعْتَضَدَتْ بِأَحَدِ أَرْبَعَةِ أُمُورٍ: أَنْ يُسْنِدَ، أَوْ يُرْسِلَ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى، أَوْ يَقُولَ بِهِ بَعْضُ الصَّحَابَةِ، أَوْ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ وُجِدَ ذَلِكَ هُنَا ; فَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَالتَّابِعِينِ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي التَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ.
Bu Attâb hadisi hakkındaki tahkik şudur: Bu hadis, Saîd b. el-Müseyyeb'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- mürsellerindendir; zira o Attâb'a yetişmemiştir. Çünkü Saîd'in doğumu Ömer'in hilafetindedir; Attâb ise Ebû Bekir'in radıyallâhu anhümâ vefat ettiği gün vefat etmiştir. Mürsel hadisle amel edilmeyeceğini söyleyenlerin birçoğu Saîd'in mürsellerini hüccet kabul etmiştir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Ashabımızdan (Şâfiîlerden) bazıları İbnü'l-Müseyyeb'in mürsellerinin mutlak olarak hüccet olduğunu söylemiştir. En sahih olan görüş ise onun mürsellerinin ancak şu dört husustan biriyle desteklenmesi halinde hüccet olacağıdır: Başka bir yoldan müsned olarak rivayet edilmesi, başka bir yoldan mürsel kılınması, sahâbeden birinin onunla hüküm vermiş olması veya ulemanın çoğunun onu benimsemiş olmasıdır. Bu şartlar burada mevcuttur; nitekim sahâbeden, tâbiînden ve onlardan sonrakilerden olan âlimler hurma ve kuru üzümde zekâtın vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَبِمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ تَعْلَمُ اتِّفَاقَ الشَّافِعِيَّةِ عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِهَذَا الْمُرْسَلِ، وَالْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ يَحْتَجُّونَ بِالْمُرْسَلِ مُطْلَقًا، فَظَهَرَ إِجْمَاعُ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِمِثْلِ هَذَا الْمُرْسَلِ، وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الدَّارَقُطْنِيُّ بِسَنَدٍ فِيهِ الْوَاقِدِيُّ مُتَّصِلًا، فَقَالَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، عَنْ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Nevevî'nin zikrettiği bu hususla Şâfiîlerin bu mürseli hüccet sayma hususundaki ittifakını anlarsın. Zaten diğer üç imam mürseli mutlak olarak hüccet kabul ederler. Böylece dört mezhebin böylesi bir mürsel ile amel etme konusundaki icmâı açığa çıkmış olmaktadır. Dârekutnî bu hadisi, senedinde Vâkıdî'nin bulunduğu muttasıl bir isnadla rivayet etmiş ve: Saîd b. el-Müseyyeb - Misver b. Mahrame - Attâb b. Esîd tarikiyle demiştir.
وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَبْعَثُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ، فَيَخْرُصُ النَّخْلَ حِينَ يَطِيبُ قَبْلَ أَنْ يُؤْكَلَ مِنْهُ، ثُمَّ يُخَيِّرُ يَهُودَ يَأْخُذُونَهُ بِذَلِكَ الْخَرْصِ، أَوْ يَدْفَعُونَهُ إِلَيْهِمْ بِذَلِكَ الْخَرْصِ ; لِكَيْ يُحْصِيَ الزَّكَاةَ قَبْلَ أَنْ تُؤَكِّلَ الثِّمَارُ وَتُفَرِّقَ "، أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَقَدْ أُعِلَّ بِأَنَّ فِيهِ وَاسِطَةً بَيْنَ ابْنِ جُرَيْجٍ وَالزُّهْرِيِّ، وَلَمْ يُعْرَفْ، وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالدَّارَقُطْنِيُّ بِدُونِ الْوَاسِطَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَابْنُ جُرَيْجٍ مُدَلِّسٌ ; فَلَعَلَّهُ تَرَكَهَا تَدْلِيسًا، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ، وَقَالَ ذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ الِاخْتِلَافَ فِيهِ قَالَ: فَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي الْأَخْضَرِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَرْسَلَهُ مَعْمَرٌ، وَمَالِكٌ، وَعَقِيلٌ: فَلَمْ يَذْكُرُوا أَبَا
Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Revâha'yı gönderirdi; o da hurmalar olgunlaştığı vakit, henüz ondan yenmeden önce haras eder, sonra Yahudileri muhayyer bırakarak mahsulü ya bu haras (tahmin) karşılığında almalarını ya da bu haras karşılığında kendilerine teslim etmelerini isterdi; ta ki meyveler yenilip dağıtılmadan önce zekât tespit edilmiş olsun.» Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd tahriç etmiştir. Hadisin, İbn Cüreyc ile Zührî arasında tanınmayan bir râvinin vasıta olması sebebiyle illetli olduğu söylenmiştir. Abdürrezzâk ve Dârekutnî ise bunu mezkûr vasıta olmaksızın rivayet etmişlerdir; İbn Cüreyc müdellis biridir, muhtemelen tedlîs yaparak o râviyi hazfetmiştir. Bunu İbn Hacer söylemiştir. İbn Hacer ayrıca Dârekutnî'nin bu hadisteki ihtilafı zikrettiğini belirterek şöyle demiştir: Sâlih b. Ebi'l-Ahdar bunu Zührî - İbnü'l-Müseyyeb - Ebû Hüreyre tarikiyle rivayet etmiş; Ma‘mer, Mâlik ve Ukayl ise mürsel olarak nakledip Ebû
هُرَيْرَةَ، وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ: أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا يَقُولُ: خَرَصَهَا ابْنُ رَوَاحَةَ أَرْبَعِينَ أَلْفَ وَسَقٍ.
Hüreyre'yi zikretmemişlerdir. Ebû Dâvûd, İbn Cüreyc tarikiyle tahriç etmiştir: Ebü'z-Zübeyr bana, Câbir'i şöyle derken işittiğini haber verdi: İbn Revâha onu kırk bin vesk olarak haras etti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ " أَيْضًا: رَوَى أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: " أَنَّهُ ﷺ بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ إِلَى خَيْبَرَ يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ "، الْحَدِيثَ.
İbn Hacer et-Telhîs'te yine şöyle demiştir: Ahmed, İbn Ömer hadisinden şunu rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerlerindeki [mahsulü] haras etmesi için Abdullah b. Revâha'yı Hayber'e gönderdi...» -hadisi zikretti-.
وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ: " لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ خَيْبَرَ أَقَرَّهُمْ، وَجَعَلَهَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، فَبَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَخَرَصَهَا عَلَيْهِمْ "، الْحَدِيثَ، وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Ebû Dâvûd ve Dârekutnî, Câbir hadisinden şunu rivayet etmişlerdir: «Allah Resûlü'ne Hayber'in fethini nasip edince, onları orada bıraktı ve araziyi kendisiyle onlar arasında paylaştırdı; sonra Abdullah b. Revâha'yı gönderdi, o da üzerlerindeki [mahsulü] haras etti...» -hadisi zikretti-. Bunu İbn Mâce de İbn Abbâs hadisinden rivayet etmiştir.
وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ أَبَاهُ خَارِصًا، فَجَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبَا حَثْمَةَ قَدْ زَادَ عَلَيَّ " الْحَدِيثَ، ثُمَّ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ حَدِيثَ عَتَّابٍ، وَحَدِيثَ عَائِشَةَ اللَّذَيْنِ قَدَّمْنَاهُمَا، ثُمَّ قَالَ وَفِي الصَّحَابَةِ، لِأَبِي نُعَيْمٍ مِنْ طَرِيقِ الصَّلْتِ بْنِ زُبَيْدِ بْنِ الصَّلْتِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الْخَرْصِ، فَقَالَ: " أَثْبِتْ لَنَا النِّصْفَ، وَأَبْقِ لَهُمُ النِّصْفَ، فَإِنَّهُمْ يَسْرِقُونَ، وَلَا نَصِلُ إِلَيْهِمْ ".
Dârekutnî, Sehl b. Ebî Hasme'den şunu rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem babasını haras edici (tahmin memuru) olarak gönderdi. Derken bir adam gelip: Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Hasme bana fazla yazdı, dedi...» -hadisi zikretti-. Sonra İbn Hacer, daha önce sunduğumuz Attâb hadisi ile Âişe hadisini zikretti. Ardından şöyle dedi: Ebû Nuaym'ın es-Sahâbe adlı eserinde Salt b. Zübeyd b. es-Salt'ın, babası tarikiyle dedesinden naklettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu haras işinde görevlendirmiş ve: «Bizim için yarısını tespit et, yarısını da onlara bırak; çünkü onlar aşırırlar ve biz onlara yetişemeyiz» buyurmuştur.
فَبِهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْخَرْصَ حَكَمٌ ثَابِتٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا ظَنٌّ وَتَخْمِينٌ بَاطِلٌ، بَلْ هُوَ اجْتِهَادٌ وَرَدَ بِهِ الشَّرْعُ فِي مَعْرِفَةِ قَدْرِ الثَّمَرِ، وَإِدْرَاكُهُ بِالْخَرْصِ الَّذِي هُوَ نَوْعٌ مِنَ الْمَقَادِيرِ وَالْمَعَايِيرِ، فَهُوَ كَتَقْوِيمِ الْمَتْلَفَاتِ، وَوَقْتُ الْخَرْصِ حِينَ يَبْدُوَ صَلَاحُ الثَّمَرِ، كَمَا قَدَّمْنَا لِمَا قَدَّمْنَا مِنَ الرِّوَايَةِ: " بِأَنَّهُ ﷺ كَانَ يَبْعَثُ الْخَارِصَ، فَيَخْرُصُ عَلَيْهِمُ النَّخْلَ حِينَ يَطِيبُ قَبْلَ أَنْ يُؤْكَلَ "، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ.
Bütün bu zikrettiklerimizden anlarsın ki haras, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit bir hükümdür; batıl bir zan ve tahmin değildir. Bilakis o, meyvenin miktarını bilme konusunda şeriatın getirdiği bir ictihaddır ve bir tür ölçü ve tartı sayılan haras yoluyla onun tespit edilmesidir; bu yönüyle telef edilen malların kıymetinin takdir edilmesine benzer. Harasın vakti, daha önce aktardığımız üzere meyvenin olgunlaşma emareleri belirdiği andır; nitekim: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tahmin memurunu gönderir, o da hurmalar olgunlaştığında henüz yenilmeden önce onları haras ederdi» rivayetini takdim etmiştik. Bu hususta âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
وَالْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ بِالْخَرْصِ اخْتَلَفُوا فِي حُكْمِهِ، فَقِيلَ: هُوَ سُنَّةٌ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَأْمُرُ بِهِ، وَقِيلَ: وَاجِبٌ ; لِمَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ عَتَّابٍ مِنْ قَوْلِهِ: " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُخْرَصَ الْعِنَبُ "، الْحَدِيثَ الْمُتَقَدِّمَ، قَالُوا: الْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، وَلِأَنَّهُ إِنْ تَرَكَ الْخَرْصَ قَدْ يَضِيعُ شَيْءٌ مِنْ حَقِّ الْفُقَرَاءِ، وَالْأَظْهَرُ عَدَمُ الْوُجُوبِ ; لِأَنَّ الْحُكْمَ بِأَنَّ هَذَا الْأَمْرَ وَاجِبٌ يَسْتَوْجِبُ تَرْكُهُ الْعِقَابَ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ ظَاهِرٍ قَوِيٍّ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Harasın meşruiyetini kabul eden cumhur, onun hükmü konusunda ihtilaf etmiştir: Bir görüşe göre sünnettir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu emretmekteydi. Bir diğer görüşe göre ise vaciptir; zira Attâb'ın yukarıda geçen hadisinde: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzümün haras edilmesini emretti» denilmiştir. Onlar: Emir vücub ifade eder; ayrıca haras terk edilirse fakirlerin hakkından bir şey zayi olabilir, demişlerdir. Tercihe şayan olan ise vacip olmamasıdır; zira bu işin terk edilmesinin cezayı gerektiren bir vacip olduğuna hükmetmek, açık ve kuvvetli bir delile muhtaçtır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ الْقَائِلُونَ بِالْخَرْصِ، هَلْ عَلَى الْخَارِصِ أَنْ يَتْرُكَ شَيْئًا؟ ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: عَلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الثُّلُثَ أَوِ الرُّبْعَ، لِمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ إِلَّا ابْنَ مَاجَهْ، وَابْنَ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمَ، وَصَحَّحَاهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ
Haras görüşünü benimseyen âlimler, tahmin memurunun [zekât matrahından] bir miktar bırakıp bırakmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Tahmin memurunun üçte bir veya dörtte bir miktarını [mal sahibine] bırakması gerekir; zira İmâm Ahmed, İbn Mâce hariç Sünen sahipleri, İbn Hibbân ve Hâkim -ki ikisi sahih olduğunu belirtmiştir- Sehl b. Ebî Hasme radıyallâhu anh'tan şunu rivayet etmişlerdir:
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا، وَدَعُوا الثُّلُثَ، فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبْعَ "، فَإِنْ قِيلَ فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ الرَّاوِي، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَقَدْ قَالَ الْبَزَّارُ: إِنَّهُ انْفَرَدَ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ: لَا يُعْرَفُ حَالُهُ، فَالْجَوَابُ: أَنَّ لَهُ شَاهِدًا بِإِسْنَادٍ مُتَّفَقٍ عَلَى صِحَّتِهِ: " أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَمَرَ بِهِ، قَالَهُ الْحَاكِمُ، وَمِنْ شَوَاهِدِهِ: مَا رَوَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا: " خَفِّفُوا فِي الْخَرْصِ "، الْحَدِيثَ، وَفِي إِسْنَادِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Haras ettiğinizde [zekâtı] alın ve üçte biri bırakın. Eğer üçte biri bırakmazsanız, dörtte biri bırakın.» Eğer: İsnadında Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet eden Abdurrahman b. Mes‘ûd b. Niyâr vardır; Bezzâr onun bu rivayette tek kaldığını söylemiş, İbnü'l-Kattân da onun hâlinin bilinmediğini ifade etmiştir, denilirse; cevabımız şudur: Sahihliği üzerinde ittifak edilen bir isnadla bunun bir şâhidi vardır: «Ömer b. el-Hattâb bunu emretmiştir.» Bunu Hâkim söylemiştir. Hadisin şâhidlerinden biri de İbn Abdilberr'in Câbir'den merfû olarak rivayet ettiği: «Harasta hafifletin (müsamahalı davranın)» hadisidir; bu hadisin isnadında ise İbn Lehîa vardır.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَاللَّيْثُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَغَيْرُهُمْ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَالصَّحِيحُ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ الْخَارِصَ لَا يَتْرُكُ شَيْئًا.
Bu görüşü benimseyenler arasında İmâm Ahmed, İshak, Leys, Ebû Ubeyd ve başkaları yer alır. Mâlik'in meşhur mezhebine ve Şâfiî mezhebindeki sahih görüşe göre ise tahmin memuru hiçbir şey bırakmaz.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ يَتْرُكُ الثُّلُثَ أَوِ الرُّبْعَ هُوَ الصَّوَابُ ; لِثُبُوتِ الْحَدِيثِ الَّذِي صَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ بِذَلِكَ، وَلَمْ يَثْبُتْ مَا يُعَارِضُهُ ; وَلِأَنَّ النَّاسَ يَحْتَاجُونَ إِلَى أَنْ يَأْكُلُوا وَيُطْعِمُوا جِيرَانَهُمْ، وَضُيُوفَهُمْ، وَأَصْدِقَاءَهُمْ، وَسُؤَّالَهُمْ ; وَلِأَنَّ بَعْضَ الثَّمَرِ يَتَسَاقَطُ، وَتَنْتَابُهُ الطَّيْرُ، وَتَأْكُلُ مِنْهُ الْمَارَّةُ، فَإِنْ لَمْ يَتْرُكْ لَهُمُ الْخَارِصُ شَيْئًا، فَالظَّاهِرُ أَنَّ لَهُمُ الْأَكْلَ بِقَدْرِ مَا كَانَ يَلْزَمُ إِسْقَاطُهُ، وَلَا يَحْسَبُ عَلَيْهِمْ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Üçte bir veya dörtte birin bırakılacağı görüşü doğru olan görüştür; zira buna dair İbn Hibbân ve el-Hâkim'in tashih ettiği hadis sabittir ve buna muhalif bir delil sabit olmamıştır. Ayrıca insanların yemeye, komşularına, misafirlerine, dostlarına ve isteyen fakirlere yedirmeye ihtiyaçları vardır; nitekim meyvenin bir kısmı dökülür, kuşlar dadanır ve yoldan geçenler yer. Eğer tahmin memuru onlara bir şey bırakmamışsa, zâhir olan şudur ki, düşürülmesi gereken miktar kadar yemek onların hakkıdır ve bu miktar onların aleyhine hesaba katılmaz.
وَهَذَا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ وَهُوَ مُقْتَضَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ، فَإِنْ زَادَ الثَّمَرُ أَوْ نَقَصَ عَمَّا خَرَصَهُ بِهِ الْخَارِصُ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا زَكَاةَ عَلَيْهِ فِيمَا زَادَ، وَتَلْزَمُهُ فِيمَا نَقَصَ ; لِأَنَّهُ حُكْمٌ مَضَى.
Bu, İmâm Ahmed'in rahimehullâh mezhebidir ve mezkûr hadisin delalet ettiği muktezâ da budur. Şayet mahsul, tahmin memurunun haras ettiği miktardan fazla veya eksik çıkarsa; bazı âlimler: Fazla çıkan miktar için zekât gerekmez, eksik çıkan miktar için ise zekât ödemesi gerekir; çünkü haras kesinleşmiş bir hükümdür, demişlerdir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُنْدَبُ الْإِخْرَاجُ فِي الزَّائِدِ، وَلَا تَسْقُطُ عَنْهُ زَكَاةُ مَا نَقَصَ.
Bazıları ise şöyle demiştir: Fazlalıkta zekât çıkarmak menduptur, eksilen kısımdan ise zekât düşmez.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ، أَمَّا فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ، فَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَا تَجِبُ عَلَيْهِ زَكَاةُ شَيْءٍ لَمْ يُوجَدْ، وَأَمَّا فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ، فَإِنَّهَا قَدْ تَجِبُ عَلَيْهِ، قَالَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيُّ فِي " مُخْتَصَرِهِ ": وَإِنْ زَادَتْ عَلَى تَخْرِيصِ عَارِفٍ فَالْأَحَبُّ الْإِخْرَاجُ، وَهَلْ عَلَى ظَاهِرِهِ أَوِ الْوُجُوبِ؟ تَأْوِيلَانِ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Kul ile Allah arasındaki duruma gelince; var olmayan bir şeyin zekâtının ona vacip olmayacağında şüphe yoktur. Kul ile insanlar arasındaki duruma gelince, bu ona vacip olabilir. Mâlikî fakihi Halîl b. İshâk Muhtasar'ında şöyle demiştir: «Eğer ehil bir kimsenin harasından fazla çıkarsa, [zekâtını] çıkarması daha sevimlidir (müstehaptır); bu ifadenin zahiri üzere [mendup] mu yoksa vacip mi olduğu konusunda iki tevil vardır.»
قَالَ شَارِحُهُ الْمَوَّاقُ مِنَ الْمُدَوِّنَةِ: قَالَ مَالِكٌ: مَنْ خَرَصَ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَوْسُقٍ فَرَفَعَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ أَحْبَبْتُ لَهُ أَنْ يُزَكِّيَ ابْنُ يُونُسَ، قَالَ بَعْضُ شُيُوخِنَا: لَفْظَةُ أَحْبَبْتُ هَا هُنَا عَلَى الْإِيجَابِ، وَهُوَ صَوَابٌ كَالْحَاكِمِ يَحْكُمُ بِحُكْمٍ، ثُمَّ يَظْهَرُ أَنَّهُ خَطَأٌ صُرَاحٌ. ابْنُ عَرَفَةَ، عَلَى هَذَا حَمَلَهَا الْأَكْثَرُ، وَحَمَلَهَا ابْنُ رَشِيدٍ، وَعِيَاضٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ.
Onun şârihi el-Mevvâk, el-Müdevvene'den naklen şöyle demiştir: Mâlik şöyle demiştir: 'Kime dört vesk haras edilir de o beş vesk hasat ederse, zekâtını vermesini arzu ederim.' İbn Yûnus şöyle demiştir: Bazı hocalarımız dedi ki: 'Buradaki arzu ederim lafzı vücub anlamındadır ve doğru olan da budur; tıpkı bir hâkimin bir hüküm verip sonra bunun açık bir hata olduğunun anlaşılması gibidir.' İbn Arefe: 'Çoğunluk bu ifadeyi bu şekilde [vücuba] hamletmiştir; İbn Reşîd ve İyâz ise istihbaba hamletmiştir' demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَوُجُوبُ الزَّكَاةِ فِي الزَّائِدِ هُوَ الْأَظْهَرُ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمَالِكِيَّةِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، وَأَمَّا النَّقْصُ: فَإِذَا ثَبَتَ بِبَيِّنَةٍ أَنَّهَا نَقَصَتْ عَمَّا خُرِصَتْ بِهِ،
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Fazlalıkta zekâtın vacip olması tercihe şayan olandır; Mâlikîlerin çoğunun görüşü budur ve Şâfiîler nezdinde sahih olan da budur. Eksilmeye gelince: Mahsulün haras edilen miktardan eksik çıktığı kesin delille sabit olursa,
فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَسْقُطُ عَنْهُ زَكَاةُ مَا نَقَصَتْ بِهِ، وَإِنِ ادَّعَى غَلَطَ الْخَارِصِ.
zâhir olan, eksilen miktarın zekâtının ondan düşmesidir. Şayet tahmin memurunun hata yaptığını iddia ederse;
فَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَمْ تُقْبَلْ دَعْوَاهُ لِأَنَّ الْخَارِصَ أَمِينٌ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: تُقْبَلُ دَعْوَاهُ غَلَطَ الْخَارِصِ، إِذَا كَانَتْ مُشَبَّهَةً، أَمَّا إِذَا كَانَتْ بَعِيدَةً، كَدَعْوَاهُ زِيَادَةَ النِّصْفِ أَوِ الثُّلُثَيْنِ، فَلَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ فِي الْجَمِيعِ، وَهَذَا التَّفْصِيلُ هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، إِلَّا أَنَّ بَعْضَ الشَّافِعِيَّةِ قَالَ: يَسْقُطُ عَنْهُ مِنَ الْكَثِيرِ الَّذِي ادَّعَى قَدْرَ النَّقْصِ الَّذِي تُقْبَلُ دَعْوَاهُ فِيهِ، وَأَمَّا إِنِ ادَّعَى أَنَّ الْخَارِصَ جَارَ عَلَيْهِ عَمْدًا، فَلَا تُقْبَلُ دَعْوَاهُ عَلَيْهِ بِلَا خِلَافٍ، كَمَا لَوِ ادَّعَى جَوْرَ الْحَاكِمِ، أَوْ كَذِبَ الشَّاهِدِ، وَكَذَا إِذَا ادَّعَى أَنَّهُ غَلِطَ فِي الْخَرْصِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ قَدْرَ مَا زَادَ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ، نَصَّ عَلَيْهِ عُلَمَاءُ الشَّافِعِيَّةِ، وَإِنِ ادَّعَى رَبُّ الثَّمَرِ: أَنَّهُ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ أَذْهَبَتْ بَعْضَهُ، فَالظَّاهِرُ تَصْدِيقُهُ فِيمَا يُشْبِهُ قَوْلُهُ، كَمَا لَوِ ادَّعَى أَنَّ بَعْضَهُ سُرِقَ بِاللَّيْلِ مَثَلًا قِيلَ بِيَمِينٍ.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: İddiası kabul edilmez; çünkü tahmin memuru emindir. Bazı âlimler ise: Tahmin memurunun yanıldığına dair iddiası makul ve muhtemel ise kabul edilir; yarı yarıya veya üçte iki oranında fazla hesapladığı iddiası gibi uzak bir ihtimal ise hiçbir şekilde sözü kabul edilmez, demişlerdir. Bu ayrıntı Şâfiî ve Ahmed'in mezhebidir; ancak bazı Şâfiîler: İddia ettiği aşırı miktardan, iddiasının kabul edilebileceği makul eksiklik payı kadar olanı düşürülür, demişlerdir. Eğer tahmin memurunun kasten kendisine haksızlık yaptığını iddia ederse, hâkimin haksızlık ettiğini veya şahidin yalan söylediğini iddia etmesi meselesinde olduğu gibi icmâen bu iddiası kabul edilmez. Aynı şekilde harasta hata ettiğini iddia edip fazla hesaplanan miktarı açıklamazsa bu iddia da ondan kabul edilmez; bunu Şâfiî uleması açıkça belirtmiştir. Şayet mahsul sahibi, meyveye bir afetin isabet edip bir kısmını yok ettiğini iddia ederse; sözünün makul olduğu ölçüde doğrulanması esastır; nitekim bir kısmının gece çalındığını iddia etmesi durumunda da yeminle doğrulanacağı söylenmiştir.
وَقِيلَ: لَا، وَإِنْ أَضَافَ هَلَاكَ الثَّمَرَةِ إِلَى سَبَبٍ يُكَذِّبُهُ الْحِسُّ، كَأَنْ يَقُولَ: هَلَكَتْ بِحَرِيقٍ، وَقَعَ فِي الْجَرِينِ فِي وَقْتِ كَذَا، وَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَحْتَرِقْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يُلْتَفَتْ إِلَى كَلَامِهِ، فَإِنْ عُلِمَ وُقُوعُ السَّبَبِ الَّذِي ذُكِرَ، وَعُمُومُ أَثَرِهِ صُدِّقَ بِلَا يَمِينٍ، وَإِنِ اتُّهِمَ حَلَفَ، قِيلَ: وُجُوبًا، وَقِيلَ: اسْتِحْبَابًا، وَإِنْ لَمْ يُعْرَفْ عَدَمُ السَّبَبِ الْمَذْكُورِ وَلَا وُجُودُهُ، فَالصَّحِيحُ أَنَّهُ يُكَلَّفُ بِالْبَيِّنَةِ عَلَى وُجُودِ أَصْلِ السَّبَبِ، ثُمَّ الْقَوْلُ قَوْلُهُ فِي الْهَلَاكِ بِهِ، وَهَذَا التَّفْصِيلُ الْأَخِيرُ لِلشَّافِعِيَّةِ ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Yemin gerekmeyeceği de söylenmiştir. Şayet meyvenin helakini duyu organlarının yalanladığı bir sebebe bağlarsa; örneğin: 'Falanca vakitte harman yerinde çıkan yangın sebebiyle helak oldu' derse ve biz o vakitte orada yangın çıkmadığını bilirsek, onun sözüne itibar edilmez. Zikredilen sebebin vuku bulduğu ve etkisinin genel olduğu bilinirse, yeminsiz olarak doğrulanır. Şayet töhmet altında ise yemin eder; bunun vacip olduğu da müstehap olduğu da söylenmiştir. Zikredilen sebebin varlığı da yokluğu da bilinmiyorsa, sahih olan görüşe göre sebebin aslına dair delil getirmesi istenir; sonra helakin bu sebeple gerçekleştiği hususunda onun sözü geçerli olur. Bu son ayrıntı Şâfiîlere aittir; Nevevî bunu Şerhu'l-Mühezzeb'de zikretmiştir ve bunun gerekçesi açıktır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُخْرَصُ غَيْرُ التَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ، فَلَا يُخْرَصُ الزَّيْتُونُ، وَالزَّرْعُ، وَلَا غَيْرُهُمَا، وَأَجَازَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الزَّيْتُونِ، وَأَجَازَهُ بَعْضُهُمْ فِي سَائِرِ الْحُبُوبِ.
Ulemanın cumhuru, kuru hurma ve kuru üzümün dışındakilerin haras edilemeyeceği görüşündedir; dolayısıyla ne zeytin, ne ekin ne de diğerleri haras edilir. Bazı âlimler zeytinde, bazıları da diğer bütün hububatta buna cevaz vermiştir.
وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي التَّمْرِ، وَالْعِنَبِ لِثَلَاثَةِ أُمُورٍ:
Sahih olan, üç husustan ötürü bunun sadece hurma ve üzümde caiz olduğudur:
الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى الْخَرْصِ لَمْ يَرِدْ إِلَّا فِيهِمَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ، وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَحَادِيثِ.
Birincisi: Harasa delalet eden nass, Attâb b. Esîd hadisinde ve diğer hadislerde geçtiği üzere sadece bu ikisi hakkında varid olmuştur.
الثَّانِي: أَنَّ غَيْرَهُمَا لَيْسَ فِي مَعْنَاهُمَا ; لِأَنَّ الْحَاجَةَ تَدْعُو غَالِبًا إِلَى أَكْلِ الرُّطَبِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ تَمْرًا، وَالْعِنَبِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ زَبِيبًا، وَلَيْسَ غَيْرُهُمَا كَذَلِكَ.
İkincisi: Bu ikisinin dışındakiler onların manasında değildir; zira ihtiyaç genellikle kuru hurma olmadan önce taze hurmayı, kuru üzüm olmadan önce yaş üzümü yemeyi gerektirir. Diğer mahsuller ise böyle değildir.
الثَّالِثُ: أَنَّ ثَمَرَةَ النَّخْلِ ظَاهِرَةٌ مُجْتَمِعَةٌ فِي عُذُوقِهَا، وَالْعِنَبُ ظَاهِرٌ أَيْضًا مُجْتَمِعٌ فِي عَنَاقِيدِهِ، فَحَرْزُهُمَا مُمْكِنٌ، بِخِلَافِ غَيْرِهِمَا مِنَ الْحُبُوبِ، فَإِنَّهُ مُتَفَرِّقٌ فِي شَجَرِهِ، وَالزَّرْعُ مُسْتَتِرٌ فِي سُنْبُلِهِ.
Üçüncüsü: Hurmanın meyvesi dallarında açıkta ve topludur; üzüm de aynı şekilde salkımlarında açıkta ve topludur, bu yüzden bunların tahmini mümkündür. Diğer hububat ise böyle değildir; çünkü o ağacında dağınıktır, ekin ise başağının içinde gizlidir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَا جَرَتِ الْعَادَةُ بِالْحَاجَةِ إِلَى أَكْلِهِ لَا يُحْسَبُ ; لِمَا قَدَّمْنَا، وَقَالَ الْمَالِكِيَّةُ: يُحْسَبُ عَلَيْهِمْ كُلَّمَا أَكَلُوهُ مِنَ الْحَبِّ، وَلَا يُحْسَبُ مَا تَأْكُلُهُ الدَّوَابُّ فِي دَرْسِهَا.
Zâhir olan şudur ki, zikrettiğimiz gerekçelerden ötürü yenmesine ihtiyaç duyulması âdet olan miktar hesaba katılmaz. Mâlikîler ise: Hububattan yedikleri her şey onların aleyhine hesaba katılır; ancak harman döverken binek hayvanlarının yediği kısım hesaba katılmaz, demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا يَجُوزُ إِخْرَاجُ زَكَاةِ الثِّمَارِ إِلَّا مِنَ التَّمْرِ الْيَابِسِ وَالزَّبِيبِ الْيَابِسِ، وَكَذَلِكَ زَكَاةُ الْحُبُوبِ لَا يَجُوزُ إِخْرَاجُهَا إِلَّا مِنَ الْحَبِّ الْيَابِسِ بَعْدَ التَّصْفِيَةِ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَأُجْرَةُ الْقِيَامِ عَلَى الثِّمَارِ وَالْحُبُوبِ حَتَّى تَيْبَسَ وَتُصَفَّى مِنْ خَالِصِ مَالِ رَبِّ الثَّمَرَةِ وَالزَّرْعِ، فَإِنْ دَفَعَ زَكَاةَ التَّمْرِ بُسْرًا أَوْ رَطْبًا، أَوْ دَفَعَ زَكَاةَ الزَّبِيبِ عِنَبًا، لَمْ يُجْزِهِ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ دَفَعَ غَيْرَ الْوَاجِبِ ; لِأَنَّ الْوَاجِبَ تَمْرٌ وَزَبِيبٌ يَابِسَانِ إِجْمَاعًا.
İKİNCİ MESELE: Meyvelerin zekâtının sadece kuru hurma ve kuru üzümden verilmesi caizdir. Aynı şekilde hububatın zekâtının da ancak kurutulup ayıklandıktan sonra kuru dane olarak verilmesi caizdir; bu hususta âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Meyve ve hububatın kuruyup ayıklanıncaya kadar olan bakım ve işlem masrafları, tamamen meyve ve ekin sahibinin malından karşılanır. Şayet hurmanın zekâtını koruk veya taze hurma olarak verir ya da kuru üzümün zekâtını yaş üzüm olarak verirse bu caiz olmaz; çünkü vacip olanın dışında bir şey ödemiştir. Zira icmâ ile vacip olan, kuru hurma ve kuru üzümdür.
وَقَدْ قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : فَإِنْ كَانَ الْمُخْرِجُ لِلرَّطْبِ رَبَّ الْمَالِ لَمْ يُجْزِهِ، وَلَزِمَهُ إِخْرَاجُ الْفَضْلِ بَعْدَ التَّجْفِيفِ ; لِأَنَّهُ أَخْرَجَ غَيْرَ الْفَرْضِ فَلَمْ يُجْزِهِ، كَمَا لَوْ أَخْرَجَ الصَّغِيرَ عَنِ الْمَاشِيَةِ الْكِبَارِ، وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ مِنْهُ فِي أَنَّ الرُّطَبَ غَيْرُ الْوَاجِبِ، وَأَنَّ مَنْزِلَتَهُ مِنَ التَّمْرِ الَّذِي هُوَ الْوَاجِبُ كَمَنْزِلَةِ صِغَارِ الْمَاشِيَةِ مِنَ الْكِبَارِ الَّتِي هِيَ الْوَاجِبَةُ فِي زَكَاةِ الْمَاشِيَةِ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Eğer taze hurmayı veren kimse mal sahibi ise bu ona yetmez; kuruduktan sonraki fazlalığı da çıkarması gerekir. Çünkü farz olanın dışındakini çıkarmıştır ve bu yeterli olmaz; tıpkı büyükbaş hayvanların yerine küçüğünü çıkarması gibi.' Bu, onun taze hurmanın vacip olan olmadığını, vacip olan kuru hurmaya nispetle onun konumunun, hayvan zekâtında vacip olan büyüklere nispetle küçük hayvanların konumu gibi olduğunu ifade eden sarih bir nassıdır.