وَبِمُنَاسَبَةِ اخْتِصَاصِ هَذِهِ الْمَسَاجِدِ الْأَرْبَعَةِ بِمَزِيدِ الْفَضْلِ وَزِيَادَةِ مُضَاعَفَةِ الصَّلَاةِ، فَإِنَّ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ خَاصَّةً عِدَّةَ مَبَاحِثَ طَالَمَا أُشِيرَ إِلَيْهَا فِي عِدَّةِ مَوَاضِعَ وَهِيَ مِنَ الْأَهَمِّيَّةِ بِمَكَانٍ، وَأَهَمُّهَا أَرْبَعَةُ مَبَاحِثَ نُورِدُهَا بِإِيجَازٍ، وَهِيَ:
Bu dört mescidin daha fazla fazilete ve namazın kat kat mükâfatlandırılmasına tahsis edilmesi münasebetiyle, özellikle Mescid-i Nebevî hakkında pek çok yerde işaret edilmiş olan ve son derece önem arz eden birtakım bahisler bulunmaktadır. Bunların en önemlileri kısaca zikredeceğimiz dört bahistir ki şunlardır:
الْأَوَّلُ: مُضَاعَفَةُ الصَّلَاةِ بِأَلْفٍ. وَهَلْ هِيَ خَاصَّةٌ بِمَسْجِدِهِ ﷺ الَّذِي كَانَ مِنْ بِنَائِهِ ﷺ، أَمْ يَشْمَلُ ذَلِكَ مَا دَخَلَهُ مِنْ زِيَادَاتٍ.
Birincisi: Namazın bin kat mükâfatlandırılması. Bu durum bizzat Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in inşa ettiği mescidine mi mahsustur, yoksa sonradan yapılan ilaveleri de kapsar mı?
وَكَذَلِكَ امْتِدَادُ الصُّفُوفِ خَارِجَهُ عَنِ الزَّحْمَةِ، وَهَلْ هِيَ فِي الْفَرْضِ فَقَطْ أَمْ فِيهِ وَفِي النَّفْلِ؟ ، وَهَلْ هِيَ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ أَمْ لِلرِّجَالِ فَقَطْ؟ .
Aynı şekilde izdiham sebebiyle safların mescid dışına taşması durumu; ve bu [mükâfat katlanması] sadece farzda mıdır yoksa hem farzda hem de nafilede midir? Hem erkekler hem kadınlar için midir yoksa sadece erkeklere mi mahsustur?
وَقَضِيَّةُ الْأَرْبَعِينَ صَلَاةً الثَّانِيَةَ بَعْدَ التَّوْسِعَةِ الْأُولَى لِعُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَنَقْلِ الْمِحْرَابِ إِلَى الْقِبْلَةِ عَنِ الرَّوْضَةِ، فَأَيُّ الصَّفَّيْنِ أَفْضَلُ؟ الصَّفُّ الْأَوَّلُ أَمْ صُفُوفُ الرَّوْضَةِ.
İkinci [konu]: Kırk vakit namaz meselesi ile Ömer ve Osman'ın ilk genişletmesinden sonra mihrabın Ravza'dan kıble tarafına taşınması üzerine hangi safın daha faziletli olduğu; birinci saf mı yoksa Ravza safları mı?
الثَّالِثَةُ: صَلَاةُ الْمَأْمُومِينَ عِنْدَ الزِّحَامِ أَمَامَ الْإِمَامِ.
Üçüncüsü: İzdiham anında cemaatin imamın önünde namaz kılması.
الرَّابِعَةُ: حَدِيثُ شَدِّ الرِّحَالِ وَالسَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ يَأْتِي مَبْحَثٌ مُوجِبٌ الرَّبْطَ بَيْنَ أَوَّلِ الْآيَةِ وَآخِرِهَا، وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا
Dördüncüsü: [İbadet maksadıyla] binitleri hazırlayıp yolculuğa çıkma (şedd-i rihal) ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verme hadisi. Daha sonra ayetin başı ile sonu arasında irtibat kurulmasını gerektiren ve { وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا } “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile beraber hiçbir kimseye dua/kulluk etmeyin.” ayetinin bahis konusu gelecektir;
لِمَا فِيهِ مِنَ التَّنْوِيهِ وَالْإِيمَاءِ إِلَى بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ مَعَ تَمْحِيصِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ وَحْدَهُ.
çünkü bunda, ibadetin yalnızca Allah'a has kılınmasıyla birlikte kabirler üzerine mescitler inşa edilmesine dikkat çekme ve işaret etme bulunmaktadır.
وَتِلْكَ الْمَبَاحِثُ كُنْتُ قَدْ فَصَّلْتُهَا فِي رِسَالَةِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ الَّتِي كَتَبْتُهَا مِنْ قَبْلُ، وَنُجْمِلُ ذَلِكَ هُنَا.
Bu bahisleri daha önce kaleme aldığım Mescid-i Nebevî risalesinde ayrıntılı olarak açıklamıştım; burada ise onları özetleyeceğiz.
الْمَبْحَثُ الْأَوَّلُ.
Birinci Bahis.
هَلِ الْفَضْلِيَّةُ خَاصَّةٌ بِالْفَرْضِ، أَمْ بِالنَّفْلِ؟ اتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى الْفَرْضِ، وَوَقَعَ الْخِلَافُ فِي النَّفْلِ، مَا عَدَا تَحِيَّةَ الْمَسْجِدِ رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْجُمُعَةِ وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ.
Fazilet farza mı mahsustur, yoksa nafileyi de kapsar mı? Cumhûr farz konusunda ittifak etmiş; tahiyyetü'l-mescid, cuma namazından sonraki iki rekât ve akşamdan önceki iki rekât müstesna olmak üzere nafile hakkında ise ihtilaf etmiştir.
وَأَمَّا الْخِلَافُ فِي النَّوَافِلِ الرَّاتِبَةِ فِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَفِي قِيَامِ اللَّيْلِ، وَسَبَبُ الْخِلَافِ هُوَ عُمُومُ: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ» فَمَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْعُمُومِ شَمَلَهُ بِالنَّافِلَةِ، وَمَنْ حَمَلَ الْعُمُومَ عَلَى الْأَصْلِ فِيهِ قَصَرَهُ عَلَى الْفَرِيضَةِ، إِذِ الْعَامُّ عَلَى الْإِطْلَاقِ يُحْمَلُ عَلَى الْأَخَصِّ مِنْهُ، وَهِيَ الْفَرِيضَةُ.
Beş vakit namazın düzenli nafileleri (revâtib sünnetler) ve gece namazı (teheccüd) konusundaki ihtilafa gelince; ihtilafın sebebi, «Şu mescidimde kılınan bir namaz, onun dışındakilerde kılınan bin namazdan daha hayırlıdır» hadisinin umum (kapsamlı) lafzıdır. Bunu umumu üzere değerlendirenler nafileyi de kapsama dâhil etmiş; umum ifadeyi asıl manasına hamledenler ise onu farz namaza hasretmişlerdir. Zira mutlak olarak gelen genel ifade, kendisinden daha özel olanına, yani farz namaza hamledilir.
وَقَدْ جَاءَ حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ: «أَفْضَلُ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ» .
Nitekim Zeyd b. Sâbit'in hadisi Ebû Dâvûd ve diğerlerinde şu şekilde geçmiştir: «Farz namaz hariç, kişinin kıldığı en faziletli namaz evinde kıldığı namazdır.»
وَجَاءَ التَّصْرِيحُ بِمَسْجِدِهِ بِقَوْلِهِ: «صَلَاةُ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهِ فِي مَسْجِدِي هَذَا إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ» .
Kendi mescidini açıkça belirterek söylediği şu rivayet de gelmiştir: «Farz namaz hariç, kişinin evinde kıldığı namaz, şu mescidimde kıldığı namazdan daha faziletlidir.»
وَمَا جَاءَ عَنِ التِّرْمِذِيِّ فِي الشَّمَائِلِ وَمَجْمَعِ الزَّوَائِدِ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدٍ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ فِي بَيْتِهِ وَالصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ ﷺ: «قَدْ تَرَى مَا أَقْرَبَ بَيْتِي مِنَ الْمَسْجِدِ ; فَلَأَنْ أُصَلِّيَ فِي بَيْتِي أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُصَلِيَ فِي الْمَسْجِدِ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْمَكْتُوبَةَ» .
Tirmizî'nin eş-Şemâil'inde ve Mecmeu'z-Zevâid'de rivayet edildiğine göre: Abdullah b. Sa'd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kişinin evinde kıldığı namaz ile mescitte kıldığı namazı sordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Evimin mescide ne kadar yakın olduğunu görüyorsun; farz namaz olması müstesna, evimde namaz kılmam bana mescitte namaz kılmaktan daha sevimlidir.»
وَفِي رِوَايَةٍ: «أَرَأَيْتَ قُرْبَ بَيْتِي مِنَ الْمَسْجِدِ؟» ، قَالَ: بَلَى. قَالَ: «فَإِنِّي
Bir rivayette ise: «Evimin mescide yakınlığını gördün mü?» buyurdu. O da: "Evet" dedi. Bunun üzerine: «Şüphesiz ben
أُصَلِّي النَّافِلَةَ فِي بَيْتِي» .
nafileyi evimde kılarım» buyurdu.
الْمَبْحَثُ الثَّانِي.
İkinci Bahis.
أَقْوَالُ الْأَئِمَّةِ ﵏، وَعَلَى هَذَا التَّفْصِيلِ كَانَتْ أَقْوَالُ الْأَئِمَّةِ ﵏ كَالتَّالِي:
İmamların (Allah onlara rahmet etsin) görüşleri: Bu ayrıntı çerçevesinde imamların (Allah onlara rahmet etsin) görüşleri şöyle olmuştur:
قَوْلُ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنَّ النَّافِلَةَ فِي الْبَيْتِ أَفْضَلُ، وَإِذَا وَقَعَتْ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ كَانَ لَهَا نَفْسُ الْأَجْرِ، أَيْ: أَنَّهَا عَامَّةٌ فِي كُلِّ الصَّلَوَاتِ. وَلَكِنَّهَا فِي الْبَيْتِ أَفْضَلُ هِيَ مِنْهَا فِي الْمَسْجِدِ.
İmam Ebû Hanîfe'nin görüşü: Nafile namaz evde daha faziletlidir; Mescid-i Nebevî'de kılındığında da aynı sevabı alır, yani bu [fazilet] bütün namazları kapsar. Ancak nafile namaz evde kılındığında, mescitte kılınmasından daha faziletlidir.
وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ: اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْهُ، فَذَكَرَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ الْعُمُومَ. وَجَاءَ عَنْهُ فِي الْمَجْمُوعِ مَا يُفِيدُ الْخُصُوصَ وَإِنْ لَمْ يُصَرِّحْ بِهِ.
Şâfiî'ye gelince; kendisinden gelen rivayetler farklılık göstermiştir. Nevevî, Şerhu Müslim'de umum (bütün namazları kapsadığı) görüşünü zikretmiştir. el-Mecmû'da ise kendisinden açıkça belirtmese de husus (farzlara mahsus olduğu) manasını ifade eden bir görüş aktarılmıştır.
وَالنُّصُوصُ فِي صَلَاةِ النَّافِلَةِ فِي الْبَيْتِ عَدِيدَةٌ، مِنْهَا: «اجْعَلُوا صَلَاتَكُمْ فِي بُيُوتِكُمْ» .
Nafile namazın evde kılınmasına dair naslar pek çoktur; bunlardan biri: «Namazınızın bir kısmını evlerinizde kılınız» hadisidir.
وَمِنْهَا: «أَكْرِمُوا بُيُوتَكُمْ بِبَعْضِ صَلَاتِكُمْ» .
Bir diğeri: «Namazınızın bir kısmıyla evlerinizi şereflendiriniz» hadisidir.
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ مُسْلِمٍ: «إِذَا قَضَى أَحَدُكُمُ الصَّلَاةَ فِي مَسْجِدِهِ ; فَلْيَجْعَلْ لِبَيْتِهِ نَصِيبًا مِنْ صِلَاتِهِ» .
Kurtubî, Müslim'den şu hadisi nakletmiştir: «Biriniz namazını mescidinde kıldığı zaman, namazından evine de bir pay ayırsın.»
وَعِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: يَعُمُّ الْفَرْضَ وَالنَّفْلَ، وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِأَنَّ الْحَدِيثَ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ، وَالنَّكِرَةُ إِذَا كَانَتْ فِي سِيَاقِ الِامْتِنَانِ تَعُمُّ، أَيْ قَوْلُهُ ﷺ: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ» ، فَصَلَاةٌ لَفْظٌ نَكِرَةٌ.
Mâlikîlere göre ise: Farzı da nafileyi de kapsar. Buna delil olarak hadisin bir lütuf ve minnet makamında vürut etmiş olmasını göstermişlerdir; nekire bir kelime minnet bağlamında gelirse umum ifade eder. Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şu mescidimde kılınan bir namaz, onun dışındakilerde kılınan bin namazdan daha hayırlıdır» buyruğundaki "namaz" (salât) lafzı nekiredir.
وَفِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ وَالتَّفَضُّلِ بِهَذَا الْأَجْرِ الْعَظِيمِ، فَكَانَ عَامًّا فِي الْفَرْضِ وَالنَّفْلِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - لَا خِلَافَ بَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ. إِذْ فَضِيلَةُ الْأَلْفِ حَاصِلَةٌ لِكُلِّ صَلَاةٍ صَلَّاهَا الْإِنْسَانُ فِيهِ فَرْضًا كَانَتْ أَوْ نَفْلًا.
Ve bu büyük sevapla minnet ve lütufta bulunma makamında yer almaktadır; dolayısıyla farzda da nafilede de umum ifade eder. Görünen o ki -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- iki grup arasında gerçekte bir ihtilaf yoktur. Zira bin kat fazilet, kişinin orada kıldığı gerek farz gerek nafile her namaz için hâsıldır.
وَصَلَاةُ النَّافِلَةِ فِي الْبَيْتِ تَكُونُ أَفْضَلَ مِنْهَا فِي الْمَسْجِدِ بِدَوَامِ صَلَاتِهِ ﷺ النَّوَافِلَ فِي الْبَيْتِ مَعَ قُرْبِ بَيْتِهِ مِنَ الْمَسْجِدِ، كَمَا أَنَّ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ تَشْمَلُ صَلَاةَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ.
Ev mescide çok yakın olmasına rağmen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nafileleri sürekli evinde kılması sebebiyle, nafile namaz evde mescittekinden daha faziletli olmaktadır. Nitekim bu fazilet erkeğin ve kadının namazını da kapsamaktadır.
وَلَكِنَّ صَلَاةَ الْمَرْأَةِ مَعَ ذَلِكَ أَفْضَلُ فِي بَيْتِهَا مِنْهَا فِي الْمَسْجِدِ، وَهَذَا هُوَ الْمَبْحَثُ الثَّانِي، أَيْ: أَيُّهُمَا أَفْضَلُ لِلْمَرْأَةِ: صَلَاتُهَا فِي بَيْتِهَا أَمْ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ؟ .
Bununla birlikte kadının namazı, evinde kılması halinde mescitte kılmasından daha faziletlidir. İşte bu da ikinci bahistir; yani kadının namazı evinde kılması mı yoksa Mescid-i Nebevî'de kılması mı daha faziletlidir?
وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ قَدْ بَحَثَهَا فَضِيلَةُ الشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ [٢٤ \ ٣٧] .
Bu meseleyi muhterem Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Allah Teâlâ'nın: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ } “(Bu kandil) Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde kendi isminin anılmasına izin verdiği evlerdedir (mescitlerdedir). Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler;” { رِجَالٌ } “öyle adamlar...” [Nur, 24/36-37] ayetinin tefsirinde ele almıştır.
وَأَنَّ مَفْهُومَ «رِجَالٌ» مَفْهُومُ صِفَةٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لَا مَفْهُومَ لَقَبٍ ; وَعَلَيْهِ فَالنِّسَاءُ يُسَبِّحْنَ فِي بُيُوتِهِنَّ، وَقَدْ سَاقَ الْبَحْثَ وَافِيًا فِي عُمُومِ الْمَسَاجِدِ وَخُصُوصِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، مِمَّا يَكْفِي تَوَسُّعًا.
Ve «ricâl» (adamlar) lafzının mefhumunun bu meselede lakap mefhumu değil sıfat mefhumu olduğunu; buna göre kadınların evlerinde tesbih edip [namaz kılacaklarını] ifade etmiştir. Genel olarak mescitler ve özel olarak Mescid-i Nebevî hakkında yeterli genişlikte doyurucu bir inceleme sunmuştur.
الْمَبْحَثُ الثَّالِثُ.
Üçüncü Bahis.
وَهُوَ: هَلِ الْمُضَاعَفَةُ خَاصَّةٌ بِمَسْجِدِهِ ﷺ الَّذِي بَنَاهُ، وَالَّذِي كَانَ مَوْجُودًا أَثْنَاءَ حَيَاتِهِ ﷺ، أَوْ أَنَّهَا تُوجَدُ فِيهِ وَفِيمَا دَخَلَهُ مِنَ الزِّيَادَةِ مِنْ بَعْدِهِ.
Bu da şudur: Kat kat mükâfatlandırılma durumu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in inşa ettiği ve sağlığında mevcut olan mescidine mi mahsustur, yoksa hem onda hem de vefatından sonra yapılan ilavelerde de bulunur mu?
أَمَّا مَثَارُ الْبَحْثِ هُوَ مَا جَاءَ فِي نَصِّ الْحَدِيثِ اسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مَسْجِدِي هَذَا، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: اسْمُ الْإِشَارَةِ مَوْضُوعٌ لِلتَّعْيِينِ، وَقَالَ عُلَمَاءُ الْوَضْعِ: إِنَّهُ مَوْضُوعٌ بِوَضْعٍ عَامٍّ لِمَوْضُوعٍ لَهُ خَاصٍّ، فَيَخْتَصُّ عِنْدَ الِاسْتِعْمَالِ بِمُفْرَدٍ مُعَيَّنٍ، وَهُوَ مَا كَانَ صَالِحًا لِلْإِشَارَةِ الْحِسِّيَّةِ، وَهُوَ عَيْنُ مَا كَانَ مَوْجُودًا زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ.
Bahsin çıkış noktası, hadis metninde «şu mescidimde» şeklinde gelen işaret zamiridir. Bazı âlimler şöyle demiştir: İşaret zamiri tayin (belirleme) için konulmuştur. Vaz' (dil felsefesi) âlimleri ise şöyle demiştir: O, genel bir vaz' ile özel bir mevzûunleh (anlam) için vazedilmiştir; dolayısıyla kullanım anında belirli bir tekile has kılınır ki bu da hissî olarak işaret edilmeye elverişli olan ve bizzat Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında mevcut bulunan kısımdır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْإِشَارَةَ لَمْ تَتَنَاوَلِ الزِّيَادَةَ الَّتِي وُجِدَتْ بَعْدَ تِلْكَ الْإِشَارَةِ، فَمِنْ هُنَا جَاءَ الْخِلَافُ وَالتَّسَاؤُلُ.
Malumdur ki işaret, o işaretten sonra meydana gelen ilaveyi kapsamamıştır; işte ihtilaf ve soru buradan kaynaklanmıştır.
وَقَدْ نَشَأَ هَذَا التَّسَاؤُلُ فِي زَمَنِ عُمَرَ ﵁ عِنْدَ أَوَّلِ زِيَادَةٍ زَادَهَا فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، فَرَأَى بَعْضَ الصَّحَابَةِ يَتَجَنَّبُونَ الصَّلَاةَ فِي تِلْكَ الزِّيَادَةِ وَيَرْغَبُونَ فِي الْقَدِيمِ مِنْهَا، فَقَالَ لَهُمْ: لَوْلَا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُرِيدُ تَوْسِعَةَ الْمَسْجِدِ لَمَا وَسَّعْتُهُ، وَوَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَوِ امْتَدَّ إِلَى ذِي الْحُلَيْفَةِ، أَوْ وَلَوِ امْتَدَّ إِلَى صَنْعَاءَ، فَهَذَا مَثَارُ الْبَحْثِ وَسَبَبُهُ.
Bu tereddüt Ömer radıyallâhu anh zamanında, Mescid-i Nebevî'ye yaptığı ilk ilave esnasında ortaya çıkmıştı. Ömer, bazı sahâbîlerin o ilave edilen kısımda namaz kılmaktan kaçındıklarını ve mescidin eski kısmında kılmayı arzu ettiklerini görünce onlara şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi genişletmek istediğini işitmiş olmasaydım onu genişletmezdim. Vallahi Zülhuleyfe'ye kadar uzansa da -veya San'a'ya kadar uzansa da- o kesinlikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir." İşte bahsin çıkış noktası ve sebebi budur.
وَلَكِنْ لَوْ قِيلَ: إِنَّهُ فِي نَفْسِ الْحَدِيثِ مَبْحَثٌ لُغَوِيٌّ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «فِي
Fakat şöyle denilse: Hadisin kendisinde bir başka dilsel bahis daha vardır; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «mescidimde
مَسْجِدِي» ، بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ ﷺ، وَالْإِضَافَةُ تُفِيدُ التَّخْصِيصَ أَوِ التَّعْرِيفَ.
(fî mescidî)» buyruğunun kendisine izafe edilmiş olmasıdır; izafet ise tahsis veya marifelik (belirlilik) ifade eder.
وَفِيهِ مَعْنَى الْعُمُومِ وَالشُّمُولِ، وَالْآنَ مَعَ الزِّيَادَةِ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَعَلَى مَرِّ الْأَيَّامِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَزَلْ هُوَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَعَلَيْهِ كَانَ تَصْرِيحُ عُمَرَ: إِنَّهُ لَمَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Bunda da umum ve şümul manası vardır. Günümüzde her dönemde ve zaman içinde yapılan ilavelerle birlikte orası hâlâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir. Ömer'in: "O kesinlikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir" şeklindeki açık beyanı da bu kabildendir.
أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ: الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْمُضَاعَفَةَ فِي جَمِيعِ أَجْزَائِهِ بِمَا فِيهَا الزِّيَادَةُ، وَنُقِلَ عَنِ النَّوَوِيِّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: أَنَّهَا خَاصَّةٌ بِالْمَسْجِدِ.
Âlimlerin görüşleri: Cumhûr, kat kat sevabın ilaveler de dâhil olmak üzere mescidin bütün kısımlarında geçerli olduğu görüşündedir. Nevevî'den Şerhu Müslim'de bunun yalnızca mescidin
الْأَوَّلُ: قَبْلَ الزِّيَادَةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ رَجَعَ عَنْهُ. وَهَذَا الرُّجُوعُ مَوْجُودٌ فِي الْمَجْمُوعِ شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَعَلَيْهِ فَلَمْ يَبْقَ خِلَافٌ فِي الْمَسْأَلَةِ.
ilk [hâline], yani ilaveden önceki kısmına mahsus olduğu nakledilmiş; ancak bundan rücu ettiği de söylenmiştir. Bu rücu el-Mecmû' Şerhu'l-Mühezzeb'de yer almaktadır; buna göre meselede bir ihtilaf kalmamıştır.
وَقَالَ ابْنُ فَرْحُونَ: وَقَفْتُ عَلَى كَلَامٍ لِمَالِكٍ، سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: مَا أَرَاهُ ﵇ أَشَارَ بِقَوْلِهِ: «فِي مَسْجِدِي هَذَا» إِلَّا لِمَا سَيَكُونُ مِنْ مَسْجِدٍ بَعْدَهُ، وَأَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَهُ عَلَى ذَلِكَ.
İbn Ferhûn şöyle demiştir: Mâlik'e ait bir söze rastladım; kendisine bu husus sorulduğunda şöyle demiştir: "Resûlullah aleyhisselâm'ın «şu mescidimde» buyruğuyla, ancak kendisinden sonra mescidin alacağı genişlemeye işaret ettiğini ve Allah'ın kendisini bundan haberdar kıldığını düşünüyorum."
وَقَدْ قَدَّمْتُ الْإِشَارَةَ إِلَى أَنَّ عُمَرَ ﵁ مَا زَادَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ سَمِعَ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ رَغْبَتَهُ فِي الزِّيَادَةِ، فَيَكُونُ تَأْيِيدًا لِقَوْلِ مَالِكٍ ﵀. وَرُوِيَ أَيْضًا: أَنَّهُ ﷺ قَالَ يَوْمًا وَهُوَ فِي مُصَلَّاهُ فِي الْمَسْجِدِ: «لَوْ زِدْنَا فِي مَسْجِدِنَا» ، وَأَشَارَ بِيَدِهِ نَحْوَ الْقِبْلَةِ.
Ömer radıyallâhu anh'ın mescide ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in genişletme arzusunu işittikten sonra ilave yaptığına daha önce işaret etmiştim; bu da Mâlik'in (Allah ona rahmet etsin) sözünü teyit etmektedir. Ayrıca şöyle de rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün mescitteki namazgâhında iken: «Mescidimizi genişletseydik» buyurmuş ve eliyle kıble tarafına işaret etmiştir.
وَفِي رِوَايَةٍ: «إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَزِيدَ فِي قِبْلَةِ مَسْجِدِنَا» ، مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزِّيَادَةَ كَانَتْ فِي حُسْبَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Bir rivayette ise: «Mescidimizin kıblesini genişletmek istiyorum» buyurmuştur; bu da genişletmenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tasarrufları ve düşüncesi dâhilinde olduğunu göstermektedir.
وَمَعَ الرَّغْبَةِ فِي الزِّيَادَةِ لَمْ تَأْتِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يُغَيِّرُ حُكْمَ الصَّلَاةِ فِي تِلْكَ الزِّيَادَةِ الْمُنْتَظَرَةِ، وَلَا يُقَالُ: إِنَّهَا قَبْلَ وُجُودِهَا لَا يَتَعَلَّقُ بِهَا حُكْمٌ ; لِأَنَّنَا رَأَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ رَتَّبَ أَحْكَامًا عَلَى أُمُورٍ لَمْ تُوجَدْ بَعْدُ: كَمَوَاقِيتِ الْإِحْرَامِ الْمِصْرِيِّ وَالشَّامِيِّ وَالْعِرَاقِيِّ، وَكَقَوْلِهِ ﷺ: «سَتُفْتَحُ الْيَمَنُ، وَسَتُفْتَحُ الشَّامُ، وَسَتُفْتَحُ الْعِرَاقُ» ، وَمَعَ كُلٍّ مِنْهَا يَقُولُ: «سَيُؤْتَى بِأَقْوَامٍ يَبُسُّونَ هَلُمَّ إِلَى الرَّخَاءِ وَالسَّعَةِ فَيَحْمِلُونَ بِأَهْلِيهِمْ وَمَنْ أَطَاعَهُمْ، وَالْمَدِينَةُ خَيْرٌ لَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ» .
Genişletme arzusuna rağmen, ileride yapılacak o ilavedeki namazın hükmünü değiştirecek herhangi bir işaret gelmemiştir. "İlave henüz mevcut değilken onunla bir hüküm irtibatlandırılamaz" da denilemez; zira biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mısır, Şam ve Irak ehlinin ihram mikatları gibi henüz mevcut olmayan hususlara hükümler bağladığını gördük. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Yemen fethedilecek, Şam fethedilecek, Irak fethedilecek» buyurup her birinin ardından: «Bir takım kavimler gelecek, [insanları] 'Haydi bolluğa ve refaha gelin!' diyerek teşvik edecekler ve ailelerini ve kendilerine itaat edenleri alıp götürecekler. Hâlbuki bilseler Medine onlar için daha hayırlıdır» buyurması da böyledir.
وَقَالَ الْبَعْضُ: إِنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «فِي مَسْجِدِي هَذَا» لِدَفْعِ تَوَهُّمِ دُخُولِ سَائِرِ الْمَسَاجِدِ الْمَنْسُوبَةِ إِلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ غَيْرَ هَذَا الْمَسْجِدِ، لَا لِإِخْرَاجِ مَا سَيُزَادُ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ. قَالَهُ
Bazıları da şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «şu mescidimde» buyurması, Mescid-i Nebevî'ye sonradan yapılacak ilaveleri hariç tutmak için değil, Medine'de bu mescid dışındaki kendisine nispet edilen diğer mescitlerin dâhil olduğu zannını ortadan kaldırmak içindir. Bunu
السَّمْهُودِيُّ. اهـ.
Semhûdî söylemiştir. [Alıntı sonu].
وَلَكِنْ لَمْ يُعْلَمْ أَنَّهُ كَانَتْ هُنَاكَ عِدَّةُ مَسَاجِدَ لَهُ ﷺ، فَلَمْ يَكُنْ إِلَّا الْمَسْجِدُ وَالْمُصَلَّى، وَبَقِيَّةُ الْمَسَاجِدِ أُطْلِقَتْ عَلَيْهَا اصْطِلَاحًا.
Ne var ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait birden çok mescit olduğu bilinmemektedir; zira sadece Mescid ve Musallâ (namazgâh) vardı; diğer mescitler ise ıstılahî olarak bu şekilde adlandırılmıştır.
وَلِابْنِ تَيْمِيَةَ كَلَامٌ مُوجَزٌ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ الزِّيَادَةَ كَانَتْ فِي عَهْدَيْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ ﵄.
İbn Teymiyye'nin bu konuda veciz bir sözü vardır; o da genişletmenin Ömer ve Osman radıyallâhu anhümâ dönemlerinde gerçekleşmiş olmasıdır.
وَقَعَتْ زِيَادَةُ كُلٍّ مِنْهُمَا مِنْ جِهَةِ الْقِبْلَةِ، وَمَعَ هَذَا فَإِنَّ كُلًّا مِنْهُمَا كَانَ إِذَا صَلَّى بِالنَّاسِ قَامَ فِي الْقِبْلَةِ الْوَاقِعَةِ فِي تِلْكَ الزِّيَادَةِ، فَيَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ الصَّلَاةُ فِي تِلْكَ الزِّيَادَةِ لَيْسَتْ لَهَا فَضِيلَةُ الْمَسْجِدِ، إِذْ يَلْزَمُ عَلَيْهِ صَلَاةُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ بِالنَّاسِ.
Her ikisinin yaptığı ilave kıble cihetinden gerçekleşmişti. Bununla birlikte her ikisi de insanlara namaz kıldırdıklarında o ilavedeki kıblede dururlardı; dolayısıyla o ilavedeki namazın mescit faziletine sahip olmaması imkânsızdır. Zira aksi takdirde Ömer ve Osman'ın insanlara [namaz kıldırması]
وَصَلَاةُ النَّاسِ مَعَهُمْ فِي الصُّفُوفِ الْأُولَى فِي الْمَكَانِ الْمَفْضُولِ مَعَ تَرْكِ الْأَفْضَلِ. اهـ.
ve cemaatin onlarla birlikte ilk saflarda, daha faziletli olan yeri terk edip fazileti daha düşük olan bir yerde namaz kılmış olmaları gerekirdi. [Alıntı sonu].
وَمِنْ كُلِّ مَا قَدَّمْنَا يَتَّضِحُ أَنَّ: حُكْمَ الزِّيَادَةِ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ كَحُكْمِ الْأَصْلِ فِي مُضَاعَفَةِ الْأَجْرِ إِلَى الْأَلْفِ.
Yukarıda sunduğumuz bütün açıklamalardan anlaşılmaktadır ki: Mescid-i Nebevî'ye yapılan ilavenin hükmü, sevabın bin kata katlanması hususunda mescidin aslının hükmü gibidir.
وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ مِنَ الشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - مَا يُفِيدُ ذَلِكَ، وَسَيَأْتِي ذَلِكَ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - فِي مَبْحَثِ الْأَرْبَعِينَ صَلَاةً، وَصَلَاةُ النَّاسِ فِي الصَّفِّ خَارِجَ الْمَسْجِدِ.
Ben de Şeyh'ten -Allah Teâlâ bize de ona da rahmet eylesin- bunu ifade eden sözler işitmiştim. Bu husus -inşâallah- kırk vakit namaz konusu ile insanların mescidin dışındaki safta namaz kılmaları bahsinde gelecektir.
تَنْبِيهٌ.
UYARI.
هَذِهِ الْمُضَاعَفَةُ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهَا فِي الْكَيْفِ لَا فِي الْكَمِّ، فَلَوْ أَنَّ عَلَى إِنْسَانٍ فَوَائِتَ يَوْمٍ خَمْسَ صَلَوَاتٍ، وَصَلَّى صَلَاةً هِيَ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ، لَنْ تُسْقِطَ عَنْهُ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْفَوَائِتِ، فَهِيَ فِي نَظَرِي بِمَثَابَةِ ثَوْبٍ وَثَوْبٍ آخَرَ أَحَدُهُمَا قِيمَتُهُ أَلْفُ دِرْهَمٍ، وَالْآخَرُ بِدِرْهَمٍ وَاحِدٍ، فَكُلٌّ مِنْهُمَا ثَوْبٌ فِي مُهِمَّتِهِ، وَلَنْ يَلْبَسَهُ أَكْثَرُ مِنْ شَخْصٍ فِي وَقْتٍ مَهْمَا كَانَ ثَمَنُهُ.
Bu katlanmanın keyfiyet (nitelik) bakımından olup kemmiyet (sayı/miktar) bakımından olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Dolayısıyla bir kimsenin üzerinde bir günlük beş vakit kaza namazı borcu bulunsa ve bin namazdan daha hayırlı olan bir namaz kılsa, bu onun kaza borçlarından hiçbir şeyi düşürmez. Bu durum benim nazarımda, biri bin dirhem diğeri ise bir dirhem değerinde olan iki elbise gibidir; her ikisi de kendi işlevinde birer elbisedir ve fiyatı ne olursa olsun aynı anda birden fazla kişi tarafından giyilemez.
وَكَذَلِكَ كَالْقَلَمِ وَالْقَلَمِ، فَمَهْمَا غَلَا ثَمَنُ الْقَلَمِ، فَلَنْ يَكْتُبَ بِهِ شَخْصَانِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ.
Aynı şekilde bir kalem ile diğer bir kalem gibidir; kalemin fiyatı ne kadar yüksek olursa olsun, onunla aynı anda iki kişi yazı yazamaz.
تَنْبِيهٌ آخَرُ.
BİR DİĞER UYARI.
مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ لِلْمَسْجِدِ الْأَسَاسِيِّ خَصَائِصَ لَمْ تُوجَدْ فِي بَقِيَّةِ الْمَسْجِدِ: كَالرَّوْضَةِ مِنَ الْجَنَّةِ. وَالْمِنْبَرِ عَلَى تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الْجَنَّةِ، بَعْضِ السَّوَارِي ذَاتِ التَّارِيخِ.
Şüphe yok ki mescidin asıl kısmının, mescidin geri kalanında bulunmayan hususiyetleri vardır: Cennet bahçelerinden bir bahçe olan Ravza, cennet havuzlarından bir havuz üzerinde bulunan minber ve tarihî değeri olan bazı sütunlar gibi.
وَقَدْ قَالَ النَّوَوِيُّ: إِذَا كَانَ الشَّخْصُ سَيُصَلِّي مُنْفَرِدًا أَوْ نَفْلًا، فَإِنَّ الْأَفْضَلَ أَنْ يَكُونَ فِي الرَّوْضَةِ وَإِلَّا فَفِي الْمَسْجِدِ الْأَوَّلِ، وَإِذَا كَانَ فِي الْجَمَاعَةِ، فَعَلَيْهِ أَنْ يَتَحَرَّى الصَّفَّ الْأَوَّلَ، وَإِلَّا فَفِي أَيِّ مَكَانٍ مِنَ الْمَسْجِدِ، وَهَذَا مَعْقُولُ الْمَعْنَى. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
Nevevî şöyle demiştir: Kişi tek başına yahut nâfile namaz kılacaksa en faziletlisi Ravza'da, [orası olmazsa] ilk mescid sınırları içinde kılmasıdır. Eğer cemaatle kılıyorsa ilk safta yer almaya gayret etmeli, [bu mümkün değilse] mescidin dilediği herhangi bir yerinde kılmalıdır. Bu da akla ve mantığa uygun bir yaklaşımdır. Allah'a hamdolsun.
الْمَبْحَثُ الرَّابِعُ.
DÖRDÜNCÜ BAHİS.
وَهُوَ بَعْدَ هَذِهِ التَّوْسِعَةِ وَانْتِقَالِ الصَّفِّ الْأَوَّلِ عَنِ الرَّوْضَةِ، فَهَلِ الْأَفْضَلُ الصَّلَاةُ فِي الْجَمَاعَةِ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ، أَمْ فِي الرَّوْضَةِ مَعَ تَخَلُّفِهِ عَنِ الْأَوَّلِ؟ وَلِتَصْوِيرِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ نُقَدِّمُ الْآتِي:
Bu mesele, söz konusu genişletmeden ve ilk safın Ravza'dan ayrılmasından sonra, cemaatle namaz kılarken birinci safta durmak mı, yoksa birinci safı terk ederek Ravza'da kılmak mı daha faziletlidir hususudur. Bu meseleyi tasvir etmek için şu hususları takdim ederiz:
أَمَامَ الْمُصَلَّى مَوْضِعَانِ:
Namaz kılan kimsenin önünde iki mevki vardır:
أَحَدُهُمَا الرَّوْضَةُ ; بِفَضْلِهَا رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ.
Bunlardan biri, cennet bahçelerinden bir bahçe olma faziletine sahip olan Ravza'dır.
وَالصَّفُّ الْأَوَّلُ: وَفِيهِ: «لَوْ يَعْلَمُونَ مَا الصَّفُّ الْأَوَّلُ لَاسْتَهَمُوا عَلَيْهِ» ، فَأَيُّ الْمَوْضِعَيْنِ يُقَدَّمُ عَلَى الْآخَرِ؟
Diğeri ise hakkında: «İnsanlar ilk safın sevabını bilselerdi [ona kavuşmak için] aralarında kura çekerlerdi» buyurulan ilk saftır. Peki, bu iki mevkiden hangisi diğerine takdim edilir?
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ التَّوْسِعَةِ يُمْكِنُهُمُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْفَضِيلَتَيْنِ، إِذِ الصَّفُّ الْأَوَّلُ كَانَ فِي الرَّوْضَةِ.
Malumdur ki genişletmeden önce iki fazileti bir arada elde etmeleri mümkündü; zira ilk saf Ravza'nın içindeydi.
أَمَّا الْآنَ وَبَعْدَ التَّوْسِعَةِ فَقَدِ انْفَصَلَ الصَّفُّ الْأَوَّلُ عَنِ الرَّوْضَةِ، مَا دَامَ الْإِمَامُ يُصَلِّي فِي مُقَدِّمَةِ الْمَسْجِدِ، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَفْصِيلٍ فِي الْمَسْأَلَةِ.
Fakat şimdi, yapılan genişletmeden sonra imam mescidin en ön kısmında namaz kıldığı müddetçe ilk saf Ravza'dan ayrılmıştır; ve bu mesele hakkında açık bir ayrıntıya rastlayamadım.
وَلَكِنْ عُمُومَاتٌ لِلنَّوَوِيِّ، وَلِابْنِ تَيْمِيَةَ - عَلَى مَا قَدَّمْنَا فِي مَبْحَثِ شُمُولِ الْمُضَاعَفَةِ لِلزِّيَادَةِ، وَلَكِنْ تُوجَدُ قَضِيَّةٌ يُمْكِنُ اسْتِنْتَاجُ الْجَوَابِ مِنْهَا، وَهِيَ قَبْلَ التَّوْسِعَةِ كَانَ لِلصَّفِّ الْأَوَّلِ مَيْمَنَةٌ وَمَيْسَرَةٌ، وَكَانَ لِلْمَيْمَنَةِ فَضِيلَةٌ عَلَى الْمَيْسَرَةِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَيْمَنَةَ الصَّفِّ قَبْلَ التَّوْسِعَةِ كَانَتْ تَقَعُ غَرْبِيَّ الْمِنْبَرِ، أَيْ: خَارِجَةً عَنِ الرَّوْضَةِ، وَالْمَيْسَرَةُ كُلُّهَا كَانَتْ فِي الرَّوْضَةِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ كَانُوا يُفَضِّلُونَ الْمَيْمَنَةَ عَلَى الْمَيْسَرَةِ لِذَاتِهَا، عَنِ الرَّوْضَةِ لِذَاتِهَا أَيْضًا، فَإِذَا كَانَتِ الْمَيْمَنَةُ - وَهِيَ خَارِجَ الرَّوْضَةِ - مُقَدَّمَةٌ عِنْدَهُمْ عَنِ الرَّوْضَةِ، فَلَأَنْ يُقَدَّمَ الصَّفُّ الْأَوَّلُ مِنْ بَابٍ أَوْلَى.
Fakat Nevevî ve İbn Teymiyye'nin -sevabın katlanmasının ilave kısımları da kapsadığı bahsinde daha önce zikrettiğimiz üzere- birtakım genel ifadeleri bulunmaktadır. Bununla birlikte cevabın kendisinden istinbat edilebileceği bir husus mevcuttur: Şöyle ki, genişletmeden önce ilk safın bir sağ tarafı bir de sol tarafı vardı ve sağ tarafın sol tarafa üstünlüğü bulunmaktaydı. Malumdur ki genişletmeden önce safın sağ tarafı minberin batısına düşmekte, yani Ravza'nın dışına çıkmaktaydı; sol tarafın tamamı ise Ravza'nın içindeydi. Buna rağmen sağ tarafı, sırf sağ taraf olması hasebiyle, bizzat Ravza'nın kendisine kıyasla sol tarafa tercih ediyorlardı. Dolayısıyla Ravza'nın dışında kalan sağ taraf onlara göre Ravza'ya takdim ediliyorsa, ilk safın öncelikle takdim edilmesi evleviyetle gerekir.
وَهُنَاكَ حَقِيقَةٌ فِقْهِيَّةٌ ذَكَرَهَا النَّوَوِيُّ، وَهِيَ تَقْدِيمُ الْوَصْفِ الذَّاتِيِّ عَلَى الْوَصْفِ الْعَرَضِيِّ، وَهُوَ هُنَا الصَّفُّ الْأَوَّلُ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لِلْجَمَاعَةِ. وَفَضْلُ الرَّوْضَةِ وَصْفٌ عَرَضِيٌّ لِلْمَكَانِ. أَيْ: لِكُلِّ حَالٍ مِنْ ذِكْرٍ أَوْ صَلَاةِ فَرِيضَةٍ أَوْ نَافِلَةٍ، فَتَقْدِيمُ الصَّفِّ الْأَوَّلِ لِكَوْنِهِ ذَاتِيًّا
Burada Nevevî'nin zikrettiği fıkhî bir kaide vardır; o da zâtî vasfın ârızî vasfa takdim edilmesidir. Burada ilk saf olmak, cemaatin zâtî bir vasfıdır. Ravza'nın fazileti ise mekânın ârızî bir vasfıdır; yani zikir, farz veya nâfile namaz gibi her durum için geçerlidir. Dolayısıyla cemaat açısından zâtî olması hasebiyle birinci safın takdim edilmesi,
بِالنِّسْبَةِ لِلْجَمَاعَةِ أَوْلَى مِنْ تَقْدِيمِ الرَّوْضَةِ ; لِكَوْنِهِ وَصْفًا عَرَضِيًّا.
ârızî bir vasıf olması hasebiyle Ravza'nın takdim edilmesinden daha evladır.
وَقَدْ مَثَّلَ لِهَذِهِ الْقَاعِدَةِ النَّوَوِيُّ بِقَوْلِهِ: فَلَوْ أَنَّ إِنْسَانًا فِي طَرِيقِهِ إِلَى الصَّلَاةِ بِالْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ فَوَجَدَ مَسْجِدًا آخَرَ يُصَلِّي جَمَاعَةً، فَكَانَ بَيْنَ أَنْ يُدْرِكَ الْجَمَاعَةَ مَعَ هَؤُلَاءِ أَوْ يَتْرُكَهَا وَيَمْضِيَ إِلَى الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، وَتَفُوتُهُ الصَّلَاةُ فَيُصَلِّي مُنْفَرِدًا بِأَلْفِ صَلَاةٍ، فَقَالَ: يُصَلِّي فِي هَذَا الْمَسْجِدِ جَمَاعَةً أَوْلَى لَهُ ; لِأَنَّهُ تَحْصِيلُ الْجَمَاعَةِ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لِلصَّلَاةِ، وَتَحْصِيلُ خَيْرٍ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ وَصْفٌ عَرَضِيٌّ بِسَبَبِ فَضْلِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ. اهـ. مُلَخَّصًا.
Nevevî bu kurala şöyle bir misal vermiştir: Bir kimse Mescid-i Nebevî'de namaz kılmak üzere yoldayken cemaatle namaz kılınan başka bir mescide rastlasa; bu cemaate yetişmek ile onu terk edip Mescid-i Nebevî'ye gitmek ve [oradaki] cemaati kaçırıp tek başına bin namaz sevabıyla kılmak arasında kalsa; şöyle demiştir: Bu mescidde cemaatle kılması kendisi için daha evladır; zira cemaati elde etmek namazın zâtî bir vasfıdır, bin namazdan hayırlı olanı elde etmek ise Mescid-i Nebevî'nin faziletinden kaynaklanan ârızî bir vasıftır. [Alıntı özeti sonu].
وَقَدْ يُقَالُ أَيْضًا: إِنَّ الْعَبْدَ مُكَلَّفٌ بِإِيقَاعِ الصَّلَاةِ فِي جَمَاعَةٍ أَكْثَرَ مِنْهُ تَكْلِيفًا بِإِيقَاعِهَا فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ.
Ayrıca şöyle de denilebilir: Kul, namazı Mescid-i Nebevî'de eda etmekle mükellef olduğundan daha çok, onu cemaatle eda etmekle mükelleftir.
وَهَكَذَا الْحَالُ ; فَإِنَّا مُطَالَبُونَ بِالصَّفِّ الْأَوَّلِ عَلَى الْإِطْلَاقِ حَيْثُ مَا كَانَ، أَكْثَرَ مِنَّا مُطَالَبَةً بِالصَّلَاةِ فِي الرَّوْضَةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İşte durum böyledir; nitekim bizler, nerede olursa olsun mutlak olarak ilk safta bulunmakla, Ravza'da namaz kılmaktan daha çok mükellefiz. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَبْحَثُ الْخَامِسُ.
BEŞİNCİ BAHİS.
وَهُوَ فِي حَالَةِ ازْدِحَامِ الْمَسْجِدِ وَامْتِدَادِ الصُّفُوفِ إِلَى الْخَارِجِ فِي الشَّارِعِ أَوِ الْبَرْحَةِ، فَهَلْ لِامْتِدَادِ الصُّفُوفِ تِلْكَ الْمُضَاعَفَةُ أَمْ لَا؟
Bu bahis; mescidin kalabalık olması ve safların dışarıya, caddeye veya meydana kadar uzaması durumunda, uzayan saflar için de bu sevap katlanması geçerli midir, değil midir meselesidir.
لِنَعْلَمَ أَنَّ فَضِيلَةَ الْجَمَاعَةِ حَاصِلَةٌ بِلَا خِلَافٍ. أَمَّا الْمُضَاعَفَةُ إِلَى أَلْفٍ، فَلَمْ أَقِفْ عَلَى نَصٍّ فِيهَا، وَقَدْ سَأَلْتُ الشَّيْخَ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - عَنْ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ، فَفِي الْأُولَى: مَالَ إِلَى اخْتِصَاصِ الْمَسْجِدِ بِذَلِكَ، وَفِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ - وَبَيْنَهُمَا نَحْوٌ مِنْ عَشْرِ سَنَوَاتٍ -: مَالَ إِلَى عُمُومِ الْأَجْرِ، وَقَالَ مَا مَعْنَاهُ: إِنَّ الزِّيَادَةَ تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا امْتِنَانٌ عَلَى عِبَادِهِ، فَالْمُؤَمَّلُ فِي سِعَةِ فَضْلِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يَكُونُ رَجُلَانِ فِي الصَّفِّ مُتَجَاوِرَيْنِ أَحَدُهُمَا عَلَى عَتَبَةِ الْمَسْجِدِ إِلَى الْخَارِجِ، وَالْآخَرُ عَلَيْهَا إِلَى الدَّاخِلِ، وَيُعْطِي هَذَا أَلْفًا وَيُعْطِي هَذَا وَاحِدَةً. وَكَتِفَاهُمَا مُتَلَاصِقَتَانِ، وَهَذَا وَاضِحٌ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
Bilelim ki cemaat faziletinin hasıl olduğunda ihtilaf yoktur. Bin kata katlanmaya gelince; bu konuda açık bir nassa rastlamadım. Şeyh'e -Allah Teâlâ bize de ona da rahmet eylesin- bunu iki defa sordum; ilkinde mescidin bu duruma has olduğu görüşüne meyletti, ikincisinde ise -ki ikisi arasında yaklaşık on yıl vardı- sevabın genel olduğu görüşüne meyletti ve mealen şöyle dedi: İlave sevap Allah'ın bir lütfudur ve bu O'nun kullarına bir ikramıdır. Allah'ın fazl-u kereminin genişliğinden ümit edilen şudur ki; safta yan yana duran iki kişiden biri mescidin eşiğinde dışarıya, diğeri içeriye doğru basarken ve omuzları birbirine yapışık vaziyetteyken, birine bin [sevap] verilip diğerine bir [sevap] verilecek değildir. Bu da gayet açıktır. Allah'a hamdolsun.
وَقَدْ رَأَيْتُ فِي مَسْأَلَةِ الْجُمُعَةِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ نَصًّا، وَكَذَلِكَ عِنْدَ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ يَشْتَرِطُونَ الْمَسْجِدَ لِلْجُمُعَةِ، فَإِنَّهُمْ مُتَّفِقُونَ أَنَّ الصُّفُوفَ إِذَا امْتَدَّتْ إِلَى الشَّوَارِعِ وَالرَّحَبَاتِ خَارِجَ الْمَسْجِدِ أَنَّ الْجُمُعَةَ صَحِيحَةٌ، مَعَ أَنَّهُمْ أَوْقَعُوهَا فِي غَيْرِ الْمَسْجِدِ، لَكِنْ لَمَّا كَانَتِ الصُّفُوفُ مُمْتَدَّةً مِنَ الْمَسْجِدِ إِلَى خَارِجِهِ انْجَرَّ عَلَيْهَا حُكْمُ الْمَسْجِدِ وَصَحَّتِ الْجُمُعَةُ.
Mâlikîlerde ve cuma için mescidi şart koşan diğer mezheplerde cuma namazı bahsinde açık bir nass gördüm; onlar safların mescidin dışındaki caddelere ve meydanlara kadar uzaması durumunda -namazı mescit dışında kılmış olmalarına rağmen- cumanın sahih olduğu hususunda müttefiktirler. Zira saflar mescitten dışarıya doğru uzayıp devam ettiğinde mescidin hükmü bunlara da sirayet etmiş ve cuma sahih olmuştur.
فَنَقُولُ هُنَا: كَذَلِكَ لَمَّا كَانَتِ الصُّفُوفُ خَارِجَةً عَنِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ: يَنْجَرُّ عَلَيْهَا حُكْمُ الْمَسْجِدِ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ -. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Biz de burada şöyle deriz: Aynı şekilde saflar Mescid-i Nebevî'nin dışına taştığında, -inşâallah- mescidin hükmü bunlara da sirayet eder. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَقَدْ يُسْتَدَلُّ لِذَلِكَ بِالْعُرْفِ وَهُوَ: لَوْ سَأَلْتَ مَنْ صَلَّى فِي مِثْلِ ذَلِكَ: أَيْنَ صَلَّيْتَ؟ أَفِي قُبَاءٍ؟ أَمْ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ؟ لَقَالَ: بَلْ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ. فَلَمْ يَخْرُجْ بِذَلِكَ عَنْ مُسَمَّى الْمَسْجِدِ عُرْفًا.
Buna örf ile de delil getirilebilir: Şöyle ki, bu şekilde namaz kılan birine: «Nerede namaz kıldın? Kuba'da mı, yoksa Mescid-i Nebevî'de mi?» diye sorsan, «Mescid-i Nebevî'de» diyecektir. Dolayısıyla örfen mescit isminin kapsamı dışına çıkmış olmaz.
الْمَبْحَثُ السَّادِسُ.
ALTINCI BAHİS.
وَهُوَ عِنْدَ الزِّحَامِ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ خَاصَّةً، وَفِي بَقِيَّةِ الْمَسَاجِدِ عَامَّةً. حِينَمَا يَضِيقُ الْمَكَانُ وَيُضْطَرُّ الْمُصَلُّونَ لِلصَّلَاةِ فِي صُفُوفٍ عَدِيدَةٍ خَارِجَ الْمَسْجِدِ، وَأَمَامَ الْإِمَامِ مُتَقَدِّمِينَ عَلَيْهِ بِعِدَّةِ صُفُوفٍ، فَمَا حُكْمُ صَلَاةِ هَؤُلَاءِ؟
Bu bahis; özellikle Mescid-i Nebevî'de ve genel olarak diğer mescitlerde izdiham meydana geldiğinde; yer daralıp da cemaat mescidin dışında ve imamın ön tarafında, birkaç saf halinde onun önüne geçerek namaz kılmak zorunda kaldığında, bu kişilerin namazının hükmü nedir meselesidir.
قَدْ ذَكَرَ النَّوَوِيُّ فِي الْمَجْمُوعِ الْخِلَافَ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَأَنَّ الصَّحِيحَ مِنَ الْمَذْهَبِ هُوَ الصِّحَّةُ مَعَ الْكَرَاهَةِ.
Nevevî el-Mecmû'da Şâfiî'den gelen ihtilafı zikretmiş ve mezhepteki sahih görüşün, kerahetle birlikte sahih olduğu yönünde olduğunu belirtmiştir.
وَذَكَرَ الْمَالِكِيَّةُ الصِّحَّةَ كَذَلِكَ، وَقَدِ اسْتَدَلُّوا لَهَا بِصَلَاةِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ ذَاتَ لَيْلَةٍ عِنْدَ مَيْمُونَةَ ﵂ بِصَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ.
Mâlikîler de aynı şekilde sahih olduğunu belirtmişler ve buna İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın bir gece Meymûne radıyallâhu anhâ'nın yanında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldırdığı namazdaki durumunu delil getirmişlerdir.
وَابْنُ عَبَّاسٍ آنَذَاكَ غُلَامٌ، فَقَامَ عَلَى يَسَارِهِ ﷺ، وَجَعَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ يَمِينِهِ ; تَكْرِيمًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا شَعَرَ بِهِ ﷺ وَبَعْدَ أَنْ كَبَّرَ وَدَخَلَ فِي الصَّلَاةِ، فَأَخَذَهُ ﷺ بِيَدِهِ وَنَقَلَهُ مِنْ وَرَائِهِ، وَجَعَلَهُ ﷺ عَنْ يَمِينِهِ بِحِذَائِهِ فِي مَوْقِفِ الْوَاحِدِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ حُكْمِ الْمُنْفَرِدِ مَعَ الْإِمَامِ.
İbn Abbâs o vakit küçük bir çocuktu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hürmeten O'nun sol tarafında durup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i sağına aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir alıp namaza durduktan sonra onu fark edince, eliyle tutup arkasından dolaştırdı ve imamla birlikte tek başına kılan kimsenin hükmünden bilindiği üzere, onu sağ tarafında kendi hizasına getirdi.
وَمَحَلُّ الِاسْتِدْلَالِ فِي ذَلِكَ هُوَ أَنَّ الْجِهَاتِ بِالنِّسْبَةِ لِلْإِمَامِ أَرْبَعٌ: خَلْفَهُ ; وَهِيَ لِلْكَثِيرِينَ مِنَ اثْنَيْنِ فَصَاعِدًا. وَعَنْ يَمِينِهِ ; وَهُوَ مَوْقِفُ الْفَرْدِ، وَيَسَارَهُ وَأَمَامَهُ. أَمَّا الْيَسَارُ ; فَقَدْ وَقَفَ فِيهِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَيْسَ بِمَوْقِفٍ، فَأَخَذَهُ ﷺ وَجَعَلَهُ عَنْ يَمِينِهِ.
Buradaki istidlal noktası şudur: İmama nispetle yönler dörttür: Arkası; burası iki ve daha fazla sayıdaki cemaat içindir. Sağı; burası tek kişinin durma yeridir. Solu ve önü. Sola gelince; İbn Abbâs orada durmuştu, hâlbuki orası durulacak yer değildi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu tutup sağına geçirdi.
وَلَكِنْ بَعْدَ أَنْ دَخَلَ فِي الصَّلَاةِ وَأَوْقَعَ بَعْضَ صِلَاتِهِ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ، وَقَدْ صَحَّتْ صَلَاتُهُ حَيْثُ بَنَى عَلَى الْجُزْءِ الَّذِي سَبَقَ أَنْ أَوْقَعَهُ عَنِ الْيَسَارِ ; لِضَرُورَةِ الْجَهْلِ بِالْمَوْقِفِ.
Fakat namaza girip namazının bir kısmını o mevkide kıldıktan sonra bunu yaptı; durulacak yeri bilmeme zaruretinden dolayı sol tarafta kıldığı kısım üzerine bina ettiğinden namazı sahih olmuştur.
وَبَقِيَتْ جِهَةُ الْإِمَامِ ; فَلَيْسَتْ بِجِهَةِ مَوْقِفٍ، وَلَكِنْ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَلِلزَّحْمَةِ لَمْ يَكُنْ مِنَ التَّقَدُّمِ عَلَى الْإِمَامِ بُدٌّ، فَجَازَتْ أَوْ فَصَحَّتْ لِلضَّرُورَةِ، كَمَا صَحَّتْ عَنْ يَسَارِهِ ﷺ. - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ -.
Geriye imamın ön tarafı kalmaktadır; orası durulacak bir mevki değildir, lâkin zaruret anında ve izdiham sebebiyle imamın önüne geçmekten başka çare kalmadığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in solunda [kılınan kısmın] sahih olduğu gibi, zaruretten ötürü caiz veya sahih olur. -Allah Teâlâ en iyisini bilir-.
وَيُقَوِّي هَذَا الِاسْتِدْلَالَ: أَنَّهُ لَوْ جَاءَ شَخْصٌ إِلَى الْجَمَاعَةِ وَلَمْ يَجِدْ لَهُ مَكَانًا إِلَّا بِجِوَارِ
Bu istidlali şu husus da kuvvetlendirmektedir: Bir kimse cemaate gelse ve sadece imamın yanı başında
الْإِمَامِ، فَإِنَّهُ يَقِفُ عَنْ يَمِينِهِ بِجِوَارِهِ، كَمَا لَوْ كَانَ مُنْفَرِدًا مَعَ وُجُودِ الصُّفُوفِ الْعَدِيدَةِ. وَلَكِنْ صَحَّ وُقُوفُهُ لِلضَّرُورَةِ.
yer bulabilse, arkada çok sayıda saf bulunmasına rağmen tıpkı tek başına cemaat oluyormuş gibi onun sağ yanı başında durur. Zaruretten ötürü bu duruşu sahih olmuştur.
الْمَبْحَثُ السَّابِعُ.
YEDİNCİ BAHİS.
مَوْضُوعُ الْأَرْبَعِينَ صَلَاةً، وَهُوَ مِنْ جِهَةٍ خَاصٌّ بِالْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، وَمِنْ جِهَةٍ عَامٌّ فِي كُلِّ مَسْجِدٍ، وَلَكِنْ لَا بِأَرْبَعِينَ صَلَاةً بَلْ بِأَرْبَعِينَ يَوْمًا. أَمَّا مَا يَخُصُّ الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ، فَقَدْ جَاءَ فِي حَدِيثِ أَنَسٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ صَلَّى فِي مَسْجِدِي أَرْبَعِينَ صَلَاةً لَا تَفُوتُهُ صَلَاةٌ ; كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَةٌ وَنَجَاةٌ مِنَ الْعَذَابِ، وَبَرِئَ مِنَ النِّفَاقِ» .
Kırk vakit namaz konusu: Bu, bir yönüyle Mescid-i Nebevî'ye mahsustur, diğer bir yönüyle ise her mescit için geneldir; ancak kırk vakit namaz olarak değil, kırk gün olarak. Mescid-i Nebevî'ye mahsus olan kısma gelince; Enes radıyallâhu anh'ın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadiste vârid olmuştur: «Kim benim mescidimde, hiçbir namazı kaçırmaksızın kırk vakit namaz kılarsa, kendisi için [cehennem] azabından bir berat ve kurtuluş yazılır ve nifaktan berî olur.»
قَالَ الْمُنْذِرِيُّ فِي التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ: رُوَاتُهُ رُوَاةُ الصَّحِيحِ. أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ.
el-Münzirî, et-Terğîb ve't-Terhîb'de şöyle demiştir: Ravileri Sahîh'in ravileridir. Hadisi Ahmed Müsned'inde ve Taberânî el-Evsat'ta tahric etmiştir.
وَفِي مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ: رِجَالُهُ ثِقَاتٌ. وَهُوَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ بِلَفْظِ: «مَنْ صَلَّى أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِي جَمَاعَةٍ، يُدْرِكُ التَّكْبِيرَةَ الْأُولَى، كُتِبَ لَهُ بَرَاءَتَانِ: بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ، وَبَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ» .
Mecmeu'z-Zevâid'de de: «Ricali sikadır (güvenilirdir)» denmiştir. Tirmizî'de ise şu lafızla yer almaktadır: «Kim ilk tekbire yetişerek kırk gün cemaatle namaz kılarsa, kendisi için iki berat yazılır: Ateşten berat ve nifaktan berat.»
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هُوَ مَوْقُوفٌ عَلَى أَنَسٍ، وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ.
Tirmizî şöyle demiştir: Bu Enes'e mevkuf bir rivayettir; onu merfû kılan bir kimse bilmiyorum.
وَقَالَ مُلَّا عَلِيٍّ الْقَارِّيِّ: مِثْلُ هَذَا لَا يُقَالُ بِالرَّأْيِ، وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ النَّاسِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ بِرِوَايَتَيْنِ:
Molla Aliyyü'l-Kārî ise şöyle demiştir: Böyle bir söz re'y (şahsî görüş) ile söylenemez. Bazı kimseler bu hadis hakkında iki rivayet sebebiyle söz söylemişlerdir:
أَمَّا الْأُولَى: فَبِسَبَبِ نُبَيْطِ بْنِ عُمَرَ.
Birincisi: Nübeyt b. Ömer sebebiyledir.
وَأَمَّا الثَّانِيَةُ: فَمِنْ جِهَةِ الرَّفْعِ وَالْوَقْفِ. وَقَدْ تَتَبَّعَ هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالتَّدْقِيقِ فِي السَّنَدِ، وَأَثْبَتَ صِحَّةَ الْأَوَّلِ، وَحُكْمَ الرَّفْعِ لِلثَّانِي. وَقَدْ أَفْرَدَهُمَا الشَّيْخُ حَمَّادٌ الْأَنْصَارِيُّ بِرِسَالَةٍ رَدَّ فِيهَا عَلَى بَعْضِ مَنْ تَكَلَّمَ فِيهِمَا مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ. نُوجِزُ كَلَامَهُ فِي الْآتِي:
İkincisi ise: Ref ve vakf (merfû veya mevkuf oluşu) yönündendir. İlim ehlinden bazıları isnadı inceleyerek bu iki hadisi araştırmış, birincisinin sahihliğini ve ikincisinin de merfû hükmünde olduğunu ispat etmiştir. Şeyh Hammâd el-Ensârî bu iki hadisi müstakil bir risalede ele alarak, son dönemde onlar hakkında söz söyleyen bazı kimselere reddiye vermiştir. Onun sözlerini şöyle özetleyebiliriz:
قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَعْجِيلِ الْمَنْفَعَةِ فِي زَوَائِدِ الْأَرْبَعَةِ: نُبَيْطُ بْنُ عُمَرَ، ذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ، فَاجْتَمَعَ عَلَى تَوْثِيقِ نُبَيْطٍ كُلٌّ مِنَ ابْنِ حِبَّانَ وَالْمُنْذِرِيِّ وَالْبَيْهَقِيِّ وَابْنِ حَجَرٍ، وَلَمْ يُجَرِّحْهُ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّةِ هَذَا الشَّأْنِ. فَمِنْ ثَمَّ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَطْعَنَ وَلَا أَنْ يُضَعِّفَ مَنْ وَثَّقَهُ أَئِمَّةٌ مُعْتَبَرُونَ، وَلَمْ يُخَالِفْهُمْ إِمَامٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْجَرْحِ وَالتَّعْدِيلِ. وَكَفَى مَنْ ذَكَرُوا مِنْ أَئِمَّةِ هَذَا الشَّأْنِ قُدْوَةً.
Hâfız İbn Hacer, Ta'cîlü'l-Menfaa fî Zevâidi'l-Erbaa'da şöyle demiştir: Nübeyt b. Ömer'i İbn Hibbân es-Sikāt'ta zikretmiştir. Böylece İbn Hibbân, Münzirî, Beyhakī ve İbn Hacer'in tamamı Nübeyt'in tevsiki (güvenilirliği) hususunda birleşmişlerdir; bu ilmin imamlarından hiçbiri onu cerh etmemiştir. Dolayısıyla muteber imamların güvenilir saydığı ve cerh-ta'dil imamlarından hiçbirinin onlara muhalefet etmediği bir kimseyi ta'n etmek veya zayıf saymak hiç kimseye caiz değildir. Bu ilmin zikredilen imamları [delil olarak] yeterli birer örnektir.
ذَلِكَ ; وَلَوْ فُرِضَ وَقُدِّرَ جَدَلًا أَنَّهُ فِي السَّنَدِ مَقَالٌ، فَإِنَّ أَئِمَّةَ الْحَدِيثِ لَا يَمْنَعُونَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الْحَدِيثِ حَلَالٌ أَوْ حَرَامٌ أَوْ عَقِيدَةٌ، بَلْ كَانَ بَابُ فَضَائِلِ الْأَعْمَالِ لَا يَمْنَعُونَ الْعَمَلَ بِهِ ; لِأَنَّ بَابَ الْفَضَائِلِ لَا يُشَدَّدُ فِيهِ هَذَا التَّشْدِيدَ.
Kaldı ki; faraza isnadında bir tenkit olduğu varsayılsa bile hadis imamları, hadiste helal, haram veya akide konusu bulunmayıp da fezâil-i a'mâl (amellerin faziletleri) babından olduğunda onunla amel edilmesine engel olmazlar; çünkü faziletler bahsinde bu derece sıkı bir titizlik gösterilmez.
وَنَقَلَ السُّيُوطِيُّ مِثْلَ ذَلِكَ عَنْ أَحْمَدَ، وَابْنِ الْمُبَارَكِ.
Süyûtî de benzer bir yaklaşımı Ahmed ve İbnü'l-Mübârek'ten nakletmiştir.
أَمَّا حَدِيثُ إِدْرَاكِ تَكْبِيرَةِ الْإِحْرَامِ فِي أَيِّ مَسْجِدٍ، فَهَذَا أَعَمُّ مِنْ مَوْضُوعِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ الَّذِي نَتَحَدَّثُ عَنْهُ، وَكُلُّ أَسَانِيدِهِ ضَعِيفَةٌ، وَلَكِنْ قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ: يَنْدَرِجُ ضِمْنَ مَا يُعْمَلُ بِهِ فِي فَضَائِلِ الْأَعْمَالِ. انْتَهَى مُلَخَّصًا.
Herhangi bir mescidde iftitah tekbirine yetişme hadisine gelince; bu, üzerinde konuştuğumuz Mescid-i Nebevî konusundan daha geneldir ve bütün senetleri zayıftır. Ancak Hâfız İbn Hacer şöyle demiştir: Fezâil-i a'mâlde kendisiyle amel edilen rivayetler kapsamına girer. [Özet bitti].
وَهَذَا الْحَثُّ عَلَى أَرْبَعِينَ صَلَاةً فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، لَعَلَّهُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - مِنْ بَابِ التَّعَوُّدِ وَالتَّزَوُّدِ، لِمَا يُكْسِبُهُ ذَلِكَ الْعَمَلُ مِنْ مُدَاوَمَةٍ، وَحِرْصٍ عَلَى أَدَاءِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ فِي الْجَمَاعَةِ، وَاشْتِغَالِهِ الدَّائِمِ بِشَأْنِ الصَّلَاةِ وَحِرْصِهِ عَلَيْهَا، حَتَّى لَا تَفُوتَهُ صَلَاةٌ مِمَّا يُعَلِّقُ قَلْبَهُ بِالْمَسْجِدِ، فَتُصْبِحُ الْجَمَاعَةُ لَهُ مَلَكَةً، وَيُصْبِحُ مُرْتَاحًا لِارْتِيَادِ الْمَسْجِدِ، وَحَرِيصًا عَلَى بَقِيَّةِ الصَّلَوَاتِ فِي بَقِيَّةِ أَيَّامِهِ لَا تَفُوتُهُ الْجَمَاعَةُ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ.
Mescid-i Nebevî'de kırk vakit namaza yönelik bu teşvik; -Allah Teâlâ en iyisini bilir- alışkanlık kazanma ve azık edinme kabîlindendir. Zira bu amel [kişiye] devamlılık, sekiz gün boyunca beş vakit namazı cemaatle kılma gayreti, sürekli namaz işiyle meşgul olma ve hiçbir namazı kaçırmama titizliği kazandırır ki bu da kalbini mescide bağlar. Böylece cemaat onda bir meleke haline gelir, mescide gitmekten huzur duyar ve ömrünün geri kalan günlerinde de mazeret olmaksızın hiçbir cemaati kaçırmamaya özen gösterir.
فَلَوْ كَانَ زَائِرًا وَرَجَعَ إِلَى بِلَادِهِ رَجَعَ بِهَذِهِ الْخَصْلَةِ الْحَمِيدَةِ، وَلَعَلَّ فِي مُضَاعَفَةِ الصَّلَاةِ بِأَلْفٍ تَكُونُ بِمَثَابَةِ الدَّوَاءِ الْمُكَثَّفِ الشَّدِيدِ الْفَعَالِيَةِ، السَّرِيعِ الْفَائِدَةِ، أَكْثَرَ مِمَّا جَاءَ فِي عَامَّةِ الْمَسَاجِدِ بِأَرْبَعِينَ يَوْمًا لَا تَفُوتُهُ تَكْبِيرَةُ الْإِحْرَامِ، إِذِ الْأَرْبَعُونَ صَلَاةً فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ تُعَادِلُ أَرْبَعِينَ أَلْفَ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ، وَهِيَ تُعَادِلُ حَوَالَيْ صَلَوَاتِ اثْنَيْنِ وَعِشْرِينَ سَنَةً.
Şayet ziyaretçi olup memleketine dönse, bu güzel hasletle döner. Namazın bin kata katlanması; genel mescitler için gelen, kırk gün iftitah tekbirini kaçırmama rivayetine kıyasla, tesiri son derece kuvvetli ve faydası pek hızlı, yoğunlaştırılmış bir ilaç mesabesindedir. Zira Mescid-i Nebevî'de kılınan kırk vakit namaz, diğer yerlerdeki kırk bin vakit namaza denktir; bu da yaklaşık yirmi iki yıllık namaza tekabül eder.