وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [٩٥ \ ٤] ، وَقَوْلُهُ: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [٣٢ \ ٧] .
Allah Teâlâ bunu: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } [et-Tîn, 95/4] “Biz gerçekten insanı en güzel bir biçimde yarattık” buyruğunda ve: { الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } [es-Secde, 32/7] “O ki, yarattığı her şeyi güzel yaptı” buyruğunda beyan etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen, Rabbine bir yol tutar” buyruğu.
السَّبِيلُ هَنَا مُنْكَرٌ، وَلَكِنَّهُ مُعَيَّنٌ بِقَوْلِهِ: إِلَى رَبِّهِ ; لِأَنَّ السَّبِيلَ إِلَى رَبِّهِ هُوَ السَّبِيلُ الْمُسْتَقِيمُ.
Buradaki es-Sebîl (السَّبِيلُ / yol) nekredir (belirsiz isimdir); ancak { إِلَى رَبِّهِ } “Rabbine” buyruğuyla belirlenmiştir. Çünkü Rabbine [giden] yol, dosdoğru yoldur.
كَمَا قَالَ تَعَالَى: قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ [٦ \ ١٥١] ، وَفِي النِّهَايَةِ قَالَ: وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ [٦ \ ١٥٣] ، وَهُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي دَعَا إِلَيْهِ ﷺ.
Nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } [el-En'âm, 6/151] “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım” buyurmuş, sonunda da: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ } [el-En'âm, 6/153] “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, ona uyun” buyurmuştur. Bu da sallallâhu aleyhi ve sellem'in davet ettiği dosdoğru yoldur.
كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ [٤٢ \ ٥٢ - ٥٣] وَهُوَ الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ كَمَا تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ [١ \ ٦] ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ الْقُرْآنُ كُلُّهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الم ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ [٢ \ ١ - ٢] بَعْدَ قَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، كَأَنَّهُ قَالَ: الْهَادِي إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الْمُنَوَّهِ عَنْهُ فِي الْفَاتِحَةِ: هُوَ الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ: هُدًى لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [٢ \ ٢ - ٣] إِلَى آخِرِ «الصِّفَاتِ» ، فَيَكُونُ السَّبِيلُ هُنَا مَعْلُومًا.
Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } [eş-Şûrâ, 42/52-53] “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'ın yoluna iletmektesin” buyruğunda olduğu gibidir. Bu da Şeyh'in -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Allah Teâlâ'nın: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } [el-Fâtiha, 1/6] “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğunda daha önce belirttiği üzere Kur'ân-ı Kerîm'dir. Allah Teâlâ, { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğundan sonra: { الم ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ } [el-Bakara, 2/1-2] “Elif, Lâm, Mîm. Bu, kendisinde şüphe olmayan kitaptır; takva sahipleri için bir hidayettir” buyruğunda bunun bütünüyle Kur'an olduğunu beyan etmiştir. Sanki şöyle buyurmuştur: Fâtiha'da işaret edilen dosdoğru yola iletici olan; sıfatların sonuna kadar [zikredilen]: { هُدًى لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [el-Bakara, 2/2-3] “Gayba inanan... takva sahipleri için bir hidayettir” [ifadeleriyle vasfedilen] Kur'ân-ı Kerîm'dir. Dolayısıyla buradaki yol, malum (bilinen) olmaktadır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى قَبْلَهَا: إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ [٧٦ \ ٢٩] مُشْعِرٌ بِأَنَّ السَّبِيلَ عَنْ طَرِيقِ التَّذَكُّرِ فِيهَا وَالِاتِّعَاظِ بِهَا.
Bundan önce Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ } [el-İnsân, 76/29] “Şüphesiz bu bir öğüttür” buyurması, yolun onda düşünme ve ondan ibret alma yoluyla olduğunu hissettirmektedir.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا، عَلَّقَ اتِّخَاذَ السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ عَلَى مَشِيئَةِ مَنْ
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen, Rabbine bir yol tutar” buyruğu, Allah'a [giden] bir yol tutmayı dileyen kimsenin dilemesine bağlamış,
شَاءَ، وَقَيْدُهَا رَبْطُ مَشِيئَةِ الْعَبْدِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [٧٦ \ ٣٠] ، وَهَذِهِ مَسْأَلَةُ الْقَدَرِ.
[ancak] bunun kaydı, Allah Teâlâ'nın: { وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } [el-İnsân, 76/30] “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” buyruğunda kulun dilemesini Allah Teâlâ'nın dilemesine bağlamaktır. Bu da kader meselesidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ لِلشَّيْخِ - رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ - بَحْثُهَا بَحْثًا وَافِيًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [١٠ \ ٩٩] فِي «يُونُسَ» وَأَحَالَ عَلَى «النِّسَاءِ» . إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي التَّذْيِيلِ عَلَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا [٤ \ ١١] أَنَّ كُلَّ مَا يَقَعُ فِي هَذَا الْكَوْنِ مِنْ سُلُوكٍ وَأَعْمَالٍ أَنَّهُ بِعِلْمٍ مِنَ اللَّهِ وَحِكْمَةٍ.
Şeyh -Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun- Yûnus [Suresi]'nde Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } [Yûnus, 10/99] “İnsanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın?” buyruğunun yanında bunu etraflıca incelemiş ve Nisâ [Suresi]'ne havale etmişti. Ancak Allah Teâlâ'nın kerim ayetin fezlekesindeki: { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا } [en-Nisâ, 4/11] “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu, bu kâinatta gerçekleşen her türlü davranış ve amelin Allah'ın bir ilmi ve hikmetiyle olduğunu [gösterir].