وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» مَا نَصُّهُ: فَلَوْ أَخْرَجَ الرُّطَبَ وَالْعِنَبَ فِي الْحَالِ لَمْ يُجْزِئْهُ بِلَا خِلَافٍ، وَلَوْ أَخَذَهُ السَّاعِي غَرِمَهُ بِلَا خِلَافٍ ; لِأَنَّهُ قَبَضَهُ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَكَيْفَ يَغْرَمُهُ فِيهِ وَجْهَانِ مَشْهُورَانِ ذَكَرَهُمَا الْمُصَنِّفُ فِي آخِرِ الْبَابِ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de lafzı şöyle demektedir: 'Şayet taze hurma ve yaş üzümü hemen [o hâliyle] çıkarıp verirse, ittifakla yeterli olmaz. Zekât memuru bunu alsa, ittifakla tazmin eder; çünkü onu haksız yere kabzetmiştir. Onu nasıl tazmin edeceği hususunda ise musannifin bâbın sonunda zikrettiği iki meşhur görüş vardır.
الصَّحِيحُ: الَّذِي قَطَعَ بِهِ الْجُمْهُورُ، وَنَصَّ عَلَيْهِ الشَّافِعِيُّ ﵁ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ قِيمَتُهُ.
Sahih olan ve cumhurun kesin olarak belirttiği, Şâfiî'nin radıyallâhu anh da açıkça nass ile hükme bağladığı görüş, onun kıymetini ödemesinin gerekmesidir.
وَالثَّانِي: يَلْزَمُهُ مِثْلُهُ وَهُمَا مَبْنِيَّانِ عَلَى أَنَّ الرُّطَبَ وَالْعِنَبَ مِثْلِيَّانِ أَمْ لَا، وَالصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ أَنَّهُمَا لَيْسَا مِثْلِيَّيْنِ، وَلَوْ جَفَّ عِنْدَ السَّاعِي، فَإِنْ كَانَ قَدْرَ الزَّكَاةِ أَجْزَأَ، وَإِلَّا رَدَّ التَّفَاوُتَ، أَوْ أَخَذَهُ، كَذَا قَالَهُ الْعِرَاقِيُّونَ وَغَيْرُهُمْ، وَحَكَى ابْنُ كَجٍّ وَجْهَا أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ بِحَالٍ لِفَسَادِ الْقَبْضِ، قَالَ الرَّافِعِيُّ: وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْلَى وَالْمُخْتَارُ مَا سَبَقَ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي عَدَمِ إِجْزَاءِ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ بِلَا خِلَافٍ عِنْدِ الشَّافِعِيَّةِ.
İkincisi ise mislini ödemesinin gerekmesidir. Bu iki görüş, taze hurma ile yaş üzümün mislî mal olup olmadığı esasına dayanır; sahih ve meşhur olan bunların mislî olmamasıdır. Şayet zekât memurunun elindeyken kurursa; zekât miktarı kadar olursa yeterli olur, aksi takdirde aradaki farkı iade eder veya [eksik kalan kısmı] alır. Iraklılar ve başkaları böyle demiştir. İbn Kecc ise kabzın geçersiz olmasından ötürü hiçbir surette yeterli olmayacağına dair bir görüş nakletmiştir. Râfiî şöyle demiştir: 'Bu görüş daha uygundur, tercih edilen ise önceki görüştür.' Nevevî'nin sözü lafzıyla burada bitti. Bu söz, Şâfiîler nezdinde ihtilafsız olarak taze hurma ve yaş üzümün [zekât olarak verilmesinin] yeterli olmayacağı hususunda açıktır.
وَقَالَ صَاحِبُ «الْمُهَذَّبِ» مَا نَصُّهُ: فَإِنْ أَخَذَ الرُّطَبَ وَجَبَ رَدُّهُ، وَإِنْ فَاتَ وَجَبَ رَدُّ قِيمَتِهِ، وَمِنْ أَصْحَابِنَا مَنْ قَالَ: يَجِبُ رَدُّ مِثْلِهِ، وَالْمَذْهَبُ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ لَا مِثْلَ لَهُ ; لِأَنَّهُ يَتَفَاوَتُ، وَلِهَذَا لَا يَجُوزُ بَيْعُ بَعْضِهِ بِبَعْضٍ. اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي عَدَمِ إِجْزَاءِ
el-Mühezzeb sahibi lafzı şöyle demektedir: 'Şayet taze hurmayı almışsa onu iade etmesi vaciptir; eğer telef olmuşsa kıymetini iade etmesi vaciptir. Ashabımızdan bazısı ise: Mislini iade etmesi vaciptir, demiştir. Mezhep [olarak benimsenen görüş] birincisidir; çünkü onun misli yoktur, zira aralarında farklılıklar bulunur. Bu yüzden bir kısmının diğeriyle satılması caiz değildir.' el-Mühezzeb'den lafzıyla nakil bitti. Bu da zekâtta taze
الرُّطَبِ فِي زَكَاةِ التَّمْرِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ الزَّكَاةَ لَا تُؤْخَذُ إِلَّا مِنَ التَّمْرِ، وَالزَّبِيبِ الْيَابِسَيْنِ، هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَعَامَّةِ أَصْحَابِهِ وَفِي الْمُوَطَّإِ مَا نَصُّهُ:
hurmanın kuru hurma yerine yeterli olmayacağı hususunda açıktır. Zekâtın ancak kuru hurma ve kuru üzümden alınacağına dair âlimlerin ekseriyetinden zikrettiğimiz bu hüküm, Mâlik'in ve ashabının ekseriyetinin de mezhebidir. Muvatta'da lafzı şöyle geçmektedir:
قَالَ مَالِكٌ: الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ النَّخْلَ تُخْرَصُ عَلَى أَهْلِهَا وَثَمَرُهَا فِي رُؤُوسِهَا إِذَا طَابَ وَحَلَّ بَيْعُهُ، وَيُؤْخَذُ مِنْهُ صَدَقَتُهُ تَمْرًا عِنْدَ الْجِذَاذِ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَكَذَلِكَ الْعَمَلُ فِي الْكَرْمِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْفَرْضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَفِيهِ تَصْرِيحُ مَالِكٍ ﵀ بِأَنَّ الْأَمْرَ الْمُجْتَمَعَ عَلَيْهِ مِنْ عُلَمَاءِ زَمَنِهِ، أَنَّ الزَّكَاةَ تُخْرَجُ تَمْرًا، وَهُوَ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ مَنِ ادَّعَى جَوَازَ إِخْرَاجِهَا مِنَ الرُّطَبِ أَوِ الْبُسْرِ، فَدَعَوَاهُ مُخَالِفَةٌ لِلْأَمْرِ الْمُجْتَمَعِ عَلَيْهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَعُلَمَاءِ زَمَنِهِ.
Mâlik şöyle dedi: 'Bizde üzerinde ittifak edilen husus şudur: Hurma ağaçlarının meyvesi olgunlaşıp satışı helal olduğunda, meyveleri başındayken sahipleri aleyhine tahmin edilir ve hasat zamanında onun zekâtı kuru hurma olarak alınır...' -şöyle diyene kadar devam etti:- 'Bağda da uygulama böyledir.' İlgili kısmın nakli lafzıyla sona erdi. Burada Mâlik'in rahimehullâh, zekâtın kuru hurma olarak çıkarılmasının kendi döneminin âlimlerince üzerinde icmâ edilmiş bir husus olduğuna dair açık ifadesi bulunmaktadır. Bu da onun taze hurma veya koruktan çıkarılmasının caiz olduğunu iddia eden kimsenin iddiasının, Mâlik ve döneminin âlimleri nezdinde üzerinde ittifak edilmiş hususa aykırı olduğuna açıkça delalet eder.
وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ عَلَى ذَلِكَ: أَنَّ الْبَلَحَ الَّذِي لَا يَتَتَمَّرُ وَالْعِنَبَ الَّذِي لَا يَتَزَبَّبُ كَبَلَحِ مِصْرَ وَعِنَبِهَا، لَا يَجُوزُ الْإِخْرَاجُ مِنْهُ مَعَ تَعَذُّرِ الْوَاجِبِ الَّذِي هُوَ التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ الْيَابِسَانِ، بَلْ تُدْفَعُ الزَّكَاةُ مِنْ ثَمَنِهِ أَوْ قِيمَتِهِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، فَلَمْ يَجْعَلُوا الْعِنَبَ وَالرُّطَبَ أَصْلًا، وَلَمْ يَقْبَلُوهُمَا بَدَلًا عَنِ الْأَصْلِ، وَقَالُوا: بِوُجُوبِ الثَّمَنِ إِنْ بِيعَ، وَالْقِيمَةِ إِنْ أُكِلَ.
Bunun en açık delillerinden biri de şudur: Mısır hurması ve Mısır üzümü gibi kuruyup hurma veya kuru üzüm hâline gelmeyen yaş hurma ve üzümden, vacip olan kuru hurma ve kuru üzümün temini imkânsız olsa dahi [bizzat kendisinden] zekât verilmesi caiz değildir. Aksine Mâlik ve ashabına göre zekât onun bedelinden veya kıymetinden ödenir. Dolayısıyla onlar yaş üzümü ve taze hurmayı asıl kabul etmedikleri gibi, asıl yerine geçen bir bedel olarak da kabul etmemişlerdir; satılmışsa bedelinin, yenmişse kıymetinin [verilmesinin] vacip olduğunu söylemişlerdir.
قَالَ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَثَمَنُ غَيْرِ ذِي الزَّيْتِ وَمَا لَا يَجِفُّ، وَمُرَادُهُ بِقَوْلِهِ: وَمَا لَا يَجِفُّ، أَنَّ الرُّطَبَ وَالْعِنَبَ اللَّذَيْنِ لَا يَيْبَسَانِ يَجِبُ الْإِخْرَاجُ مِنْ ثَمَنِهِمَا لَا مِنْ نَفْسِ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ، وَفِي الْمَوَّاقِ فِي شَرْحِ قَوْلِ خَلِيلٍ، وَإِنْ لَمْ يَجِفَّ مَا نَصُّهُ:
Halîl Muhtasar'ında şöyle demiştir: 'Yağlı olmayan ve kurumayan şeyin ise bedeli [verilir].' 'Kurumayan' sözüyle kastettiği; kurumayan taze hurma ve yaş üzümün bizzat kendisinden değil, bedelinden zekât verilmesinin vacip olduğudur. Mevvâk'ın, Halîl'in 'kurumasa bile' sözünü şerh ederken lafzı şöyledir:
قَالَ مَالِكٌ: إِنَّ كَانَ رُطَبُ هَذَا النَّخْلِ لَا يَكُونُ تَمْرًا، وَلَا هَذَا الْعِنَبُ زَبِيبًا، فَلْيُخْرَصْ أَنْ لَوْ كَانَ ذَلِكَ فِيهِ مُمْكِنًا، فَإِنْ صَحَّ فِي التَّقْدِيرِ خَمْسَةُ أَوْسُقٍ أُخِذَ مِنْ ثَمَنِهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْفَرْضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ لَا يَرَى إِخْرَاجَ الرُّطَبِ، وَالْعِنَبِ فِي الزَّكَاةِ ; لِعُدُولِهِ عَنْهُمَا إِلَى الثَّمَنِ فِي حَالِ تَعَذُّرِ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ الْيَابِسَيْنِ، فَكَيْفَ بِالْحَالَةِ الَّتِي لَمْ يَتَعَذَّرَا فِيهَا.
Mâlik şöyle dedi: 'Şayet bu hurmanın tazesi kuru hurma olmuyor ve bu üzüm de kuru üzüm hâline gelmiyorsa, eğer bu onda mümkün olsaydı ne kadar olacağı varsayılarak tahmin edilir. Şayet bu tahminde beş vesk miktarı kesinleşirse, onun bedelinden [zekât] alınır.' İlgili kısmın nakli lafzıyla sona erdi. Bu, Mâlik'ten zekâtta taze hurma ve yaş üzümün verilmesini caiz görmediğine dair sarih bir nassdır; zira kuru hurma ve kuru üzümün imkânsız olduğu durumda dahi bunlardan bedele yönelmiştir. Öyleyse bunların imkânsız olmadığı durumda nasıl caiz olabilir?
وَالْحَاصِلُ أَنَّ إِخْرَاجَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ عَمَّا يَبِسَ مِنْ رُطَبٍ وَعِنَبٍ، لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَلَا دَلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا قِيَاسٍ، وَأَمَّا الَّذِي لَا يَيْبَسُ كَبَلَحِ مِصْرَ وَعِنَبِهَا، فَفِيهِ قَوْلٌ مَرْجُوحٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ بِإِجْزَاءِ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ، وَنُقِلَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ رُشْدٍ، وَسَتَرَى - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - فِي آخِرِ هَذَا الْمَبْحَثِ كَلَامَ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ إِلَّا التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ الْيَابِسَانِ دُونَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ؟
Hülasa, kuruyan cinsten olan taze hurma ve yaş üzümün yerine bunların tazesinin verilmesini hiçbir âlim söylememiştir; Kitap'tan, Sünnet'ten ve kıyastan da buna delalet eden hiçbir delil yoktur. Mısır hurması ve Mısır üzümü gibi kurumayan cinse gelince; Mâlikîler nezdinde taze hurma ve yaş üzümün yeterli olacağına dair mercûh bir görüş vardır ve bu görüş İbn Rüşd'den nakledilmiştir. İnşallah bu bahsin sonunda Şâfiîler ve Hanbelîlerin bu husustaki sözlerini göreceksin. Şayet: 'Taze hurma ve yaş üzümün değil de sadece kuru hurma ile kuru üzümün yeterli olacağına delil nedir?' denilirse;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ ذَلِكَ دَلَّتْ عَلَيْهِ عِدَّةُ أَدِلَّةٍ:
Cevap şudur: Buna birçok delil delalet etmiştir:
الْأَوَّلُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ ﵁ قَالَ: «أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُخْرَصَ الْعِنَبُ كَمَا يُخْرَصُ النَّخْلُ؛ فَتُؤْخَذُ زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤْخَذُ صَدَقَةُ النَّخْلِ تَمْرًا» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ مِنْ مَرَاسِيلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَدَّمْنَا أَيْضًا أَنَّ الِاحْتِجَاجَ بِمِثْلِ هَذَا الْمُرْسَلِ مِنْ مَرَاسِيلِ سَعِيدٍ صَحِيحٌ عِنْدَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، فَإِذَا عَلِمْتَ صِحَّةَ الِاحْتِجَاجِ بِحَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّهُ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِخَرْصِ الْعِنَبِ وَالنَّخْلِ، وَأَنْ تُؤْخَذَ زَكَاةُ الْعِنَبِ زَبِيبًا، وَصَدَقَةُ النَّخِيلِ تَمْرًا، فَمَنِ ادَّعَى جَوَازَ أَخْذِ زَكَاةِ النَّخْلِ رُطَبًا أَوْ بُسْرًا، فَدَعْوَاهُ مُخَالِفَةٌ لِمَا أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ; لِأَنَّهُ أَمَرَ بِأَخْذِهَا فِي حَالِ كَوْنِهَا تَمْرًا فِي النَّخْلِ وَزَبِيبًا فِي الْعِنَبِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْحَالَ وَصْفٌ لِصَاحِبِهَا، قَيْدٌ لِعَامِلِهَا، فَكَوْنُ زَكَاةِ النَّخْلِ تَمْرًا وَصْفٌ لَهَا أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِإِخْرَاجِهَا فِي حَالِ كَوْنِهَا مُتَّصِفَةً بِهِ، وَكَذَلِكَ كَوْنُهَا تَمْرًا قَيْدٌ لِأَخْذِهَا، فَهُوَ تَقْيِيدٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لِأَخْذِهَا بِأَنْ يَكُونَ فِي حَالِ كَوْنِهَا تَمْرًا، فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهَا لَا تُؤْخَذُ عَلَى غَيْرِ تِلْكَ الْحَالِ، كَكَوْنِهَا رُطَبًا مَثَلًا، وَإِذَا اتَّضَحَ لَكَ أَنَّ أَخْذَهَا رُطَبًا - مَثَلًا - مُخَالِفٌ لِمَا أَمَرَ بِهِ ﷺ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَالَ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ:» مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ، فَهُوَ رَدٌّ «، وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ:» مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ «، وَفِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٦٣] .
Birincisi: Daha önce zikrettiğimiz İttâb b. Esîd'in radıyallâhu anh şu hadisidir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hurmanın tahmin edildiği gibi üzümün de tahmin edilmesini ve hurmanın zekâtı kuru hurma olarak alındığı gibi onun zekâtının da kuru üzüm olarak alınmasını emretti.' Daha önce bu hadisi Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Hibbân ve Dârekutnî'nin rivayet ettiğini ve bunun Saîd b. el-Müseyyeb'in mürsellerinden olduğunu belirtmiştik. Yine daha önce Saîd'in mürsellerinden böylesi bir mürsel ile delil getirmenin dört mezhep imamı nezdinde sahih olduğunu ifade etmiştik. Saîd b. el-Müseyyeb'in bu hadisi ile delil getirmenin sahih olduğunu anladığına göre, bil ki bu hadis: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzüm ve hurmanın tahmin edilmesini, üzümün zekâtının kuru üzüm, hurmanın zekâtının da kuru hurma olarak alınmasını emretti' hususunda sarih bir nassdır. Kim hurmanın zekâtının taze hurma veya koruk olarak alınmasının caiz olduğunu iddia ederse, onun bu iddiası Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiğine aykırıdır. Çünkü o, zekâtın hurmada kuru hurma, üzümde ise kuru üzüm hâlindeyken alınmasını emretmiştir. Malumdur ki hâl, sahibinin bir vasfı ve âmilinin bir kaydıdır. Dolayısıyla hurma zekâtının kuru hurma olması, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu vasfa sahip olduğu hâlde çıkarılmasını emrettiği bir vasfıdır. Aynı şekilde kuru hurma olması onun alınması için bir kayıttır; bu, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onun alınmasının kuru hurma hâlindeyken olmasına dair bir takyittir. Buradan, onun taze hurma olması gibi bu hâlin dışındaki bir hâlde alınamayacağı anlaşılır. Onun taze hurma olarak alınmasının Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiğine aykırı olduğu sana açıklık kazandığına göre bil ki, o müttefekun aleyh bir hadiste şöyle buyurmuştur: 'Kim bizim bu işimizde ondan olmayan bir şey ihdas ederse o reddedilir.' Sahih'teki bir rivayette ise: 'Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddedilir' buyrulmuştur. Aziz Kitap'ta ise şöyle buyrulmaktadır: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsınlar...” [Nûr Suresi, 24/63].
وَمِمَّا يُوَضِّحُ لَكَ أَنَّ إِخْرَاجَ الرُّطَبِ مَثَلًا فِي الزَّكَاةِ مُخَالِفٌ لِمَا سَنَّهُ وَشَرَعَهُ ﷺ مِنْ أَخْذِهَا تَمْرًا، وَزَبِيبًا يَابِسَيْنِ مَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي» السُّنَنِ الْكُبْرَى «فِي بَابِ» كَيْفَ تُؤْخَذُ زَكَاةُ النَّخْلِ وَالْعِنَبِ «، فَإِنَّهُ قَالَ فِيهِ: وَأَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ أَبِي الْمَعْرُوفِ الْفَقِيهُ الْمِهْرَجَانِيُّ، أَنْبَأَ بِشْرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنْبَأَ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ نَصْرٍ الْحَذَّاءُ، ثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:» أَمَرَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ أَنْ يَخْرُصَ الْعِنَبَ كَمَا يَخْرُصُ النَّخْلَ، ثُمَّ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا «، قَالَ: فَتِلْكَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي النَّخْلِ وَالْعِنَبِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ: إِخْرَاجَ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ هُوَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمُخْرِجُ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ مُخَالِفٌ لِسُنَّتِهِ ﷺ كَمَا تَرَى.
Zekâtta taze hurmanın çıkarılmasının, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun kuru hurma ve kuru üzüm olarak alınmasına dair koyduğu sünnetine ve meşru kıldığı hükme aykırı olduğunu sana açıklayan delillerden biri de Beyhakî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'da 'Hurma ve Üzümün Zekâtı Nasıl Alınır?' babında zikrettiği şu rivayettir; o şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Hasen b. Ebi'l-Ma'rûf el-Fakîh el-Mihrecânî haber verdi, Bişr b. Ahmed bildirdi, Ahmed b. el-Huseyn b. Nasr el-Hazzâ bildirdi, Ali b. Abdillâh anlattı, Yezîd b. Zürey' anlattı, Abdurrahman b. İshâk anlattı, ez-Zührî bana Saîd b. el-Müseyyeb'den haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İttâb b. Esîd'e, hurmayı tahmin ettiği gibi üzümü de tahmin etmesini, sonra da hurmanın zekâtı kuru hurma olarak ödendiği gibi onun zekâtının da kuru üzüm olarak ödenmesini emretti.' [Râvi] dedi ki: 'İşte Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hurma ve üzüm hakkındaki sünneti budur.' Beyhakî'den nakil lafzıyla sona erdi. Burada kuru hurma ve kuru üzümün çıkarılmasının Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti olduğuna dair açık bir ifade yer almaktadır; dolayısıyla taze hurma ve yaş üzüm veren kimse, gördüğün gibi onun sünnetine muhalefet etmiştir.
الدَّلِيلُ الثَّانِي: إِجْمَاعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ زَكَاةَ الثِّمَارِ وَالْحُبُوبِ مِنْ نَوْعِ مَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِي عَيْنِهِ، وَالْعَيْنُ الْوَاجِبَةُ فِيهَا الزَّكَاةُ هِيَ: التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ الْيَابِسَانِ، لَا الرُّطَبُ
İkinci Delil: Meyve ve hububatın zekâtının, zekâtı bizzat kendi aynında vacip olan türden olduğu hususunda Müslümanların icmâıdır. Zekâtı bizzat kendi aynında vacip olan mal ise taze hurma
وَالْعِنَبُ بِدَلِيلِ إِجْمَاعِ الْقَائِلِينَ بِالنِّصَابِ فِي الثِّمَارِ، عَلَى أَنَّ خَمْسَةَ الْأَوْسُقِ الَّتِي هِيَ النِّصَابُ لَا تُعْتَبَرُ مِنَ الرُّطَبِ، وَلَا مِنَ الْعِنَبِ، فَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ خَمْسَةُ أَوْسُقٍ مِنَ الرُّطَبِ أَوِ الْعِنَبِ، وَلَكِنَّهَا إِذَا جَفَّتْ نَقَصَتْ عَنْ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ، فَلَا زَكَاةَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ النِّصَابَ مُعْتَبَرٌ مِنَ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ الْيَابِسَيْنِ، فَلَوْ أَخْرَجَ الزَّكَاةَ مِنَ الرُّطَبِ أَوِ الْعِنَبِ لَكَانَ مُخْرِجًا مِنْ غَيْرِ مَا تَجِبُ فِي عَيْنِهِ الزَّكَاةُ كَمَا تَرَى، وَيَدُلُّ لَهُ مَا ذَكَرَهُ الزُّرْقَانِيُّ فِي» شَرْحِ الْمُوَطَّإِ «، فَإِنَّهُ قَالَ فِيهِ فِي شَرْحِ قَوْلِ مَالِكٍ: ثُمَّ يُؤَدُّونَ الزَّكَاةَ عَلَى مَا خَرَصَ عَلَيْهِمْ، مَا نَصُّهُ: وَمَبْنَى التَّخْرِيصِ أَنْ يَحْزِرَ مَا فِي النَّخْلِ، أَوِ الْعِنَبِ مِنَ التَّمْرِ الْيَابِسِ إِذَا جَذَّ، عَلَى حَسَبِ جِنْسِهِ، وَمَا عَلِمَ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ يَصِيرُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْإِتْمَارِ ; لِأَنَّ الزَّكَاةَ إِنَّمَا تُؤْخَذُ مِنْهُ تَمْرًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْفَرْضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
ve yaş üzüm değil, kuru hurma ve kuru üzümdür. Nitekim meyvelerde nisabın varlığını savunanların, nisap olan beş veskin taze hurma ve yaş üzüm üzerinden değil, [kuru üzerinden] itibar edileceğine dair icmâı da buna delildir. Zira bir kimsenin elinde beş vesk taze hurma veya yaş üzüm bulunsa fakat kuruduğunda beş veskten az kalsa, ona zekât gerekmez; çünkü nisap, kuru hurma ve kuru üzüm üzerinden dikkate alınır. Eğer zekâtı taze hurmadan veya yaş üzümden çıkaracak olsaydı, gördüğün gibi zekâtı bizzat kendi aynında vacip olan şeyin dışından çıkarmış olurdu. Zürkānî'nin Şerhu'l-Muvatta'da zikrettiği şu ifadeler de buna delalet eder; o, Mâlik'in 'Sonra kendilerine tahmin edilen miktar üzerinden zekâtı öderler' sözünün şerhinde lafzı şöyle demektedir: 'Tahminin esası; ağaçtaki hurma veya üzümün hasat edildiğinde cinsine ve kuru hurma hâline geldiğinde dönüşeceği bilinen durumuna göre ne kadar kuru hurma çıkacağını tahmin etmektir. Çünkü zekât ancak ondan kuru hurma olarak alınır.' İlgili kısmın nakli lafzıyla sona erdi.
وَقَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ لَفْظَةَ إِنَّمَا لِلْحَصْرِ وَهُوَ الْحَقُّ، فَقَوْلُ الزُّرْقَانِيِّ: لِأَنَّ الزَّكَاةَ إِنَّمَا تُؤْخَذُ مِنْهُ تَمْرًا، مَعْنَاهُ: حَصْرُ أَخْذِ زَكَاةِ النَّخْلِ فِي خُصُوصِ التَّمْرِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ رُطَبٍ وَنَحْوِهِ ; مُعَلِّلًا بِذَلِكَ اعْتِبَارَ النِّصَابِ مِنَ التَّمْرِ الْيَابِسِ ; لِأَنَّ الْإِخْرَاجَ مِمَّا تَجِبُ فِي عَيْنِهِ الزَّكَاةُ مِنَ الثِّمَارِ وَالْحُبُوبِ وَهُوَ وَاضِحٌ، وَلَا يَرُدُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّ وَقْتَ وُجُوبِ الزَّكَاةِ هُوَ وَقْتُ طِيبِ الثَّمَرِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ يَابِسًا ; لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ إِخْرَاجُهَا بِالْفِعْلِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَصِيرَ تَمْرًا يَابِسًا ; وَلِإِجْمَاعِهِمْ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ إِنْ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ اعْتُبِرَتْ، فَتَسْقُطُ زَكَاةُ مَا أُجِيحَ، كَمَا تَسْقُطُ زَكَاةُ الْكُلِّ إِنْ لَمْ يَبْقَ مِنْهُ نِصَابٌ، وَسَيَأْتِي لَهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ.
Âlimlerin cumhuru nezdinde 'innemâ' lafzının hasr (sınırlama) bildirdiği yerleşmiş bir kuraldır ve hak olan da budur. Dolayısıyla Zürkānî'nin: 'Çünkü zekât ancak ondan kuru hurma olarak alınır' sözünün manası; taze hurma ve benzeri diğer halleri dışarıda bırakarak hurma zekâtının alınmasını sadece kuru hurmaya hasretmektir. O, bununla nisabın kuru hurma üzerinden itibar edilmesini gerekçelendirmiştir; çünkü zekâtın çıkarılması meyve ve hububattan bizzat aynında zekât vacip olan şeydendir ve bu gayet açıktır. Zekâtın vacip olma vaktinin, henüz kurumadan önceki meyvenin olgunlaşma vakti olması, zikrettiğimiz hususa bir nakîza teşkil etmez; zira âlimler zekâtın fiilen çıkarılmasının ancak kuru hurma hâline geldikten sonra vacip olacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Yine bir âfet isabet etmesi durumunda bunun dikkate alınacağı, böylece âfete uğrayan kısmın zekâtının düşeceği ve şayet geriye nisap miktarı kalmamışsa tamamının zekâtının düşeceği hususunda da icmâ etmişlerdir; buna dair ilave açıklama gelecektir.
الدَّلِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَأْخُذُهَا تَمْرًا بَعْدَ الْجِذَاذِ، لَا بَلَحًا، وَلَا رُطَبًا، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] ، وَيَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ الْآيَةَ [٥٩ \ ٧] ، وَيَقُولُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ الْآيَةَ [٤ \ ٨٠] ، وَيَقُولُ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي الْآيَةَ [٣ \ ٣١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Üçüncü Delil: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtı koruk veya taze hurma olarak değil, hasattan sonra kuru hurma olarak alırdı. Yüce Allah ise şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Resûlullah'ta güzel bir örnek vardır...” [Ahzâb Suresi, 33/21], yine: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } “Resûl size ne verdiyse onu alın...” [Haşr Suresi, 59/7], yine: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur...” [Nisâ Suresi, 4/80], yine: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun...” [Âl-i İmrân Suresi, 3/31] ve benzeri diğer ayetler.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي» صَحِيحِهِ «، بَابُ» أَخْذِ صَدَقَةِ التَّمْرِ عِنْدَ صِرَامِ النَّخْلِ «: وَهَلْ يُتْرَكُ الصَّبِيُّ فَيَمَسُّ الصَّدَقَةَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَسَدِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ:» كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُؤْتَى بِالتَّمْرِ عِنْدَ صِرَامِ النَّخْلِ، فَيَجِيءُ هَذَا بِتَمْرِهِ، وَهَذَا مِنْ تَمْرِهِ، حَتَّى يَصِيرَ عِنْدَهُ كَوْمًا مِنْ تَمْرٍ، فَجَعَلَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ ﵄ يَلْعَبَانِ بِذَلِكَ التَّمْرِ، فَأَخَذَ أَحَدُهُمَا تَمْرَةً فَجَعَلَهَا فِي فِيهِ، فَنَظَرَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَخْرَجَهَا مِنْ فِيهِ، فَقَالَ: «أَمَا
Buhârî Sahîh'inde 'Hurmanın Hasadı Sırasında Hurma Zekâtının Alınması ve Çocuğun Zekât Malına Dokunmasına İzin Verilip Verilmeyeceği Bâbı'nda şöyle demiştir: Bize Ömer b. Muhammed b. el-Hasen el-Esedî anlattı, bize babam anlattı, bize İbrâhim b. Tahmân, Muhammed b. Ziyâd'dan, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh anlattı; dedi ki: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hurma hasadı zamanında hurma getirilirdi; şu kimse hurmasını, bu kimse hurmasını getirir, nihayet yanında bir hurma yığını oluşurdu. Hasen ile Hüseyn radıyallâhu anhümâ o hurmayla oynamaya başladılar. İkisinden biri bir hurma alıp ağzına koydu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona baktı ve hurmayı ağzından çıkarıp şöyle buyurdu: 'Bilmez
عَلِمْتَ أَنَّ آلَ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا يَأْكُلُونَ الصَّدَقَةَ» . اهـ.
misin ki Muhammed'in âli sallallâhu aleyhi ve sellem zekât yemez!''
فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَأْخُذُ صَدَقَةَ النَّخْلِ تَمْرًا بَعْدَ الْجِذَاذِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ صِيغَةَ الْمُضَارِعِ بَعْدَ لَفْظَةِ كَانَ فِي نَحْوِ: كَانَ يَفْعَلُ كَذَا، تَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ التَّكْرَارِ وَالْمُدَاوَمَةِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَقَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ الصَّحِيحِ: كَانَ ﷺ «يُؤْتَى بِالتَّمْرِ عِنْدَ صِرَامِ النَّخْلِ» .
Bu sahih hadis, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hurmanın zekâtını hasattan sonra kuru hurma olarak aldığına dair açık bir nassdır. Usûl ilminde karar kılınmıştır ki 'kâne' lafzından sonra gelen muzâri fiil kipi (kâne yef'alü kezâ / şöyle yapardı gibi), o fiilin çokça tekrarlandığına ve devamlı yapıldığına delalet eder. Ebû Hüreyre'nin bu merfû sahih hadisteki: 'Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hurma hasadı zamanında hurma getirilirdi' sözü de böyledir.
الْحَدِيثُ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ إِخْرَاجَ التَّمْرِ عِنْدَ الْجِذَاذِ هُوَ الَّذِي كَانَ يَفْعَلُ دَائِمًا فِي زَمَنِهِ ﷺ وَهُوَ الَّذِي يَأْخُذُ فِي الزَّكَاةِ ذَلِكَ التَّمْرَ الْيَابِسَ، فَمَنِ ادَّعَى جَوَازَ إِخْرَاجِ زَكَاةِ النَّخْلِ رُطَبًا أَوْ بَلَحًا، فَهُوَ مُخَالِفٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Hadis, hasat sırasında kuru hurmanın verilmesinin onun sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde daima uygulanan şey olduğuna ve zekâtta bizzat o kuru hurmayı aldığına açıkça delalet etmektedir. Dolayısıyla kim hurmanın zekâtının taze hurma veya koruk olarak verilmesinin caiz olduğunu iddia ederse, o Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde bulunduğu uygulamaya muhalefet etmiş olur.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ آنِفًا مَا نَصُّهُ: «قَالَ الْإِسْمَاعِيلِيُّ: قَوْلُهُ عِنْدَ صِرَامِ النَّخْلِ، أَيْ: بَعْدَ أَنْ يَصِيرَ تَمْرًا ; لِأَنَّ النَّخْلَ قَدْ يُصْرَمُ وَهُوَ رُطَبٌ، فَيُتْمَرُ فِي الْمِرْبَدِ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ لَا يَتَطَاوَلُ، فَحَسُنَ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى الصِّرَامِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بَعْدَ أَنْ يُدَاسَ وَيُنَقَّى، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ» ، اهـ. مِنْهُ بِلَفْظِهِ وَهُوَ وَاضِحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de az önce zikredilen bu hadisin şerhinde lafzı şöyle demektedir: 'İsmâilî şöyle demiştir: Onun 'hurmanın hasadı zamanında' sözü; yani kuru hurma hâline geldikten sonra demektir. Çünkü hurma ağacı taze hurma iken de hasat edilebilir, sonra kurutma yerinde kurutulup hurma yapılır; fakat bu uzun sürmez. Dolayısıyla tıpkı Yüce Allah'ın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “hasat günü de hakkını verin” ayetinde olduğu gibi hasat vaktine nispet edilmesi uygun olmuştur; zira buradaki maksat dövülüp ayıklandıktan sonrasıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.' İbn Hacer'den lafzıyla nakil bitti; bu da zikrettiğimiz hususta gayet açıktır.
وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ مَا يَدَّعِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ جَوَازِ إِخْرَاجِ زَكَاةِ النَّخْلِ رُطَبًا وَبُسْرًا غَيْرُ صَحِيحٍ، وَلَا وَجْهَ لَهُ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ التَّمْرُ لَا يَيْبَسُ، كَبَلَحِ مِصْرَ، وَعِنَبِهَا، فَقَدْ قَدَّمْنَا عَنْ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ: أَنَّ الزَّكَاةَ تُخْرَجُ مِنْ ثَمَنِهِ إِنْ بِيعَ، أَوْ قِيمَتِهِ إِنْ أُكِلَ، لَا مِنْ نَفْسِ الرُّطَبِ أَوِ الْعِنَبِ.
Zikrettiğimiz bu hususlardan ötürü, müteahhirîn ulemadan bazılarının hurmanın zekâtının taze hurma ve koruk olarak verilmesinin caiz olduğuna dair iddialarının sahih olmadığını, hiçbir tutanağının ve delilinin bulunmadığını anlarsın. Şayet hurma, Mısır hurması ve Mısır üzümü gibi kurumayan cinsten olursa; Mâlik ve ashabından daha önce naklettiğimiz üzere, zekât taze hurma veya yaş üzümün bizzat kendisinden değil, satılmışsa bedelinden, yenmişse kıymetinden çıkarılır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ رُشْدٍ قَوْلًا مَرْجُوحًا بِإِجْزَاءِ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ فِي خُصُوصِ مَا لَا يَيْبَسُ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ فِي زَكَاةِ مَا لَا يَيْبَسُ: أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْقِسْمَةَ تَمْيِيزُ حَقٍّ لَا بَيْعٌ، فَيَجُوزُ الْقَسْمُ، وَيُجْعَلُ الْعُشْرُ أَوْ نِصْفُهُ مُتَمَيِّزًا فِي نَخْلَاتٍ، ثُمَّ يَنْظُرُ الْمُصَّدِّقُ، فَإِنْ رَأَى أَنْ يُفَرِّقَ عَلَيْهِمْ فَعَلَ، وَإِنْ رَأَى الْبَيْعَ وَقِسْمَةَ الثَّمَنِ فَعَلَ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْقِسْمَةَ بَيْعٌ فَلَا تَجُوزُ فِي الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ، وَيَقْبِضُ الْمُصَّدِّقُ عُشْرَهَا مَشَاعًا بِالتَّخْلِيَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا، وَيَسْتَقِرُّ عَلَيْهِ مِلْكُ الْمَسَاكِينِ، ثُمَّ يَبِيعُهُ وَيَأْخُذُ ثَمَنَهُ وَيُفَرِّقُهُ عَلَيْهِمْ، وَهَكَذَا الْحُكْمُ عِنْدَهُ فِيمَا إِذَا احْتِيجَ إِلَى قَطْعِ الثَّمَرَةِ رُطَبًا، خَوْفًا عَلَيْهَا مِنَ الْعَطَشِ وَنَحْوِهِ.
Daha önce İbn Rüşd'den, sadece kurumayan cins hususunda taze hurma ve yaş üzümün yeterli olacağına dair mercûh bir görüş nakletmiştik. Şâfiî'nin rahimehullâh kurumayan ürünün zekâtı hakkındaki mezhebi ise şöyledir: Taksimin bir satış değil, hakkın ayırt edilmesi olduğu görüşüne göre taksim caizdir; öşür veya yarım öşür belirli hurma ağaçlarında ayrılarak tayin edilir. Sonra zekât memuru bakar: Şayet fakirlere [taze olarak] dağıtmayı uygun görürse öyle yapar; satıp bedelini paylaştırmayı uygun görürse öyle yapar. Taksimin bir satış olduğu görüşüne göre ise taze hurma ve yaş üzümde taksim caiz olmaz; zekât memuru ile mal sahibinin aradan çekilmesi yoluyla onun onda birlik hissesini şâyi (hisseli) olarak teslim alır ve miskinlerin mülkiyeti onun üzerinde kesinleşir. Sonra onu satar, bedelini alır ve fakirlere dağıtır. Susuzluk ve benzeri tehlikelerden korkulduğu için meyvenin taze iken toplanması gerektiğinde de onun nezdindeki hüküm böyledir.
وَحُكْمُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي الْمَذْهَبِ الْحَنْبَلِيِّ فِيهِ قَوْلَانِ:
Bu meselenin Hanbelî mezhebindeki hükmü hususunda ise iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يُخَيِّرُ السَّاعِي بَيْنَ أَنْ يُقَاسِمَ رَبَّ الْمَالِ الثَّمَرَةَ قَبْلَ الْجِذَاذِ بِالْخَرْصِ،
Birincisi: Zekât memuru; mal sahibi ile meyveyi hasattan önce tahmin yoluyla taksim edip
وَيَأْخُذَ نَصِيبَهُمْ نَخْلَةً مُفْرِدَةً، وَيَأْخُذَ ثَمَرَتَهَا، وَبَيْنَ أَنْ يَجُذَّهَا وَيُقَاسِمَهُ إِيَّاهَا بِالْكَيْلِ، وَيَقْسِمَ الثَّمَرَةَ فِي الْفُقَرَاءِ، وَبَيْنَ أَنْ يَبِيعَهَا مِنْ رَبِّ الْمَالِ أَوْ غَيْرِهِ، قَبْلَ الْجِذَاذِ أَوْ بَعْدَهُ، وَيَقْسِمَ ثَمَنَهَا فِي الْفُقَرَاءِ.
onların payını tek bir hurma ağacı olarak belirleyip meyvesini almak ile; meyveyi toplayıp ölçekle taksim ederek meyveyi fakirlere dağıtmak ile; hasattan önce veya sonra mal sahibine ya da başkasına satıp bedelini fakirlere dağıtmak arasında muhayyer bırakılır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ عَلَيْهِ الزَّكَاةَ مِنْ تَمْرٍ وَزَبِيبٍ يَابِسَيْنِ، قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ، وَذَكَرَ أَنَّ أَحْمَدَ ﵀ نَصَّ عَلَيْهِ، قَالَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ أَحْمَدَ ﵀ فِي الْمَسْأَلَتَيْنِ، أَعْنِي الثَّمَرَ الَّذِي لَا يَيْبَسُ، وَالَّذِي احْتِيجَ لِقَطْعِهِ قَبْلَ الْيُبْسِ.
İkinci görüş: Ona kuru hurma ve kuru üzümden zekât vermek gerekir. Bunu Ebû Bekir söylemiş ve Ahmed'in rahimehullâh bunu açıkça nass ile belirttiğini zikretmiştir. Bunu el-Muğnî sahibi nakletmiştir. Bu zikrettiğimiz, Ahmed'in rahimehullâh her iki meseledeki -yani kurumayan meyve ile kurumadan önce toplanmasına ihtiyaç duyulan meyve hakkındaki- mezhebinin hülasasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتُلِفَ فِي وَقْتِ وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِيمَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ مِنْ ثَمَرٍ وَحَبٍّ، فَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: تَجِبُ فِي الْحَبِّ إِذَا اشْتَدَّ، وَفِي الثَّمَرِ إِذَا بَدَا صَلَاحُهُ، فَتَعَلَّقَ الْوُجُوبُ عِنْدَ طِيبِ التَّمْرِ، وَوُجُوبُ الْإِخْرَاجِ بَعْدَ الْجِذَاذِ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Toprağın bitirdiği meyve ve hububatta zekâtın vacip olma vakti hususunda ihtilaf edilmiştir. Âlimlerin cumhuru şöyle demiştir: Hububatta sertleştiği zaman, meyvede ise olgunlaşma emaresi belirdiği zaman vacip olur. Dolayısıyla vacip olma hükmü hurmanın olgunlaşması anına, fiilen çıkarma zorunluluğu ise hasattan sonrasına bağlanmıştır.
وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ أَنَّهُ لَوْ تَصَرَّفَ فِي الثَّمَرِ وَالْحَبِّ قَبْلَ الْوُجُوبِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَإِنْ تَصَرَّفَ فِي ذَلِكَ بَعْدَ وُجُوبِ الزَّكَاةِ لَمْ تُسْقَطِ الزَّكَاةُ عَنْهُ.
Bu ihtilafın semeresi şudur: Şayet vacip olmadan önce meyve ve hububatta tasarrufta bulunursa üzerine bir şey gerekmez; fakat zekât vacip olduktan sonra tasarrufta bulunursa zekât üzerinden düşmez.
وَمِنْ فَوَائِدِهِ أَيْضًا: أَنَّهُ إِذَا مَاتَ بَعْدَ وَقْتِ الْوُجُوبِ زُكِّيَتْ عَلَى مِلْكِهِ، وَإِنْ مَاتَ قَبْلَ الْوُجُوبِ زُكِّيَتْ عَلَى مِلْكِ الْوَرَثَةِ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَقْتِ الْوُجُوبِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:
Faydalarından biri de şudur: Vacip olma vaktinden sonra vefat ederse kendi mülkünden zekâtı verilir; vacip olmadan önce vefat ederse mirasçıların mülkünden zekâtı verilir. Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Âlimler vacip olma vakti hususunda üç görüşe ayrılmışlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ وَقْتُ الْجِذَاذِ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ حَصَادِهِ.
Birincisi: Hasat vaktidir. Yüce Allah'ın: { يَوْمَ حَصَادِهِ } “hasat günü” buyruğundan ötürü bunu Muhammed b. Mesleme söylemiştir.
الثَّانِي: يَوْمَ الطِّيبِ ; لِأَنَّ مَا قَبْلَ الطِّيبِ يَكُونُ عَلَفًا، لَا قُوتًا وَلَا طَعَامًا، فَإِذَا طَابَ وَحَانَ الْأَكْلُ الَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ، وَجَبَ الْحَقُّ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، إِذْ بِتَمَامِ النِّعْمَةِ يَجِبُ شُكْرُ النِّعْمَةِ، وَيَكُونُ الْإِيتَاءُ وَقْتَ الْحَصَادِ لِمَا قَدْ وَجَبَ يَوْمَ الطِّيبِ.
İkincisi: Olgunlaşma günüdür; çünkü olgunlaşmadan önceki hâli gıda ve yiyecek değil, yem olur. Olgunlaşıp Allah'ın kendisiyle nimetlendirdiği yeme vakti geldiğinde, Allah'ın emrettiği hak vacip olur; zira nimetin tamamlanmasıyla nimete şükür vacip olur. Verme işlemi ise olgunlaşma günü vacip olan şey için hasat vaktinde gerçekleşir.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ يَكُونُ بَعْدَ تَمَامِ الْخَرْصِ ; لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ يَتَحَقَّقُ الْوَاجِبُ فِيهِ مِنَ الزَّكَاةِ، فَيَكُونُ شَرْطًا لِوُجُوبِهَا، كَمَجِيءِ السَّاعِي فِي الْغَنَمِ، وَبِهِ قَالَ الْمُغِيرَةُ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ ; لِنَصِّ التَّنْزِيلِ، وَالْمَشْهُورِ فِي الْمَذْهَبِ الثَّانِي، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. اهـ مِنْهُ.
Üçüncüsü: Tahmin işleminin tamamlanmasından sonra olmasıdır; çünkü onda vacip olan zekât miktarı ancak o zaman netleşir, bu sebeple davarda zekât memurunun gelmesi gibi onun vücûbu için bir şart olur. Bu görüşü Mugīre söylemiştir. Sahih olan birinci görüştür; zira nass bunu ifade etmektedir. Mezhepte meşhur olan ise ikinci görüştür ve Şâfiî de bunu söylemiştir.' Kurtubî'den nakil bitti.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَالِكًا ﵀ يَقُولُ: بِأَنَّ كُلَّ مَا أَكَلَهُ الْمَالِكُ أَوْ تَصَدَّقَ بِهِ يَحْسَبُ عَلَيْهِ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ يُخَالِفُونَهُ ﵀ فِي ذَلِكَ، وَاحْتَجُّوا لِأَنَّ مَا يَأْكُلُهُ لَا يُحْسَبُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ. وَبِالْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ: أَنَّ عَلَى الْخَارِصِ أَنْ يَدَعَ الثُّلُثَ أَوِ الرُّبْعَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ حَصَادِهِ، قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ مَشْهُورَتَانِ
Daha önce Mâlik'in rahimehullâh, mal sahibinin yediği veya sadaka olarak verdiği her şeyin onun aleyhine hesaba katılacağını söylediğini; âlimlerin cumhurunun ise bu hususta ona muhalefet ettiğini belirtmiştik. Âlimler, yediği şeyin aleyhine hesaba katılmayacağına Yüce Allah'ın: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “Meyve verince meyvesinden yiyin ve hasat günü de hakkını verin” buyruğunu ve daha önce geçen 'Tahmin edenin üçte birini veya dörtte birini bırakması gerektiğine' dair hadisi delil getirmişlerdir. Yüce Allah'ın: 'yevme hasâdihî' lafzını İbn Âmir, Ebû Amr ve Âsım hâ harfinin fethasıyla (hasâd), diğerleri ise kesresiyle (hısâd) okumuşlardır. Bunlar iki meşhur lehçedir;
كَالصَّرَّامِ وَالصِّرَّامِ، وَالْجَذَاذِ وَالْجِذَاذِ، وَالْقَطَافِ وَالْقِطَافِ.
sarâm ve sırâm, cezâz ve cizâz, katâf ve kıtâf kelimeleri gibi.
فَائِدَةٌ: يَنْبَغِي لِصَاحِبِ الْحَائِطِ إِذَا أَرَادَ الْجِذَاذَ أَلَّا يَمْنَعَ الْمَسَاكِينَ مِنَ الدُّخُولِ، وَأَنْ يَتَصَدَّقَ عَلَيْهِمْ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي ذَمِّ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ الْقَلَمِ: إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ الْآيَاتِ [\ ١٧] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] . هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّهُ لَمْ يَحْرُمْ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ الْمَذْكُورَةُ فِيهَا، الَّتِي هِيَ: الْمَيْتَةُ، وَالدَّمُ، وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ، وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ تَحْرِيمَ غَيْرِ الْمَذْكُورَاتِ، كَتَصْرِيحِهِ بِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.
FAYDA: Bahçe sahibinin hasat yapmak istediğinde yoksulların girmesine engel olmaması ve onlara sadaka vermesi gerekir; zira Yüce Allah Kalem Suresi'nde zikredilen bahçe sahiplerini kınarken şöyle buyurmuştur: { إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ } “Hani onlar, sabahleyin onu mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi...” [Kalem Suresi, 68/17]. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şey hususunda leş veya akıtılmış kan olmasından başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” [En'âm Suresi, 6/145] buyruğu. Bu kerîm ayet, yiyeceklerden ancak ayette zikredilen şu dört şeyin haram kılındığı hususunda açıktır; bunlar: leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilen şeydir. Ancak O, bazı yerlerde burada zikredilenlerin dışındakilerin de haram kılındığını açıklamıştır; nitekim Mâide Suresi'nde: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” buyurarak şarabın haram kılındığını açıkça ifade etmiştir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ لَا يَحْرُمُ مَطْعُومٌ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ الْمَذْكُورَةُ، وَهُوَ قَوْلٌ يُرْوَى عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَيُرْوَى عَنْهُمْ أَيْضًا خِلَافُهُ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي " صَحِيحِهِ ": حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو: قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ: يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ " نَهَى عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ "، فَقَالَ: " قَدْ كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ الْحُكْمَ ابْنُ عَمْرٍو الْغِفَارِيُّ عِنْدَنَا بِالْبَصْرَةِ، وَلَكِنْ أَبَى ذَلِكَ الْبَحْرُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَرَأَ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا. اهـ. وَقَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَحْلِيلَ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْحَيَوَانِ وَغَيْرِهِ، إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ فِي الْآيَةِ مِنَ الْمَيْتَةِ، وَالدَّمِ، وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ.
Bazı âlimler, zikredilen bu dördü dışında hiçbir yiyeceğin haram olmadığını söylemişlerdir; bu, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Âişe'den rivayet edilen bir görüştür. Kurtubî: 'Onlardan bunun aksi de rivayet edilmiştir' demiştir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, Amr dedi ki: Câbir b. Zeyd'e dedim ki: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ehil eşeklerin etini yasakladığını ileri sürüyorlar.' Bunun üzerine o şöyle dedi: 'Basra'da yanımızda bulunan el-Hakem b. Amr el-Gıfârî bunu söylerdi; fakat bir ilim deryası olan İbn Abbâs bunu kabul etmedi ve: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetini okudu.' İbn Huveyzimendâd el-Mâlikî ise şöyle demiştir: 'Bu ayet; ayette istisna edilen leş, kan ve domuz eti müstesna, hayvanlardan ve diğer şeylerden her şeyin helal olduğunu ihtiva etmiştir.
وَلِهَذَا قُلْنَا: إِنَّ لُحُومَ السِّبَاعِ وَسَائِرِ الْحَيَوَانِ مَا سِوَى الْإِنْسَانِ، وَالْخِنْزِيرِ مُبَاحَةٌ.
Bundan dolayı biz: İnsan ve domuz dışındaki yırtıcı hayvanların ve diğer tüm hayvanların etleri mubahtır, dedik.'
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ إِبَاحَةُ أَكْلِ لُحُومِ السِّبَاعِ، وَالْحُمُرِ، وَالْبِغَالِ، وَذَكَرَ حَدِيثَ الْبُخَارِيِّ الَّذِي قَدَّمْنَا آنِفًا.
Kurtubî şöyle demiştir: 'Âişe, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den yırtıcı hayvanların, eşeklerin ve katırların etlerini yemenin mubah olduğu rivayet edilmiştir.' Ardından az önce zikrettiğimiz Buhârî hadisini kaydetmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ لُحُومِ السِّبَاعِ، فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهَا، فَقِيلَ لَهُ حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ، فَقَالَ: لَا نَدَعُ كِتَابَ رَبِّنَا لِحَدِيثِ أَعْرَابِيٍّ يَبُولُ عَلَى سَاقَيْهِ.
Sonra şöyle dedi: 'İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre ona yırtıcı hayvanların etleri sorulduğunda: 'Onlarda bir sakınca yoktur' demiştir. Ona Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin hadisi hatırlatılınca şöyle demiştir: 'Baldırlarına bevleden bir bedevînin hadisi yüzünden Rabbimizin Kitabı'nı terk etmeyiz.'
وَسُئِلَ الشَّعْبِيُّ عَنْ لَحْمِ الْفِيلِ، وَالْأَسَدِ، فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ.
Şa'bî'ye fil ve aslan eti sorulduğunda bu ayeti okumuştur.
وَقَالَ الْقَاسِمُ: كَانَتْ عَائِشَةُ تَقُولُ - لَمَّا سَمِعَتِ النَّاسَ يَقُولُونَ: حُرِّمَ كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ - ذَلِكَ حَلَالٌ، وَتَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ الْآيَةَ.
el-Kāsım şöyle dedi: 'Âişe, insanların: 'Köpek dişi olan her yırtıcı hayvan haram kılınmıştır' dediklerini işittiğinde: 'O helaldir' der ve şu ayeti okurdu: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde bulamıyorum...”'
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: اعْلَمْ أَنَّا نُرِيدُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ أَنْ نُبَيِّنَ حُجَّةَ مَنْ قَالَ بِعَدَمِ تَحْرِيمِ لُحُومِ السِّبَاعِ، وَالْحَمِيرِ، وَنَحْوِهَا، وَحُجَّةَ مَنْ قَالَ بِمَنْعِهَا، ثُمَّ نَذْكُرَ الرَّاجِحَ بِدَلِيلِهِ.
Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- der ki: Bil ki biz bu bahiste yırtıcı hayvanların, eşeklerin ve benzerlerinin etlerinin haram olmadığını söyleyenlerin hüccetini ve bunların menedildiğini söyleyenlerin hüccetini açıklamak, ardından da deliliyle birlikte racih olanı zikretmek istiyoruz.
وَاعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ دَعْوَى أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ مَطْعُومٌ غَيْرُ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَاطِلَةٌ، بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ ; لِإِجْمَاعِ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ ; وَدَلَالَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، فَهُوَ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى تَحْرِيمِ غَيْرِ الْأَرْبَعَةِ.
Öncelikle bil ki: Bu ayette zikredilen dördün dışında hiçbir yiyeceğin haram olmadığı iddiası, Müslümanların icmâı ile bâtıldır; zira bütün Müslümanların icmâı ve Kitap ile Sünnet'in delaleti şarabın haram kılındığı yönündedir. Bu da dördün dışındakilerin de haram kılındığına kesin bir delildir.
وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَمْرَ حَلَالٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ، فَهُوَ كَافِرٌ بِلَا نِزَاعٍ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عَدَمِ تَحْرِيمِ مَا ذُكِرَ، قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ حَصَرَ الْمُحَرَّمَاتِ فِيهَا فِي الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَحَصَرَهَا أَيْضًا فِي النَّحْلِ فِيهَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [٢ \ ١٧٣] ; لِأَنَّ إِنَّمَا أَدَاةُ حَصْرٍ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَالنَّحْلُ بَعْدَ الْأَنْعَامِ ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي النَّحْلِ: وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ الْآيَةَ [١٦ \ ١١٨] ، وَالْمَقْصُوصُ الْمُحَالُ عَلَيْهِ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي الْأَنْعَامِ، فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٦] ; وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْأَنْعَامِ: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا الْآيَةَ [٦ \ ١٤٨] ، ثُمَّ صَرَّحَ فِي النَّحْلِ بِأَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ بِالْفِعْلِ، فِي قَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ [١٦ \ ١٣٥] ; فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ النَّحْلَ بَعْدَ الْأَنْعَامِ، وَحَصَرَ التَّحْرِيمَ أَيْضًا فِي الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ، فَقَالُوا: هَذَا الْحَصْرُ السَّمَاوِيُّ الَّذِي يَنْزِلُ بِهِ الْمَلَكُ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ فِي مَكَّةَ فِي الْأَنْعَامِ، وَالنَّحْلِ، وَفِي الْمَدِينَةِ عِنْدَ تَشْرِيعِ الْأَحْكَامِ فِي الْبَقَرَةِ لَا يُمْكِنُنَا مُعَارَضَتُهُ، وَلَا إِخْرَاجُ شَيْءٍ مِنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ قَطْعِيِّ الْمَتْنِ، مُتَوَاتِرٍ كَتَوَاتُرِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.
Bu ayete dayanarak şarabın helal olduğunu iddia eden kimse, âlimler arasında hiçbir ihtilaf olmaksızın kâfirdir. Bunu bildiğine göre bil ki, zikredilen şeylerin haram olmadığına bu ayeti delil getirenler şöyle demişlerdir: 'Allah haram kılınanları bu ayette zikredilen dört şeyle sınırlandırmış, aynı şekilde Nahl Suresi'nde: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” [Bakara Suresi, 2/173] buyurarak sınırlandırmıştır; çünkü cumhura göre 'innemâ' hasr (sınırlama) edatıdır. Nahl Suresi ise En'âm'dan sonradır; nitekim Nahl Suresi'ndeki: { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “Yahudilere de daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık” [Nahl Suresi, 16/118] buyruğu buna delildir; zira atıfta bulunulan anlatı, En'âm Suresi'ndeki: { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” [En'âm Suresi, 6/146] ayetinde zikredilendir. Yine O Teâlâ En'âm Suresi'nde: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا } “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi biz ortak koşmazdık...'” [En'âm Suresi, 6/148] buyurmuş, sonra Nahl Suresi'nde onların bunu fiilen söylediklerini açıkça belirterek: { وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi biz O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık...'” [Nahl Suresi, 16/35] buyurmuştur. Bu da Nahl Suresi'nin En'âm'dan sonra indiğine delalet etmiştir. Ayrıca Bakara Suresi'nde de: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” buyurarak haramı zikredilen dört şeyle sınırlandırmıştır. Onlar dediler ki: 'Mekke'de En'âm ve Nahl surelerinde, Medine'de ise ahkâmın teşri kılınması esnasında Bakara Suresi'nde meleğin tekrar tekrar indirdiği bu semâvî hasr ile çelişmemiz ve Kur'ân-ı Azîm'in tevâtürü gibi metni kat'î, mütevâtir bir delil olmaksızın ondan herhangi bir şeyi [haram sayarak] dışarı çıkarmamız mümkün değildir.'
فَالْخَمْرُ مَثَلًا دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّهَا مُحَرَّمَةٌ فَحَرَّمْنَاهَا ; لِأَنَّ دَلِيلَهَا قَطْعِيٌّ، أَمَّا غَيْرُهَا كَالسِّبَاعِ، وَالْحُمُرِ، وَالْبِغَالِ: فَأَدِلَّةُ تَحْرِيمِهَا أَخْبَارُ آحَادٍ يُقَدَّمُ عَلَيْهَا الْقَاطِعُ، وَهَى الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ آنِفًا.
Mesela şaraba gelince; Kur'an onun haram kılındığına delalet etmiştir ve delili kat'î olduğu için onu haram kıldık. Yırtıcı hayvanlar, eşekler ve katırlar gibi diğerlerine gelince; bunların haram kılınışına dair deliller âhâd haberlerdir ve kesin olan delil -ki bunlar az önce zikredilen ayetlerdir- onların önüne geçirilir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
اعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ أَنَّ زِيَادَةَ تَحْرِيمِ السِّبَاعِ وَالْحُمُرِ مَثَلًا بِالسُّنَّةِ عَلَى
Bil ki; Kurtubî ve başkalarının, ayetlerde zikredilen dört şeye Sünnet ile yırtıcı hayvanların ve eşeklerin haram kılınmasının eklenmesini;
الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَاتِ، كَزِيَادَةِ التَّغْرِيبِ بِالسُّنَّةِ عَلَى جَلْدِ الزَّانِي مِائَةً الثَّابِتِ بِالْقُرْآنِ، أَوْ زِيَادَةِ الْحُكْمِ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ فِي الْأَمْوَالِ الثَّابِتِ بِالسُّنَّةِ عَلَى الشَّاهِدَيْنِ، أَوِ الشَّاهِدِ وَالْمَرْأَتَيْنِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٢] ، غَيْرُ ظَاهِرٍ عِنْدِي ; لِوُضُوحِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ ; لِأَنَّ زِيَادَةَ التَّغْرِيبِ وَالْحُكْمِ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ عَلَى آيَةِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْآيَةَ [٢٤ \ ٢] ، فِي الْأَوَّلِ، وَآيَةِ: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ الْآيَةَ، فِي الثَّانِي زِيَادَةُ شَيْءٍ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ الْقُرْآنُ بِنَفْيٍ وَلَا إِثْبَاتٍ، وَمِثْلُ هَذِهِ الزِّيَادَةِ لَا مَانِعَ مِنْهُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ ; لِأَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ لَيْسَتْ نَسْخًا لَهُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ ﵀.
Kur'an ile sabit olan zina edene yüz celde vurma cezasına Sünnet ile sürgünün eklenmesi veya Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ } “Eğer iki erkek bulunmazsa, bir erkek ve iki kadın...” [Bakara Suresi, 2/282] buyruğunda zikredilen iki şahide yahut bir erkek ve iki kadına Sünnet ile mallarda bir şahit ve yeminle hükmetmenin eklenmesi gibi görmeleri bana göre isabetli görünmemektedir. Zira iki durum arasındaki fark gayet açıktır: Çünkü sürgünün ve bir şahit ile yeminle hükmetmenin eklenmesi; birincisinde: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüz celde vurun...” [Nûr Suresi, 24/2] ayetine, ikincisinde ise: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ } “Eğer iki erkek bulunmazsa, bir erkek ve iki kadın...” ayetine Kur'an'ın ne olumlu ne de olumsuz olarak temas etmediği bir şeyin ziyade edilmesidir. Bu tür bir ziyadeye ise âlimlerin cumhuru nezdinde hiçbir engel yoktur; zira Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh aksine, cumhura göre nass üzerine yapılan ziyade onu neshetmek sayılmaz.
وَبِنَاءً عَلَى ذَلِكَ مَنَعَ التَّغْرِيبَ وَالْحُكْمَ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ ; لِأَنَّ الزِّيَادَةَ عِنْدَهُ نَسْخٌ، وَالْقُرْآنُ لَا يُنْسَخُ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ ; لِأَنَّهُ قَطْعِيُّ الْمَتْنِ وَلَيْسَتْ كَذَلِكَ، أَمَّا زِيَادَةُ مُحَرَّمٍ آخَرَ عَلَى قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ الْآيَةَ، فَلَيْسَتْ زِيَادَةَ شَيْءٍ سَكَتَ عَنْهُ الْقُرْآنُ كَالْأَوَّلِ، وَإِنَّمَا هِيَ زِيَادَةُ شَيْءٍ نَفَاهُ الْقُرْآنُ ; لِدَلَالَةِ الْحَصْرِ الْقُرْآنِيِّ عَلَى نَفْيِ التَّحْرِيمِ عَنْ غَيْرِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَبَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَرْقٌ وَاضِحٌ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَالِكًا ﵀ لَيْسَ مِمَّنْ يَقُولُ: بِأَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ، اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا كَانَتِ الزِّيَادَةُ أَثْبَتَتْ مَا كَانَ مَنْفِيًّا بِالنَّصِّ قَبْلَهَا، فَكَوْنُهَا إِذَنْ نَاسِخَةً وَاضِحٌ، وَهُنَاكَ نَظَرٌ آخَرُ، قَالَ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَهُوَ أَنَّ إِبَاحَةَ غَيْرِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْإِبَاحَةِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِالْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَهِيَ اسْتِصْحَابُ الْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ ; لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ تَحْرِيمِ شَيْءٍ إِلَّا بِدَلِيلٍ، كَمَا قَالَهُ جَمْعٌ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ.
Buna binaen o [Ebû Hanîfe], sürgünü ve bir şahit ile yeminle hükmetmeyi caiz görmemiştir. Çünkü ona göre nass üzerine yapılan ziyade neshtir; Kur'an ise âhâd haberlerle neshedilemez. Zira Kur'an metin bakımından kat'îdir, âhâd haberler ise böyle değildir. “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... bulamıyorum” ayetine başka bir haramın ziyade edilmesine gelince; bu, birincisindeki gibi Kur'an'ın hakkında sustuğu bir şeyin ziyadesi değildir; aksine Kur'an'ın nefyettiği (olumsuzladığı) bir şeyin ziyadesidir. Çünkü Kur'an'daki hasr (sınırlama), adı geçen dört şeyin dışındakilerden haramlığı nefyetmektedir. Bu iki durum arasında ise açık bir fark vardır. Buradan anlarsın ki; Mâlik rahimehullâh, nass üzerine yapılan ziyadenin [mutlak olarak] nesh olduğunu söyleyenlerden değildir. Ancak yapılan ziyade, öncesinde nass ile nefyedilen bir şeyi ispat ediyorsa müstesnadır; o takdirde bu ziyadenin nâsih (hükmü kaldıran) olduğu açıktır. Bazı âlimlerin dile getirdiği başka bir görüş daha vardır: Zikredilen dört şeyin dışındakilerin mubahlığı, usul ehli nezdinde “berâet-i asliyye” olarak bilinen aklî mubahlıktandır ki o da asıl olan yokluğun devam ettirilmesidir (isticlâbü'l-ademi'l-aslî). Çünkü usul ehlinden bir topluluğun belirttiği gibi, asıl olan bir delil bulunmadıkça hiçbir şeyin haram olmamasıdır.
وَإِذَا كَانَتْ إِبَاحَتُهُ عَقْلِيَّةً: فَرَفْعُهَا لَيْسَ بِنَسْخٍ حَتَّى يُشْتَرَطَ فِي نَاسِخِهَا التَّوَاتُرُ، وَعَنِ ابْنِ كَثِيرٍ فِي «تَفْسِيرِهِ» هَذَا الْقَوْلَ بِعَدَمِ النَّسْخِ لِلْأَكْثَرِينَ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ.
Onun mubahlığı aklî olunca, bu mubahlığın kaldırılması nesh sayılmaz ki nâsihinde tevâtür şart koşulsun. İbn Kesîr'den Tefsir'inde nakledildiğine göre müteahhirîn [âlimlerin] çoğunluğu bunun nesh olmadığı görüşündedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَكَوْنُهُ نَسْخًا أَظْهَرُ عِنْدِي ; لِأَنَّ الْحَصْرَ فِي الْآيَةِ يُفْهَمُ مِنْهُ إِبَاحَةُ مَا سِوَى الْأَرْبَعَةِ شَرْعًا، فَتَكُونُ إِبَاحَةً شَرْعِيَّةً ; لِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَيْهَا، وَرَفْعُ الْإِبَاحَةِ الشَّرْعِيَّةِ نَسْخٌ بِلَا خِلَافٍ، وَأَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» إِلَى أَنَّ الزِّيَادَةَ الَّتِي لَا تُنَاقِضُ الْحُكْمَ الْأَوَّلَ لَيْسَتْ نَسْخًا بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bana göre bunun nesh olması daha açıktır. Çünkü ayetteki hasrdan (sınırlamadan), bu dört şeyin dışındakilerin şer'an mubah olduğu anlaşılmaktadır; dolayısıyla Kur'an'ın delaleti sebebiyle bu, şer'î bir mubahlık olur. Şer'î mubahlığın kaldırılması ise ihtilafsız neshtir. [İbn Âsım] Merâkı's-Su'ûd'da önceki hükümle çelişmeyen ziyadenin nesh olmadığına şu sözüyle işaret etmiştir: [Recez]
وَلَيْسَ نَسْخًا كُلُّ مَا أَفَادَا فِيمَا رَسَا بِالنَّصِّ الِازْدِيَادَا
Nass ile sabit olan şeyde artış ifade eden hiçbir [ziyade], nesh değildir.
وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، وَوَجَّهُوهُ بِعَدَمِ مُنَافَاةِ الزِّيَادَةِ لِلْمَزِيدِ، وَمَا لَا يُنَافِي لَا يَكُونُ
Bu, âlimlerin cumhurunun görüşüdür ve bunu, ziyadenin kendisine ziyade yapılanla çelişmemesiyle gerekçelendirmişlerdir. Çelişmeyen bir şey ise nâsih
نَاسِخًا، وَهُوَ ظَاهِرٌ.
olmaz; bu da gayet açıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ ﵀ اخْتَلَفَتْ عَنْهُ الرِّوَايَةُ فِي لُحُومِ السِّبَاعِ، فَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهَا حَرَامٌ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي اقْتَصَرَ عَلَيْهِ فِي «الْمُوَطَّأِ» ; لِأَنَّهُ تَرْجَمَ فِيهِ بِتَحْرِيمِ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، ثُمَّ سَاقَ حَدِيثَ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ ﵁ بِإِسْنَادِهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُ نَهَى عَنْ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ» ، ثُمَّ سَاقَ بِإِسْنَادِهِ حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا: «أَكْلُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ» ، ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الصَّحِيحَ عِنْدَهُ تَحْرِيمُهَا، وَجَزَمَ الْقُرْطُبِيُّ بِأَنَّ هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِهِ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهَا مَكْرُوهَةٌ، وَهُوَ ظَاهِرُ «الْمُدَوَّنَةِ» ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ مَذْهَبِهِ، وَدَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ الْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَمِنْ جُمْلَتِهَا الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا.
Bil ki; Mâlik b. Enes'ten rahimehullâh yırtıcı hayvanların etleri hakkında farklı rivayetler gelmiştir. Kendisinden bunların haram olduğu rivayet edilmiştir ki el-Muvatta'da sadece bu görüşü zikretmekle yetinmiştir. Zira orada yırtıcı hayvanlardan köpek dişi bulunan her canlının yenilmesinin haramlığına dair başlık açmış, ardından senediyle Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi bulunan her canlının yenilmesini yasakladığına” dair hadisini nakletmiş, peşinden de Ebû Hüreyre'den merfû olarak: “Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi bulunan her hayvanı yemek haramdır” hadisini senediyle zikredip sonra: “Bizdeki uygulama da böyledir” demiştir. Bu ifade, onun nezdinde sahih olan görüşün haramlık olduğu hususunda gayet açıktır. Kurtubî de onun mezhebinden sahih olanın bu olduğunu kesin bir dille belirtmiştir. Kendisinden bunların mekruh olduğu da rivayet edilmiştir ki bu el-Müdevvene'nin zâhiridir ve mezhebinin mensupları arasında meşhur olan da budur. Bu görüşün delili ise daha önce zikrettiğimiz ayetlerdir ve ele almakta olduğumuz ayet de bunların arasındadır.
وَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ مِنْ إِبَاحَتِهَا، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ.
İbn Abbâs, İbn Ömer ve Âişe'den de bunların mubah olduğuna dair rivayet gelmiştir; Evzâî'nin kavli de budur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ هُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ: مِنْ أَنَّ كُلَّ مَا ثَبَتَ تَحْرِيمُهُ بِطَرِيقٍ صَحِيحَةٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُّنَّةٍ فَهُوَ حَرَامٌ، وَيُزَادُ عَلَى الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَاتِ، وَلَا يَكُونُ فِي ذَلِكَ أَيُّ مُنَاقَضَةٍ لِلْقُرْآنِ ; لِأَنَّ الْمُحَرَّمَاتِ الْمَزِيدَةَ عَلَيْهَا حُرِّمَتْ بَعْدَهَا.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Delil bakımından tercihe şayan görünen görüş, cumhurun benimsediği görüştür: Kitap'tan veya Sünnet'ten sahih bir yolla haramlığı sabit olan her şey haramdır ve ayetlerde zikredilen dört şeyin üzerine ilave edilir. Bunda Kur'an'a yönelik hiçbir çelişki de söz konusu olmaz; zira bu dört şeyin üzerine eklenen haramlar, onlardan sonra haram kılınmıştır.
وَقَدْ قَرَّرَ الْعُلَمَاءُ: أَنَّهُ لَا تَنَاقُضَ يَثْبُتُ بَيْنَ الْقَضِيَّتَيْنِ إِذَا اخْتَلَفَ زَمَنُهُمَا ; لِاحْتِمَالِ صِدْقِ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي وَقْتِهَا، وَقَدِ اشْتَرَطَ عَامَّةُ النُّظَّارِ فِي التَّنَاقُضِ اتِّحَادَ الزَّمَانِ ; لِأَنَّهُ إِنِ اخْتَلَفَ جَازَ صِدْقُ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي وَقْتِهَا، كَمَا لَوْ قُلْتَ: لَمْ يُسْتَقْبَلْ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، قَدِ اسْتُقْبِلَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَعَنَيْتَ بِالْأُولَى مَا بَعْدَ النَّسْخِ، وَبِالثَّانِيَةِ مَا قَبْلَهُ، فَكِلْتَاهُمَا تَكُونُ صَادِقَةً، وَقَدْ أَشَرْتُ فِي أُرْجُوزَتِي فِي فَنِّ الْمَنْطِقِ إِلَى أَنَّهُ: يُشْتَرَطُ فِي تَنَاقُضِ الْقَضِيَّتَيْنِ اتِّحَادُهُمَا فِيمَا سِوَى الْكَيْفِ، أَعْنِي الْإِيجَابَ وَالسَّلْبَ، مِنْ زَمَانٍ، وَمَكَانٍ، وَشَرْطٍ، وَإِضَافَةٍ، وَقُوَّةٍ، وَفِعْلٍ، وَتَحْصِيلٍ، وَعُدُولٍ، وَمَوْضُوعٍ، وَمَحْمُولٍ، وَجُزْءٍ، وَكُلٍّ، بِقَوْلِي: [الرَّجَزُ]
Âlimler şunu kesin olarak belirtmişlerdir: Zamanları farklı olduğunda iki önerme arasında bir çelişki sabit olmaz; çünkü her birinin kendi vaktinde doğru olma ihtimali vardır. Nitekim kelâm ve mantık âlimlerinin geneli çelişki için zaman birliğini şart koşmuşlardır; zira zaman farklı olursa her iki önermenin de kendi vaktinde doğru olması caizdir. Tıpkı: “Beytülmakdis'e yönelinmedi” ve “Beytülmakdis'e yönelindi” deyip birinciyle neshten sonrasını, ikinciyle de neshten öncesini kastettiğinde her ikisinin de doğru olması gibi. Ben de mantık ilmine dair urcûzemde, iki önermenin çelişmesinde keyfiyet (yani olumluluk ve olumsuzluk) dışındaki zaman, mekân, şart, izâfet, kuvve, fiil, tahsil, udûl, mevzu (özne), mahmûl (yüklem), cüz ve küll bakımından bir olmalarının şart koşulduğuna şu sözümle işaret ettim: [Recez]
وَالِاتِّحَادُ لَازِمٌ بَيْنَهُمَا فِيمَا سِوَى الْكَيْفِ كَشَرْطٍ عُلِمَا وَالْجُزْءِ وَالْكُلِّ مَعَ الْمَكَانِ وَالْفِعْلِ وَالْقُوَّةِ وَالزَّمَانِ إِضَافَةُ تَحْصِيلٍ أَوْ عُدُولِ وَوَحْدَةِ الْمَوْضُوعِ وَالْمَحْمُولِ
İkisi arasında birlik lazımdır, keyfiyet dışındaki her şeyde, / Bilinen şart gibi, cüz ve küll ile mekânda, / Fiil, kuvve ve zamanda, / İzâfet, tahsil yahut udûlde, / Ve mevzu ile mahmûlün birliğinde.
فَوَقْتُ نُزُولِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ لَمْ يَكُنْ حَرَامًا غَيْرَ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَحَصْرُهَا صَادِقٌ قَبْلَ تَحْرِيمِ غَيْرِهَا بِلَا شَكٍّ، فَإِذَا طَرَأَ تَحْرِيمُ شَيْءٍ آخَرَ بِأَمْرٍ جَدِيدٍ، فَذَلِكَ لَا يُنَافِي الْحَصْرَ
Zikredilen ayetlerin indiği vakitte bu dört şeyin dışındakiler haram değildi; dolayısıyla bunların hasredilmiş (sınırlanmış) olması diğerleri haram kılınmadan önce şüphesiz doğruydu. Yeni bir emirle başka bir şeyin haramlığı ortaya çıktığında bu durum,
الْأَوَّلَ لِتَجَدُّدِهِ بَعْدَهُ، وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَبِهِ يَتَّضِحُ أَنَّ الْحَقَّ جَوَازُ نَسْخِ الْمُتَوَاتِرِ بِالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ الثَّابِتِ تَأَخُّرُهَا عَنْهُ، وَإِنْ مَنَعَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْأُصُولِ.
ondan sonra yenilenmiş olduğu için önceki hasr ile çelişmez. Doğru olan görüş de -inşâallahu teâlâ- budur. Bununla anlaşılmaktadır ki hak olan; usul ehlinin çoğu men etse bile, mütevâtir olanın, kendisinden sonra geldiği sabit olan sahih Sünnet ile neshedilmesinin caiz olduğudur.
وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ: فَسَنُفَصِّلُ لَكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُحَرَّمَاتِ الَّتِي حُرِّمَتْ بَعْدَ هَذَا، وَأَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا.
Bunu bildiğine göre; bundan sonra haram kılınan şeyleri ve âlimlerin bu konudaki görüşlerini -inşâallahu teâlâ- sana ayrıntılı olarak açıklayacağız.
فَمِنْ ذَلِكَ كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، فَالتَّحْقِيقُ تَحْرِيمُهُ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ مِنَ النَّهْيِ عَنْهَا، وَتَحْرِيمِهَا، أَمَّا حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ فَمُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَأَمَّا حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فَقَدْ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِلَفْظِ: «كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، فَأَكْلُهُ حَرَامٌ» .
Bunlardan biri, yırtıcı hayvanlardan köpek dişi bulunan her canlıdır. Doğru olan, daha önce Ebû Hüreyre ve Ebû Sa'lebe el-Huşenî hadislerinden naklettiğimiz yasaklama ve haram kılma sebebiyle bunların haram olmasıdır. Ebû Sa'lebe hadisi müttefekun aleyhtir (Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir). Ebû Hüreyre hadisini ise Müslim Sahîh'inde Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şu lafızla rivayet etmiştir: “Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her birinin yenilmesi haramdır.”
وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ التَّحْقِيقَ: هُوَ تَحْرِيمُ أَكْلِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ.
Bu konudaki hadisler pek çoktur; buradan anlarsın ki tahkik edilen doğru görüş: Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her bir canlının yenilmesinin haram olduğudur.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ أَكْلَ كُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَلَا عِبْرَةَ بِقَوْلِ مَنْ قَالَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ: أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتِ النَّهْيُ عَنْهُ ﷺ لِمَا ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ ﷺ: «نَهَى عَنْ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، وَذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ» . اهـ.
Doğru olan şudur ki; kuşlardan pençesi olan her bir canlının yenilmesi de yasaklanmıştır. Mâlikîlerden ve başkalarından Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem buna dair bir nehyin sabit olmadığını söyleyenlerin sözüne itibar edilmez; zira Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs'tan sabit olduğuna göre o sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olanların ve kuşlardan pençesi olanların hepsini [yemeyi] yasaklamıştır.” [Hadis bitti].
فَقَرَنَ فِي الصَّحِيحِ بِمَا صَرَّحَ بِأَنَّهُ حَرَامٌ مَعَ أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا ذُو عَدَاءٍ وَافْتِرَاسٍ، فَدَلَّ كُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ.
Sahîh'te, her ikisinin de saldırgan ve yırtıcı tabiata sahip olmasıyla birlikte, haram olduğu açıkça belirtilen şeye bitiştirilmiştir; bütün bunlar onun yasaklandığına delalet etmektedir.
وَالْأَصْلُ فِي النَّهْيِ التَّحْرِيمُ، وَبِتَحْرِيمِ ذِي النَّابِ مِنَ السِّبَاعِ، وَذِي الْمِخْلَبِ مِنَ الطَّيْرِ، قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ وَدَاوُدُ.
Nehiyde asıl olan haramlıktır. Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olanların ve kuşlardan pençesi olanların haram olduğu görüşünü aralarında üç mezhep imamı ve Dâvûd'un da bulunduğu cumhur-u ulemâ söylemiştir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ الصَّحِيحُ عَنْ مَالِكٍ فِي السِّبَاعِ، وَأَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِهِ الْكَرَاهَةُ، وَعَنْهُ قَوْلٌ بِالْجَوَازِ وَهُوَ أَضْعَفُهَا، وَالْحَقُّ التَّحْرِيمُ لِمَا ذَكَرْنَا.
Daha önce Mâlik'ten yırtıcı hayvanlar hakkında sahih olan görüşün bu olduğunu, mezhebinin meşhur görüşünün kerahet olduğunu ve kendisinden caiz olduğuna dair bir görüşün de nakledildiğini ki bunun görüşlerin en zayıfı olduğunu zikretmiştik. Hak olan, zikrettiğimiz sebeplerden ötürü haramlıktır.
وَمِنْ ذَلِكَ الْحُمُرُ الْأَهْلِيَّةُ، فَالتَّحْقِيقُ أَيْضًا أَنَّهَا حَرَامٌ، وَتَحْرِيمُهَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَشُكَّ فِيهِ مُنْصِفٌ ; لِكَثْرَةِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ بِتَحْرِيمِهَا، وَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ تَحْرِيمَهَا مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، وَأَنَسٍ، وَأَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ ﵃ وَأَحَادِيثُهُمْ دَالَّةٌ دَلَالَةً صَرِيحَةً عَلَى التَّحْرِيمِ، فَلَفْظُ حَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ: «حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لُحُومَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ» ، وَهَذَا صَرِيحٌ صَرَاحَةً
Bunlardan biri de ehlî eşeklerdir; doğru olan bunların da haram olduğudur. İnsaf sahibi hiç kimsenin bunların haramlığında şüphe etmemesi gerekir; zira haram kılındıklarına dair pek çok sahih hadis vârid olmuştur. Buhârî ve Müslim bunların haram kılındığını Ali b. Ebî Tâlib, Câbir b. Abdillâh, Seleme b. el-Ekvâ', Abdullâh b. Ömer, Berâ b. Âzib, Abdullâh b. Ebî Evfâ, Enes ve Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den radıyallâhu anhum rivayet etmişlerdir. Onların hadisleri haramlığa açıkça delalet etmektedir. Ebû Sa'lebe hadisinin Buhârî ve Müslim'deki lafzı şöyledir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ehlî eşeklerin etlerini haram kıldı.” Bu ise haramlık konusunda
تَامَّةً فِي التَّحْرِيمِ، وَلَفْظُ حَدِيثِ أَنَسٍ عِنْدَهُمَا أَيْضًا: «إِنِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ فَإِنَّهَا رِجْسٌ» ، وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: «فَإِنَّهَا رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ» ، وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ أَيْضًا: «فَإِنَّهَا رِجْسٌ» أَوْ «نَجَسٌ» .
son derece açıktır. Enes hadisinin yine her ikisindeki lafzı da şöyledir: “Şüphesiz ki Allah ve Resûlü ehlî eşeklerin etlerini size yasaklamaktadır; çünkü o bir pisliktir (rics).” Müslim'in bir rivayetinde: “Çünkü o, şeytan işi bir pisliktir (rics)”, yine ondaki başka bir rivayette ise: “Çünkü o bir pisliktir (rics)” veya “necistir” [buyrulmuştur].
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: حَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي صَرَّحَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأَنَّ لُحُومَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ رِجْسٌ، صَرِيحٌ فِي تَحْرِيمِ أَكْلِهَا، وَنَجَاسَةِ لَحْمِهَا، وَأَنَّ عِلَّةَ تَحْرِيمِهَا لَيْسَتْ لِأَنَّهَا لَمْ يُخْرَجْ خُمُسُهَا، وَلَا أَنَّهَا حَمُولَةٌ كَمَا زَعَمَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Enes'in müttefekun aleyh olan ve içinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ehlî eşek etlerinin pislik (rics) olduğunu açıkça belirttiği bu hadisi; etinin yenilmesinin haramlığı, etinin necisliği ve haram kılınış illetinin bazılarının iddia ettiği gibi humusu (beşte biri) çıkarılmadığı için yahut yük taşıyan binek hayvanı olduğu için olmadığı hususunda gayet açıktır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
وَلَا تُعَارِضُ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهَا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ غَالِبِ بْنِ أَبْجَرَ الْمُزَنِيِّ ﵁ قَالَ: «أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَصَابَتْنَا السَّنَةُ، وَلَمْ يَكُنْ فِي مَالِي مَا أُطْعِمُ أَهْلِي إِلَّا سِمَانُ حُمُرٍ، وَإِنَّكَ حَرَّمْتَ الْحُمُرَ الْأَهْلِيَّةَ، فَقَالَ: أَطْعِمْ أَهْلَكَ مِنْ سَمِينِ حُمُرِكَ، فَإِنَّمَا حَرَّمْتُهَا مِنْ أَجْلِ جَوَّالِ الْقَرْيَةِ» . اهـ.
Müttefekun aleyh olan bu sahih hadislerle, Ebû Dâvûd'un Gâlib b. Ebcer el-Müzenî'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis çelişmez: “Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: Ey Allah'ın Resûlü! Kıtlık yılı bize isabet etti; malımda ise aileme yedirecek semiz eşeklerden başka bir şey kalmadı, sen ise ehlî eşekleri haram kıldın, dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: Semiz eşeklerinden ailene yedir; zira ben onları ancak köyün pislik yiyen hayvanı oldukları için haram kılmıştım.”
وَالْجَوَّالُ: جُمَعُ جَالَّةٍ، وَهِيَ الَّتِي تَأْكُلُ الْجِلَّةَ، وَهِيَ فِي الْأَصْلِ الْبَعْرُ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا أَكْلُ النَّجَاسَاتِ كَالْعَذِرَةِ.
Cevvâl (جَوَّال): Câlle'nin çoğuludur; o da cille yiyen hayvandır. Cille aslen hayvan tezeğidir; buradaki kasıt ise insan dışkısı gibi pislikleri yemektir.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : اتَّفَقَ الْحُفَّاظُ عَلَى تَضْعِيفِ هَذَا الْحَدِيثِ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Hâfızlar (hadis otoriteleri) bu hadisin zayıf olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.”
قَالَ الْخَطَّابِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ: هُوَ حَدِيثٌ يُخْتَلَفُ فِي إِسْنَادِهِ، يَعْنُونَ مُضْطَرِبًا، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَا تُعَارَضُ بِهِ الْأَحَادِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهَا.
Hattâbî ve Beyhakî şöyle demişlerdir: “Bu, isnadında ihtilaf edilmiş bir hadistir; yani muzdariptir. Böyle olan bir hadisle müttefekun aleyh olan hadisler çelişmez.”
وَأَمَّا الْبِغَالُ فَلَا يَجُوزُ أَكْلُهَا أَيْضًا ; لِمَا رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، قَالَ: «حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْنِي يَوْمَ خَيْبَرَ، لُحُومَ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ، وَلُحُومَ الْبِغَالِ، وَكُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ، وَكُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ» ، أَصْلُ حَدِيثِ جَابِرٍ هَذَا فِي «الصَّحِيحَيْنِ» كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ بِهَذَا اللَّفْظِ، بِسَنَدٍ لَا بَأْسَ بِهِ. قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ وَالشَّوْكَانِيُّ.
Katırlara gelince; onların da yenilmesi caiz değildir; zira Ahmed ve Tirmizî'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -yani Hayber günü- ehlî eşeklerin etlerini, katırların etlerini, yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her canlıyı ve kuşlardan pençesi olan her canlıyı haram kıldı.” Bu Câbir hadisinin aslı daha önce geçtiği üzere Sahîhayn'dadır; bu lafızla ise bir sakıncası olmayan bir senetle nakledilmiştir. Bunu İbn Hacer ve Şevkânî söylemiştir.
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ «فِي تَفْسِيرِهِ» : وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادَيْنِ كُلٌّ مِنْهُمَا عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «ذَبَحْنَا يَوْمَ خَيْبَرَ الْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ، فَنَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبِغَالِ وَالْحُمُرِ، وَلَمْ يَنْهَنَا عَنِ الْخَيْلِ» ، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْبِغَالِ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّهَا مُتَوَلَّدَةٌ عَنِ الْحَمِيرِ وَهِيَ حَرَامٌ قَطْعًا ; لِصِحَّةِ النُّصُوصِ بِتَحْرِيمِهَا.
İbn Kesîr Tefsir'inde şöyle demiştir: İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd, her ikisi de Müslim'in şartına uygun iki isnadla Câbir'den şöyle rivayet etmişlerdir: “Hayber günü atları, katırları ve eşekleri kestik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi katırlardan ve eşeklerden nehyetti, fakat atlardan nehyetmedi.” Bu da katırların haram kılındığına dair açık bir delildir. Katırların eşekten üremiş olması ve eşeklerin de haram kılındığına dair nassların sahih olması sebebiyle kesin olarak haram bulunması da bunu desteklemektedir.
وَأَمَّا الْخَيْلُ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِي جَوَازِ أَكْلِهَا الْعُلَمَاءُ:
Ata gelince; etinin yenilmesinin caiz olup olmadığı hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir:
فَمَنَعَهَا مَالِكٌ ﵀ فِي أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ، وَعَنْهُ أَنَّهَا مَكْرُوهَةٌ، وَكُلٌّ مِنَ الْقَوْلَيْنِ صَحَّحَهُ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ، وَالتَّحْرِيمُ أَشْهَرُ عِنْدَهُمْ.
Mâlik rahimehullâh iki görüşünden birinde onu menetmiştir; kendisinden mekruh olduğu da rivayet edilmiştir. Her iki görüşü de bazı Mâlikîler tashih etmiştir (sahih kabul etmiştir); haramlık ise onlara göre daha meşhurdur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: أَكْرَهُ لَحْمَ الْخَيْلِ، وَحَمَلَهُ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَى التَّنْزِيهِ، وَقَالَ: لَمْ يُطْلِقْ أَبُو حَنِيفَةَ فِيهَا التَّحْرِيمَ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ كَالْحِمَارِ الْأَهْلِيِّ.
Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: “At etini mekruh görürüm” demiştir. Ebû Bekir er-Râzî bunu tenzîhen kerahete hamletmiş ve şöyle demiştir: “Ebû Hanîfe onun hakkında mutlak bir haramlık ifadesi kullanmamıştır ve at, onun nezdinde ehlî eşek gibi değildir.”
وَصَحَّحَ عَنْهُ صَاحِبُ " الْمُحِيطِ "، وَصَاحِبُ " الْهِدَايَةِ "، وَصَاحِبُ " الذَّخِيرَةِ " التَّحْرِيمَ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْحَنَفِيَّةِ.
el-Muhît sahibi, el-Hidâye sahibi ve ez-Zehîre sahibi ondan haramlık görüşünü tashih etmişlerdir; Hanefîlerin çoğunun görüşü de budur.
وَمِمَّنْ رَوَيْتُ عَنْهُ كَرَاهَةَ لُحُومِ الْخَيْلِ: الْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَخَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ ﵁ وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَكَمُ.
At etinin mekruh olduğunu kendilerinden rivayet ettiğim kimseler arasında Evzâî, Ebû Ubeyd, Hâlid b. Velîd radıyallâhu anh, İbn Abbâs ve Hakem de bulunmaktadır.
وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى - جَوَازُ أَكْلِ الْخَيْلِ، وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Şâfiî ve Ahmed'in -Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin- mezhebi ise at etini yemenin caiz olduğu yönündedir; ilim ehlinin çoğunluğu da bu görüştedir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَفَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ، وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، وَأَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ، وَسُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ، وَعَلْقَمَةُ، وَالْأَسْودُ، وَعَطَاءٌ، وَشُرَيْحٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ، وَدَاوُدُ، وَغَيْرُهُمْ.
Bu görüşü benimseyenler arasında şunlar vardır: Abdullâh b. ez-Zübeyr, Fadâle b. Ubeyd, Enes b. Mâlik, Esmâ bint Ebî Bekir, Süveyd b. Gafele, Alkame, Esved, Atâ, Şüreyh, Saîd b. Cübeyr, Hasen-i Basrî, İbrâhîm en-Nehaî, Hammâd b. Ebî Süleymân, İshâk, Ebû Yûsuf, Muhammed, Dâvûd ve başkaları.
كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ النَّوَوِيُّ، فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ "، وَسَنُبَيِّنُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - حُجَجَ الْجَمِيعِ، وَمَا يَقْتَضِي الدَّلِيلُ رُجْحَانَهُ.
Nitekim Nevevî bunu Şerhu'l-Mühezzeb'de onlardan nakletmiştir. Biz de -inşâallahu teâlâ- herkesin delillerini ve delilin tercih edilmesini gerektirdiği görüşü açıklayacağız.
اعْلَمْ أَنَّ مَنْ مَنَعَ أَكْلَ لَحْمِ الْخَيْلِ احْتَجَّ بِآيَةٍ وَحَدِيثٍ:
Bil ki; at eti yemeyi menedenler bir ayet ve bir hadisle delil getirmişlerdir:
أَمَّا الْآيَةُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٨] ، فَقَالَ: قَدْ قَالَ تَعَالَى: وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ [١٦ \ ٥] ، فَهَذِهِ لِلْأَكْلِ، وَقَالَ: وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا، فَهَذِهِ لِلرُّكُوبِ لَا لِلْأَكْلِ، وَهَذَا تَفْصِيلُ مَنْ خَلَقَهَا وَامْتَنَّ بِهَا، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِأُمُورٍ:
Ayete gelince; Yüce Allah'ın: “Binmeniz için ve zinet olsun diye atları, katırları ve eşekleri de [yarattı]...” [Nahl Suresi, 16/8] buyruğudur. Dediler ki: Yüce Allah: “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için ısıtıcı şeyler ve birçok menfaatler vardır, onlardan yersiniz de” [Nahl Suresi, 16/5] buyurmuştur; bunlar yemek içindir. “Binmeniz için atları, katırları ve eşekleri de...” buyurmuştur; bunlar ise yemek için değil, binmek içindir. Bu, onları yaratan ve onları nimet olarak bahşeden [Allah'ın] yaptığı ayrımdır. Bunu birtakım hususlarla pekiştirmişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّامَ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ خَلَقَهَا لَكُمْ لِعِلَّةِ الرُّكُوبِ وَالزِّينَةِ، لِأَنَّ الْعِلَّةَ الْمَنْصُوصَةَ تُفِيدُ الْحَصْرَ، فَإِبَاحَةُ أَكْلِهَا تَقْتَضِي خِلَافَ ظَاهِرِ الْآيَةِ.
Birincisi: [Arapçadaki] lâm harfi ta'lîl (gerekçe) içindir; yani onları sizin için binme ve süslenme illeti sebebiyle yaratmıştır. Zira nass ile belirtilen illet hasr (sınırlama) ifade eder; dolayısıyla etinin yenilmesinin mubah kılınması ayetin zâhirine aykırı düşmeyi gerektirir.
ثَانِيهَا: عَطَفَ الْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ عَلَيْهَا، فَدَلَّ عَلَى اشْتِرَاكِهَا مَعَهُمَا فِي حُكْمِ التَّحْرِيمِ.
İkincisi: Katırları ve eşekleri at üzerine atfetmiştir; bu da atın haramlık hükmünde onlarla ortak olduğuna delalet eder.
ثَالِثُهَا: أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ سِيقَتْ لِلِامْتِنَانِ، وَسُورَةُ النَّحْلِ تُسَمَّى سُورَةَ الِامْتِنَانِ.
Üçüncüsü: Bu yüce ayet minnet bildirmek (verilen nimeti hatırlatmak) amacıyla sevk edilmiştir; Nahl Suresi de “Nimetler Suresi” (Sûretü'l-İmtinân) diye adlandırılır.
وَالْحَكِيمُ لَا يَمْتَنُّ بِأَدْنَى النِّعَمِ، وَيَتْرُكُ أَعْلَاهَا، لَا سِيَّمَا وَقَدْ وَقَعَ الِامْتِنَانُ بِالْأَكْلِ فِي الْمَذْكُورَاتِ قَبْلَهَا.
Hikmet sahibi [olan Allah] ise en alt derecedeki nimetleri hatırlatıp en üstün olanını terk etmez; hele de ondan önce zikredilen hayvanlarda yeme nimeti açıkça hatırlatılmışken.
رَابِعُهَا: لَوْ أُبِيحَ أَكْلُهَا لَفَاتَتِ الْمَنْفَعَةُ بِهَا فِيمَا وَقَعَ بِهِ الِامْتِنَانُ مِنَ الرُّكُوبِ وَالزِّينَةِ.
Dördüncüsü: Eğer etinin yenilmesi mubah kılınsaydı, nimeti hatırlatılan binme ve süslenme faydası ortadan kalkardı.
وَأَمَّا الْحَدِيثُ: فَهُوَ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ ﵁ قَالَ: " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ ".
Hadise gelince: İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin Hâlid b. Velîd'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadistir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem at, katır ve eşek etlerinin yenilmesini yasakladı.”
وَرَدَّ الْجُمْهُورُ الِاسْتِدْلَالَ بِالْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، بِأَنَّ آيَةَ النَّحْلِ نَزَلَتْ فِي مَكَّةَ اتِّفَاقًا، وَالْإِذْنُ فِي أَكْلِ الْخَيْلِ يَوْمَ خَيْبَرَ كَانَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ مِنْ مَكَّةَ بِأَكْثَرَ مِنْ سِتِّ سِنِينَ، فَلَوْ فَهِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَنْعَ مِنَ الْآيَةِ لَمَا أَذِنَ فِي الْأَكْلِ، وَأَيْضًا آيَةُ النَّحْلِ لَيْسَتْ صَرِيحَةً فِي مَنْعِ أَكْلِ الْخَيْلِ، بَلْ فُهِمَ مِنَ التَّعْلِيلِ، وَحَدِيثِ جَابِرٍ، وَحَدِيثِ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِمَا، كِلَاهُمَا صَرِيحٌ فِي جَوَازِ أَكْلِ الْخَيْلِ، وَالْمَنْطُوقُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَفْهُومِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.
Cumhur, bu kerim ayetle yapılan istidlali şu gerekçelerle reddetmiştir: Nahl ayeti ittifakla Mekke'de inmiştir; Hayber günü at etinin yenilmesine izin verilmesi ise Mekke'den hicretten altı yıldan fazla bir süre sonra gerçekleşmiştir. Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayetten bir yasaklık anlasaydı yenilmesine izin vermezdi. Ayrıca Nahl ayeti at etinin yenilmesinin yasaklığı hususunda صريح (açık) değildir; aksine bu ta'lîlden (gerekçelendirmeden) anlaşılmıştır. Câbir ve Esmâ bint Ebî Bekir'in müttefekun aleyh olan hadislerinin her ikisi ise at etinin yenilmesinin caiz olduğu hususunda صريحtir (açıktır); usulde yerleştiği üzere mantûk (açık ifade) mefhûma (dolaylı anlama) takdim edilir.
وَأَيْضًا فَالْآيَةُ عَلَى تَسْلِيمِ صِحَّةِ دَلَالَتِهَا الْمَذْكُورَةِ، فَهِيَ إِنَّمَا تَدُلُّ عَلَى تَرْكِ الْأَكْلِ، وَالتَّرْكُ أَعَمُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِلتَّحْرِيمِ أَوْ لِلتَّنْزِيهِ، أَوْ خِلَافِ الْأَوْلَى، وَإِذَا لَمْ يَتَعَيَّنْ وَاحِدٌ مِنْهَا بَقِيَ التَّمَسُّكُ بِالْأَدِلَّةِ الْمُصَرِّحَةِ بِالْجَوَازِ.
Ayrıca zikredilen delaletinin sıhhati kabul edilse bile ayet ancak yemeyi terk etmeye delalet eder. Terk ise tahrîmen kerahetten, tenzîhen kerahetten veya evlâ olana aykırı (hilâf-ı evlâ) olmaktan daha geneldir. Bunlardan biri belirlenmediğinde ise cevaza صريح (açık) olan delillere sarılmak geçerliliğini korur.
وَأَيْضًا فَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ اللَّامَ لِلتَّعْلِيلِ، لَمْ نُسَلِّمْ إِفَادَةَ الْحَصْرِ فِي الرُّكُوبِ وَالزِّينَةِ. فَإِنَّهُ يَنْتَفِعُ بِالْخَيْلِ فِي غَيْرِهِمَا، وَفِي غَيْرِ الْأَكْلِ اتِّفَاقًا، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الرُّكُوبَ وَالزِّينَةَ ; لِكَوْنِهِمَا أَغْلَبَ مَا تُطْلَبُ لَهُ الْخَيْلُ.
Ayrıca lâm harfinin ta'lîl için olduğunu kabul etsek dahi, binme ve süslenmeye hasr ifade ettiğini kabul etmeyiz. Zira ittifakla attan bu ikisinin dışında ve yeme haricinde de faydalanılmaktadır. Binme ve süslenmenin zikredilmesi ise atın çoğunlukla bunlar için talep edilmesinden ötürüdür.
وَنَظِيرُهُ حَدِيثُ الْبَقَرَةِ الْمَذْكُورُ فِي " الصَّحِيحَيْنِ " حِينَ خَاطَبَتْ رَاكِبَهَا فَقَالَتْ: " إِنَّا لَمْ نُخْلَقْ لِهَذَا، إِنَّا خُلِقْنَا لِلْحَرْثِ "، فَإِنَّهُ مَعَ كَوْنِهِ أَصْرَحَ فِي الْحَصْرِ، لَمْ يُقْصَدْ بِهِ إِلَّا الْأَغْلَبُ، وَإِلَّا فَهِيَ تُؤْكَلُ وَيُنْتَفَعُ بِهَا فِي أَشْيَاءَ غَيْرِ الْحَرْثِ اتِّفَاقًا.
Bunun benzeri, Sahîhayn'da zikredilen inek hadisidir; hani [inek] binicisine hitap ederek: “Biz bunun için yaratılmadık; biz ancak çifte koşulmak (tarla sürmek) için yaratıldık” demişti. Bu ifade hasr hususunda daha صريح (açık) olmasına rağmen bununla ancak غالب (çoğunluk) olan durum kastedilmiştir; aksi takdirde inek ittifakla yenir ve çifte koşulmaktan başka şeylerde de kendisinden faydalanılır.
وَأَيْضًا فَلَوْ سُلِّمَ الِاسْتِدْلَالُ الْمَذْكُورُ لَلَزِمَ مَنْعُ حَمْلِ الْأَثْقَالِ عَلَى الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ لِلْحَصْرِ الْمَزْعُومِ فِي الرُّكُوبِ وَالزِّينَةِ، وَلَا قَائِلَ بِذَلِكَ.
Ayrıca zikredilen istidlal kabul edilseydi, binme ve süslenmeye dair iddia edilen hasr sebebiyle at, katır ve eşeklere ağır yüklerin yüklenmesinin de yasaklanması gerekirdi; oysa bunu söyleyen hiç kimse yoktur.