قَالَ كَعْبٌ: ذَلِكَ فِي كُلِّ سَنَةٍ يَوْمٌ. فَقُلْتُ: بَلْ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ، فَقَرَأَ كَعْبٌ التَّوْرَاةَ، فَقَالَ: صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Ka'b: "Bu, her yılda bir gündür" dedi. Ben: "Bilakis her cumadadır" dedim. Bunun üzerine Ka'b Tevrat'ı okudu ve: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem doğru söylemiştir" dedi.
قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَلَقِيتُ بُصْرَةَ بْنَ أَبِي بُصْرَةَ الْغِفَارِيَّ، فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ؟ فَقُلْتُ: مِنَ الطُّورِ. فَقَالَ: لَوْ أَدْرَكْتُكَ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَيْهِ مَا خَرَجْتَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " لَا تُعْمَلُ الْمَطِيُّ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَإِلَى مَسْجِدِي هَذَا، وَإِلَى مَسْجِدِ إِيلِيَاءَ أَوْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ " يَشُكُّ أَبُو هُرَيْرَةَ.
Ebû Hüreyre dedi ki: Sonra Busre b. Ebî Busre el-Gıfârî ile karşılaştım. O: "Nereden geliyorsun?" dedi. Ben: "Tûr'dan" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: "Eğer oraya çıkmadan önce sana yetişseydim çıkmazdın. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Binekler ancak üç mescit için koşturulur: Mescid-i Haram'a, şu benim mescidime ve İliyâ Mescidi'ne -veya Beytü'l-Makdis'e-.'" -Ebû Hüreyre [kelimede] şüphe etmektedir-.
ثُمَّ لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ، فَحَدَّثْتُهُ بِمَجْلِسِي مَعَ كَعْبِ الْأَحْبَارِ وَمَا حَدَّثْتُهُ بِهِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ هَذَا الْعَظِيمِ.
Sonra Abdullah b. Selâm ile karşılaştım ve ona Ka'b el-Ahbâr ile olan meclisimi ve cuma günü hakkında ona anlattıklarımı bu azametli hadisin sonuna kadar anlattım.
قَالَ الْبَاجِيُّ: عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ: خُرُوجُ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلَى الطُّورِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِحَاجَةٍ عَنَّتْ لَهُ فِيهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَصَدَهُ عَلَى مَعْنَى التَّعَبُّدِ وَالتَّقَرُّبِ بِإِتْيَانِهِ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَ بُصْرَةَ: لَوْ أَدْرَكْتُكَ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَيْهِ مَا خَرَجْتَ. دَلِيلٌ عَلَى أَنْ فَهِمَ مِنْهُ التَّقَرُّبَ بِقَصْدِهِ. وَسُكُوتُ أَبِي هُرَيْرَةَ حِينَ أَنْكَرَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الَّذِي فَهِمَ مِنْهُ كَانَ قَصْدَهُ. أَقُولُ: لَقَدْ صَرَّحَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ كَانَ لِلصَّلَاةِ كَمَا فِي مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ لِأَحْمَدَ عَنْ شَهْرٍ، وَقَالَ: حَسَنٌ.
Bâcî bu hadis hakkında şöyle dedi: "Ebû Hüreyre'nin Tûr'a çıkışı, orada ortaya çıkan bir ihtiyacı için olması muhtemel olduğu gibi, oraya gitmek suretiyle ibadet ve yakınlaşma kastıyla gitmiş olması da muhtemeldir. Ancak Busre'nin: 'Oraya çıkmadan önce sana yetişseydim çıkmazdın' sözü, onun bu gidişten [ibadetle] yakınlaşmayı anladığına delildir. Busre kendisine itiraz ettiğinde Ebû Hüreyre'nin susması da onun anladığı şeyin kendi kastı olduğuna delildir." Ben de derim ki: Ahmed'in Şehr'den rivayeti olarak Mecma'u'z-Zevâid'de geçtiği üzere Ebû Hüreyre bunun namaz için olduğunu açıkça belirtmiş ve [Heysemî]: "Hasendir" demiştir.
وَالْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ نَذَرَ صَلَاةً بِمَسْجِدِ الْبَصْرَةِ أَوِ الْكُوفَةِ أَنَّهُ يُصَلِّي بِمَوْضِعِهِ وَلَا يَأْتِيهِ ; لِحَدِيثِ بُصْرَةَ الْمَنْصُوصِ فِي ذَلِكَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّذْرَ يَكُونُ فِيمَا فِيهِ الْقُرْبَةُ. وَلَا فَضِيلَةَ لِمَسَاجِدِ الْبِلَادِ عَلَى بَعْضِهَا الْبَعْضِ، تَقْتَضِي قَصْدَهُ بِإِعْمَالِ الْمَطِيِّ إِلَيْهِ إِلَّا الْمَسَاجِدُ الثَّلَاثَةُ ; فَإِنَّهَا تَخْتَصُّ بِالْفَضِيلَةِ.
Bu hadis; Basra veya Kûfe mescidinde namaz kılmayı adayan kimsenin, bu hususta açık nas olan Busre hadisi sebebiyle, bulunduğu yerde namaz kılacağına ve oraya gitmeyeceğine delalet eder. Çünkü adak, ancak içinde [Allah'a] yakınlık olan şeylerde geçerlidir. Beldelerdeki mescitlerin birbirine -üç mescit hariç- binek koşturularak oraya gidilmesini gerektirecek bir üstünlüğü yoktur; zira fazilet sadece bu üçüne mahsustur.
وَأَمَّا مَنْ نَذَرَ الصَّلَاةَ وَالصِّيَامَ فِي شَيْءٍ مِنْ مَسَاجِدِ الثُّغُورِ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ إِتْيَانُهَا وَالْوَفَاءُ
Sınır boylarındaki (sugûr) mescitlerin herhangi birinde namaz kılmayı veya oruç tutmayı adayan kimseye gelince, oralara gitmesi ve
بِنَذْرِهِ ; لِأَنَّ نَذْرَهُ قَصْدَهَا لَمْ يَكُنْ لِمَعْنَى الصَّلَاةِ فِيهَا، بَلْ قَدِ اقْتَرَنَ بِذَلِكَ الرِّبَاطِ، فَوَجَبَ الْوَفَاءُ بِهِ.
adağını yerine getirmesi gerekir; çünkü onun orayı kastetme adağı sadece orada namaz kılma manasından ibaret olmayıp buna ribât (nöbet tutma) da eklenmiştir; dolayısıyla [adağı] yerine getirmesi vacip olmuştur.
وَلَا خِلَافَ فِي الْمَنْعِ مِنْ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ الْمَسَاجِدِ الثَّلَاثَةِ، إِلَّا مَا قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فِي الْمَبْسُوطِ. فَإِنَّهُ أَضَافَ إِلَى ذَلِكَ مَسْجِدًا رَابِعًا وَهُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، فَقَالَ: مَنْ نَذَرَ أَنْ يَأْتِيَهُ فَيُصَلِّي فِيهِ كَانَ عَلَيْهِ ذَلِكَ. اهـ.
Üç mescit dışındakiler için bundan menedilme hususunda, Muhammed b. Mesleme'nin el-Mebsût'ta söyledikleri hariç hiçbir ihtilaf yoktur. Zira o, bunlara dördüncü bir mescit olarak Kuba Mescidi'ni de eklemiş ve şöyle demiştir: "Oraya gidip içinde namaz kılmayı adayan kimsenin bunu yerine getirmesi gerekir."
وَلَعَلَّ مَقْصِدَ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ فِي إِضَافَتِهِ مَسْجِدَ قُبَاءٍ، الْعَمَلُ بِمَا جَاءَ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ مِنْ أَثَرٍ اخْتُصَّ بِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِيمَا رَوَاهُ عُمَرُ بْنُ شَبَّةَ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ صِيَامٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الرُّقَيْشِ الْأَسَدِيِّ، قَالَ: جَاءَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ إِلَى مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ إِلَى بَعْضِ هَذِهِ السَّوَارِي، ثُمَّ سَلَّمَ وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! مَا أَعْظَمَ حَقَّ هَذَا الْمَسْجِدِ، وَلَوْ كَانَ عَلَى مَسِيرَةِ شَهْرٍ كَانَ أَهْلًا أَنْ يُؤْتَى، مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يُرِيدُهُ مُعْتَمِدًا إِلَيْهِ لِيُصَلِّيَ فِيهِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ أَقْلَبَهُ اللَّهُ بِأَجْرِ عُمْرَةٍ.
Muhammed b. Mesleme'nin Kuba Mescidi'ni eklemesindeki maksadı, muhtemelen Ömer b. Şebbe'nin rivayet ettiği üzere Enes b. Mâlik'ten Kuba Mescidi'ne has olarak gelen şu rivayetle amel etmektir; [İbn Şebbe] dedi ki: Bize Süveyd b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb b. Sıyâm, Saîd b. Rukayş el-Esedî'den anlattı; o şöyle dedi: Enes b. Mâlik Kuba Mescidi'ne yanımıza geldi. Bu sütunlardan birine doğru iki rekât namaz kıldı, sonra selam verdi ve biz de etrafına oturduk. Bunun üzerine şöyle dedi: "Sübhânallâh! Bu mescidin hakkı ne kadar da büyüktür! Bir aylık mesafede bile olsa gidilmeye layıktır. Kim evinden sırf onu kastederek ve ona yönelerek çıkıp içinde dört rekât namaz kılarsa, Allah onu bir umre ecriyle döndürür."
وَتَقَدَّمَ عَنْ وَفَاءِ الْوَفَاءِ نَقْلُهُ بِقَوْلِهِ:
Vefâu'l-Vefâ'dan şu sözüyle nakli daha önce geçmişti:
وَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ مَعْلُومًا عِنْدَ الْعَامَّةِ، حَتَّى قَالَ ابْنُ شَبَّةَ: قَالَ أَبُو غَسَّانَ: وَمِمَّا يُقَوِّي هَذِهِ الْأَخْبَارَ، وَيَدُلُّ عَلَى تَظَاهُرِهَا فِي الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، قَوْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَكَمِ فِي شِعْرٍ لَهُ:
Bu hüküm halk arasında da biliniyordu; hatta İbn Şebbe şöyle demiştir: Ebû Gassân dedi ki: "Bu haberleri kuvvetlendiren ve avam ile havas arasında yaygın olduğuna delalet eden şeylerden biri de Abdurrahman b. el-Hakem'in bir şiirindeki şu sözüdür:
فَإِنْ أَهْلِكَ فَقَدْ أَقْرَرْتُ عَيْنًا ... مِنَ الْمُعْتَمِرَاتِ إِلَى قُبَاءٍ
'Eğer helak olursam, gözünü aydın etmişimdir / Kuba'ya umreye giden [kadınların]
مِنَ اللَّاتِي سَوَالِفْهُنَّ غِيدٌ ... عَلَيْهِنَّ الْمَلَاحَةُ بِالْبَهَاءِ
Gerdanları narin olan / Üzerlerinde güzellik ve alımlılık bulunan o kadınların.'"
تَنْبِيهٌ.
Bir Uyarı:
إِنَّ قَوْلَ أَنَسٍ لَيُشْعِرُ بِجَوَازِ شَدِّ الرَّحْلِ إِلَى قُبَاءٍ لَوْ كَانَ بَعِيدًا، وَلَكِنَّهُ لِلْمَعَانِي فِي الْمَسَاجِدِ الثَّلَاثَةِ الْأُخْرَى، فَلَا يَتَعَارَضُ مَعَ الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ.
Enes'in sözü, uzak bile olsa Kuba'ya yolculuk yapmanın caiz olduğunu hissettirmektedir; ancak bu, diğer üç mescitte bulunan manalardan ötürüdür; dolayısıyla birinci hadisle çelişmez.
تَنْبِيهٌ آخَرٌ.
Başka Bir Uyarı:
أَبْيَاتُ الشَّاعِرِ تُشْعِرُ بِخَطَأِ التَّجَمُّعِ فِي يَوْمٍ مُعَيَّنٍ لِقُبَاءٍ، وَاجْتِمَاعِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ.
Şairin beyitleri, Kuba için belirli bir günde toplanmanın ve kadınlar ile erkeklerin bir arada bulunmasının yanlış olduğunu hissettirmektedir.
تَنْبِيهٌ ثَالِثٌ.
Üçüncü Bir Uyarı:
يُوجَدُ فَرْقٌ بِصِفَةٍ إِجْمَالِيَّةٍ عَامَّةٍ بَيْنَ زِيَارَةِ عُمُومِ الْمَقَابِرِ لِعَامَّةِ النَّاسِ، وَخُصُوصِ زِيَارَةِ الْقُبُورِ الثَّلَاثَةِ. إِذِ الْغَرَضُ مِنْ زِيَارَةِ عَامَّةِ الْمَقَابِرِ هُوَ الدُّعَاءُ لَهَا، وَتَذَكُّرُ الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ ﷺ: " كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ أَلَا فَزُورُوهَا ; فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ الْآخِرَةَ ".
Genel olarak insanların kabirlerini ziyaret etmek ile bu üç kabrin hususi ziyareti arasında genel ve icmali bir fark bulunmaktadır. Zira genel kabirleri ziyaret etmenin gayesi onlara dua etmek ve ahireti hatırlamaktır; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizi kabir ziyaretinden nehyetmiştim; artık onları ziyaret ediniz, çünkü o ahireti hatırlatır."
أَمَّا هَذِهِ الثَّلَاثَةُ الْمُشَرَّفَةُ، فَلَهَا خَصَائِصُ لَمْ يُشَارِكْهَا فِيهَا غَيْرُهَا:
Bu üç şerefli kabre gelince; onların başkalarının ortak olmadığı birtakım hususiyetleri vardır:
أَوَّلًا: وَمِنْ حَيْثُ الْمَوْضُوعُ: ارْتِبَاطُهَا بِالْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ أَحَدِ الْمَسَاجِدِ الَّتِي مِنْ حَقِّهَا شَدُّ الرَّحَالِ إِلَيْهَا.
Birincisi ve konu bakımından: Kendisine yolculuk yapılma hakkı bulunan mescitlerden biri olan Mescid-i Nebevî ile bağlantılı olmalarıdır.
ثَانِيًا: عَظِيمُ حَقِّ مَنْ فِيهَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، إِذْ بِزِيَارَتِهِمْ لَا بِتَذَكُّرِ الْآخِرَةِ فَحَسْبُ، بَلْ وَيَسْتَفِيدُ ذِكْرَيَاتِ الدُّنْيَا وَعَظِيمَ جِهَادِهِمْ فِي سَبِيلِ إِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ، وَنُصْرَةِ دِينِهِ، وَهِدَايَةِ الْأُمَّةِ، وَالْقِيَامِ بِأَمْرِ اللَّهِ، حَتَّى عُبِدَ اللَّهُ وَحْدَهُ وَعُمِلَ بِشَرْعِهِ، فِيمَا يُثِيرُ إِحْسَاسَ الْمُسْلِمِ وُجُوبَ تَجْدِيدِ الْعَهْدِ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى وَحْدَهُ عَلَى الْعَمَلِ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، وَهَدْيِ خُلَفَائِهِ الرَّاشِدِينَ - رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ -.
İkincisi: Orada yatanların Müslümanlar üzerindeki hakkının büyüklüğüdür. Zira onların ziyaretiyle sadece ahiret hatırlanmakla kalmaz; aynı zamanda dünya hatıralarından, Allah'ın kelimesini yüceltme, dinine yardım etme, ümmeti hidayete erdirme ve yalnızca Allah'a ibadet edilip şeriatıyla amel edilinceye kadar Allah'ın emrini ikame etme yolundaki büyük cihatlarından istifade edilir ki bu da Müslüman'da, Allah'ın Kitabı, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ve Hulefâ-yi Râşidîn'in -rıdvânullâhi aleyhim- rehberliğiyle amel etmek üzere sadece Yüce Allah ile ahdini tazelemenin gerekliliği hissini uyandırır.
وَهَذَا مَا يَجْعَلُ الْإِنْسَانَ يَتَوَجَّهُ إِلَى اللَّهِ عَقِبَ السَّلَامِ عَلَيْهِمْ بِخَالِصِ الدُّعَاءِ، أَنْ يَجْزِيَهُمْ عَلَى ذَلِكَ مَا يَعْلَمُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ أَهْلٌ لَهُ.
İşte bu durum, insanın onlara selam verdikten sonra Allah'ın onların layık olduğunu bildiği mükâfatla kendilerini mükâfatlandırması için samimi bir duayla Allah'a yönelmesini sağlar.
ثَالِثًا: عَظِيمُ الْفَضْلِ مِنَ اللَّهِ عَلَى مَنْ سَلَّمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَنْ يَرُدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ ﷺ رُوحَهُ فَيَرُدَّ ﵇، وَكُلُّ ذَلِكَ أَوْ بَعْضُهُ لَا يُوجَدُ عِنْدَ عَامَّةِ الْمَقَابِرِ. وَهَذَا مَعَ مُرَاعَاةِ الْآدَابِ الشَّرْعِيَّةِ فِي الزِّيَارَةِ لِمَا تَقَدَّمَ.
Üçüncüsü: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam veren kimse için Allah'tan büyük bir lütuf olarak Yüce Allah'ın ona sallallâhu aleyhi ve sellem ruhunu iade edip onun da aleyhisselâm selama karşılık vermesidir. Bütün bunlar veya bir kısmı genel kabirlerde bulunmaz. Bu da daha önce geçen hususlar doğrultusunda ziyaretteki şer'î edeplere riayet edilmekle [birlikte geçerlidir].
مَسْأَلَةٌ.
Bir Mesele:
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا [٧٢ \ ١٨] ، جَمَعَ بَيْنَ مَسْأَلَتَيْنِ، فَكَأَنَّ الْأُولَى تَدُلُّ عَلَى الثَّانِيَةِ بِمَفْهُومِهَا، وَكَأَنَّ الثَّانِيَةَ تَكُونُ مَنْطُوقَ الْأُولَى ; لِأَنَّ كَوْنَ الْمَسَاجِدِ لِلَّهِ يَقْتَضِي إِفْرَادَهُ تَعَالَى بِالْعِبَادَةِ وَأَلَّا يُدْعَى مَعَهُ أَحَدٌ.
Bu kerim ayette; { وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا } “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye yalvarmayın (kulluk etmeyin).” [72/18] iki mesele bir arada zikredilmiştir. Sanki birincisi mefhumuyla ikincisine delalet etmekte, ikincisi de birincisinin mantuku olmaktadır; çünkü mescitlerin Allah'a ait olması, ibadette Yüce Allah'ı birlemeyi ve O'nunla birlikte hiç kimseye dua/ibadet edilmemesini gerektirir.
أَمَّا إِفْرَادُهُ بِالْعِبَادَةِ، فَقَدْ كَتَبَ الشَّيْخُ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - عَلَى ذَلِكَ مَبْحَثًا كَامِلًا فِي سُورَةِ " الْحُجُرَاتِ " فِي مَسْأَلَةٍ مِنَ الْمَسَائِلِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ [٤٩ \ ٢] .
O'nu ibadette birlemeye gelince; Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- bu hususta Hucurât Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ } “Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber'in sesinin üstüne yükseltmeyin ve birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle hitap etmeyin; yoksa siz farkında olmadan amelleriniz boşa gider.” [49/2] ayetindeki meselelerden bir meselede tam bir inceleme yazmıştır.
وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَا هُوَ حَقٌّ لِلَّهِ، وَمَا هُوَ حَقٌّ لِرَسُولِ اللَّهِ، وَوُجُوبَ إِفْرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا هُوَ حَقُّهُ تَعَالَى، وَبَيَّنَ فِيهَا آدَابَ السَّلَامِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَنَّ وَضْعَ الْيَدِ عَلَى الْيَدِ كَهَيْأَةِ الصَّلَاةِ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ الَّتِي لَا تَنْبَغِي إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى. اهـ.
Bu meselede Allah'ın hakkı olan şeyleri, Resûlullah'ın hakkı olan şeyleri ve Yüce Allah'a has olan haklarda O'nu birlemenin gerekliliğini açıklamış; ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verme edeplerini ve namazdaki gibi eli elin üzerine koymanın sadece Allah Teâlâ'ya layık olan ibadet türlerinden bir tür olduğunu beyan etmiştir.
وَأَنَّ الْجَمْعَ هُنَا بَيْنَ الْمَفْهُومِ وَالْمَنْطُوقِ بِنَفْسِ الْمَفْهُومِ، لِمَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهِ وَالْعِنَايَةِ بِأَمْرِهِ، وَإِنَّهُ لَيَلْفِتُ النَّظَرَ إِلَى مَا جَاءَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ مِنَ النَّهْيِ الْأَكِيدِ وَالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ بِالنِّسْبَةِ لِقَضِيَّةِ الْمَسَاجِدِ وَدَعْوَةِ التَّوْحِيدِ، وَمَا كَانَ يَفْعَلُهُ الْأَوَّلُونَ مِنْ بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ، وَيَفْتَحُونَ بِذَلِكَ بَابًا مُطِلًّا عَلَى الشِّرْكِ. كَحَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ ﵄ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، فِي قِصَّتَيْهِمَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاهَدَتَاهُ بِالْحَبَشَةِ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ، فَقَالَ ﷺ: " أُولَئِكَ كَانُوا إِذَا مَاتَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ، أَوِ الْعَبْدُ الصَّالِحُ، بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا ; أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ".
Burada mefhum ile aynı mefhumun mantukunun bir araya getirilmesi, ona gösterilen büyük öneme ve bu meseleye verilen özene delalet etmektedir. Bu durum, mescitler meselesi ve tevhid daveti hususunda sahih hadislerde geçen kesin nehiy ve şiddetli tehditlere; öncekilerin kabirlerin üzerine mescitler inşa edip böylece şirke açılan bir kapı aralamalarına dikkat çekmektedir. Nitekim Buhârî ve Müslim'de geçen Ümmü Seleme ve Ümmü Habîbe'nin -radıyallâhu anhümâ- Habeşistan'da buna benzer gördükleri şeyleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattıkları hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Onlar, içlerinden salih bir adam veya salih bir kul öldüğü zaman kabrinin üzerine bir mescit inşa ederlerdi. İşte onlar kıyamet gününde Allah katında mahlukatın en şerlileridir."
وَكَحَدِيثِ الصَّحِيحَيْنِ: " لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ "، قَالَتْ عَائِشَةُ: وَلَوْلَا ذَلِكَ لِأُبْرِزَ قَبْرُهُ، أَيْ: خَشْيَةَ اتِّخَاذِهِ مَسْجِدًا ".
Yine Sahîhayn'daki şu hadis gibidir: "Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin; peygamberlerinin kabirlerini mescit edindiler." Âişe demiştir ki: "Eğer bu olmasaydı onun kabri açığa çıkarılırdı; yani mescit edinilmesinden korkulmuştur."
حَدِيثُ الْمُوَطَّأِ قَوْلُهُ ﷺ: " اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا يُعْبَدُ، اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ " فَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُشَدِّدُ الْحَذَرَ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْقُبُورِ وَالْمَسَاجِدِ ; خَشْيَةَ الْفِتْنَةِ وَسَدًّا لِلذَّرِيعَةِ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا مَا ذَكَرَهُ عُلَمَاءُ التَّفْسِيرِ ﵏ مِنْ سَبَبِ النُّزُولِ، أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا إِذَا دَخَلُوا كَنَائِسَهُمْ وَبِيَعَهُمْ، أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ، فَحَذَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ.
Ve el-Muvatta'daki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi gibidir: "Allah'ım! Kabrimi tapılan bir put kılma! Peygamberlerinin kabirlerini mescit edinen bir topluluğa Allah'ın gazabı şiddetli olmuştur." Bütün bunlar, fitne korkusuyla ve kötülüğe giden yolu tıkamak (sedd-i zerîa) maksadıyla kabirler ile mescitleri bir araya getirmekten son derece sakınmayı gerektirir. Tefsir âlimlerinin -rahimehumullâh- nüzul sebebi hakkında zikrettikleri şu husus da buna şahitlik eder: Yahudiler ve Hristiyanlar kiliselerine ve havralarına girdiklerinde Allah'a başkasını ortak koşarlardı; bunun üzerine Allah Müslümanları böyle yapmaktan sakındırmıştır.
وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِمَّا تَفَشَّتْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْبِلْدَانِ الْإِسْلَامِيَّةِ مِمَّا يَسْتَوْجِبُ التَّنَبُّهَ لَهَا، وَرَبْطَ هَذِهِ الْآيَةَ بِهَا مَعَ تِلْكَ النُّصُوصِ النَّبَوِيَّةِ الصَّرِيحَةِ فِي شَأْنِهَا مَهْمَا كَانَ الْمَسْجِدُ.
Bu mesele, birçok İslam beldesinde yaygınlaşmış olup uyanık olmayı ve mescit neresi olursa olsun bu ayeti bu husustaki açık nebevî naslarla irtibatlandırmayı gerektirir.
وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ مَسْجِدٌ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَمَسْجِدَ إِيلِيَاءَ، بَيْتِ الْمَقْدِسِ.
İbn Kesîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Bu ayet indiğinde yeryüzünde Mescid-i Haram ile İliyâ Mescidi -yani Beytü'l-Makdis- dışında hiçbir mescit yoktu."
تَنْبِيهٌ.
Bir Uyarı:
قَدْ أُثِيرَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ تَسَاؤُلَاتٌ مِنْ بَعْضِ النَّاسِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ وَمَوْضِعِ الْحُجْرَةِ مِنْهُ بَعْدَ إِدْخَالِهَا فِيهِ.
Bu meselede bazı insanlar tarafından Mescid-i Nebevî ve hücrenin mescide dâhil edilmesinden sonraki konumu hakkında birtakım sorular ortaya atılmıştır.
وَقَدْ أَجَابَ عَنْ ذَلِكَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي بِقَوْلِهِ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂: إِنَّهُ ﷺ قَالَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ: " لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى ; اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ". قَالَتْ: وَلَوْلَا ذَلِكَ لَأُبْرِزَ قَبْرُهُ، غَيْرَ أَنِّي أَخْشَى أَنْ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الْجَنَائِزِ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- rivayet ettiği; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiği hastalığında: "Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin; peygamberlerinin kabirlerini mescit edindiler" buyurması üzerine Âişe'nin: "Eğer bu olmasaydı onun kabri açığa çıkarılırdı, fakat ben mescit edinilmesinden korkuyorum" dediği hadis hakkında -ki Buhârî bunu Cenâiz Kitabı'nda rivayet etmiştir- şöyle diyerek buna cevap vermiştir:
وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ: غَيْرَ أَنَّهُ خَشِيَ، فَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: وَهَذَا قَالَتْهُ عَائِشَةُ قَبْلَ أَنْ يُوَسَّعَ الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ، وَلِهَذَا لَمَّا وُسِّعَ الْمَسْجِدُ جُعِلَتْ حُجْرَتُهَا مُثَلَّثَةَ الشَّكْلِ مُحَدَّدَةً ; حَتَّى لَا يَتَأَتَّى لِأَحَدٍ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى جِهَةِ الْقَبْرِ مَعَ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ. اهـ.
Bazı rivayetlerinde de "Fakat o korktu" şeklindedir. İbn Hacer dedi ki: "Bunu Âişe, Mescid-i Nebevî genişletilmeden önce söylemiştir. İşte bu sebeple mescit genişletildiğinde, kıbleye yönelmekle birlikte hiç kimsenin kabir cihetine doğru namaz kılması mümkün olmasın diye onun hücresi sivri uçlu üçgen şeklinde yapılmıştır."
وَذَكَرَتْ كُتُبُ السِّيرَةِ وَتَارِيخِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ بَعْضَ الْأَخْبَارِ فِي ذَلِكَ، مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ السَّمْهُودِيُّ فِي وَفَاءِ الْوَفَاءِ، قَالَ: وَعَنِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ: كَانُوا يَأْخُذُونَ مِنْ تُرَابِ الْقَبْرِ فَأَمَرَتْ عَائِشَةُ بِجِدَارٍ فَضُرِبَ عَلَيْهِمْ، وَكَانَ فِي الْجِدَارِ كُوَّةٌ فَأَمَرَتْ بِالْكُوَّةِ فَسُدَّتْ هِيَ أَيْضًا. وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ شَبَّةَ، قَالَ أَبُو غَسَّانَ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ - وَكَانَ عَالِمًا بِأَخْبَارِ الْمَدِينَةِ وَمِنْ بَيْتِ كِتَابَةٍ وَعِلْمٍ -: لَمْ يَزَلْ بَيْتُ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِي دُفِنَ فِيهِ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄ ظَاهِرًا، حَتَّى بَنَى عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَلَيْهِ الْخِطَارَ الْمُزَوَّرَ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ الْيَوْمَ، حِينَ بَنَى الْمَسْجِدَ فِي خِلَافَةِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُ مُزَوَّرًا ; كَرَاهَةَ أَنْ يُشْبِهَ تَرْبِيعَ الْكَعْبَةِ، وَأَنْ يُتَّخَذَ قِبْلَةً يُصَلَّى إِلَيْهِ.
Siyer ve Mescid-i Nebevî tarihi kitapları bu konuda bazı haberler zikretmiştir. Bunlardan biri Semhûdî'nin Vefâu'l-Vefâ'da rivayet ettiği şu haberdir; dedi ki: Muttalib'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Kabrin toprağından alıyorlardı; bunun üzerine Âişe bir duvar yapılmasını emretti ve önlerine bir duvar çekildi. Duvarda bir menfez (pencere) vardı, Âişe onun da kapatılmasını emretti ve o da kapatıldı." İbn Şebbe'den nakledildiğine göre Medine haberlerini iyi bilen, kâtiplik ve ilim ehlinden bir aileye mensup olan Ebû Gassân b. Yahyâ b. Alî b. Abdilhamîd şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinin, Ebû Bekir ve Ömer'in -radıyallâhu anhümâ- defnedildiği evi, Velîd b. Abdilmelik'in hilafetinde mescidi [yeniden] inşa ettiği sırada Ömer b. Abdilazîz onun üzerine bugün mevcut olan eğimli/üçgenimsi muhafazayı (hıtâr) yapıncaya kadar açıkta duruyordu. Bunu eğimli/üçgen yapmasının sebebi, Kâbe'nin dörtgen şekline benzemesini ve namaz kılınan bir kıble edinilmesini kerih görmesidir."
قَالَ أَبُو زَيْدِ بْنُ شَبَّةَ، قَالَ أَبُو غَسَّانَ: وَقَدْ سَمِعْتُ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَزْعُمُ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ بَنَى الْبَيْتَ غَيْرَ بِنَائِهِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ، وَسَمِعْتُ مَنْ يَقُولُ: بَنَى عَلَى بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ ثَلَاثَةَ أَجْدُرٍ فَدُونَ الْقَبْرِ ثَلَاثَةُ أَجْدُرٍ: جِدَارُ بِنَاءِ بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ، وَجِدَارُ الْبَيْتِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ بَنَى عَلَيْهِ - يَعْنِي عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ -، وَجِدَارُ الْخِطَارِ الظَّاهِرِ، وَقَالَ: قَالَ أَبُو غَسَّانَ فِيمَا حَكَاهُ الْأَقْشَهْدِيُّ: أَخْبَرَنِي الثِّقَةُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ: قَالَ عُرْوَةُ: نَازَلْتُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ ﷺ، أَلَّا يُجْعَلَ فِي الْمَسْجِدِ أَشَدَّ الْمُنَازَلَةِ، فَأَبَى وَقَالَ: كِتَابُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ لَا بُدَّ مِنْ إِنْفَاذِهِ.
Ebû Zeyd b. Şebbe dedi ki: Ebû Gassân şöyle dedi: "İlim ehlinden birden fazla kişinin şöyle iddia ettiğini duydum: Ömer b. Abdilazîz, evi eski yapısından farklı bir şekilde inşa etmiştir. Şöyle diyeni de duydum: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinin üzerine üç duvar inşa etti; dolayısıyla kabrin önünde üç duvar vardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinin yapısının duvarı, üzerine inşa ettiği iddia edilen evin duvarı -yani Ömer b. Abdilazîz'in [yaptığı]- ve dıştaki muhafaza (hıtâr) duvarı." [İbn Şebbe] dedi ki: Ebû Gassân, Akşehdî'nin naklettiğine göre şöyle demiştir: Güvenilir bir kimse Abdurrahman b. Mehdî'den, o Mansûr b. Rebîa'dan, o Osmân b. Urve'den anlattı; dedi ki: Urve şöyle dedi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabri hakkında, mescidin içine dâhil edilmemesi hususunda Ömer b. Abdilazîz ile son derece çetin bir şekilde tartıştım. Fakat o bunu kabul etmeyip: 'Müminlerin emîrinin mektubunun mutlaka infaz edilmesi gerekir' dedi."
قَالَ: قُلْتُ: فَإِنْ كَانَ لَا بُدَّ فَاجْعَلْ لَهُ جُؤْجُؤًا. أَيْ: وَهُوَ الْمَوْضِعُ لِنَزُورَ خَلْفَ الْحُجْرَةِ. اهـ.
[Urve] dedi ki: "Bunun üzerine dedim ki: 'Madem mutlaka yapılacak, öyleyse ona bir cü'cü' (gemi pruvası gibi sivri açı) yap' -yani hücrenin arkasında ziyaret edeceğimiz yerdir-."
فَهَذِهِ مُنَازَلَةٌ فِي مَوْضُوعِ الْحُجْرَةِ وَالْمَسْجِدِ، وَهَذَا جَوَابُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ.
İşte bu, hücre ve mescit konusundaki tartışmadır; şu da Ömer b. Abdilazîz'in cevabıdır.
وَقَدْ آلَتْ إِلَيْهِ الْخِلَافَةُ وَهُوَ الْخَلِيفَةُ الرَّاشِدُ الْخَامِسُ، وَقَدْ أَقَرَّ هَذَا الْوَضْعَ لَمَّا اتُّخِذَتْ تِلْكَ الِاحْتِيَاطَاتُ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْقَبْرُ قِبْلَةً لِلْمُصَلِّينَ، وَهَذَا مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ فِي خَيْرِ الْقُرُونِ الْأُولَى، وَمَشْهَدٍ مِنْ أَكَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، مِمَّا لَا يَدَعُ لِأَحَدٍ مَجَالًا لِاعْتِرَاضٍ أَوِ احْتِجَاجٍ أَوِ اسْتِدْلَالٍ، وَقَدْ بُحِثَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِنْ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي كُلِّ عَصْرٍ.
Hilafet kendisine geçmiş ve o beşinci raşid halife olmuştur; kabrin namaz kılanlar için bir kıble olmasını önleyici o tedbirler alınınca bu durumu devam ettirmiştir. Kuşkusuz bu, en hayırlı ilk asırlarda ve Müslümanların büyüklerinin huzurunda gerçekleşmiş olup hiç kimseye itiraz, delil getirme veya aleyhte kullanma alanı bırakmamaktadır. Bu mesele her asırda Müslüman âlimler tarafından ele alınıp incelenmiştir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: بَالَغَ الْمُسْلِمُونَ فِي سَدِّ الذَّرِيعَةِ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ ﷺ، فَأَعْلَوْا حِيطَانَ تُرْبَتِهِ، وَسَدُّوا الْمَدْخَلَ إِلَيْهَا، وَجَعَلُوهَا مُحْدِقَةً بِقَبْرِهِ ﷺ، ثُمَّ خَافُوا أَنْ يُتَّخَذَ مَوْضِعُ قَبْرِهِ قِبْلَةً إِذَا كَانَ مُسْتَقْبِلَ الْمُصَلِّينَ، فَتُصَوَّرُ الصَّلَاةُ إِلَيْهِ بِصُورَةِ الْعِبَادَةِ، فَبَنَوْا جِدَارَيْنِ مِنْ رُكْنَيِ الْقَبْرِ الشَّمَالِيَّيْنِ، وَحَرَّفُوهُمَا حَتَّى الْتَقَيَا عَلَى زَاوِيَةٍ مُثَلَّثَةٍ مِنْ نَاحِيَةِ الشَّمَالِ ; حَتَّى لَا يَتَمَكَّنَ أَحَدٌ مِنَ اسْتِقْبَالِ قَبْرِهِ. اهـ. مِنْ فَتْحِ الْمَجِيدِ.
Kurtubî şöyle demiştir: "Müslümanlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabri hususunda kötülüğe giden yolu tıkama (sedd-i zerîa) konusunda son derece titiz davranmışlar, kabrinin duvarlarını yükseltmişler, oraya girişi kapatmışlar ve o duvarları onun sallallâhu aleyhi ve sellem kabrini çevreleyecek şekilde yapmışlardır. Sonra kabrinin bulunduğu yer namaz kılanların karşısına geldiğinde kıble edinilmesinden ve ona doğru namaz kılmanın bir ibadet sûretine bürünmesinden korkmuşlar; bu yüzden kabrin kuzeydeki iki köşesinden iki duvar çekmişler ve kuzey yönünden sivri bir üçgen açıda birleşecek şekilde onları eğimli yapmışlardır; ta ki hiç kimse kabrini tam karşısına alamasın." [Fethu'l-Mecîd'den nakil sona erdi.]
وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ هَذَا الْعَمَلَ الَّذِي اتُّخِذَ حِيَالَ الْقَبْرِ الشَّرِيفِ وَقَبْرَيْ صَاحِبَيْهِ، إِنَّمَا هُوَ اسْتِجَابَةُ دُعَائِهِ ﷺ: " اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا يُعْبَدُ "، كَمَا قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي نُونِيَّتِهِ، كَابْنِ تَيْمِيَّةَ قَالَ:
Bazı âlimler şöyle demiştir: Kabr-i Şerif ve iki sahabisinin kabri hakkında yapılan bu uygulama, ancak onun sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ım! Kabrimi tapılan bir put kılma!" duasının kabulüdür; nitekim İbnü'l-Kayyim, İbn Teymiyye gibi Nûniyye'sinde şöyle demiştir:
فَأَجَابَ رَبُّ الْعَالَمِينَ دُعَاءَهُ ... وَأَحَاطَهُ بِثَلَاثَةِ الْجُدْرَانِ
'Âlemlerin Rabbi onun duasını kabul etti / Ve onu üç duvarla çevreledi
حَتَّى غَدَتْ أَرْجَاؤُهُ بِدُعَائِهِ ... فِي عِزَّةٍ وَحِمَايَةٍ وَصِيَانِ
Öyle ki onun duasıyla çevresi / İzzet, himaye ve koruma içinde oldu.'
وَقَالَ صَاحِبُ فَتْحِ الْمَجِيدِ: وَدَلَّ الْحَدِيثُ أَنَّ قَبْرَ النَّبِيِّ ﷺ لَوْ عُبِدَ لَكَانَ وَثَنًا. وَلَكِنْ حَمَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَا حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ ; فَلَا يُوصَلُ إِلَيْهِ.
Fethu'l-Mecîd'in müellifi şöyle dedi: "Hadis gösterir ki, şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrine tapılsaydı put olurdu. Fakat Allah Teâlâ onunla insanlar arasına perde koyarak onu korumuştur; binaenaleyh ona ulaşılamaz."
وَدَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ الْوَثَنَ هُوَ مَا يُبَاشِرُهُ الْعَابِدُ مِنَ الْقُبُورِ وَالتَّوَابِيتِ الَّتِي عَلَيْهَا. اهـ.
Ve hadis, vesenin (putun), tapan kimsenin kabirlerden ve üzerlerindeki sandukalardan bizzat dokunup yöneldiği şey olduğuna delalet etmiştir.
وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ حَقِيقَةٌ دَقِيقٌ مَأْخَذُهَا ; لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ بَعْدَ إِدْخَالِ الْحُجْرَةِ فِي مَأْمَنٍ مِنَ الصَّلَاةِ إِلَيْهِ لَكَانَ وَثَنًا، وَحَاشَاهُ ﷺ يَكُونُ فِي حَيَاتِهِ دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ وَبَعْدَ انْتِقَالِهِ إِلَى الرَّفِيقِ الْأَعْلَى يَكُونُ قَبْرُهُ وَثَنًا يُنَافِي التَّوْحِيدَ، وَيَهْدِمُ مَا بَنَاهُ فِي حَيَاتِهِ.
Onun bu söylediği, dayanağı son derece ince bir hakikattir; zira hücre [mescide] dâhil edildikten sonra ona doğru namaz kılınmasından emin olunacak bir duruma getirilmeseydi bir put olurdu. Oysa sallallâhu aleyhi ve sellem hayattayken Allah'a davetçi olup da Refîk-i A'lâ'ya intikal ettikten sonra kabrinin tevhide aykırı düşen ve hayattayken bina ettiği şeyleri yıkan bir put olması asla mümkün değildir, haşa!
وَكَيْفَ يَرْضَى اللَّهُ لِرَسُولِهِ ذَلِكَ حَاشَا وَكَلَّا. هَذَا مُجْمَلُ مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Allah Resûlü için buna nasıl razı olur; asla ve kat'a! Bu mesele hakkında söylenmiş olanların özeti budur.
وُجْهَةُ نَظَرٍ.
Bir bakış açısı.
وَهُنَا وُجْهَةُ نَظَرٍ، وَإِنْ كُنْتُ لَمْ أَقِفْ عَلَى قَوْلٍ فِيهَا، وَهِيَ أَنَّ كُلَّ نَصٍّ مُتَقَدِّمٍ صَرِيحٌ فِي النَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ ; بِأَنْ يَكُونَ الْقَبْرُ أَوَّلًا ثُمَّ يُتَّخَذَ عَلَيْهِ الْمَسْجِدُ. كَمَا جَاءَ فِي قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ: قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا أَيْ: أَنَّ الْقَبْرَ أَوَّلًا وَالْمَسْجِدَ ثَانِيًا.
Burada, hakkında [daha önce söylenmiş] bir söze rastlamamış olsam da bir bakış açısı vardır: O da şudur ki, geçmişteki her nass, kabirler üzerine mescidler edinilmesini açıkça nehyetmektedir; yani önce kabir bulunur, sonra onun üzerine mescid edinilir. Nitekim Ashâb-ı Kehf kıssasında: "Durumlarına galip gelenler: «Üzerlerine mutlaka bir mescid edineceğiz» dediler" şeklinde geçtiği gibi; yani önce kabir, sonra mesciddir.
أَمَّا قَضِيَّةُ الْحُجْرَةِ وَالْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ فَهِيَ عَكْسُ ذَلِكَ، إِذِ الْمَسْجِدُ هُوَ الْأَوَّلُ وَإِدْخَالُ الْحُجْرَةِ ثَانِيًا، فَلَا تَنْطَبِقُ عَلَيْهِ تِلْكَ النُّصُوصُ فِي نَظَرِي. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Hücre ile Mescid-i Nebevî meselesine gelince, bu durum onun aksinedir; zira önce mescid vardı, hücrenin dâhil edilmesi ise sonradır. Dolayısıyla benim kanaatime göre o nasslar bu duruma uyarlanmaz. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَمِنْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى، لَمْ يَكُنِ الَّذِي أُدْخِلُ فِي الْمَسْجِدِ هُوَ الْقَبْرَ أَوِ الْقُبُورَ، بَلِ الَّذِي أُدْخِلَ فِي الْمَسْجِدِ هُوَ الْحُجْرَةُ، أَيْ: بِمَا فِيهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ كَلَامُ صَاحِبِ فَتْحِ الْمَجِيدِ فِي تَعْرِيفِ الْوَثَنِ: أَنَّهُ مَا سُجِدَ إِلَيْهِ مِنْ قَرِيبٍ.
Diğer bir yönden, mescide dâhil edilen şey kabir veya kabirler değildi; aksine mescide dâhil edilen şey, içindekilerle birlikte hücredir. Fethu'l-Mecîd müellifinin vesen (put) tanımındaki: "Yakından kendisine secde edilen şeydir" sözü daha önce geçmişti.
وَعَلَيْهِ فَمَا مِنْ مُصَلٍّ يَبْعُدُ عَنْ مَكَّةَ إِلَّا وَيَقَعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ قُبُورٌ وَمَقَابِرُ. وَلَا يُعْتَبَرُ مُصَلِّيًا إِلَى الْقُبُورِ لِبُعْدِهَا وَوُجُودِ الْحَوَاجِزِ دُونَهُ، وَإِنْ كَانَ الْبُعْدُ نِسْبِيًّا. فَكَذَلِكَ فِي مَوْضُوعِ الْقُبُورِ الثَّلَاثَةِ فِي الْحُجْرَةِ، فَإِنَّهَا بَعِيدَةٌ عَنْ مُبَاشَرَةِ الصَّلَاةِ إِلَيْهَا، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Buna göre, Mekke'den uzakta namaz kılan hiçbir kimse yoktur ki kendisi ile Kâbe arasında kabirler ve mezarlıklar bulunmasın. Mesafenin uzak olması ve aradaki engellerin varlığı sebebiyle -uzaklık izafi olsa bile- o kimse kabirlere doğru namaz kılan biri sayılmaz. Aynı şekilde hücredeki üç kabir meselesinde de durum böyledir; zira bunlar bizzat kendilerine doğru namaz kılınmaktan uzaktır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
وَأَيْضًا لِابْنِ تَيْمِيَّةَ ﵀ كَلَامٌ فِي ذَلِكَ مُلَخَّصُهُ مِنَ الْمَجْمُوعِ: مُجَلَّدُ ٢٧ ص ٣٢٣ وَكَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا مَاتَ وَدُفِنَ فِي حُجْرَةِ عَائِشَةَ ﵂، وَكَانَتْ هِيَ وَحُجَرُ نِسَائِهِ فِي شَرْقِيِّ الْمَسْجِدِ وَقِبْلِيِّهِ، لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ دَاخِلًا الْمَسْجِدَ. وَاسْتَمَرَّ الْأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ إِلَى أَنِ انْقَرَضَ عَصْرُ الصَّحَابَةِ بِالْمَدِينَةِ.
Ayrıca İbn Teymiyye'nin -rahimehullâh- bu hususta bir sözü vardır ki el-Mecmû'dan (cilt 27, s. 323) özeti şöyledir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- hücresine defnedildiğinde -ki onun hücresi ve diğer hanımlarının hücreleri mescidin doğusunda ve kıble tarafındaydı- bunlardan hiçbiri mescidin içine dâhil değildi. Bu durum, Medine'deki sahabe nesli sona erinceye kadar böyle devam etti.
ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ فِي خِلَافَةِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ بِنَحْوٍ مِنْ سَنَةٍ مِنْ بَيْعَتِهِ، وُسِّعَ الْمَسْجِدُ، وَأُدْخِلَتْ فِيهِ الْحُجْرَةُ لِلضَّرُورَةِ. فَإِنَّ الْوَلِيدَ كَتَبَ إِلَى نَائِبِهِ - عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ -: أَنْ يَشْتَرِيَ الْحُجَرَ مِنْ مُلَّاكِهَا وَرَثَةِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّهُنَّ كُنَّ تُوُفِّينَ كُلُّهُنَّ ﵅، فَأَمَرَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ الْحُجَرَ وَيَزِيدَهَا فِي الْمَسْجِدِ، فَهَدَمَهَا وَأَدْخَلَهَا فِي الْمَسْجِدِ، وَبَقِيَتْ حُجْرَةُ عَائِشَةَ عَلَى حَالِهَا. وَكَانَتْ مُغْلَقَةً لَا يُمَكَّنُ أَحَدٌ مِنَ الدُّخُولِ إِلَى قَبْرِ النَّبِيِّ ﷺ لَا لِصَلَاةٍ عِنْدَهُ، وَلَا لِدُعَاءٍ، وَلَا غَيْرِ ذَلِكَ. إِلَى حِينِ كَانَتْ عَائِشَةُ فِي الْحَيَاةِ وَهِيَ تُوُفِّيَتْ قَبْلَ إِدْخَالِ الْحُجْرَةِ بِأَكْثَرَ مِنْ عِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثِينَ سَنَةً.
Daha sonra Velîd b. Abdilmelik b. Mervân'ın halifeliğinde, kendisine biat edilmesinden yaklaşık bir yıl sonra mescid genişletildi ve hücre bir zaruretten dolayı [mescide] dâhil edildi. Çünkü Velîd, vekili Ömer b. Abdilazîz'e, hücreleri sahipleri olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının vârislerinden satın almasını yazmıştı; nitekim onların hepsi -radıyallâhu anhünne- vefat etmişti. Ona hücreleri satın almasını ve mescide eklemesini emretti; o da onları yıkıp mescide kattı, Âişe'nin hücresi ise olduğu gibi kaldı. Âişe hayattayken kapalı tutulur, hiç kimsenin ne yanında namaz kılmak ne dua etmek ne de başka bir amaçla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrine girmesine izin verilmezdi; o ise hücrenin [mescide] dâhil edilmesinden yirmi veya otuz yıldan fazla bir süre önce vefat etmişti.
وَقَالَ فِي صَفْحَةِ ٣٢٨: وَلَمْ تَكُنْ تُمَكِّنُ أَحَدًا أَنْ يَفْعَلَ عِنْدَ قَبْرِهِ شَيْئًا مِمَّا نَهَى عَنْهُ
Sayfa 328'de şöyle dedi: 'Ve o, hiç kimsenin onun kabri yanında nehyettiği şeylerden birini yapmasına izin vermezdi.
وَبَعْدَهَا كَانَتْ مُغْلَقَةً، إِلَى أَنْ أُدْخِلَتْ فِي الْمَسْجِدِ فَسُدَّ بَابُهَا وَبُنِيَ عَلَيْهَا حَائِطٌ آخَرُ.
Ondan sonra da [hücre], mescide dâhil edilene kadar kilitli kaldı; [dâhil edilince] kapısı kapatıldı ve üzerine başka bir duvar örüldü.
فَكُلُّ ذَلِكَ صِيَانَةٌ لَهُ ﷺ، أَنْ يُتَّخَذَ بَيْتُهُ عِيدًا وَقَبْرُهُ وَثَنًا. وَإِلَّا فَمَعْلُومٌ أَنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ كُلُّهُمْ مُسْلِمُونَ، وَلَا يَأْتِي إِلَى هُنَاكَ إِلَّا مُسْلِمٌ، وَكُلُّهُمْ مُعَظِّمُونَ لِلرَّسُولِ ﷺ، فَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ لِيُسْتَهَانَ بِالْقَبْرِ الْمُكَرَّمِ ; بَلْ فَعَلَوْهُ لِئَلَّا يُتَّخَذَ وَثَنًا يُعْبَدُ. وَلَا يُتَّخَذَ بَيْتُهُ عِيدًا، وَلِئَلَّا يُفْعَلَ بِهِ كَمَا فَعَلَ أَهْلُ الْكِتَابِ بِقُبُورِ أَنْبِيَائِهِمْ. انْتَهَى.
Bütün bunlar, evi bir bayram yeri ve kabri bir put edinilmesin diye onun sallallâhu aleyhi ve sellem [şahsını ve kabrini] korumak içindir. Yoksa Medine ehlinin tamamının Müslüman olduğu, oraya ancak Müslümanların geldiği ve hepsinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yücelttiği bilinmektedir; dolayısıyla onlar bunu mükerrem kabre saygısızlık olsun diye yapmadılar; aksine tapılan bir put edinilmesin, evi bayram yeri kılınmasın ve Ehl-i Kitab'ın peygamberlerinin kabirlerine yaptığı şeyin aynısı yapılmasın diye yaptılar.' [İbn Teymiyye'den nakil] bitti.
وَتَقَدَّمَ شَرْحُ ابْنِ الْقَيِّمِ لِوَضْعِ الْجُدْرَانِ الثَّلَاثَةِ وَجَعْلِ طَرَفِ الْجِدَارِ الثَّالِثِ مِنَ الشَّمَالِ عَلَى شَكْلِ رَأْسِ مُثَلَّثٍ، وَأَنَّ الْمُشَاهَدَ الْيَوْمَ بَعْدَ ابْنِ تَيْمِيَةَ وَابْنِ الْقَيِّمِ، وُجُودُ الشَّبَكِ الْحَدِيدِيِّ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ كُلِّهِ، وَيَبْعُدُ عَنْ رَأْسِ الْمُثَلَّثِ إِلَى الشَّمَالِ مَا يَقْرُبُ مِنْ سِتَّةِ أَمْتَارٍ يَتَوَسَّطُهَا، أَيْ: تِلْكَ الْمَسَافَةُ مِحْرَابٌ كَبِيرٌ، وَهَذَا كَانَ فِي الْمَسْجِدِ سَابِقًا، أَيْ: قَبْلَ الشَّبَكِ. مِمَّا يَدُلُّ عَلَى بُعْدِ مَا بَيْنَ الْمُصَلِّي فِي الْجِهَةِ الشَّمَالِيَّةِ مِنَ الْحُجْرَةِ الْمُكَرَّمَةِ وَبَيْنَ الْقُبُورِ الثَّلَاثَةِ، وَيَنْفِي أَيَّ عَلَاقَةٍ لِلصَّلَاةِ مِنْ وَرَائِهِ بِالْقُبُورِ الشَّرِيفَةِ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
İbnü'l-Kayyim'in üç duvarın konuluşunu ve kuzeydeki üçüncü duvarın ucunun bir üçgenin tepesi şeklinde yapılışını açıklaması daha önce geçmişti. İbn Teymiyye ve İbnü'l-Kayyim'den sonra bugün görülen durum ise, bütün bunların arkasında demir parmaklığın bulunmasıdır; bu parmaklık üçgenin tepesinden kuzeye doğru yaklaşık altı metre uzaktadır ve ortasında -yani bu mesafede- büyük bir mihrap yer almaktadır. Bu [mihrap] daha önce de, yani demir parmaklıktan önce de mescidde bulunmaktaydı. Bu durum, mükerrem hücrenin kuzey cihetinde namaz kılan ile üç kabir arasındaki mesafenin uzaklığına delalet etmekte ve onun arkasından kılınan namazın şerefli kabirlerle herhangi bir irtibatı olduğunu nefyetmektedir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
وَفِي خِتَامِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَقَدْ أُثِيرَ فِيهَا كَلَامٌ فِي مَوْسِمِ حَجِّ سَنَةِ ١٣٩٤ فِي مِنَى وَمِنْ بَعْضِ الْمُشْتَغِلِينَ بِالْعِلْمِ نَقُولُ:
Bu meselenin sonunda -ki 1394 yılı hac mevsiminde Minâ'da ilimle meşgul olan bazı kimseler tarafından bu konuda tartışmalar ortaya atılmıştı- deriz ki:
لَوْ أَنَّهَا لَمْ تَدْخُلْ بِالْفِعْلِ لَكَانَ لِلْقَوْلِ بِعَدَمِ إِدْخَالِهَا مَجَالٌ. أَمَّا وَقَدْ أُدْخِلَتْ بِالْفِعْلِ وَفِي عَهْدِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَفِي الْقُرُونِ الْمَشْهُودِ لَهَا بِالْخَيْرِ، وَمَضَى عَلَى إِدْخَالِهَا ثَلَاثَةَ عَشَرَ قَرْنًا، فَلَا مَجَالَ لِلْقَوْلِ إِذًا.
Şayet o [hücre] fiilen [mescide] dâhil edilmemiş olsaydı, dâhil edilmemesi yönündeki görüşün bir yeri olurdu. Fakat fiilen dâhil edilmişken, üstelik Ömer b. Abdilazîz döneminde ve hayırla şahitlik edilmiş asırlarda gerçekleşmiş ve dâhil edilmesinin üzerinden on üç asır geçmişken, artık [bunu tartışan] bir sözün yeri yoktur.
وَمِنْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَكَتَ عَلَى مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، أَلَا وَهُوَ مَوْضُوعُ بِنَاءِ الْكَعْبَةِ، وَكَوْنِهَا لَمْ تَسْتَوْعِبْ قَوَاعِدَ إِبْرَاهِيمَ، وَلَهَا بَابٌ وَاحِدٌ، وَمُرْتَفِعٌ عَنِ الْأَرْضِ.
Diğer bir yönden ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bundan daha büyük bir duruma sükût etmiştir; o da Kâbe'nin inşası, İbrâhim'in temellerini bütünüyle kapsamamış olması, tek bir kapısının bulunması ve [bu kapının da] yerden yüksekte olması meselesidir.
وَكَانَ بِاسْتِطَاعَتِهِ ﷺ أَنْ يُعِيدَ بِنَاءَهَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَصَحِّ، فَتَسْتَوْعِبَ قَوَاعِدَ إِبْرَاهِيمَ، وَيَكُونَ لَهَا بَابَانِ وَيُسَوِّيَهُمَا بِالْأَرْضِ. وَلَكِنَّهُ ﷺ تَرَكَ ذَلِكَ ; لِاعْتِبَارَاتٍ بَيَّنَهَا فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂.
Oysa sallallâhu aleyhi ve sellem, onu en doğru şekliyle yeniden inşa edip İbrâhim'in temellerini kapsayacak ve iki kapısı olup bunları da yerle bir hizaya getirecek güçteydi. Fakat o sallallâhu aleyhi ve sellem, Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- hadisinde açıkladığı gerekçelerden dolayı bunu terk etti.
أَلَا يَسَعُ مَنْ يَتَكَلَّمُ فِي مَوْضُوعِ الْحُجُرَاتِ الْيَوْمَ مَا وَسِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْكَعْبَةِ، وَمَا وَسِعَ السَّلَفَ ﵏ فِي عَيْنِ الْحُجْرَةِ.
Bugün hücreler konusunda konuşan kimseye, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kâbe hususunda yeterli gelen ve selefe -radıyallâhu anhüm- bizzat hücre hususunda yeterli gelen şey kâfi gelmez mi?
وَمِنْ نَاحِيَةٍ ثَالِثَةٍ: لَوْ أَنَّهُ أُخِذَ بِقَوْلِهِمْ، فَأُخْرِجَتْ مِنَ الْمَسْجِدِ، أَيْ: جُعِلَ الْمَسْجِدُ مِنْ دُونِهَا عَلَى الْأَصْلِ الْأَوَّلِ.
Üçüncü bir yönden: Şayet onların sözü tutulup da [hücre] mescidden çıkarılsaydı -yani mescid ilk aslına döndürülerek onsuz yapılsaydı-,
ثُمَّ جَاءَ آخَرُونَ، وَقَالُوا: نُعِيدُهَا عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ فِي عَهْدِ الْخَلِيفَةِ الرَّاشِدِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَلَا يُقَالُ فِي ذَلِكَ مَا قَالَ مَالِكٌ لِلرَّشِيدِ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ - فِي خُصُوصِ الْكَعْبَةِ لَمَّا بَنَاهَا ابْنُ الزُّبَيْرِ، وَأَعَادَهَا الْحَجَّاجُ، وَأَرَادَ الرَّشِيدُ أَنْ يُعِيدَهَا عَلَى بِنَاءِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، فَقَالَ لَهُ مَالِكٌ ﵀: لَا تَفْعَلْ ; لِأَنِّي أَخْشَى أَنْ تُصْبِحَ الْكَعْبَةُ أُلْعُوبَةَ الْمُلُوكِ. فَيُقَالُ: هُنَا أَيْضًا فَتُصْبِحُ الْحُجْرَةُ أُلْعُوبَةَ الْمُلُوكِ بَيْنَ إِدْخَالٍ وَإِخْرَاجٍ. وَفِيهِ مِنَ الْفِتْنَةِ مَا فِيهِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
sonra da başkaları gelip: "Biz onu Râşid Halife Ömer b. Abdilazîz devrindeki haline geri döndürüyoruz" deselerdi; Kâbe konusunda İbnü'z-Zübeyr'in onu [aslı üzere] inşa etmesi, Haccâc'ın eski haline döndürmesi ve er-Reşîd'in de onu İbnü'z-Zübeyr'in binası üzere yeniden inşa etmek istemesi üzerine Mâlik'in er-Reşîd'e -Allah her ikisine de rahmet etsin- söylediği söz burada da söylenmez miydi? Zira Mâlik ona -rahimehullâh-: "Bunu yapma; çünkü Kâbe'nin kralların oyuncağı haline gelmesinden korkarım" demiştir. O halde burada da şöyle denir: "Hücre [mescide] dâhil edilme ile çıkarılma arasında hükümdarların oyuncağı haline gelir." Bunda ise ne büyük bir fitne vardır! İlim Allah Teâlâ katındadır.