Binûn

Cin — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَوْ رَاعَيْنَا أَجْرَ الْجَمَاعَةِ: خَمْسًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً، لَكَانَتْ تُعَادِلُ صَلَاةَ الْمُنْفَرِدِ: خَمْسَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً، أَيْ: فِي الْأَجْرِ وَالثَّوَابِ لَا فِي الْعَدَدِ، أَيْ: كَيْفًا لَا كَمًّا، كَمَا قَدَّمْنَا. وَفَضْلُ اللَّهِ عَظِيمٌ.

Cemaat sevabını da yirmi beş derece olarak hesaba katarsak, tek başına kılınan namazın beş yüz elli yılına denk olurdu; yani daha önce belirttiğimiz gibi sayıca değil, ecir ve sevap bakımından, yani kemiyet değil keyfiyet olarak [böyle olur]. Allah'ın lütfu pek büyüktür.

وَلْيُعْلَمْ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِينَ هُوَ كَمَا أَسْلَفْنَا التَّعَوُّدُ وَالْحِرْصُ عَلَى الْجَمَاعَةِ.

Bilinmelidir ki bu kırk [vakit namaz]dan maksat, daha önce belirttiğimiz üzere alışkanlık kazanmak ve cemaate devam hususunda titizlik göstermektir.

أَمَّا لَوْ رَجَعَ فَتَرَكَ الْجَمَاعَةَ وَتَهَاوَنَ فِي شَأْنِ الصَّلَاةِ، عِيَاذًا بِاللَّهِ، فَإِنَّهَا تَكُونُ غَايَةَ النَّكْسَةِ. نَسْأَلُ اللَّهَ الْعَافِيَةَ، كَمَا نَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْأَرْبَعِينَ صَلَاةً لَا عَلَاقَةَ لَهَا لَا بِالْحَجِّ وَلَا بِالزِّيَارَةِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ ﵀ فِي آدَابِ الزِّيَارَةِ فِي سُورَةِ «الْحُجُرَاتِ» .

Fakat -Allah'a sığınırız- şayet [memleketine] dönüp de cemaati terk eder ve namaz konusunu hafife alırsa, bu tam bir geriye gidiş ve hüsran olur. Allah'tan afiyet dileriz. Yine bildiğimiz gibi, Şeyh'in -rahimehullâh- Hucurât Suresi'nde ziyaret adabı bahsinde daha önce açıkladığı üzere, bu kırk vakit namazın ne hacla ne de [kendi başına] ziyaretle bir ilgisi vardır.

وَأَنَّ الزِّيَارَةَ تَتِمُّ بِصَلَاةِ رَكْعَتَيْ تَحِيَّةِ الْمَسْجِدِ، وَالسَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَى

Ziyaret ise; iki rekât tahiyyetü'l-mescid namazı kılmak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve

صَاحِبَيْهِ - رِضْوَانُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِمْ -، ثُمَّ الدُّعَاءِ لِنَفْسِهِ وَلِلْمُسْلِمِينَ بِالْخَيْرِ، ثُمَّ إِنْ شَاءَ انْصَرَفَ إِلَى أَهْلِهِ، وَإِنْ شَاءَ جَلَسَ مَا تَيَسَّرَ لَهُ. وَبِاللَّهِ تَعَالَى التَّوْفِيقُ.

iki arkadaşına -Allah Teâlâ'nın rızası bizim ve onların üzerine olsun- selam vermek, ardından kendisi ve Müslümanlar için hayır duada bulunmakla tamamlanır. Sonra dilerse ailesinin yanına döner, dilerse imkânı ölçüsünde oturup bekler. Muvaffakiyet Allah Teâlâ'dandır.

مَبْحَثُ السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Selam Vermek ile İlgili Bahis

تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - بَيَانُ جَانِبٍ مِنْ جَوَانِبِ السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ [٤٩ \ ٢] فِي التَّحْذِيرِ مِنْ مُبْطِلَاتِ الْأَعْمَالِ وَبَيَانِ مَا هُوَ حَقٌّ لِلَّهِ فَلَا يُصْرَفُ لِغَيْرِهِ، وَمَا هُوَ حَقٌّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا يُتَجَاوَزُ بِهِ.

Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun-, amelleri boşa çıkaran şeylerden sakındırma, Allah'a ait olup başkasına sarf edilemeyecek hakları ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkı olup haddi aşılmaması gereken hususları beyan ederken; Allah Teâlâ'nın { أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ } “Farkında olmadan amellerinizin boşa gitmesi [tehlikesiyle karşılaşırsınız]” [Hucurât 49/2] kavlini tefsir ederken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermenin bir yönünü açıklamıştı.

وَقَدْ يَجُرُّ الْحَدِيثُ عَنِ السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَفَضْلِهِ وَفَضِيلَتِهِ إِلَى مَوْضُوعِ شَدِّ الرِّحَالِ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَإِلَى السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermekten, onun fazlı ve faziletinden bahsetmek; [sözü] mescide ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermeye yolculuk yapma (şedd-i rihâl) konusuna getirebilir.

شَدُّ الرِّحَالِ إِلَى الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ لِلسَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Selam Vermek İçin Mescid-i Nebevî'ye Yolculuk Yapmak (Şedd-i Rihâl)

وَمِمَّا اخْتُصَّ بِهِ الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ، بَلْ وَمِنْ أَهَمِّ خَصَائِصِهِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ دَاخِلِ هَذَا الْمَسْجِدِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا.

Mescid-i Nebevî'ye mahsus kılınan özelliklerden, hatta namazdan sonra en önemli hususiyetlerinden biri; geçmişte ve günümüzde bu mescidin içinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermektir.

كَمَا جَاءَ فِي الصَّحِيحِ: «مَا مِنْ أَحَدٍ يُسَلِّمُ عَلَيَّ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ رُوحِي، فَأَرُدُّ ﵇» وَمُجْمِعُونَ أَنَّ ذَلِكَ يَحْصُلُ لِمَنْ سَلَّمَ عَلَيْهِ ﷺ مِنْ قَرِيبٍ، وَمَا كَانَ هَذَا السَّلَامُ يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ إِلَّا مِنَ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ، سَوَاءٌ قَبْلَ أَوْ بَعْدَ إِدْخَالِ الْحُجْرَةِ فِي الْمَسْجِدِ.

Nitekim Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: “Bana selam veren hiç kimse yoktur ki, selamını almam için Allah ruhumu bana iade etmesin.” İlim ehli, bu durumun sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakından selam veren kimse için gerçekleştiğinde icmâ etmişlerdir. Bu selam da -ister [Hücre-i Saadet] mescide dâhil edilmeden önce olsun ister sonra olsun- hiçbir zaman Mescid-i Nebevî'nin haricinden yapılmamıştır.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَوَّلَ آدَابِ الزِّيَارَةِ وَالسَّلَامِ عَلَيْهِ ﷺ، الْبَدْءُ بِصَلَاةِ رَكْعَتَيْنِ تَحِيَّةَ الْمَسْجِدِ، وَبَعْدَ السَّلَامِ يَنْصَرِفُ عَنِ الْمُوَاجَهَةِ، وَيَدْعُو مَا شَاءَ وَهُوَ فِي أَيِّ مَكَانٍ مِنَ الْمَسْجِدِ.

Bilindiği üzere, ziyaretin ve sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermenin ilk adabı, iki rekât tahiyyetü'l-mescid namazı kılmakla başlamaktır. Selamdan sonra ise kabre yönelmekten dönüp mescidin dilediği yerinde istediği şekilde dua eder.

وَهُنَا مَسْأَلَةٌ طَالَمَا أُثِيرَ النِّزَاعُ فِيهَا: وَهِيَ شَدُّ الرِّحَالِ لِلسَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Burada öteden beri tartışma konusu yapılan bir mesele vardır: O da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermek için yolculuğa çıkmaktır (şedd-i rihâl).

وَهِيَ إِنْ كَانَ مَحَلُّهَا مَبْحَثَ الزِّيَارَةِ وَأَحْكَامِهَا وَآدَابِهَا، إِلَّا أَنَّنَا نَسُوقُ مُوجَزًا عَنْهَا بِمُنَاسَبَةِ حَدِيثِ شَدِّ الرِّحَالِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى الْهِدَايَةَ وَالتَّوْفِيقَ.

Bu konunun asıl yeri ziyaret, hükümleri ve adabı bahsi olmakla birlikte; yolculuğa çıkma (şedd-i rihâl) hadisi münasebetiyle bundan kısaca bahsedeceğiz. Allah Teâlâ'dan hidayet ve muvaffakiyet dileriz.

مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ أَصْلَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ حَدِيثُ: «لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ» الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهُ ; لِاخْتِلَافِهِمْ فِي تَقْدِيرِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ. وَالْمُرَادُ بِشَدِّ الرِّحَالِ إِلَيْهِ فِي تِلْكَ

Malumdur ki bu meselenin aslı, daha önce zikri geçen “Yolculuk ancak üç mescide yapılır” hadisidir. Zira [âlimler] müstesnâ minh'in (istisnanın yapıldığı genel kavramın) takdiri konusunda ve bu

الْمَسَاجِدِ، أَهُوَ خُصُوصُ الصَّلَاةِ أَمْ لِلصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا؟ .

mescitlere yolculuk yapmaktan maksadın yalnızca namaz mı yoksa namaz ve diğer ameller mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.

وَلِنَتَصَوَّرَ حَقِيقَةَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يَنْبَغِي أَنْ نَعْلَمَ أَوَّلًا: أَنَّ الْبَحْثَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لَهُ ثَلَاثُ حَالَاتٍ:

Bu meselenin hakikatini zihnimizde canlandırabilmemiz için öncelikle bilinmelidir ki, bu meseledeki inceleme üç durum arz eder:

الْأُولَى: شَدُّ الرِّحَالِ إِلَى الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ لِلزِّيَارَةِ. وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.

Birincisi: Ziyaret maksadıyla Mescid-i Nebevî'ye yolculuğa çıkmaktır; bu hususta icmâ vardır.

الثَّانِيَةُ: زِيَارَةُ الرَّسُولِ ﷺ وَالسَّلَامُ عَلَيْهِ مِنْ قَرِيبٍ بِدُونِ شَدِّ الرِّحَالِ، وَهَذَا أَيْضًا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.

İkincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ziyaret etmek ve [uzak mesafeden] yolculuk yapmaksızın yakından selam vermektir; bu hususta da icmâ vardır.

الثَّالِثَةُ: شَدُّ الرِّحَالِ لِلزِّيَارَةِ فَقَطْ. وَهَذِهِ الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ هِيَ مَحَلُّ الْبَحْثِ عِنْدَهُمْ، وَمَثَارُ النِّقَاشِ السَّابِقِ.

Üçüncüsü: Yalnızca ziyaret amacıyla yolculuğa çıkmaktır. İşte ilim adamları nezdinde inceleme konusu olan ve önceki tartışmaların odak noktasını teşkil eden üçüncü durum budur.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي عَلَى حَدِيثِ شَدِّ الرِّحَالِ: قَالَ الْكِرْمَانِيُّ: وَقَدْ وَقَعَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي عَصْرِنَا فِي الْبِلَادِ الشَّامِيَّةِ مُنَاظَرَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَصُنِّفَتْ فِيهَا مَسَائِلُ مِنَ الطَّرَفَيْنِ.

İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de yolculuğa çıkma hadisini açıklarken şöyle demiştir: Kirmânî dedi ki: Bizim asrımızda Şam diyarında bu meselede pek çok münazara vuku bulmuş ve her iki tarafça bu hususta risaleler telif edilmiştir.

قُلْتُ: - أَيِ: ابْنُ حَجَرٍ - يُشِيرُ إِلَى مَا رَدَّ بِهِ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ السُّبْكِيُّ وَغَيْرُهُ عَلَى تَقِيِّ الدِّينِ بْنِ تَيْمِيَةَ، وَمَا انْتَصَرَ بِهِ الْحَافِظُ: شَمْسُ الدِّينِ بْنُ عَبْدِ الْهَادِي وَغَيْرُهُ لِابْنِ تَيْمِيَةَ، وَهِيَ مَشْهُورَةٌ فِي بِلَادِنَا. اهـ. وَهَذَا يُعْطِينَا مَدَى الْخِلَافِ فِيهَا وَتَارِيخِهِ.

Ben derim ki: -yani İbn Hacer- [Kirmânî], Şeyh Takiyyüddîn es-Sübkî ve başkalarının Takiyyüddîn İbn Teymiyye'ye verdikleri reddiyelere ve Hâfız Şemsüddîn İbn Abdilhâdî ile başkalarının İbn Teymiyye'yi savundukları eserlere işaret etmektedir; bu tartışma memleketimizde meşhurdur. [İbn Hacer'in sözü bitti]. Bu açıklama bize meselenin ihtilaf boyutunu ve tarihî arka planını göstermektedir.

وَقَدْ أَشَارَ ابْنُ حَجَرٍ إِلَى مُجْمَلِ الْقَوْلِ فِيهَا بِقَوْلِهِ: إِنَّ الْجُمْهُورَ أَجَازُوا بِالْإِجْمَاعِ شَدَّ الرِّحَالِ لِزِيَارَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَإِنَّ حَدِيثَ: «لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ» إِنَّمَا يُقْصَدُ بِهِ خُصُوصُ الصَّلَاةِ، وَلَيْسَ مَكَانٌ أَوْلَى مِنْ مَكَانٍ بِالصَّلَاةِ تُشَدُّ لَهُ الرِّحَالُ إِلَّا الْمَسَاجِدُ الثَّلَاثَةُ ; لِمَا خُصَّتْ مِنْ فَضِيلَةِ مُضَاعَفَةِ الصَّلَاةِ فِيهَا.

İbn Hacer bu konudaki genel görüşe şöyle işaret etmiştir: Cumhur, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ziyaret etmek için yolculuğa çıkmayı ittifakla caiz görmüştür. Onlara göre “Yolculuk yapılmaz” hadisiyle sadece namaz kastedilmektedir. İçinde kılınan namazın katlanması faziletiyle hususi kılınan bu üç mescit dışında, namaz kılmak için yolculuğa çıkılmaya layık başka bir mekân yoktur.

تَقِيُّ الدِّينِ جَعَلَ مَوْضُوعَ النَّهْيِ عَنْ شَدِّ الرِّحَالِ عَامًّا لِلصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا. وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِاتِّفَاقِ الْأُمَّةِ عَلَى جَوَازِ شَدِّ الرِّحَالِ لِأَيِّ مَكَانٍ ; لِعِدَّةِ أُمُورٍ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Takiyyüddîn [İbn Teymiyye] ise yolculuğa çıkma yasağının konusunu namaz ve diğer ameller için genel kılmıştır. Ancak ümmetin malum olduğu üzere pek çok maksatla herhangi bir mekâna yolculuğa çıkmanın caiz olduğu hususundaki ittifakı sebebiyle kendisine itiraz edilmiştir.

وَمِمَّا اسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى عَدَمِ شَدِّ الرِّحَالِ لِمُجَرَّدِ الزِّيَارَةِ، مَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ: كَرَاهِيَةُ أَنْ يُقَالَ: زُرْتُ قَبْرَ النَّبِيِّ ﷺ.

Sırf ziyaret için yolculuğa çıkılmayacağına dair delil getirilen hususlardan biri de Mâlik'ten rivayet edilen; “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrini ziyaret ettim” denilmesini mekruh görmesidir.

وَأُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ: بِأَنَّ كَرَاهِيَةَ مَالِكٍ لِلَّفْظِ فَقَطْ تَأَدُّبًا لَا أَنَّهُ كَرِهَ أَصْلَ الزِّيَارَةِ، فَإِنَّهَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ، وَأَجَلِّ الْقُرُبَاتِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى ذِي الْجَلَالِ، وَأَنَّ مَشْرُوعِيَّتَهَا مَحَلُّ إِجْمَاعٍ

Buna şöyle cevap verilmiştir: Mâlik'in mekruh görmesi, ziyaretin aslından dolayı değil, yalnızca edep gereği bu lafzın kullanılmasından ötürüdür. Çünkü ziyaret en faziletli amellerden ve Celâl sahibi [Allah]'a ulaştıran en yüce kurbetlerdendir (yakınlaştırıcı ibadetlerdendir); onun meşruiyeti ise

بِلَا نِزَاعٍ. وَاللَّهُ الْهَادِي إِلَى الصَّوَابِ. اهـ.

tartışmasız bir icmâ konusudur. Doğruya ulaştıran Allah'tır. [İbn Hacer'in sözü bitti].

وَلَعَلَّ مَذْهَبَ الْبُخَارِيِّ حَسَبَ صَنِيعِهِ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ ; لِأَنَّهُ أَتَى فِي نَفْسِ الْبَابِ، بَعْدَ حَدِيثِ شَدِّ الرِّحَالِ مُبَاشَرَةً بِحَدِيثِ: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ» ، مِمَّا يُشْعِرُ بِأَنَّهُ قَصَدَ بَيَانَ مُوجِبِ شَدِّ الرِّحَالِ هُوَ فَضِيلَةُ الصَّلَاةِ، فَيَكُونُ النَّهْيُ عَنْ شَدِّ الرِّحَالِ مُخْتَصًّا بِالْمَسَاجِدِ، وَلِأَجْلِ الصَّلَاةِ إِلَّا فِي تِلْكَ الْمَسَاجِدِ الثَّلَاثَةِ ; لِاخْتِصَاصِهَا بِمُضَاعَفَةِ الصَّلَاةِ فِيهَا دُونَ غَيْرِهَا مِنْ بَقِيَّةِ الْمَسَاجِدِ وَالْأَمَاكِنِ الْأُخْرَى.

Buhârî'nin benimsediği tutumdan anlaşıldığı kadarıyla onun mezhebi de cumhurun mezhebidir; zira o aynı bâbda, yolculuğa çıkma hadisinin hemen ardından: “Benim şu mescidimde kılınan bir namaz, diğer yerlerdeki bin namazdan daha hayırlıdır” hadisini getirmiştir. Bu da onun, yolculuğa çıkmayı gerektiren sebebin namazın fazileti olduğunu beyan etmek istediğini ihsas ettirir. Dolayısıyla yolculuğa çıkma yasağı; diğer mescitlerden ve mekânlardan farklı olarak namazın katlanması faziletine sahip olmaları sebebiyle, yalnızca mescitlere ve namaz kılmak gayesiyle bu üç mescit dışındakilere mahsustur.

وَقَدْ نَاقَشَ ابْنُ حَجَرٍ لَفْظَ الْحَدِيثِ، وَرَجَّحَ هَذَا الْمَذْهَبَ حَيْثُ قَالَ:

İbn Hacer hadisin lafzını tahlil etmiş ve şu sözleriyle bu görüşü tercih etmiştir:

قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: قَوْلُهُ: «إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ» الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ مَحْذُوفٌ. فَإِمَّا أَنْ يُقَدَّرَ عَامًّا فَيَصِيرَ لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَى مَكَانٍ فِي أَيِّ أَمْرٍ كَانَ إِلَّا إِلَى الثَّلَاثَةِ. أَوْ أَخَصَّ مِنْ ذَلِكَ. لَا سَبِيلَ إِلَى الْأَوَّلِ لِإِفْضَائِهِ إِلَى سَدِّ بَابِ السَّفَرِ لِلتِّجَارَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَطَلَبِ الْعِلْمِ وَغَيْرِهَا، فَتَعَيَّنَ الثَّانِي.

Muhakkik âlimlerden bazıları şöyle demiştir: “Üç mescit müstesna” ifadesinde müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan mefhum) hazfedilmiştir. Bu mefhum ya genel olarak takdir edilecek ve mana “Üç mescit müstesna, hiçbir iş için hiçbir mekâna yolculuk yapılmaz” şeklinde olacaktır; ya da bundan daha özel takdir edilecektir. Birinci şıkkı benimsemeye imkân yoktur; zira bu, ticaret, sıla-i rahim, ilim talebi ve benzeri sebeplerle yapılan yolculuk kapısını kapatmaya yol açar; bu durumda ikinci şık zorunlu hale gelir.

وَالْأَوْلَى: أَنْ يُقَدَّرَ مَا هُوَ أَكْثَرُ مُنَاسَبَةً، وَهُوَ لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَى مَسْجِدٍ لِلصَّلَاةِ فِيهِ إِلَّا إِلَى الثَّلَاثَةِ. فَيَبْطُلُ بِذَلِكَ قَوْلُ: مَنْ مَنَعَ شَدَّ الرِّحَالِ إِلَى زِيَارَةِ قَبْرِهِ الشَّرِيفِ ﷺ. وَغَيْرِهِ مِنْ قُبُورِ الصَّالِحِينَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

En uygun olanı ise maksada en muvafık şekilde takdir yapmaktır; o da: “Üç mescit müstesna, namaz kılmak amacıyla hiçbir mescide yolculuk yapılmaz” şeklindedir. Böylece [Peygamberimiz] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefli kabrini ve diğer salih zatların kabirlerini ziyaret etmek için yolculuğa çıkmayı meneden kimsenin sözü geçersiz kalır. Doğrusunu Allah bilir.

وَقَالَ السُّبْكِيُّ الْكَبِيرُ: لَيْسَ فِي الْأَرْضِ بُقْعَةٌ تُفَضَّلُ لِذَاتِهَا حَتَّى تُشَدَّ إِلَيْهَا الرِّحَالُ غَيْرَ الْبِلَادِ الثَّلَاثَةِ. وَمُرَادِي بِالْفَضْلِ: مَا شَهِدَ الشَّرْعُ بِاعْتِبَارِهِ، وَرَتَّبَ عَلَيْهِ حُكْمًا شَرْعِيًّا. أَمَّا غَيْرُهَا مِنَ الْبِلَادِ، فَلَا تُشَدُّ إِلَيْهَا لِذَاتِهَا، بَلْ لِزِيَارَةٍ أَوْ جِهَادٍ أَوْ عِلْمٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ أَوِ الْمُبَاحَاتِ.

Büyük Sübkî [Takiyyüddîn] şöyle demiştir: Yeryüzünde bu üç beldeden başka, bizzat kendisi sebebiyle yolculuk yapılacak derecede zatı itibarıyla üstün kılınmış hiçbir yer yoktur. Faziletten kastım; şeriatın muteber saydığına tanıklık ettiği ve üzerine şer'î bir hüküm bina ettiği fazilettir. Bu üç beldenin dışındakilere ise bizzat o mekân için değil; ziyaret, cihat, ilim veya benzeri mendup yahut mubah maksatlar için yolculuk yapılır.

قَالَ: وَقَدِ الْتَبَسَ ذَلِكَ عَلَى بَعْضِهِمْ، فَزَعَمَ أَنَّ شَدَّ الرِّحَالِ إِلَى الزِّيَارَةِ لِمَنْ فِي غَيْرِ الثَّلَاثَةِ دَاخِلٌ فِي الْمَنْعِ وَهُوَ خَطَأٌ ; لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ. فَمَعْنَى الْحَدِيثِ: لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَى مَسْجِدٍ مِنَ الْمَسَاجِدِ أَوْ إِلَى مَكَانٍ مِنَ الْأَمْكِنَةِ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْمَكَانِ، إِلَّا إِلَى الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَشَدُّ الرِّحَالِ إِلَى زِيَارَةٍ أَوْ طَلَبٍ لَيْسَ إِلَى الْمَكَانِ، بَلْ إِلَى مَنْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ.

Sözlerine şöyle devam etmiştir: Bu husus bazılarına kapalı kalmış ve bu üç mescit dışındakilerde bulunan birini ziyaret etmek için yolculuğa çıkmanın da yasak kapsamına girdiğini zannetmişlerdir; bu ise bir hatadır. Çünkü istisna ancak müstesnâ minhin cinsinden olur. Dolayısıyla hadisin manası şudur: “Zikredilen bu üç mescit müstesna; sırf o mekân için hiçbir mescide veya hiçbir mekâna yolculuk yapılmaz.” Ziyaret veya bir talep amacıyla yapılan yolculuk ise mekânın bizzat kendisine değil, o mekânda bulunan kimseye yöneliktir. Doğrusunu Allah bilir. [Sözü bitti].

وَبِتَأَمُّلِ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ، نَجِدُهُ يَتَضَمَّنُ إِجْرَاءَ مُعَادَلَةٍ عَلَى نَصِّ الْحَدِيثِ بِأَنَّ لَهُ حَالَتَيْنِ فَقَطْ:

İbn Hacer'in sözleri incelendiğinde, hadis metninin tahlilinde meselenin yalnızca iki durum içerdiği görülür:

الْأُولَى: أَنْ يُقَالَ: لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى الْمَسَاجِدِ الثَّلَاثَةِ لِخُصُوصِ الصَّلَاةِ، وَلَا تُشَدُّ لِغَيْرِهَا مِنَ الْأَمَاكِنِ لِأَجْلِ الصَّلَاةِ، فَيَكُونُ النَّهْيُ مُنْصَبًّا عَلَى شَدِّ الرِّحَالِ لِأَيِّ مَكَانٍ سِوَى الْمَسَاجِدِ الثَّلَاثَةِ ; مِنْ أَجْلِ أَنْ يُصَلِّيَ فِيمَا عَدَاهَا. فَيَبْقَى غَيْرُ الصَّلَاةِ خَارِجًا عَنِ النَّهْيِ ; فَتُشَدُّ لَهُ الرِّحَالُ لِأَيِّ مَكَانٍ كَانَ.

Birincisi: Sırf namaz kılmak maksadıyla ancak üç mescide yolculuk yapılabileceği, namaz amacıyla bunların dışındaki mekânlara yolculuk yapılamayacağı söylenir. Bu takdirde yasak; bu üç mescit haricindeki herhangi bir mekâna, sadece orada namaz kılmak gayesiyle yolculuğa çıkmaya hasredilmiş olur. Böylece namaz dışındaki maksatlar yasağın dışında kalır ve herhangi bir mekâna bunlar için yolculuk yapılabilir.

وَغَيْرُ الصَّلَاةِ يَشْمَلُ: طَلَبَ الْعِلْمِ، وَالتِّجَارَةَ، وَالنُّزْهَةَ، وَالِاعْتِبَارَ، وَالْجِهَادَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَالنُّصُوصُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ مُتَضَافِرَةٌ.

Namaz dışındaki maksatlar ise; ilim talebi, ticaret, dinlenme/gezi, ibret alma, cihat ve benzeri hususları kapsar ve bütün bunlara dair naslar pek çoktur.

فَفِي طَلَبِ الْعِلْمِ مَا قَدَّمْنَا مِنْ نُصُوصٍ، وَقَدْ رَحَلَ نَبِيُّ اللَّهِ مُوسَى إِلَى الْخَضِرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا، إِلَى قَوْلِهِ: لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا، إِلَى قَوْلِهِ: قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا [١٨ \ ٦٠ - ٦٦] .

İlim talebi hususunda daha önce aktardığımız naslar mevcuttur; nitekim Allah'ın nebisi Mûsâ da Hızır'a yolculuk yapmıştı. Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: { وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا } [Kehf 18/60] ayetinden { لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } [Kehf 18/62] ve { قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا } “Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı?' dedi” [Kehf 18/66] ayetine kadar [bu durum anlatılmaktadır].

وَفِي السَّفَرِ لِلتِّجَارَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [٧٣ \ ٢٠] . وَقَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ [٦٧ \ ١٥] ، وَغَيْرُهَا كَثِيرَةٌ.

Ticaret için yolculuk konusunda Allah Teâlâ'nın şu kavli vardır: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı da Allah'ın lütfundan [rızık] aramak üzere yeryüzünde yolculuk yaparlar” [Müzzemmil 73/20]. Yine O'nun şu kavli de vardır: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } “Yeryüzünü sizin için boyun eğdiren O'dur; o halde onun omuzlarında (yollarında) yürüyün ve O'nun rızkından yiyin” [Mülk 67/15] ve benzeri pek çok ayet mevcuttur.

وَالسَّفَرُ لِلْعِبْرَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا [٢٧ \ ٦٩] .

İbret almak için yolculuk konusunda ise Allah Teâlâ'nın şu kavli vardır: { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da bakın” [Neml 27/69].

وَقَوْلُهُ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٦ - ١٣٨] .

Ve şu kavlidir: { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Sonra diğerlerini helak ettik. Şüphesiz sizler sabahleyin ve geceleyin onların [yurtlarının] üzerinden geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” [Sâffât 37/136-138].

وَقَوْلُهُ: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [٢٢ \ ٤٥ - ٤٦] .

Yine şu kavlidir: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Nice memleketler vardı ki, zulmediyorken onları helak ettik; şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş, [ıssız kalmış] ve nice terk edilmiş kuyular, nice muhkem köşkler [bomboş kalmıştır]. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendileriyle akledecekleri kalpleri veya kendileriyle işitecekleri kulakları olsun? Gerçek şu ki gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur” [Hac 22/45-46].

فَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ بِالسَّيْرِ ; لِيَعْقِلُوا بِقُلُوبِهِمْ حَالَةَ تِلْكَ الْقُرَى الْخَاوِيَةِ لِيَتَّعِظُوا بِأَحْوَالِ أَهْلِهَا.

Allah kullarına, o ıssız kalmış beldelerin durumunu kalpleriyle idrak etmeleri ve ahalisinin hallerinden ibret almaları için yeryüzünde gezmeyi emretmiştir.

فَهَذِهِ نُصُوصُ جَوَازِ السَّفَرِ لِعِدَّةِ أُمُورٍ، فَيَكُونُ مِنْ ضِمْنِهَا السَّفَرُ لِزِيَارَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَالسَّلَامِ عَلَيْهِ. حَيْثُ إِنَّ السَّلَامَ عَلَيْهِ ﷺ مِنَ الْأُمُورِ الْمَشْرُوعَةِ بِلَا نِزَاعٍ، وَالْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ عَامًّا لِجَمِيعِ الْأَمَاكِنِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ ; فَلَا تُشَدُّ الرِّحَالُ قَطُّ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ الْمَسَاجِدِ وَبُلْدَانِهَا الثَّلَاثَةِ. وَلَكِنْ لَا لِخُصُوصِ الصَّلَاةِ فَقَطْ، بَلْ لِكُلِّ شَيْءٍ مَشْرُوعٍ بِأَصْلِهِ مِمَّا قَدَّمْنَا أَنْوَاعَهُ مِنْ طَلَبِ الْعِلْمِ وَالتِّجَارَةِ وَالْعِظَةِ وَالنُّزْهَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ: كَصَوْمٍ، وَاعْتِكَافٍ، وَمُجَاوَرَةٍ، وَحَجٍّ، وَعُمْرَةٍ، وَصِلَةِ رَحِمٍ، وَمُشَاهَدَةِ مَعَالِمَ تَارِيخِيَّةٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

İşte bunlar çeşitli gerekçelerle yolculuk yapmanın caiz olduğuna dair naslardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ziyaret etmek ve ona selam vermek amacıyla yolculuğa çıkmak da bu kapsama girer; zira sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermek tartışmasız meşru olan hususlardandır. İkinci durum ise: Yasağın bütün maksatlar hususunda bütün mekânlar için genel olmasıdır; bu takdirde üç mescit ve bu üç mescidin bulunduğu beldeler dışında hiçbir yere asla yolculuk yapılmaz. Ancak bu sadece namaza has kılınmaz; bilakis aslen meşru olan her şey için geçerli olur ki türlerini daha önce zikrettiğimiz ilim talebi, ticaret, ibret alma, dinlenme/gezi gibi hususlar ile oruç, itikâf, mücâveret (mukaddes beldede ikamet), hac, umre, sıla-i rahim ve tarihî eserleri müşahede etme gibi ameller de bu kabildendir.

وَمِنْ هَذَا كُلِّهِ السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِذَا شَدَّ الرِّحَالَ إِلَى الْمَدِينَةِ لِكُلِّ شَيْءٍ كَانَ مِنْهَا الزِّيَارَةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَا مُعَارَضَةَ عَلَى حَالَةٍ مِنَ الْحَالَتَيْنِ، وَلَا يَتَعَارَضُ مَعَهُمَا الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ، عَلَى أَيِّ تَقْدِيرٍ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ.

Bütün bunlardan biri de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermektir. Dolayısıyla kişi Medine'ye meşru olan herhangi bir maksat için yolculuk yaptığında, ziyaret ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermek de bunun kapsamında yer alır. Her iki duruma göre de ortada bir çelişki olmadığı gibi; zikredilen hadiste müstesnâ minh nasıl takdir edilirse edilsin, hadis bu durumlarla da asla çelişmez.

وُجْهَةُ نَظَرٍ.

Bir Bakış Açısı

وَبِالتَّحْقِيقِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَإِثَارَةِ النِّزَاعِ فِيهَا، يَظْهَرُ أَنَّ النِّزَاعَ وَالْجِدَالَ فِيهَا أَكْثَرُ مِمَّا كَانَتْ تَحْتَمِلُ، وَهُوَ إِلَى الشَّكْلِيِّ أَقْرَبُ مِنْهُ إِلَى الْحَقِيقِيِّ. وَلَا وُجُودَ لَهُ عَمَلِيًّا.

Bu mesele ve etrafındaki tartışmalar etraflıca tahkik edildiğinde; yapılan münakaşa ve cidâlin konunun kaldırabileceğinden çok daha fazla olduğu, hakiki olmaktan ziyade şeklî bir mahiyet arz ettiği ve pratikte hiçbir karşılığının bulunmadığı görülür.

وَتَحْقِيقُ ذَلِكَ كَالْآتِي: وَهُوَ مَا دَامُوا مُتَّفِقِينَ عَلَى شَدِّ الرِّحَالِ لِلْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ لِلسَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمُتَّفِقُونَ عَلَى السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِدُونِ شَدِّ الرِّحَالِ ; فَلَنْ يَتَأَتَّى لِإِنْسَانٍ أَنْ يَشُدَّ الرِّحَالَ لِلسَّلَامِ دُونَ الْمَسْجِدِ، وَلَا يَخْطُرُ ذَلِكَ عَلَى بَالِ إِنْسَانٍ، وَكَذَلِكَ شَدُّ الرَّحْلِ لِلصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ دُونَ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَنْ يَخْطُرَ عَلَى بَالِ إِنْسَانٍ. وَعَلَيْهِ فَلَا انْفِكَاكَ لِأَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ ; لِأَنَّ الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ مَا هُوَ إِلَّا بَيْتُهُ ﷺ، وَهَلْ بَيْتُهُ إِلَّا جُزْءٌ مِنَ الْمَسْجِدِ كَمَا فِي حَدِيثِ الرَّوْضَةِ: «مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ» .

Bunun tahkiki şöyledir: Mademki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermek için Mescid-i Nebevî'ye yolculuk yapılması konusunda ittifak etmişlerdir ve [uzak mesafeden] yolculuğa çıkmaksızın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verme hususunda da müttefiktirler; o halde bir insanın mescidi hesaba katmaksızın sadece selam vermek için yolculuğa çıkması düşünülemez ve hiçbir insanın aklına böyle bir şey gelmez. Aynı şekilde Mescid-i Nebevî'de namaz kılmak için yolculuk edip de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermemek de kimsenin aklından geçmez. Binaenaleyh bu iki husus birbirinden ayrılamaz; zira Mescid-i Nebevî, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) evinden başka bir yer değildir. Ravza hadisinde belirtildiği gibi: “Evimle minberimin arası cennet bahçelerinden bir bahçedir.” Ev, mescidin bir cüzünden başka bir şey midir?

فَهَذَا قُوَّةُ رَبْطٍ بَيْنَ بَيْتِهِ وَمِنْبَرِهِ فِي مَسْجِدِهِ.

İşte bu [ifade], onun mescidindeki evi ile minberi arasındaki kuvvetli bağı göstermektedir.

وَمِنْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى: هَلْ يُسَلِّمُ أَحَدٌ عَلَيْهِ ﷺ مِنْ قَرِيبٍ، لِيَنَالَ فَضْلَ رَدِّ السَّلَامِ عَلَيْهِ مِنْهُ ﷺ، إِلَّا إِذَا كَانَ سَلَامُهُ عَنْ قُرْبٍ وَمِنَ الْمَسْجِدِ نَفْسِهِ؟

Diğer taraftan; selamının bizzat onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) tarafından alınması faziletine nail olmak için bir kimsenin ona yakından selam vermesi, ancak selamın yakından ve bizzat mescidin içinden yapılmasıyla mümkün değil midir?

وَهَلْ تَكُونُ الزِّيَارَةُ سُنِّيَّةً إِلَّا إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَصَلَّى أَوَّلًا تَحِيَّةَ الْمَسْجِدِ؟

Ziyaret de ancak mescide girip önce tahiyyetü'l-mescid namazı kılındığında sünnete uygun bir ziyaret haline gelmez mi?

وَبِهَذَا ; فَلَا انْفِكَاكَ لِشَدِّ الرَّحْلِ إِلَى الْمَسْجِدِ عَنْ زِيَارَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَلَا لِزِيَارَتِهِ ﷺ عَنِ الْمَسْجِدِ، فَلَا مُوجِبَ لِهَذَا النِّزَاعِ.

Bu bakımdan, mescide yolculuk yapmanın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i ziyaretten, onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaret etmenin de mescidden ayrılması söz konusu değildir; dolayısıyla bu tartışmaya bir gerek yoktur.

وَهُنَا وُجْهَةُ نَظَرٍ أُخْرَى وَهِيَ: أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «مَا مِنْ أَحَدٍ يُسَلِّمُ عَلَيَّ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ رُوحِي، فَأَرُدَّ ﵇» . فَإِنَّ إِطْلَاقَهُ عَنْ كُلِّ قَيْدٍ مِنْ قُرْبٍ أَوْ بُعْدٍ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ مِنْ حَيْثُ الْمَجِيءُ لِلسَّلَامِ عَلَيْهِ.

Burada diğer bir bakış açısı daha vardır, o da şudur: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bana selam veren hiçbir kimse yoktur ki, selamını almam için Allah ruhumu bana iade etmiş olmasın.” buyruğudur. Bu ifadenin yakınlık veya uzaklık gibi her türlü kayıttan mutlak bırakılması, ona selam vermek için gelme hususunda umum ifade ettiğine delalet eder.

فَيُقَالُ: إِنَّ هَذِهِ فَضِيلَةٌ عَظِيمَةٌ، وَلَا يَتَأَتَّى لِلْبَعِيدِ تَحْصِيلُهَا إِلَّا بِشَدِّ الرِّحَالِ إِلَيْهَا كَوَسِيلَةٍ لِتَحْصِيلِهَا، وَالْوَسِيلَةُ تَأْخُذُ حُكْمَ الْغَايَةِ مِنْ وُجُوبٍ أَوْ نَدْبٍ أَوْ إِبَاحَةٍ، كَالسَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ ; لِأَنَّ أَدَاءَ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ، وَإِعْدَادَ الثِّيَابِ الْجَمِيلَةِ إِلَيْهَا مَثَلًا مَنْدُوبٌ ; لِأَنَّ التَّجَمُّلَ إِلَيْهَا مَنْدُوبٌ، وَمِثْلُهُ إِعْدَادُ الطِّيبِ بِالنِّسْبَةِ لِحُضُورِهَا.

Şöyle denilir: Şüphesiz bu büyük bir fazilettir ve uzakta olan birinin buna nail olması, ancak onu elde etmenin bir vesilesi olarak yolculuğa çıkmasıyla mümkündür. Vesile ise vaciplik, mendupluk veya mubahlık bakımından gayenin hükmünü alır. Nitekim cuma namazına gitmek vaciptir, çünkü cuma namazını kılmak vaciptir; oraya gitmek için güzel elbiseler hazırlamak menduptur, çünkü cuma için süslenmek menduptur; aynı şekilde oraya katılmak için koku sürünmek/hazırlamak da böyledir.

وَقَدْ رَأَيْتُ لِابْنِ تَيْمِيَةَ مُنَاقَشَةَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَلَكِنَّهُ جَاءَ بِأَمْثِلَةٍ قَابِلَةٍ هِيَ لِلنِّقَاشِ، فَقَالَ: لَيْسَ كُلُّ غَايَةٍ مَشْرُوعَةٍ تَكُونُ وَسِيلَتُهَا مَشْرُوعَةً، كَحَجِّ الْمَرْأَةِ وَخُرُوجِهَا إِلَى الْمَسْجِدِ، فَإِنَّ الْأَوَّلَ مَشْرُوطٌ فِيهِ وُجُودُ الْمَحْرَمِ. وَالثَّانِي: مَشْرُوطٌ فِيهِ إِذْنُ الزَّوْجِ.

İbn Teymiyye'nin bu meseleyi tartıştığını gördüm; ancak o da tartışmaya açık misaller getirerek şöyle demiştir: Her meşru gayenin vesilesi meşru olacak diye bir kural yoktur; kadının hacca gitmesi ve mescide çıkması gibi. Zira birincisinde mahremin bulunması, ikincisinde ise kocanın izni şart koşulmuştur.

وَالنِّقَاشُ لَهَا أَنَّ سَفَرَ الْمَرْأَةِ مُطْلَقًا مَمْنُوعٌ إِلَّا مَعَ الْمَحْرَمِ، سَوَاءٌ كَانَ لِهَذَا الْمَسْجِدِ وَلِلْحَجِّ أَوْ لِغَيْرِهِ.

Buna karşı yapılacak tartışma [itiraz] şudur: Kadının yolculuk yapması, ister bu mescit için ister hac veya başka bir maksat için olsun, mahremi olmaksızın mutlak olarak yasaktır.

وَخُرُوجُهَا إِلَى الْمَسْجِدِ لَيْسَ بِمَطْلُوبٍ مِنْهَا فِي الْأَصْلِ، وَلَكِنْ إِذَا طَلَبَتِ الْإِذْنَ يُؤْذَنُ لَهَا. فَالْأَصْلُ فِيهِ الْمَنْعُ حَتَّى تَحْصُلَ عَلَى الْإِذْنِ.

Onun mescide çıkması da aslında kendisinden istenen bir şey değildir; fakat izin istediğinde kendisine izin verilir. Dolayısıyla onda asıl olan, izin alıncaya kadar yasak olmasıdır.

وَعَلَى هَذَا يُقَالُ: لَوْ كَانَ شَدُّ الرَّحْلِ إِلَيْهَا غَيْرَ مَشْرُوعٍ، لَمَا كَانَ لِفَاعِلِهِ نَصِيبٌ فِي فَضْلِهَا، وَلَا يَحْصُلُ عَلَى رَدِّ السَّلَامِ مِنْهُ ﷺ.

Buna binaen şöyle denir: Eğer oraya yolculuk yapmak meşru olmasaydı, bunu yapan kimsenin onun faziletinden hiçbir payı olmaz ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) selamını almasına nail olamazdı.

وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَلَزِمَ التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَيَانِ فَضِيلَتِهِ ; لِعَدَمِ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ، فَكَأَنْ يُقَالُ مَثَلًا: فَأَرُدَّ ﵇، إِلَّا مَنْ شَدَّ الرَّحْلَ لِذَلِكَ. أَوْ يُقَالُ: مَنْ أَتَانِي مِنْ قَرِيبٍ فَسَلَّمَ عَلَيَّ. . . إلخ. وَلَكِنْ لَمْ يَأْتِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا التَّنْبِيهِ وَبَقِيَ الْحَدِيثُ عَلَى عُمُومِهِ.

Eğer durum böyle olsaydı, beyanın geciktirilemeyeceği ilkesi gereğince bu fazilet açıklanırken buna dikkat çekilmesi gerekirdi. Mesela: "Bunun için yolculuğa çıkan hariç, ona selamını iade ederim" yahut: "Bana yakından gelip selam veren kimse..." vb. denmesi gerekirdi. Fakat böyle bir uyarı gelmemiş ve hadis umumi hali üzere kalmıştır.

وَلْيُعْلَمْ أَنَّ ابْنَ تَيْمِيَةَ ﵀ يُفَرِّقُ بَيْنَ السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَيْنَ عَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ، لِمَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ حُقُوقٍ وَخَصَائِصَ لَيْسَتْ لِغَيْرِهِ مِنْ: وُجُوبِ مَحَبَّةٍ، وَتَعْظِيمٍ، وَفَرْضِيَّةِ صَلَاةٍ،

Bilinmelidir ki İbn Teymiyye rahimehullâh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermek ile diğer Müslümanlara selam vermek arasını ayırır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, sevilmesinin vacip oluşu, tazim edilmesi ve [ona] salat okumanın farziyeti gibi başkalarında bulunmayan hakları ve özellikleri vardır;

وَتَسْلِيمٍ فِي صَلَوَاتِنَا، وَعِنْدَ دُخُولِ الْمَسَاجِدِ وَالْخُرُوجِ مِنْهَا، بَلْ وَعِنْدَ سَمَاعِ ذِكْرِهِ مِمَّا لَيْسَ لِغَيْرِهِ قَطُّ.

Namazlarımızda, mescitlere girerken ve çıkarken, hatta anıldığını işittiğimizde ona selam vermek gibi kesinlikle başkası için geçerli olmayan hususlar söz konusudur.

كَمَا أَنَّ زِيَارَةَ غَيْرِهِ ﷺ لِلدُّعَاءِ لَهُ وَالتَّرَحُّمِ عَلَيْهِ، بَيْنَمَا زِيَارَتُهُ ﷺ وَالسَّلَامُ عَلَيْهِ ; لِيَرُدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ رُوحَهُ فَيَرُدَّ عَلَيْنَا السَّلَامَ.

Nitekim onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) dışındakileri ziyaret etmek onlara dua etmek ve rahmet dilemek içindir; halbuki onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaret etmek ve ona selam vermek ise, Yüce Allah'ın ruhunu kendisine iade edip selamımızı alması içindir.

وَزِيَارَةُ غَيْرِهِ فِي أَيِّ مَكَانٍ مِنَ الْعَالَمِ لَا مَزِيَّةَ لَهُ، بَيْنَمَا زِيَارَتُهُ ﷺ مِنْ مَسْجِدِهِ وَقَدْ خُصَّ بِمَا لَمْ يَخْتَصَّ بِهِ غَيْرُهُ.

Başkasını dünyanın herhangi bir yerinde ziyaret etmenin bir ayrıcalığı yokken, onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaret etmek kendi mescidindedir ve o, başkasına verilmeyen hususiyetlerle donatılmıştır.

وَأَعْتَقِدُ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ لَوْلَا نِزَاعُ مُعَاصِرِي ابْنِ تَيْمِيَةَ مَعَهُ فِي غَيْرِهَا لَمَا كَانَ لَهَا مَحَلٌّ وَلَا مَجَالٌ.

İnanıyorum ki bu mesele, İbn Teymiyye'nin çağdaşlarının başka konularda onunla olan ihtilafları olmasaydı, [böyle bir tartışmanın] ne yeri ne de imkânı olurdu.

وَلَكِنَّهُمْ وَجَدُوهَا حَسَّاسَةً وَلَهَا مَسَاسٌ بِالْعَاطِفَةِ، وَمَحَبَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَثَارُوهَا وَحَكَمُوا عَلَيْهِ بِالِالْتِزَامِ. أَيْ: يُلَازِمُ كَلَامَهُ حِينَمَا قَالَ:

Fakat onlar bunu hassas, duygulara ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisine dokunan bir mesele olarak gördükleri için gündeme getirmiş ve sözünün gereğini [bağlayıcı bir sonuç olarak] ona yüklemişlerdir; yani şöyle dediğinde sözünün zorunlu sonucunu ileri sürmüşlerdir:

لَا يَكُونُ شَدُّ الرِّحَالِ لِمُجَرَّدِ الزِّيَارَةِ، بَلْ تَكُونُ لِلْمَسْجِدِ مِنْ أَجْلِ الزِّيَارَةِ، عَمَلًا بِنَصِّ الْحَدِيثِ، فَتَقَوَّلُوا عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ صَرَاحَةً. وَلَوْ حُمِلَ كَلَامُهُ عَلَى النَّفْيِ بَدَلًا مِنَ النَّهْيِ لَكَانَ مُوَافِقًا، أَيْ: لَا يَتَأَتَّى ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَمْنَعْ زِيَارَتَهُ ﷺ وَلَا السَّلَامَ عَلَيْهِ، بَلْ يَجْعَلُهَا مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْقُرُبَاتِ، وَإِنَّمَا يَلْتَزِمُ بِنَصِّ الْحَدِيثِ فِي جَعْلِ شَدِّ الرِّحَالِ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَلِكُلِّ شَيْءٍ وَمِنْهُ السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي كُتُبِهِ.

Yolculuk sırf ziyaret için yapılmaz; bilakis hadisin metni gereğince ziyaret maksadıyla mescide yapılır. Böylece açıkça söylemediği şeyleri ona isnat ettiler. Oysa sözü nehiy (yasaklama) yerine nefy (durum tespiti/olumsuzluk) olarak yorumlansaydı [gerçeğe] uygun olurdu; yani [ayrı ayrı olması] mümkün değildir; çünkü o, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaretini veya ona selam vermeyi asla yasaklamamış, bilakis bunu faziletlerden ve kurbetlerden (yakınlaştırıcı ibadetlerden) saymıştır. O sadece hadisin lafzına bağlı kalarak yolculuğun mescide yapılmasını; her şeyin, kitaplarında açıkça belirttiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam vermenin de buna dâhil olmasını kastetmiştir.

قَالَ فِي بَعْضِ رَسَائِلِهِ وَرُدُودِهِ مَا نَصُّهُ:

[İbn Teymiyye] risalelerinin ve reddiyelerinin birinde aynen şöyle demiştir:

فَصْلٌ

FASIL

قَدْ ذَكَرْتُ فِيمَا كَتَبْتُهُ مِنَ الْمَنَاسِكِ: أَنَّ السَّفَرَ إِلَى مَسْجِدِهِ وَزِيَارَةَ قَبْرِهِ، كَمَا يَذْكُرُ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ فِي مَنَاسِكِ الْحَجِّ عَمَلٌ صَالِحٌ مُسْتَحَبٌّ.

Hac menasiki hakkında yazdıklarımda, Müslüman imamların hac menasikinde zikrettikleri gibi onun mescidine yolculuk etmenin ve kabrini ziyaret etmenin salih ve müstehap bir amel olduğunu belirttim.

وَقَدْ ذَكَرْتُ فِي عِدَّةِ مَنَاسِكِ الْحَجِّ السُّنَّةَ فِي ذَلِكَ وَكَيْفَ يُسَلَّمُ عَلَيْهِ، وَهَلْ يَسْتَقْبِلُ الْحُجْرَةَ أَمِ الْقِبْلَةَ عَلَى قَوْلَيْنِ. فَالْأَكْثَرُونَ يَقُولُونَ: يَسْتَقْبِلُ الْحُجْرَةَ، كَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، إِلَى أَنْ قَالَ:

Birçok hac menasikinde bu konudaki sünneti, nasıl selam verileceğini ve iki görüş doğrultusunda hücreye mi yoksa kıbleye mi yöneleceğini belirttim. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed gibi çoğunluk: “Hücreye yönelir” demektedir. Şöyle devam etti:

وَالصَّلَاةُ تُقْصَرُ فِي هَذَا السَّفَرِ الْمُسْتَحَبِّ بِاتِّفَاقِ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ، لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّةِ

Bu müstehap yolculukta namaz, Müslüman imamların ittifakıyla kısaltılır. İmamların hiçbirisi

الْمُسْلِمِينَ: إِنَّ هَذَا السَّفَرَ لَا تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ، وَلَا نَهَى أَحَدٌ عَنِ السَّفَرِ إِلَى مَسْجِدِهِ، وَإِنْ كَانَ الْمُسَافِرُ إِلَى مَسْجِدِهِ يَزُورُ قَبْرَهُ ﷺ، بَلْ هَذَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَلَا فِي شَيْءٍ مِنْ كَلَامِي وَكَلَامِ غَيْرِي نَهْيٌ عَنْ ذَلِكَ، وَلَا نَهْيٌ عَنِ الْمَشْرُوعِ فِي زِيَارَةِ قُبُورِ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَلَا عَنِ الْمَشْرُوعِ فِي زِيَارَةِ سَائِرِ الْقُبُورِ.

Müslümanlardan hiçbiri bu yolculukta namazın kısaltılmayacağını söylememiş, mescidine yolculuk eden kimse onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) kabrini de ziyaret ediyor olsa dahi hiç kimse onun mescidine yolculuk etmekten nehyetmemiştir; bilakis bu, en faziletli salih amellerdendir. Ne benim ne de başkasının sözünde buna dair bir nehiy vardır; peygamberlerin ve salihlerin kabirlerini meşru şekilde ziyaret etmekten ve diğer kabirlerin meşru ziyaretinden de bir nehiy bulunmamaktadır.

إِلَى أَنْ قَالَ:

Devamında şöyle dedi:

وَإِذَا كَانَتْ زِيَارَةُ قُبُورِ عُمُومِ الْمُؤْمِنِينَ مَشْرُوعَةً، فَزِيَارَةُ قُبُورِ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ أَوْلَى.

Genel olarak müminlerin kabirlerini ziyaret etmek meşru olduğuna göre, peygamberlerin ve salihlerin kabirlerini ziyaret etmek evleviyetle meşrudur.

وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَهُ خَاصِّيَّةٌ لَيْسَتْ لِغَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَهُوَ أَنْ أَمَرَنَا أَنْ نُصَلِّيَ عَلَيْهِ وَنُسَلِّمَ عَلَيْهِ فِي كُلِّ صَلَاةٍ، وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ فِي الصَّلَاةِ وَعِنْدَ الْأَذَانِ وَسَائِرِ الْأَدْعِيَةِ، وَأَنْ نُصَلِّيَ وَنُسَلِّمَ عَلَيْهِ عِنْدَ دُخُولِ الْمَسْجِدِ، مَسْجِدِهِ وَغَيْرِ مَسْجِدِهِ، وَعِنْدَ الْخُرُوجِ مِنْهُ ; فَكُلُّ مَنْ دَخَلَ مَسْجِدَهُ فَلَا بُدَّ أَنْ يُصَلِّيَ فِيهِ وَيُسَلِّمَ عَلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ.

Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer peygamberlerde ve salihlerde bulunmayan bir özelliği vardır; o da her namazda ona salat ve selam getirmemizi emretmiş olmasıdır. Bu durum namazda, ezan vaktinde ve diğer dualarda, ayrıca gerek kendi mescidine gerekse başka mescitlere girerken ve çıkarken ona salat ve selam getirmemiz konusunda daha da tekitlidir. Dolayısıyla onun mescidine giren herkes mutlaka orada namaz kılar ve namazda ona selam verir.

وَالسَّفَرُ إِلَى مَسْجِدِهِ مَشْرُوعٌ، لَكِنَّ الْعُلَمَاءَ فَرَّقُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، حِينَ كَرِهَ مَالِكٌ ﵀ أَنْ يُقَالَ: زُرْتُ قَبْرَ النَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الشَّرْعِيَّ بِزِيَارَةِ الْقُبُورِ السَّلَامُ عَلَيْهَا وَالدُّعَاءُ لَهُمْ، وَذَلِكَ السَّلَامُ وَالدُّعَاءُ قَدْ حَصَلَ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ فِي الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِهِ وَغَيْرِ مَسْجِدِهِ، وَعِنْدَ سَمَاعِ الْأَذَانِ وَعِنْدَ كُلِّ دُعَاءٍ. فَتُشْرَعُ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ عِنْدَ كُلِّ دُعَاءٍ، فَإِنَّهُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ. اهـ.

Onun mescidine yolculuk meşrudur; ancak âlimler onunla başkası arasını ayırmışlardır. Nitekim Mâlik rahimehullâh "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrini ziyaret ettim" denilmesini mekruh görmüştür; zira kabir ziyaretindeki şer'î maksat onlara selam vermek ve onlar için dua etmektir. Bu selam ve dua ise onun mescidinde ve mescidi dışındaki namazlarda, ezan işitildiğinde ve her duada en mükemmel şekilde hâsıl olmaktadır. Dolayısıyla her duada ona salat getirmek meşru kılınmıştır; çünkü o, müminlere kendi canlarından daha evladır. [İktibas sonu].

وَإِذَا كَانَ هَذَا كَلَامَهُ، فَإِنَّ الْمَسْأَلَةَ شَكْلِيَّةٌ وَلَيْسَتْ حَقِيقِيَّةً. إِذْ أَنَّهُ يُقَرِّرُ بِأَنَّ السَّفَرَ إِلَى مَسْجِدِهِ ﷺ مَشْرُوعٌ وَإِنْ كَانَ يَزُورُ قَبْرَهُ ﷺ وَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَفْضَلِ الْقُرُبَاتِ وَمِنْ صَالَحِ الْأَعْمَالِ.

Eğer onun sözü bu ise, mesele hakiki değil şeklîdir. Zira o, kabrini (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaret edip ona selam verecek olsa bile mescidine (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolculuk etmenin meşru olduğunu ve bunun en faziletli kurbetlerden ve salih amellerden sayıldığını ikrar etmektedir.

أَيْ: وَإِنْ كَانَتِ الزِّيَارَةُ مَقْصُودَةً عِنْدَ السَّفَرِ.

Yani yolculuk esnasında ziyaret kastedilmiş olsa bile.

وَإِذَا كَانَ السَّفَرُ إِلَى الْمَسْجِدِ لَا يَنْفَكُّ عَنِ السَّلَامِ عَلَيْهِ ﷺ، وَالسَّلَامُ عَلَيْهِ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ. فَلَا مُوجِبَ لِهَذَا النِّقَاشِ، وَجَعْلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَثَارَ نِزَاعٍ أَوْ جِدَالٍ.

Mescide yolculuk etmek ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) selam vermekten, ona selam vermek de mescitte namaz kılmaktan ayrılamayacağına göre, bu tartışmaya ve bu meseleyi bir ihtilaf ya da münakaşa konusu yapmaya hiçbir gerek yoktur.

وَقَدْ صَرَّحَ بِمَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كَلَامِهِ، إِذْ يَقُولُ فِي ج ٢٧ ص ٣٤٢ مِنَ الْمَجْمُوعِ، مَا نَصُّهُ:

[İbn Teymiyye] sözlerinin başka bir yerinde bu manaya yakın bir hususu açıkça ifade ederek Mecmû'un 27. cilt 342. sayfasında aynen şöyle demektedir:

فَمَنْ سَافَرَ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، أَوِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى، أَوْ مَسْجِدِ الرَّسُولِ ﷺ، فَصَلَّى فِي مَسْجِدِهِ وَصَلَّى فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ، وَزَارَ الْقُبُورَ كَمَا قَضَتْ بِهِ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَهَذَا هُوَ الَّذِي عَمِلَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ.

Kim Mescid-i Haram'a, Mescid-i Aksâ'ya veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidine yolculuk eder de onun mescidinde ve Kubâ Mescidi'nde namaz kılar, kabirleri de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinin gerektirdiği şekilde ziyaret ederse, işte salih amel işleyen kimse budur.

وَمَنْ أَنْكَرَ هَذَا السَّفَرَ، فَهُوَ كَافِرٌ يُسْتَتَابُ، فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا قُتِلَ.

Kim bu yolculuğu inkâr ederse kâfir olur; tövbeye davet edilir, tövbe ederse [ne âlâ], aksi takdirde öldürülür.

وَأَمَّا مَنْ قَصَدَ السَّفَرَ لِمُجَرَّدِ زِيَارَةِ الْقَبْرِ وَلَمْ يَقْصِدِ الصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ، وَسَافَرَ إِلَى مَدِينَتِهِ فَلَمْ يُصَلِّ فِي مَسْجِدِهِ ﷺ وَلَا يُسَلِّمُ عَلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ، بَلْ أَتَى الْقَبْرَ ثُمَّ رَجَعَ ; فَهَذَا مُبْتَدِعٌ ضَالٌّ، مُخَالِفٌ لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلِإِجْمَاعِ أَصْحَابِهِ، وَلِعُلَمَاءِ الْأُمَّةِ.

Mescitte namaz kılmayı kastetmeksizin sırf kabri ziyaret etmek için yolculuk yapmayı kasteden, onun şehrine yolculuk edip de mescidinde (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kılmayan, namazda ona selam vermeyen, bilakis kabre gelip ardından geri dönen kimseye gelince; bu kişi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine, ashabının icmaına ve ümmetin âlimlerine muhalif, sapkın bir bidatçidir.

وَهُوَ الَّذِي ذُكِرَ فِيهِ الْقَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُحَرَّمٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَلَا أَجْرَ لَهُ.

Hakkında iki görüş zikredilen kimse de işte budur: Birincisi, bunun haram olduğu; ikincisi ise üzerine bir şey (günah) olmadığı gibi ona bir ecir de olmadığıdır.

وَالَّذِي يَفْعَلُهُ عُلَمَاءُ الْمُسْلِمِينَ هُوَ الزِّيَارَةُ الشَّرْعِيَّةُ يُصَلُّونَ فِي مَسْجِدِهِ ﷺ، وَيُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ فِي الدُّخُولِ لِلْمَسْجِدِ وَفِي الصَّلَاةِ، وَهَذَا مَشْرُوعٌ بِاتِّفَاقِ الْمُسْلِمِينَ. إِلَى أَنْ قَالَ: وَذَكَرْتُ أَنَّهُ يُسَلِّمُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَى صَاحِبَيْهِ. اهـ.

Müslüman âlimlerin yaptığı ise şer'î ziyarettir; onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinde namaz kılarlar, mescide girerken ve namazda ona selam verirler. Bu ise Müslümanların ittifakıyla meşrudur. Şöyle devam etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve iki arkadaşına selam vereceğini de zikrettim. [İktibas sonu].

فَأَيُّ مُوجِبٍ لِنِزَاعٍ أَوْ خِلَافٍ فِي هَذَا الْقَوْلِ، فَإِنْ كَانَ فِي قَوْلِهِ فِيمَنْ قَصَدَ السَّفَرَ لِمُجَرَّدِ زِيَارَةِ الْقَبْرِ، وَلَمْ يَقْصِدِ الصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ، وَسَافَرَ إِلَى مَدِينَتِهِ فَلَمْ يُصَلِّ فِي مَسْجِدِهِ ﷺ وَلَا سَلَّمَ عَلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ بَلْ أَتَى الْقَبْرَ ثُمَّ رَجَعَ ; فَهَذَا مُبْتَدِعٌ. . إلخ.

Bu sözde ihtilaf ya da tartışmayı gerektirecek ne vardır? Eğer [itiraz], mescitte namaz kılmayı kastetmeksizin sırf kabri ziyaret etmek için yolculuk yapmayı kasteden, onun şehrine yolculuk edip de mescidinde (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kılmayan, namazda ona selam vermeyen, bilakis kabre gelip ardından geri dönen kimse hakkında: "Bu kimse bidatçidir..." vb. sözü hakkındaysa;

فَمَنْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُجِيزُ لِمُسْلِمٍ: أَنْ يَشُدَّ رَحْلَهُ إِلَى الْمَدِينَةِ ; لِمُجَرَّدِ زِيَارَةِ الْقَبْرِ دُونَ قَصْدِ الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِهِ ﷺ، وَدُونَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ ﷺ فِي الصَّلَاةِ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ الصَّلَاةَ فِي مَسْجِدِهِ ﷺ بِأَلْفِ صَلَاةٍ.

Müslümanlardan hangisi bir Müslümanın, onun mescidindeki (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazın bin namaza bedel olduğunu bildiği halde, mescidinde (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kılmayı kastetmeksizin ve namazda ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) salat okumaksızın sadece kabri ziyaret etmek için Medine'ye yolculuk yapmasını caiz görür?

فَدَلَّ كَلَامُهُ أَنَّ زِيَارَةَ الْقَبْرِ وَالصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ مُرْتَبِطَتَانِ، وَمَنِ ادَّعَى انْفِكَاكَهُمَا عَمَلِيًّا فَقَدْ خَالَفَ الْوَاقِعَ، وَإِذَا ثَبَتَتِ الرَّابِطَةُ بَيْنَهُمَا انْتَفَى الْخِلَافُ وَزَالَ مُوجِبُ النِّزَاعِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

Onun sözü göstermiştir ki kabir ziyareti ile mescitte namaz kılmak birbiriyle bağlantılıdır; pratikte bunların birbirinden ayrılabileceğini iddia eden kimse gerçeğe aykırı davranmış olur. İkisi arasındaki bağ sabit olunca da ihtilaf ortadan kalkar ve tartışma gerekçesi son bulur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.

وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ ص ٣٤٦ فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ لِزِيَارَةِ قُبُورِ الصَّالِحِينَ عَنْ أَصْحَابِ أَحْمَدَ أَرْبَعَةَ أَقْوَالٍ. الثَّالِثُ مِنْهَا: تُقْصَرُ إِلَى قَبْرِ نَبِيِّنَا ﵊.

Başka bir yerde (s. 346), salihlerin kabirlerini ziyaret etmek için yapılan yolculukta namazın kısaltılması konusunda Ahmed'in ashabından dört görüş aktararak açıkça belirtmiştir. Bunların üçüncüsü: "Peygamberimiz aleyhisselâm'ın kabrine [yapılan yolculukta namaz] kısaltılır" görüşüdür.

وَقَالَ فِي التَّعْلِيلِ لِهَذَا الْقَوْلِ: إِذَا كَانَ عَامَّةُ الْمُسْلِمِينَ لَا بُدَّ أَنْ يُصَلُّوا فِي مَسْجِدِهِ

Bu görüşün gerekçelendirilmesinde şöyle demiştir: Bütün Müslümanların onun mescidinde namaz kılmaları kaçınılmaz olduğuna göre,

فَكُلُّ مَنْ سَافَرَ إِلَى قَبْرِهِ الْمُكَرَّمِ فَقَدْ سَافَرَ إِلَى مَسْجِدِهِ الْمُفَضَّلِ.

onun mükerrem kabrine yolculuk eden herkes, faziletli kılınmış mescidine de yolculuk etmiş olur.

وَكَذَلِكَ قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَكَذَلِكَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ يُطْلِقُ السَّفَرَ إِلَى قَبْرِهِ الْمُكَرَّمِ، وَعِنْدَهُمْ أَنَّ هَذَا يَتَضَمَّنُ السَّفَرَ إِلَى مَسْجِدِهِ، إِذْ كَانَ كُلُّ مُسْلِمٍ لَا بُدَّ إِذَا أَتَى الْحُجْرَةَ الْمُكَرَّمَةَ أَنْ يُصَلِّيَ فِي مَسْجِدِهِ فَهُمَا عِنْدَهُمْ مُتَلَازِمَانِ.

Şâfiî'nin ashabından bazıları da böyle demiştir. Şöyle devam etti: Aynı şekilde pek çok âlim, onun mükerrem kabrine yolculuğu mutlak olarak zikreder ve onlara göre bu, mescidine yolculuğu da kapsar; çünkü her Müslüman mükerrem hücreye geldiğinde mutlaka onun mescidinde namaz kılar, dolayısıyla bu ikisi onlara göre birbirinden ayrılmaz.

وَبَعْدَ نَقْلِهِ لِأَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ، قَالَ مَا نَصُّهُ:

Âlimlerin görüşlerini naklettikten sonra aynen şöyle demiştir:

وَحَقِيقَةُ الْأَمْرِ أَنَّ فِعْلَ الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِهِ مِنْ لَوَازِمِ هَذَا السَّفَرِ، فَكُلُّ مَنْ سَافَرَ إِلَى قَبْرِهِ الْمُكَرَّمِ لَا بُدَّ أَنْ تَحْصُلَ لَهُ طَاعَةٌ وَقُرْبَةٌ، يُثَابُ عَلَيْهَا بِالصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِهِ.

İşin hakikati şudur ki onun mescidinde namaz kılmak bu yolculuğun gereklerindendir. Dolayısıyla onun mükerrem kabrine yolculuk eden herkes için mutlaka mescidinde kıldığı namaz sebebiyle sevap kazanacağı bir itaat ve kurbet (yakınlık) hâsıl olur.

وَأَمَّا نَفْسُ الْقَصْدِ، فَأَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ يَقْصِدُونَ السَّفَرَ إِلَى مَسْجِدِهِ، وَإِنْ قَصْدَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَدَ السَّفَرَ إِلَى الْقَبْرِ أَيْضًا إِذَا لَمْ يَعْلَمِ النَّهْيَ.

Asıl maksada gelince, hadis ilmi ehli olanlar onun mescidine yolculuk etmeyi kastederler; içlerinden nehyi bilmeyenler olursa kabre yolculuk etmeyi de kastedebilirler.

وَهَذَا غَايَةٌ فِي التَّصْرِيحِ مِنْهُ أَنَّهُ لَا انْفِكَاكَ مِنْ حَيْثُ الْوَاقِعُ بَيْنَ الزِّيَارَةِ وَالصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ.

Bu, genel olarak âlimler nezdinde vakıa bakımından ziyaret ile mescitte namaz kılmanın birbirinden ayrılamayacağı hususunda onun tarafından yapılmış son derece açık bir beyandır.

ثُمَّ قَالَ فِي حَقِّ الْجَاهِلِ: وَأَمَّا مَنْ لَمْ يَعْرِفْ هَذَا فَقَدْ لَا يَقْصِدُ إِلَّا السَّفَرَ إِلَى الْقَبْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يُصَلِّيَ فِي مَسْجِدِهِ فَيُثَابَ عَلَى ذَلِكَ. وَمَا فَعَلَهُ وَهُوَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ لَا يُعَاقَبُ عَلَيْهِ، فَيَحْصُلُ لَهُ أَجُرٌ وَلَا يَكُونُ عَلَيْهِ وِزْرٌ. اهـ.

Sonra cahil kimse hakkında şöyle dedi: Bunu bilmeyen kimseye gelince, o sadece kabre yolculuk etmeyi kastedebilir; sonra da mutlaka onun mescidinde namaz kılar ve bundan dolayı sevap alır. Yasaklandığını bilmeksizin yaptığı yasak fiilden ötürü cezalandırılmaz; böylece kendisine ecir hâsıl olur ve üzerine bir günah yüklenmez. [İktibas sonu].

وَقَدْ أَكْثَرْنَا النُّقُولَ عَنْهُ ; لِمَا وَجَدْنَا مَنْ لَيْسَ فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، حَتَّى قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِيهَا: وَهَذَا أَعْظَمُ مَا أُخِذَ عَلَى ابْنِ تَيْمِيَةَ، فَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ شَهَادَةً مِنَ ابْنِ حَجَرٍ أَنَّهَا أَشَدُّ مَا أُخِذَ عَلَيْهِ مَعَ مَا رُمِيَ بِهِ مِنْ خُصُومِهِ فِي الْعَقَائِدِ وَمُحَارَبَةِ الْبِدَعِ، إِلَّا أَنَّهَا - بِحَمْدِ اللَّهِ - بَعْدَ هَذِهِ النُّقُولِ عَنْهُ مِنْ صَرِيحِ كَلَامٍ لَمْ يَعُدْ فِيهَا مَا يَتَعَاظَمُ مِنْهُ، فَعَلَى كُلِّ مُتَكَلِّمٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى أَقْوَالِهِ فَلَمْ يَتْرُكْ جَانِبًا إِلَّا وَبَيَّنَهُ، سَوَاءٌ فِي حَقِّ الْعَالِمِ أَوِ الْجَاهِلِ. وَبِاللَّهِ تَعَالَى التَّوْفِيقُ.

Bu konuda birçok insanın zihninde oluşan karışıklığı gördüğümüz için ondan çokça nakil yaptık. Hatta İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de bu husus hakkında: "Bu, İbn Teymiyye'ye yöneltilen en büyük eleştiridir" demiştir. Her ne kadar bu, hasımları tarafından akait ve bidatlerle mücadele hususunda kendisine yöneltilen ithamlarla birlikte İbn Hacer'in ona yöneltilen en ağır eleştiri olduğuna dair bir tespiti olsa da, -Allah'a hamdolsun- onun açık sözlerinden yapılan bu nakillerden sonra artık büyütülecek bir tarafı kalmamıştır. Dolayısıyla bu meselede konuşan herkesin onun sözlerine başvurması gerekir; zira o, ister âlim ister cahil hakkında olsun açıklamadık hiçbir yön bırakmamıştır. Muvaffakiyet Yüce Allah'tandır.

هَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِخُصُوصِ السَّفَرِ إِلَى الْمَدِينَةِ الْمُنَوَّرَةِ لِلْمَسْجِدِ وَلِلزِّيَارَةِ مَعًا، عَلَى التَّفْصِيلِ الْمُتَقَدِّمِ.

Bu, daha önce geçen tafsilat üzere hem mescit hem de ziyaret için Medine-i Münevvere'ye yolculuk yapılmasına dair kısımdır.

أَمَّا بَقِيَّةُ الْأَمَاكِنِ مَا عَدَا الْمَسَاجِدَ الثَّلَاثَةَ، فَلَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَيْهَا لِلصَّلَاةِ أَوِ الدُّعَاءِ أَوِ الِاعْتِكَافِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، مِمَّا لَا مَزِيَّةَ لَهَا فِي مَكَانٍ دُونَ آخَرَ قَطُّ، أَيًّا كَانَتْ تِلْكَ الْبُقْعَةُ أَوْ

Üç mescit dışındaki diğer mekânlara gelince; bir yerin diğerine kesinlikle bir üstünlüğü bulunmayan namaz, dua, itikâf ve benzeri şeyler için oralara yolculuk yapılmaz; o belde her ne olursa olsun veya

كَانَتْ تِلْكَ الْعِبَادَةُ. وَذَلِكَ لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْمُوَطَّأِ فِي السَّاعَةِ الَّتِي فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ، قَالَ: " خَرَجْتُ إِلَى الطُّورِ، فَلَقِيتُ كَعْبَ الْأَحْبَارِ فَجَلَسْتُ مَعَهُ، فَحَدَّثَنِي عَنِ التَّوْرَاةِ، وَحَدَّثْتُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَ فِيمَا حَدَّثْتُهُ أَنْ قُلْتُ لَهُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ ; فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ أُهْبِطَ، وَفِيهِ تِيبَ عَلَيْهِ، وَفِيهِ مَاتَ، وَفِيهِ تَقُومُ السَّاعَةُ، وَمَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَهِيَ مُصِيخَةٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ حِينِ تَطْلُعُ الشَّمْسُ ; شَفَقًا مِنَ السَّاعَةِ إِلَّا الْجِنُّ وَالْإِنْسُ، وَفِيهِ سَاعَةٌ لَا يُصَادِفُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ ".

o ibadet her ne olursa olsun [fark etmez]. Bu, Ebû Hüreyre'nin el-Muvatta'da cuma günündeki [icabet] saati hakkındaki hadisinden dolayıdır; şöyle dedi: "Tûr'a çıkmıştım; Ka'b el-Ahbâr ile karşılaşıp onunla oturdum. O bana Tevrat'tan anlattı, ben de ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattım. Ona anlattıklarım arasında kendisine şöyle demem de vardı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Güneşin üzerine doğduğu en hayırlı gün cuma günüdür; Âdem o gün yaratıldı, o gün [yeryüzüne] indirildi, o gün tövbesi kabul edildi, o gün vefat etti ve kıyamet de o gün kopacaktır. Cinler ve insanlar hariç hiçbir canlı yoktur ki cuma günü güneş doğduğu andan itibaren kıyametin korkusundan kulak kesilmiş olmasın. Onda öyle bir an vardır ki, Müslüman bir kul namaz kılarken o ana rastlayıp Allah'tan bir şey dilerse, Allah ona dilediğini mutlaka verir.'"