Binûn

A'râf — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا السَّبَبَ الَّذِي مَكَّنَهُمْ مِنْ إِضْلَالِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ السَّبَبَ الَّذِي مَكَّنَهُمْ مِنْ ذَلِكَ هُوَ كَوْنُهُمْ سَادَتَهُمْ وَكُبَرَاءَهُمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَتْبَاعَ يُطِيعُونَ السَّادَةَ الْكُبَرَاءَ فِيمَا يَأْمُرُونَهُمْ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٦٧، ٦٨] ، وَبَسَطَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «سَبَأٍ» بِقَوْلِهِ: وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا [\ ٣١ - ٣٣] .

Burada onların saptırmalarını sağlayan sebebi açıklamamıştır; fakat başka bir yerde bunu sağlayan sebebin, onların efendileri ve büyükleri olmaları olduğunu açıklamıştır. Bilinmektedir ki tâbiler, efendilerine ve büyüklerine emrettikleri şeylerde itaat ederler. Bu da Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ} “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver...'” [33:67-68] ayetidir. Bunu Sebe Suresi'nde şu buyruğuyla genişçe açıklamıştır: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} “O zalimlerin Rableri huzurunda durdurulup birbirlerine söz attıkları zamanı bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara derler ki: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka mümin olurduk.' Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere derler ki: 'Size hidayet geldikten sonra biz mi sizi ondan alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz.' Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara derler ki: 'Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi aldattı]. Zira siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz'” [34:31-33].

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ.

Yüce Allah'ın: {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “...onlara ateşten kat kat azap ver!” ayeti.

وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَأَمْثَالِهَا مِنَ الْآيَاتِ: أَنَّ الْأَتْبَاعَ يَسْأَلُونَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يُضَاعِفَ الْعَذَابَ لِلْمَتْبُوعِينَ،

Yüce Allah bu yüce ayette ve benzeri ayetlerde tâbilerin kıyamet günü peşlerinden gittikleri kimseler için azabın katlanarak arttırılmasını Allah'tan isteyeceklerini açıklamıştır.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ مُضَاعَفَةَ الْعَذَابِ لِلْمَتْبُوعِينَ لَا تَنْفَعُ الْأَتْبَاعَ، وَلَا تُخَفِّفُ عَنْهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، كَقَوْلِهِ: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ [٤٣ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ هُنَا: قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ الْآيَةَ [٧ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ [٧ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ [٤٠ \ ٤٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Başka yerlerde ise, peşlerinden gidilen kimselere azabın kat kat verilmesinin tâbilere fayda sağlamayacağını ve onlardan azabı hafifletmeyeceğini açıklamıştır; nitekim: {وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ} “Bugün [pişmanlığınız] size asla fayda vermez; çünkü zulmetmiştiniz. Şüphesiz siz azapta ortaksınız” [43:39], buradaki: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ} “[Allah] 'Her biri için kat kat [azap] vardır' buyurdu...” [7:38], {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Öncekiler de sonrakilere dediler ki: 'Sizin bizim üzerimize bir üstünlüğünüz olmadı; öyleyse kazanmakta olduklarınıza karşılık azabı tadın!'” [7:39] ve {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ} “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz; muhakkak ki Allah kulları arasında hükmünü vermiştir'” [40:48] buyrukları ve benzeri diğer ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ.

Yüce Allah'ın: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ} “Göğüslerindeki kini söküp atmışızdır; altlarından ırmaklar akar” ayeti.

ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا، يَنْزِعُ مَا فِي صُدُورِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الْحِقْدِ، وَالْحَسَدِ الَّذِي كَانَ فِي الدُّنْيَا، وَأَنَّهُمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارَ فِي الْجَنَّةِ، وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ نَزْعَ الْغِلِّ مِنْ صُدُورِهِمْ يَقَعُ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ آمِنِينَ مِنَ النَّصَبِ، وَالْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الْحِجْرِ» : وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ [\ ٤٧، ٤٨] .

Yüce Allah bu yüce ayette, Celîl ve Yüce olarak cennet ehlinin göğüslerinde dünyada iken bulunan kin ve hasedi çekip çıkaracağını ve cennette onların altlarından ırmaklar akacağını bildirmiştir. Başka bir yerde ise, göğüslerindeki kinin sökülüp atılmasının onların karşılıklı tahtlar üzerinde kardeşler olarak, yorgunluktan ve cennetten çıkarılmaktan emin oldukları bir halde gerçekleştiğini zikretmiştir; bu da Hicr Suresi'ndeki şu buyruğudur: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ} “Göğüslerindeki kini söküp attık; kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler. Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” [15:47-48].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ.

Yüce Allah'ın: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} “İkisinin arasında bir perde vardır” ayeti.

ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ حِجَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هَذَا الْحِجَابَ هُنَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ بِقَوْلِهِ: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ الْآيَةَ [٥٧ \ ١٣] .

Yüce Allah bu yüce ayette kıyamet günü cennet ehli ile cehennem ehli arasında bir perde bulunacağını bildirmiş, ancak bu perdeyi burada açıklamamıştır; fakat bunu Hadîd Suresi'nde şu buyruğuyla açıklamıştır: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “Aralarına kapısı olan bir sur çekilir; onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır...” [57:13].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ.

Yüce Allah'ın: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “...hepsini simalarından tanırlar” ayeti.

ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ، يَعْرِفُونَ كُلًّا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَأَهْلِ النَّارِ بِسِيمَاهُمْ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا سِيمَا أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَلَا أَهْلِ النَّارِ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ لِذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [٣ \ ١٠٦] .

Yüce Allah bu kerim ayette A'râf ehlinin cennet ehlini de cehennem ehlini de simalarından tanıdıklarını zikretmiş, ancak cennet ehlinin ve cehennem ehlinin simasını burada açıklamamıştır. Fakat başka yerlerde buna işaret etmiştir; nitekim: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “O gün kimi yüzler ağarır, kimi yüzler kararır...” [3:106] buyruğu böyledir.

فَبَيَاضُ الْوُجُوهِ وَحُسْنُهَا سِيمَا أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَسَوَادُهَا وَقُبْحُهَا وَزُرْقَةُ الْعُيُونِ سِيمَا أَهْلِ النَّارِ، كَمَا قَالَ أَيْضًا فِي سِيمَا أَهْلِ الْجَنَّةِ: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ [٨٣ \ ٢٤] ، وَقَالَ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ الْآيَةَ [٧٥ \ ٢٢] ، وَقَالَ فِي سِيمَا أَهْلِ النَّارِ: كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا الْآيَةَ [١٠ \ ٢٧] ، وَقَالَ: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ الْآيَةَ [٨٠ \ ٤٠] ، وَقَالَ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا [٢٠ \ ١٠٢] .

Yüzlerin beyazlığı ve güzelliği cennet ehlinin simasıdır; yüzlerin siyahlığı, çirkinliği ve gözlerin gök mavisi olması ise cehennem ehlinin simasıdır. Nitekim cennet ehlinin siması hakkında ayrıca şöyle buyurmuştur: {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ} “Yüzlerinde nimetin parıltısını tanırsın” [83:24] ve şöyle buyurmuştur: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ} “O gün birtakım yüzler parıl parıldır...” [75:22]. Cehennem ehlinin siması hakkında ise şöyle buyurmuştur: {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا} “Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır...” [10:27], şöyle buyurmuştur: {وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ} “O gün birtakım yüzlerin üzerinde toz toprak vardır...” [80:40] ve şöyle buyurmuştur: {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا} “Ve suçluları o gün gözleri gömgök [korkudan morarmış] olarak toplarız” [20:102].

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “Dediler ki: 'Ne topladığınız [mal ve adamlar] ne de büyüklük taslamanız size hiçbir fayda vermedi'” ayeti.

ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ

Yüce Allah bu

الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ قَالُوا لِرِجَالٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ: يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَمْ يَنْفَعْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَجْمَعُونَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَالِ، وَلَا كَثْرَةُ جَمَاعَتِكُمْ وَأَنْصَارِكُمْ، وَلَا اسْتِكْبَارُكُمْ فِي الدُّنْيَا.

yüce ayette A'râf ehlinin, simalarından tanıdıkları cehennem ehlinden bazı adamlara: 'Dünyada topladığınız mallar, cemaatinizin ve yardımcılarınızın çokluğu ve dünyadaki kibriniz size hiçbir fayda sağlamadı' dediklerini zikretmiştir.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ وَجْهَ ذَلِكَ: وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يُحْشَرُ فَرْدًا، لَا مَالَ مَعَهُ، وَلَا نَاصِرَ، وَلَا خَادِمَ، وَلَا خَوَلَ. وَأَنَّ اسْتِكْبَارَهُ فِي الدُّنْيَا يُجْزَى بِهِ عَذَابَ الْهَوْنِ فِي الْآخِرَةِ، كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ [٦ \ ٩٤] ، وَقَوْلِهِ: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا [١٩ \ ٩٥] ، وَقَوْلِهِ: وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا، وَقَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ الْآيَةَ [٤٦ \ ٢٠

Başka yerlerde ise bunun gerekçesini açıklamıştır: Bu da insanın kıyamet günü yanında hiçbir mal, hiçbir yardımcı, hiçbir hizmetçi ve hiçbir maiyet olmaksızın yapayalnız haşredilecek olması ve dünyadaki kibrinin karşılığında ahirette horlayıcı bir azapla cezalandırılacak olmasıdır; nitekim: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz ve size verdiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız...” [6:94], {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا} “Onun söylediği şeylere biz mirasçı oluruz ve o bize yapayalnız gelir” [19:80], {وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [19:95] ve {فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Bugün yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanız sebebiyle horlayıcı azapla cezalandırılacaksınız...” [46:20] buyrukları böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ.

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} “Onun tevili (haber verdiği akıbet) geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar şöyle derler: 'Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Şimdi bizim için şefaatçiler var mıdır ki bize şefaat etsinler, yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?'” ayeti.

بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكَفَّارَ، إِذَا عَايَنُوا الْحَقِيقَةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُقِرُّونَ بِأَنَّ الرُّسُلَ جَاءَتْ بِالْحَقِّ، وَيَتَمَنَّوْنَ أَحَدَ أَمْرَيْنِ: أَنْ يَشْفَعَ لَهُمْ شُفَعَاءُ فَيُنْقِذُوهُمْ، أَوْ يُرَدُّوا إِلَى الدُّنْيَا لِيُصَدِّقُوا الرُّسُلَ، وَيَعْمَلُوا بِمَا يُرْضِي اللَّهَ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ يَشْفَعُ لَهُمْ أَحَدٌ؟ وَهَلْ يُرَدُّونَ؟ وَمَاذَا يَفْعَلُونَ لَوْ رُدُّوا؟ وَهَلِ اعْتِرَافُهُمْ ذَلِكَ بِصِدْقِ الرُّسُلِ يَنْفَعُهُمْ؟ وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَبَيَّنَ: أَنَّهُمْ لَا يَشْفَعُ لَهُمْ أَحَدٌ بُقُولِهِ: فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ الْآيَةَ [٢٦ \ ١٠٠] ، وَقَوْلِهِ: فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ [٧٤ \ ٤٨] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى [٢١ \ ٢٨] مَعَ قَوْلِهِ: وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ [٣٩ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ \ [٩ \ ٩٦] ٣٠، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يُرَدُّونَ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [٣٢ \ ١٢، ١٣]

Yüce Allah bu yüce ayette kâfirlerin kıyamet günü hakikati gözleriyle gördüklerinde elçilerin hakkı getirdiğini ikrar edeceklerini ve iki şeyden birini temenni edeceklerini açıklamıştır: Ya kendilerine şefaat edip onları kurtaracak şefaatçilerin bulunması ya da elçileri tasdik edip Allah'ı razı edecek ameller işlemek üzere dünyaya geri döndürülmeleri. Ancak burada onlara birinin şefaat edip etmeyeceğini, geri döndürülüp döndürülmeyeceklerini, şayet geri döndürülselerdi ne yapacaklarını ve elçilerin doğruluğunu bu şekilde itiraf etmelerinin kendilerine fayda verip vermeyeceğini açıklamamıştır. Fakat Yüce Allah bütün bunları başka yerlerde açıklamıştır. Nitekim: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ} “Artık bizim için hiçbir şefaatçi yoktur...” [26:100], {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [74:48] ve {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} “O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler...” [21:28] buyruğuyla beraber: {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ} “Ve O, kulları için küfre razı olmaz...” [39:7] ile {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Şüphesiz Allah fasıklar topluluğundan razı olmaz” [9:96] buyruklarıyla onlara hiçbir kimsenin şefaat etmeyeceğini açıklamıştır. Onların geri döndürülmeyeceklerini de birçok yerde açıklamıştır; nitekim: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “O suçluların Rableri huzurunda başlarını öne eğerek: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık biz kesin olarak inandık' diyecekleri zamanı bir görsen! Biz dileseydik her nefse hidayetini verirdik; fakat benden: 'Cehennemi tamamen cinler ve insanlarla dolduracağım' sözü hak olmuştur” [32:12-13] buyrukları böyledir.

فَقَوْلُهُ: وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ الْآيَةَ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّارَ وَجَبَتْ لَهُمْ، فَلَا يُرَدُّونَ، وَلَا يُعْذَرُونَ، وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ [٣٥ \ ٣٧] .

O'nun: {وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ} “Fakat benden: 'Cehennemi mutlaka dolduracağım' sözü hak olmuştur...” buyruğu, cehennemin onlar için kesinleştiğine, dolayısıyla geri döndürülmeyeceklerine ve mazeretlerinin kabul edilmeyeceğine delildir. Yine O'nun: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “Onlar orada feryat ederler: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan farklı olarak salih amel işleyelim!' 'Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar bir ömür size vermedik mi? Size uyarıcı da gelmişti...'” [35:37] buyruğu da böyledir.

فَصَرَّحَ بِأَنَّهُ قَطَعَ عُذْرَهُمْ فِي الدُّنْيَا ; بِالْإِمْهَالِ مُدَّةً يَتَذَكَّرُونَ فِيهَا ; وَإِنْذَارِ الرُّسُلِ،

Böylece dünyada öğüt alacakları kadar bir süre mühlet vererek ve elçilerle uyararak mazeretlerini ortadan kaldırdığını açıkça bildirmiştir.

وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِ رَدِّهِمْ إِلَى الدُّنْيَا مَرَّةً أُخْرَى، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ [١٤ \ ٤٤] ، جَوَابًا لِقَوْلِهِمْ: أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا [٤٠ \ ١٢] ، بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ [٤٠ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ الْآيَةَ [٤٢ \ ٤٥] ، بَعْدَ قَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ [٤٢ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ هُنَا قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ [٧ \ ٥٣] ، بَعْدَ قَوْلِهِ: فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ الْآيَةَ.

Bu da onların dünyaya bir daha geri döndürülmeyeceklerine delildir. Onların: 'Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin çağrına icabet edelim ve elçilere uyalım' sözlerine karşılık: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına dair yemin etmemiş miydiniz?” [14:44] buyruğu ile; Yüce Allah'ın onlar hakkında: {فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ} “...Günahlarımızı itiraf ettik; artık [buradan] çıkışa bir yol var mıdır?” [40:11] buyruğunun ardından: {ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا} “Bu, tek olarak Allah'a çağrıldığında inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir...” [40:12] buyurması ve {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} “Allah kimi saptırırsa artık bundan sonra onun hiçbir velisi yoktur. Azabı gördüklerinde o zalimlerin: 'Geri dönecek bir yol var mıdır?' dediklerini görürsün” [42:44] buyruğunun ardından: {وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} “Onların zilletten boyun bükmüş olarak gizli gizli bakarlarken ateşe sunulduklarını görürsün...” [42:45] buyurması ve buradaki: {فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ} “...Şimdi bizim için şefaatçiler var mıdır ki bize şefaat etsinler, yahut geri döndürülür müyüz...” buyruğunun ardından: {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “...Onlar kendilerini ziyana uğratmışlardır...” [7:53] buyurması buna işaret etmektedir.

فَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الرَّدِّ إِلَى الدُّنْيَا، وَعَلَى وُجُوبِ الْعَذَابِ، وَأَنَّهُ لَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنْهُ.

Bütün bunlar dünyaya geri dönüşün olmayacağına, azabın kesinleştiğine ve onlar için bundan hiçbir kurtuluş bulunmadığına delalet eder.

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ لَوْ رُدُّوا لَعَادُوا إِلَى الْكُفْرِ وَالطُّغْيَانِ ; وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ الْآيَةَ [٦ \ ٢٨] ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ الْمَعْدُومَ الْمُمْكِنَ الَّذِي سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ كَيْفَ يَكُونُ لَوْ وُجِدَ، فَهُوَ تَعَالَى يَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَا يُرَدُّونَ إِلَى الدُّنْيَا مَرَّةً أُخْرَى، وَيَعْلَمُ هَذَا الرَّدَّ الَّذِي لَا يَكُونُ لَوْ وَقَعَ كَيْفَ يَكُونُ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ، وَيَعْلَمُ أَنَّ الْمُتَخَلِّفِينَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ لَا يَحْضُرُونَهَا ; لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي ثَبَّطَهُمْ عَنْهَا لِحِكْمَةٍ كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ الْآيَةَ [٩ \ ٤٦] ، وَهُوَ يَعْلَمُ هَذَا الْخُرُوجَ الَّذِي لَا يَكُونُ لَوْ وَقَعَ كَيْفَ يَكُونُ كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَا دُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ الْآيَةَ [٩ \ ٤٧] ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ [٢٣ \ ٧٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Başka bir yerde ise şayet geri döndürülselerdi yine küfre ve azgınlığa döneceklerini açıklamıştır; bu da: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Şayet geri döndürülselerdi mutlaka kendilerine yasaklanan şeylere yine dönerlerdi...” [6:28] buyruğudur. Bu yüce ayette, Yüce Allah'ın var olmayacağı ilmince önceden bilinen mümkin madûmun, şayet var olsaydı nasıl olacağını bildiğine dair açık bir delil vardır. Zira O, onların dünyaya bir daha geri döndürülmeyeceklerini bilmektedir; gerçekleşmeyecek olan bu geri dönüş vaki olsaydı nasıl olacağını da: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şayet geri döndürülselerdi mutlaka kendilerine yasaklanan şeylere yine dönerlerdi; şüphesiz onlar yalancıdırlar” buyruğunda açıkça bildiğini ifade etmiştir. Tebük Gazvesi'nden geri kalan münafıkların sefere katılmayacaklarını da bilmektedir; çünkü: {وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ} “Fakat Allah onların sefere çıkmalarını istemedi de onları alıkoydu...” [9:46] buyruğunda açıkladığı üzere bir hikmetten ötürü onları bundan alıkoyan Kendisidir. Gerçekleşmeyecek olan bu sefere çıkış vaki olsaydı nasıl olacağını da: {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} “Eğer içinizde [sefere] çıksalardı size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlar ve aranıza fitne sokmak isteyerek mutlaka koşuştururlardı...” [9:47] buyruğunda açıkça bildiğini belirtmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu ve benzeri ayetler de bunun bir benzeridir: {وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Eğer biz onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, azgınlıkları içinde bocalayıp durmaya mutlaka devam ederlerdi” [23:75].

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ اعْتِرَافَهُمْ هَذَا بِقَوْلِهِمْ: قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ لَا يَنْفَعُهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ [٦٧ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ [٣٩ \ ٧١] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. \ ٥

Başka yerlerde ise: {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti” şeklindeki bu itiraflarının kendilerine fayda vermeyeceğini açıklamıştır; nitekim Yüce Allah'ın: {فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ} “Böylece günahlarını itiraf ettiler; artık o alevli ateş ehli uzak olsun!” [67:11] ve {قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Onlar: 'Evet [geldi], fakat azap kelimesi kâfirlerin üzerine hak oldu' derler” [39:71] buyrukları ve benzeri ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” ayeti.

لَمْ يُفَصِّلْ هُنَا ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ فَصَّلَهُ فِي سُورَةِ «فُصِّلَتْ» بِقَوْلِهِ: قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Bunu burada detaylandırmamış, fakat Fussilet Suresi'nde şu buyruğuyla detaylandırmıştır: {قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ

وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا [٩ \ ١٢] .

وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} “De ki: 'Siz gerçekten yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? İşte alemlerin Rabbi O'dur.' Orada onun üstünden sabit dağlar yerleştirdi, onda bereketler var etti ve orada rızıklarını arayanlar için eşit olmak üzere dört günde takdir etti. Sonra duman halinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler. Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her göğe kendi görevini vahyetti...” [41:9-12].

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ} “Sonra Arş'a istiva etti; gündüzü geceye bürür...” ayeti.

هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ وَأَمْثَالُهَا مِنْ آيَاتِ الصِّفَاتِ كَقَوْلِهِ: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [٤٨ \ ١٠] وَنَحْوَ ذَلِكَ ; أَشْكَلَتْ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ إِشْكَالًا ضَلَّ بِسَبَبِهِ خَلْقٌ لَا يُحْصَى كَثْرَةً، فَصَارَ قَوْمٌ إِلَى التَّعْطِيلِ وَقَوْمٌ إِلَى التَّشْبِيهِ، ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَوْضَحَ هَذَا غَايَةَ الْإِيضَاحِ، وَلَمْ يَتْرُكْ فِيهِ أَيَّ لَبْسٍ وَلَا إِشْكَالٍ، وَحَاصِلُ تَحْرِيرِ ذَلِكَ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ أَنَّ الْحَقَّ فِي آيَاتِ الصِّفَاتِ مُتَرَكِّبٌ مِنْ أَمْرَيْنِ:

Bu kerim ayet ve sıfat ayetlerinden benzerleri —nitekim O'nun: {يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ} “Allah'ın eli onların elleri üzerindedir” [48:10] buyruğu ve benzerleri gibi— insanların pek çoğuna öyle bir müşkül kılmıştır ki bu sebeple sayılamayacak kadar çok yaratılmış sapkınlığa düşmüştür. Bu yüzden bir topluluk ta'tîle (sıfatları inkâr etmeye), bir topluluk da teşbîhe (sıfatları yaratılmışlara benzetmeye) kaymıştır; Allah bütün bunlardan çok yüce ve münezzehtir. Celîl ve Yüce olan Allah ise bunu son derece açık bir şekilde beyan etmiş, onda hiçbir kapalılık ve müşkül bırakmamıştır. Bu meselenin tahkikinin özeti şudur: Celîl ve Yüce olan Allah sıfat ayetlerindeki hakikatin iki husustan meydana geldiğini açıklamıştır:

أَحَدُهُمَا: تَنْزِيهُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا عَنْ مُشَابَهَةِ الْحَوَادِثِ فِي صِفَاتِهِمْ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Birincisi: Celîl ve Yüce olan Allah'ı, sıfatlarında sonradan yaratılmış olanlara (havâdis) benzemekten tenzih etmektir; Allah bundan çok yüce ve münezzehtir.

وَالثَّانِي: الْإِيمَانُ بِكُلِّ مَا وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ فِي كِتَابِهِ، أَوْ وَصَفَهُ بِهِ رَسُولُهُ ﷺ ; لِأَنَّهُ لَا يَصِفُ اللَّهَ أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنَ اللَّهِ: أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ [٢ \ ١٤٠] ، وَلَا يَصِفُ اللَّهَ بَعْدَ اللَّهِ أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، الَّذِي قَالَ فِيهِ: وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى [٥٣ \ ٣، ٤] فَمِنْ نَفَى عَنِ اللَّهِ وَصْفًا أَثْبَتَهُ لِنَفْسِهِ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ، أَوْ أَثْبَتَهُ لَهُ رَسُولُهُ ﷺ زَاعِمًا أَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ يَلْزَمُهُ مَا لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، فَقَدْ جَعَلَ نَفْسَهُ أَعْلَمَ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بِمَا يَلِيقُ بِاللَّهِ جَلَّ وَعَلَا. سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ.

İkincisi: Allah'ın Kitabı'nda Kendisini vasfettiği veya Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu vasfettiği her şeye iman etmektir. Çünkü Allah'ı, Allah'tan daha iyi bilen hiç kimse vasfedemez: {أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ} “Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?” [2:140]. Allah'tan sonra da Allah'ı, hakkında: {وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى} “O, hevasından konuşmaz. O [bildirdiği], vahyedilen bir vahiyden başkası değildir” [53:3-4] buyurduğu Allah Resulü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem daha iyi bilen hiç kimse vasfedemez. Dolayısıyla, Allah'ın Yüce Kitabı'nda Kendisi için ispat ettiği veya Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun için ispat ettiği bir sıfatı, o sıfatın Celîl ve Yüce Allah'a yakışmayan şeyleri gerektirdiğini iddia ederek Allah'tan nefyeden kimse, Celîl ve Yüce Allah'a neyin yakışacağı hususunda kendisini Allah'tan ve Resulü'nden daha bilgili kılmış olur. Hâşâ, bu apaçık ve büyük bir bühtandır!

وَمَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ وَصْفَ اللَّهِ يُشَابِهُ صِفَاتِ الْخَلْقِ، فَهُوَ مُشَبِّهٌ مُلْحِدٌ ضَالٌّ، وَمَنْ أَثْبَتَ لِلَّهِ مَا أَثْبَتَهُ لِنَفْسِهِ أَوْ أَثْبَتَهُ لَهُ رَسُولُهُ ﷺ مَعَ تَنْزِيهِهِ جَلَّ وَعَلَا عَنْ مُشَابَهَةِ الْخَلْقِ، فَهُوَ مُؤْمِنٌ جَامِعٌ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ، وَالتَّنْزِيهِ عَنْ مُشَابَهَةِ الْخَلْقِ، سَالِمٌ مِنْ وَرْطَةِ التَّشْبِيهِ وَالتَّعْطِيلِ، وَالْآيَةُ الَّتِي أَوْضَحَ اللَّهُ بِهَا هَذَا. هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [٤٢ \ ١١] فَنَفَى عَنْ نَفْسِهِ جَلَّ وَعَلَا مُمَاثَلَةَ الْحَوَادِثِ بِقَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَأَثْبَتَ لِنَفْسِهِ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ فَصَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِنَفْيِ الْمُمَاثَلَةِ مَعَ الْإِتِّصَافِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ.

Her kim Allah'ın vasfının mahlûkatın sıfatlarına benzediğine inanırsa, o kimse müşebbihe (benzeten), mülhid ve sapıktır. Kim de Celîl ve Yüce olan Allah'ı mahlûkata benzemekten tenzih etmekle beraber, Allah'ın Kendisi için ispat ettiğini veya Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun için ispat ettiğini Allah için ispat ederse, işte o kimse kemal ve celal sıfatlarına iman ile mahlûkata benzemekten tenzihi bir arada cemeden, teşbîh ve ta'tîl vartasından kurtulmuş bir mümindir. Allah'ın bunu açıkladığı ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [42:11]. {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğuyla sonradan yaratılmışlara benzemeyi Celîl ve Yüce olan Kendisinden nefyetmiş; {وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğuyla da Kendisi için kemal ve celal sıfatlarını ispat etmiştir. Böylece bu kerim ayette, kemal ve celal sıfatlarıyla muttasıf olmakla birlikte benzerliğin nefyedildiğini açıkça belirtmiştir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ السِّرَّ فِي تَعْبِيرِهِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ دُونَ أَنْ يَقُولَ مَثَلًا:

Görünen o ki, mesela:

وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الصِّفَاتِ الْجَامِعَةِ ; أَنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ يَتَّصِفُ بِهِمَا جَمِيعُ الْحَيَوَانَاتِ، فَبَيْنَ أَنَّ اللَّهَ مُتَّصِفٌ بِهِمَا، وَلَكِنَّ وَصْفَهُ بِهِمَا عَلَى أَسَاسِ نَفْيِ الْمُمَاثَلَةِ بَيْنَ وَصْفِهِ تَعَالَى، وَبَيْنَ صِفَاتِ خَلْقِهِ، وَلِذَا جَاءَ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ بُعْدَ قَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِيضَاحٌ لِلْحَقِّ فِي آيَاتِ الصِّفَاتِ لَا لَبْسَ مَعَهُ وَلَا شُبْهَةَ الْبَتَّةَ، وَسَنُوضِّحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِيضَاحًا تَامًّا بِحَسْبِ طَاقَتِنَا، وَبِاللَّهِ جَلَّ وَعَلَا التَّوْفِيقُ.

“O, pek yücedir, pek büyüktür” veya benzeri cami sıfatlar buyurmak yerine {وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” ifadesini kullanmasındaki sır şudur: İşitme ve görme sıfatlarıyla bütün canlılar nitelenmektedir; böylece Allah'ın da bu iki sıfatla muttasıf olduğunu, ancak O'nun bu iki sıfatla vasıflanmasının, Yüce Zatının vasfı ile yarattıklarının sıfatları arasındaki benzerliğin nefyedilmesi esasına dayandığını beyan etmiştir. Bu sebeple: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğunun ardından: {وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğunu getirmiştir. İşte bu kerim ayette, sıfat ayetlerindeki hakikatin, kendisiyle birlikte hiçbir kapalılık ve kesinlikle hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde bir açıklaması vardır. Gücümüz nispetinde bu meseleyi inşallah tam bir vukufla açıklayacağız; muvaffakiyet Celîl ve Yüce olan Allah'tandır.

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ قَسَّمُوا صِفَاتِهِ جَلَّ وَعَلَا إِلَى سِتَّةِ أَقْسَامٍ:

Öncelikle bil ki kelamcılar, Celîl ve Yüce Allah'ın sıfatlarını altı kısma ayırmışlardır:

صِفَةٌ نَفْسِيَّةٌ، وَصِفَةٌ سَلْبِيَّةٌ، وَصِفَةُ مَعْنًى، وَصِفَةٌ مَعْنَوِيَّةٌ، وَصِفَةٌ فِعْلِيَّةٌ، وَصِفَةٌ جَامِعَةٌ، وَالصِّفَةُ الْإِضَافِيَّةُ تَتَدَاخَلُ مَعَ الْفِعْلِيَّةِ ; لِأَنَّ كُلَّ صِفَةٍ فِعْلِيَّةٍ مِنْ مَادَّةٍ مُتَعَدِّيَةٍ إِلَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ وَالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ، فَهِيَ صِفَةٌ إِضَافِيَّةٌ، وَلَيْسَتْ كُلُّ صِفَةٍ إِضَافِيَّةٍ فِعْلِيَّةً فَبَيْنَهُمَا عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ، يَجْتَمِعَانِ فِي نَحْوِ الْخَلْقِ وَالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ، وَتَتَفَرَّدِ الْفِعْلِيَّةُ فِي نَحْوِ الِاسْتِوَاءِ، وَتَتَفَرَّدُ الْإِضَافِيَّةُ فِي نَحْوِ كَوْنِهِ تَعَالَى كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ فَوْقَ كُلِّ شَيْءٍ ; لِأَنَّ الْقَبْلِيَّةَ وَالْفَوْقِيَّةَ مِنَ الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ، وَلَيْسَتَا مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ، وَلَا يَخْفَى عَلَى عَالِمٍ بِالْقَوَانِينِ الْكَلَامِيَّةِ وَالْمَنْطِقِيَّةِ أَنَّ إِطْلَاقَ النَّفْسِيَّةِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ صِفَاتِهِ جَلَّ وَعَلَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَأَنَّ فِيهِ مِنَ الْجَرَاءَةِ عَلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا مَا اللَّهُ عَالِمٌ بِهِ، وَإِنْ كَانَ قَصْدُهُمْ بِالنَّفْسِيَّةِ فِي حَقِّ اللَّهِ الْوُجُودَ فَقَطْ وَهُوَ صَحِيحٌ ; لِأَنَّ الْإِطْلَاقَ الْمُوهِمَ لِلْمَحْذُورِ فِي حَقِّهِ تَعَالَى لَا يَجُوزُ، وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ بِهِ صَحِيحًا ; لِأَنَّ الصِّفَةَ النَّفْسِيَّةَ فِي الِاصْطِلَاحِ لَا تَكُونُ إِلَّا جِنْسًا أَوْ فَصْلًا، فَالْجِنْسُ كَالْحَيَوَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِنْسَانِ، وَالْفَصْلُ كَالنُّطْقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِنْسَانِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْجِنْسَ فِي الِاصْطِلَاحِ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ أَفْرَادٍ مُخْتَلِفَةِ الْحَقَائِقِ كَالْحَيَوَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِنْسَانِ وَالْفَرَسِ وَالْحِمَارِ، وَأَنَّ الْفَصْلَ صِفَةٌ نَفْسِيَّةٌ لِبَعْضِ أَفْرَادِ الْجِنْسِ يَنْفَصِلُ بِهَا عَنْ غَيْرِهِ مِنَ الْأَفْرَادِ الْمُشَارِكَةِ لَهُ فِي الْجِنْسِ كَالنُّطْقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِنْسَانِ، فَإِنَّهُ صِفَتُهُ النَّفْسِيَّةُ الَّتِي تَفْصِلُهُ عَنِ الْفَرَسِ مَثَلًا الْمُشَارِكِ لَهُ فِي الْجَوْهَرِيَّةِ وَالْجِسْمِيَّةِ وَالنَّمَائِيَّةِ وَالْحَسَاسِيَّةِ، وَوَصْفُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا بِشَيْءٍ يُرَادُ بِهِ اصْطِلَاحًا مَا بَيِّنًا لَكَ ; مِنْ أَعْظَمِ الْجَرَاءَةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا تَرَى ; لِأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا وَاحِدٌ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، فَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ اشْتِرَاكٌ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَاتِهِ، وَلَا مِنْ صِفَاتِهِ، حَتَّى يُطْلَقَ عَلَيْهِ مَا يُطْلَقُ عَلَى الْجِنْسِ وَالْفَصْلِ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا لِأَنَّ الْجِنْسَ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ حَقَائِقَ مُخْتَلِفَةٍ.

Nefsî sıfat, selbî sıfat, mana sıfatı, manevî sıfat, fiilî sıfat ve cami sıfat. İzâfî sıfat ise fiilî sıfatla iç içe geçer; çünkü yaratma, diriltme ve öldürme gibi mef'ûle geçişli bir kökten gelen her fiilî sıfat aynı zamanda izâfî bir sıfattır; fakat her izâfî sıfat fiilî değildir. Dolayısıyla ikisi arasında bir yönden umum-husus ilişkisi (aralarında genel-özel ayrımı) vardır; yaratma, diriltme ve öldürme gibi hususlarda birleşirler. İstivâ gibi hususlarda fiilî sıfat tek kalır; Yüce Allah'ın her şeyden önce var olması ve her şeyin fevkinde (üstünde) olması gibi hususlarda ise izâfî sıfat tek kalır; zira öncelik (kabliyyet) ve üstlük (fevkiyyet) izâfî sıfatlardandır, fiil sıfatlarından değildir. Kelam ve mantık kurallarını bilen bir âlime gizli değildir ki, Celîl ve Yüce olan Allah'ın sıfatlarından herhangi biri için 'nefsî' nitelemesini kullanmak caiz değildir ve bunda Celîl ve Yüce olan Allah'a karşı Allah'ın bildiği derecede bir cüretkarlık vardır. Gerçi onların Allah hakkında 'nefsî' ifadesiyle kastettikleri sadece vücuttur (varlıktır) ve bu anlam doğrudur; ancak Yüce Allah hakkında sakıncalı anlam vehmettiren bir ifadenin kullanılması, kastedilen mana doğru olsa bile caiz değildir. Çünkü ıstılahta nefsî sıfat ancak cins veya fasıl olabilir. Cins, insana nispetle 'canlı' (hayvan) gibidir; fasıl ise insana nispetle 'konuşan/düşünen' (nâtık) gibidir. Istılahta cinsin, insana, ata ve merkebe nispetle 'canlı' gibi, hakikatleri farklı fertler arasında ortak bir kavram olduğu ve faslın da cinsin bazı fertlerine ait olup onunla cinsteki diğer ortak fertlerden ayrıldığı nefsî bir sıfat olduğu gizli değildir; nitekim insana nispetle 'nâtık' (düşünen) vasfı gibi. Zira bu, cevherlik, cisimlik, büyüme ve hissetmede insanla ortak olan mesela attan insanı ayıran nefsî bir sıfattır. Celîl ve Yüce olan Allah'ı, ıstılahî anlamını sana açıkladığımız bir şeyle nitelemek, gördüğün gibi Allah Teâlâ'ya karşı en büyük cüretkarlıklardandır; zira Celîl ve Yüce olan Allah zatında, sıfatlarında ve fiillerinde tektir (vâhiddir). Dolayısıyla O'nun ile başkası arasında zatından yahut sıfatlarından hiçbir şeyde ortaklık yoktur ki O'nun hakkında cins ve fasıl için kullanılan ıtlaklar kullanılabilsin; Allah bundan çok yüce ve münezzehtir. Çünkü cins, farklı hakikatler arasında ortak bir kavramdır.

وَالْفَصْلَ: هُوَ الَّذِي يَفْصِلُ بَعْضَ تِلْكَ الْحَقَائِقِ الْمُشْتَرِكَةِ فِي الْجِنْسِ عَنْ بَعْضٍ، سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Fasıl ise, cinsteki ortak olan o hakikatlerin bir kısmını diğerlerinden ayıran şeydir. Göklerin ve yerin Rabbi bundan münezzehtir ve son derece yücedir.

وَسَنُبَيِّنُ لَكَ أَنَّ جَمِيعَ الصِّفَاتِ عَلَى تَقْسِيمِهِمْ لَهَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ وَصْفُ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ بِهَا، وَهُمْ فِي بَعْضِ ذَلِكَ يُقِرُّونَ بِأَنَّ الْخَالِقَ مَوْصُوفٌ بِهَا، وَأَنَّهَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ أَيْضًا وَصْفُ الْمَخْلُوقِ بِهَا، وَلَكِنَّ وَصْفَ الْخَالِقِ مُنَافٍ لِوَصْفِ الْمَخْلُوقِ، كَمُنَافَاةِ ذَاتِ الْخَالِقِ لِذَاتِ الْمَخْلُوقِ، وَيَلْزَمُهُمْ ضَرُورَةٌ فِيمَا أَنْكَرُوا مِثْلَ مَا أَقَرُّوا بِهِ ; لِأَنَّ الْكُلَّ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ جَمِيعَ صِفَاتِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ الْمُتَّصِفَ بِهَا لَا يُشْبِهُهُ شَيْءٌ مِنَ الْحَوَادِثِ.

Sana açıklayacağız ki, onların yaptıkları taksime göre bütün sıfatlar Kur'an'da hem Yaratıcı hem de yaratılmış için vasıf olarak geçmiştir. Onlar bunlardan bazısında Yaratıcının bu sıfatlarla mevsuf olduğunu ve aynı sıfatların Kur'an'da yaratılmış için de vasıf olarak geçtiğini ikrar ederler; ancak Yaratıcının vasfı, Yaratıcının zatının yaratılmışın zatına zıt ve benzemez olması gibi, yaratılmışın vasfına zıt ve benzemezdir. İnkâr ettikleri konularda da ikrar ettikleri gibi kabul etmeleri zorunlu olarak gerekir; çünkü hepsi aynı kabildendir. Zira Celîl ve Yüce Allah'ın bütün sıfatları aynı kabildendir; çünkü bu sıfatlarla mevsuf olan Zata sonradan yaratılmışlardan hiçbir şey benzemez.

فَمِنْ ذَلِكَ: الصِّفَاتُ السَّبْعُ، الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَهُمْ بِصِفَاتِ الْمَعَانِي وَهِيَ: الْقُدْرَةُ، وَالْإِرَادَةُ، وَالْعِلْمُ، وَالْحَيَاةُ، وَالسَّمْعُ، وَالْبَصَرُ، وَالْكَلَامُ.

Bu sıfatlardan biri de onların katında 'sıfât-ı meânî' (mana sıfatları) olarak bilinen yedi sıfattır; bunlar da: Kudret, irade, ilim, hayat, sem' (işitme), basar (görme) ve kelamdır.

فَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْقُدْرَةِ:

Nitekim Yüce Allah Kendisini kudret ile vasfetme sadedinde şöyle buyurmuştur:

وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٢ \ ٢٨٤] وَ [٣ \ ٢٩] وَ [٣ \ ١٨٩] وَ [٥ \ ١٩] وَ [٥ \ ٤٠] وَ [٨ \ ٤١] .

{وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” [2:284], [3:29], [3:189], [5:19], [5:40] ve [8:41].

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهَا: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ [٥ \ ٣٤] فَأَثْبَتَ لِنَفْسِهِ قُدْرَةً حَقِيقِيَّةً لَائِقَةً بِجَلَالِهِ وَكَمَالِهِ، وَأَثْبَتَ لِبَعْضِ الْحَوَادِثِ قُدْرَةً مُنَاسِبَةً لِحَالِهِمْ مِنَ الضَّعْفِ وَالِافْتِقَارِ وَالْحُدُوثِ الْفَنَاءِ، وَبَيْنَ قُدْرَتِهِ، وَقُدْرَةِ مَخْلُوقِهِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِهِ وَذَاتِ مَخْلُوقِهِ.

Sonradan yaratılanı da bununla vasfederek: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak siz kendilerini ele geçirmeden (onlara güç yetirmeden) önce tövbe edenler müstesnadır...” [5:34] buyurmuştur. Böylece Kendisi için celaline ve kemaline layık hakiki bir kudret ispat etmiş, bazı mahluklar için de onların zayıflık, muhtaçlık, sonradan olma ve fani olma hallerine uygun bir güç ispat etmiştir. O'nun kudreti ile mahlukunun gücü arasında, zatı ile mahlukunun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْإِرَادَةِ: فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ [١١ \ ١٠٧] وَ [٨٥ \ ١٦] ، إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣٦ \ ٨٢] ، يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [٢ \ ١٨٥] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kendisini irade ile vasfetme sadedinde şöyle buyurmuştur: {فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Dilediğini hakkıyla yapandır” [11:107], [85:16], {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri, sadece ona 'Ol!' demesidir; o da hemen oluverir” [36:82], {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” [2:185] ve benzeri ayetler.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْمَخْلُوقِ بِهَا: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا الْآيَةَ [٨ \ ٦٧] ، إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا [٣٣ \ ١٣] ، يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ [٦١ \ ٨] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Mahluku irade ile vasfetme sadedinde ise şöyle buyurmuştur: {تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا} “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz...” [8:67], {إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا} “Onlar kaçmaktan başka bir şey istemiyorlar” [33:13], {يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ} “Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar...” [61:8] ve benzeri ayetler.

فَلَهُ جَلَّ وَعَلَا إِرَادَةٌ حَقِيقِيَّةٌ لَائِقَةٌ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَلِلْمَخْلُوقِ إِرَادَةٌ أَيْضًا مُنَاسِبَةٌ لِحَالِهِ، وَبَيْنَ إِرَادَةِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Celîl ve Yüce olan Allah'ın kemaline ve celaline layık hakiki bir iradesi vardır; mahlukun da kendi haline uygun bir iradesi vardır. Yaratıcının iradesi ile mahlukun iradesi arasında, Yaratıcının zatı ile mahlukun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْعِلْمِ: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٢٤ \ ٣٥] ، لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ الْآيَةَ [٤ \ ١٦٦]

Kendisini ilim ile vasfetme sadedinde: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [24:35], {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ} “Fakat Allah, sana indirdiğini kendi ilmiyle indirdiğine şahitlik eder...” [4:166] ve

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ [٧ \ ٧] .

{فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ} “Elbette onlara [olup bitenleri] bir ilim ile anlatacağız; zira biz gaip (habersiz ve uzakta) değildik” [7:7] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِ: قَالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ [٥١ \ ٢٨] ، وَقَالَ: وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ [١٢ \ ٦٨] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı bununla vasfederek: {قَالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ} “Dediler ki: 'Korkma!' Ve onu çok bilgili bir oğulla müjdelediler” [51:28], {وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ} “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi...” [12:68] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

فَلَهُ جَلَّ وَعَلَا عِلْمٌ حَقِيقِيٌّ لَائِقٌ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَلِلْمَخْلُوقِ عِلْمٌ مُنَاسِبٌ لِحَالِهِ، وَبَيْنَ عِلْمِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Celîl ve Yüce olan Allah'ın kemaline ve celaline layık hakiki bir ilmi vardır; mahlukun da kendi haline uygun bir ilmi vardır. Yaratıcının ilmi ile mahlukun ilmi arasında, Yaratıcının zatı ile mahlukun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْحَيَاةِ: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [٢ \ ٥٥] ، هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْآيَةَ [٤٠ \ ٦٥] ، وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ الْآيَةَ [٢٥ \ ٥٨] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kendisini hayat ile vasfetme sadedinde: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; diridir (Hayy'dır), kayyûmdur” [2:255], {هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O diridir, O'ndan başka ilah yoktur...” [40:65], {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ} “Ölmeyen, diri olan [Allah'a] tevekkül et...” [25:58] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْمَخْلُوقِ بِهَا: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا [١٩ \ ١٥] ، وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [٢١ \ ٣٠] ، يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ [٣٠ \ ١٩] .

Mahluku bununla vasfetme sadedinde ise şöyle buyurmuştur: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak diriltileceği gün ona selam olsun” [19:15], {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “Ve her canlı şeyi sudan yarattık...” [21:30], {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ} “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır...” [30:19].

فَلَهُ جَلَّ وَعَلَا حَيَاةٌ حَقِيقِيَّةٌ تَلِيقُ بِجَلَالِهِ وَكَمَالِهِ، وَلِلْمَخْلُوقِ أَيْضًا حَيَاةٌ مُنَاسِبَةٌ لِحَالِهِ ; وَبَيْنَ حَيَاةِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Celîl ve Yüce olan Allah'ın celaline ve kemaline layık hakiki bir hayatı vardır; mahlukun da kendi haline uygun bir hayatı vardır. Yaratıcının hayatı ile mahlukun hayatı arasında, Yaratıcının zatı ile mahlukun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [٢٢ \ ٧٥] وَ [٣١ \ ٢٨] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kendisini işitme ve görme ile vasfetme sadedinde: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”, {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [22:75] ve [31:28] ile benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِمَا: إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا [٧٦ \ ٢] ، أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا الْآيَةَ [١٩ \ ٣٨] وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı bu ikisiyle vasfetme sadedinde ise: {إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Doğrusu biz insanı, imtihan etmek için karışık bir nutfeden yarattık da onu işiten ve gören yaptık” [76:2], {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا} “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecekler, neler görecekler!...” [19:38] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

فَلَهُ جَلَّ وَعَلَا سَمْعٌ وَبَصَرٌ حَقِيقِيَّانِ يَلِيقَانِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَلِلْمَخْلُوقِ سَمْعٌ وَبَصَرٌ مُنَاسِبَانِ لِحَالِهِ، وَبَيْنَ سَمْعِ الْخَالِقِ وَبَصَرِهِ، وَسَمْعِ الْمَخْلُوقِ وَبَصَرِهِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Celîl ve Yüce olan Allah'ın kemaline ve celaline layık hakiki bir işitmesi ve görmesi vardır; mahlukun da kendi haline uygun bir işitmesi ve görmesi vardır. Yaratıcının işitmesi ve görmesi ile mahlukun işitmesi ve görmesi arasında, Yaratıcının zatı ile mahlukun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْكَلَامِ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا [٤ \ ١٦٤] ، إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي [٧ \ ١٤٤] ، فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ [٩ \ ٦] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kendisini kelam (konuşma) ile vasfetme sadedinde: {وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا} “Ve Allah, Mûsâ ile gerçekten konuştu” [4:164], {إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي} “Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçtim...” [7:144], {فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ} “...Allah'ın kelamını işitinceye kadar ona güvence ver...” [9:6] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْمَخْلُوقِ بِهِ: فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ [١٢ \ ٥٤] ، الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ الْآيَةَ [٣٦ \ ٦٥] ، قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا [١٩ \ ٢٩] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Mahluku bununla vasfetme sadedinde ise: {فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ} “Onunla konuşunca: 'Bugün sen bizim katımızda yüksek makam sahibi ve güvenilir birisin' dedi” [12:54], {الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ} “Bugün onların ağızlarını mühürleriz de bizimle elleri konuşur...” [36:65], {قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} “'Beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' dediler” [19:29] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

فَلَهُ جَلَّ وَعَلَا كَلَامٌ حَقِيقِيٌّ يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ ; وَلِلْمَخْلُوقِ كَلَامٌ أَيْضًا مُنَاسِبٌ لِحَالِهِ. وَبَيْنَ كَلَامِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Celîl ve Yüce olan Allah'ın kemaline ve celaline layık hakiki bir kelamı vardır; mahlukun da kendi haline uygun bir kelamı vardır. Yaratıcının kelamı ile mahlukun kelamı arasında, Yaratıcının zatı ile mahlukun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَهَذِهِ الصِّفَاتُ السَّبْعُ الْمَذْكُورَةُ يُثْبِتُهَا كَثِيرٌ مِمَّنْ يَقُولُ بِنَفْيِ غَيْرِهَا مِنْ صِفَاتِ الْمَعَانِي.

Zikredilen bu yedi sıfatı, sıfât-ı meânîden bunların dışındakileri nefyedenlerin birçoğu ispat eder.

وَالْمُعْتَزِلَةُ يَنْفُونَهَا وَيُثْبِتُونَ أَحْكَامَهَا فَيَقُولُونَ: هُوَ تَعَالَى حَيٌّ قَادِرٌ، مُرِيدٌ عَلِيمٌ، سَمِيعٌ بَصِيرٌ، مُتَكَلِّمٌ بِذَاتِهِ لَا بِقُدْرَةٍ قَائِمَةٍ بِذَاتِهِ، وَلَا إِرَادَةٍ قَائِمَةٍ بِذَاتِهِ، هَكَذَا فِرَارًا مِنْهُمْ مِنْ تَعَدُّدِ الْقَدِيمِ! !

Mutezile ise bunları nefyeder ve hükümlerini ispat eder; nitekim şöyle derler: 'O Teâlâ; zatıyla kaim bir kudret olmaksızın, zatıyla kaim bir irade olmaksızın bizzat zatıyla diridir, kādirdir, dileyendir, bilendir, işitendir, görendir, konuşandır.' Bu [iddiaları], kadîm olan varlıkların çoğalmasından (taaddüd-i kudemâ) kaçmak içindir!

وَمَذْهَبُهُمُ الْبَاطِلُ لَا يَخْفَى بُطْلَانُهُ وَتَنَاقُضُهُ عَلَى أَدْنَى عَاقِلٍ ; لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْوَصْفَ الَّذِي مِنْهُ الِاشْتِقَاقُ إِذَا عُدِمَ فَالِاشْتِقَاقُ مِنْهُ مُسْتَحِيلٌ فَإِذَا عُدِمَ السَّوَادُ عَنْ جِرْمٍ مَثَلًا اسْتَحَالَ أَنْ تَقُولَ هُوَ أَسْوَدُ، إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ أَسْوَدَ وَلَمْ يَقُمْ بِهِ سَوَادٌ، وَكَذَلِكَ إِذَا لَمْ يَقُمِ الْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ بِذَاتٍ، اسْتَحَالَ أَنْ تَقُولَ: هِيَ عَالِمَةٌ قَادِرَةٌ لِاسْتِحَالَةِ اتِّصَافِهَا بِذَلِكَ، وَلَمْ يَقُمْ بِهَا عِلْمٌ وَلَا قُدْرَةٌ، قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]

Onların bu batıl mezhebinin batıllığı ve çelişkisi, en asgari akıl sahibine bile gizli kalmaz. Zira bilinmektedir ki, kendisinden türetme yapılan vasıf yok olduğunda, ondan türetme yapmak imkânsızdır. Örneğin bir cisimden siyahlık yok olduğunda, 'bu siyahtır' demeniz imkânsız olur; zira onda siyahlık kaim değilken siyah olması mümkün değildir. Aynı şekilde bir zatta ilim ve kudret kaim olmadığında, 'o zat âlimdir, kādirdir' demeniz imkânsızdır; çünkü onda ilim ve kudret kaim değilken bununla nitelenmesi imkânsızdır. «Merâkı's-Suûd»da şöyle denilmiştir: [Recez]

وَعِنْدَ فَقْدِ الْوَصْفِ لَا يُشْتَقُّ ... وَأَعْوَزَ الْمُعْتَزِلِيَّ الْحَقُّ

Vasıf bulunmadığında türetme yapılamaz... Mutezilî olan ise hakka muhtaç [ondan mahrum] kaldı.

وَأَمَّا الصِّفَاتُ الْمَعْنَوِيَّةُ عِنْدَهُمْ: فَهِيَ الْأَوْصَافُ الْمُشْتَقَّةُ مِنْ صِفَاتِ الْمَعَانِي السَّبْعِ الْمَذْكُورَةِ، وَهِيَ كَوْنُهُ تَعَالَى: قَادِرًا، مُرِيدًا، عَالِمًا حَيًّا، سَمِيعًا بَصِيرًا، مُتَكَلِّمًا.

Onlara göre manevî sıfatlar (sıfât-ı mâneviyye) ise: Zikredilen yedi sıfât-ı meânîden türetilen vasıflardır. Bunlar da O Teâlâ'nın: Kādir, mürîd (dileyen), âlim (bilen), diri (hayy), işiten (semî'), gören (basîr) ve konuşan (mütekellim) oluşudur.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ كَيْفِيَّةِ الِاتِّصَافِ بِالْمَعَانِي، وَعَدُّ الْمُتَكَلِّمِينَ لَهَا صِفَاتٍ زَائِدَةً عَلَى صِفَاتِ الْمَعَانِي مَبْنِيٌّ عَلَى مَا يُسَمُّونَهُ الْحَالَ الْمَعْنَوِيَّةَ، زَاعِمِينَ أَنَّهَا أَمْرٌ ثُبُوتِيٌّ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، وَلَا مَعْدُومٍ ; وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ هَذَا الَّذِي يُسَمُّونَهُ الْحَالَ الْمَعْنَوِيَّةَ لَا أَصْلَ لَهُ، وَإِنَّمَا هُوَ مُطْلَقُ تَخْيِيلَاتٍ يَتَخَيَّلُونَهَا ; لِأَنَّ الْعَقْلَ الصَّحِيحَ حَاكِمٌ حُكْمًا لَا يَتَطَرَّقُهُ شَكٌّ بِأَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ الْبَتَّةَ، فَالْعُقَلَاءُ كَافَّةٌ مُطْبِقُونَ عَلَى أَنَّ النَّقِيضَيْنِ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَلَا يَرْتَفِعَانِ، وَلَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا الْبَتَّةَ، فَكُلُّ مَا هُوَ غَيْرُ مَوْجُودٍ، فَإِنَّهُ مَعْدُومٌ قَطْعًا، وَكُلُّ مَا هُوَ غَيْرُ مَعْدُومٍ، فَإِنَّهُ مَوْجُودٌ قَطْعًا، وَهَذَا مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ كَمَا تَرَى.

Tahkik ehlinin görüşüne göre bunlar, manalarla nitelenme keyfiyetinden ibarettir. Kelamcıların bunları sıfât-ı meânîye zait sıfatlar sayması ise 'manevî hal' adını verdikleri şeye dayanmaktadır; onlar bunun var da olmayan yok da olmayan sübûtî bir durum olduğunu iddia ederler. Şüphe götürmeyen kesin gerçek şudur ki: Onların manevî hal dedikleri bu şeyin hiçbir aslı yoktur, bilakis onların kurduğu kuru vehimlerden ibarettir. Çünkü selim akıl, iki çelişik (nakîz) arasında asla bir vasıta (üçüncü bir hal) olmadığına şüpheye yer bırakmayacak kesinlikte hükmeder. Bütün akıl sahipleri, iki çelişiğin bir arada bulunamayacağı, aynı anda ortadan kalkamayacağı ve aralarında asla bir vasıta olamayacağı üzerinde ittifak etmiştir. Dolayısıyla mevcut olmayan her şey kesinlikle madumdur (yoktur); madum olmayan her şey de kesinlikle mevcuttur (vardır). Gördüğün üzere bu, şüphe götürmez bir husustur.

وَقَدْ بَيَّنَّا فِي اتِّصَافِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ بِالْمَعَانِي الْمَذْكُورَةِ مُنَافَاةَ صِفَةِ الْخَالِقِ لِلْمَخْلُوقِ، وَبِهِ تَعْلَمُ مِثْلَهُ فِي الِاتِّصَافِ بِالْمَعْنَوِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ لَوْ فَرَضْنَا أَنَّهَا صِفَاتٌ زَائِدَةٌ عَلَى صِفَاتِ الْمَعَانِي، مَعَ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ كَيْفِيَّةِ الِاتِّصَافِ بِهَا.

Yaratıcı ve mahlukun zikredilen meânî sıfatlarıyla vasıflanmasında, Yaratıcının sıfatının mahlukununkine benzemediğini ve zıt olduğunu açıklamıştık. Buradan hareketle, sıfât-ı meânîye zait sıfatlar olduklarını varsaysak bile -ki tahkike göre bunlar sadece onlarla nitelenme keyfiyetinden ibarettir- zikredilen mâneviyye sıfatlarıyla nitelenmede de durumun aynı olduğunu anlarsın.

وَأَمَّا الصِّفَاتُ السَّلْبِيَّةُ عِنْدَهُمْ: فَهِيَ خَمْسٌ، وَهِيَ عِنْدُهُمُ: الْقِدَمُ، وَالْبَقَاءُ، وَالْوَحْدَانِيَّةُ، وَالْمُخَالَفَةُ لِلْخَلْقِ، وَالْغِنَى الْمُطْلَقُ، الْمَعْرُوفُ عِنْدَهُمْ بِالْقِيَامِ بِالنَّفْسِ.

Onlara göre selbî sıfatlar (sıfât-ı selbiyye) ise beştir. Bunlar onlara göre: Kıdem (ezelîlik), bekā (ebedîlik), vahdaniyet (birlik), muhalefetü'n-li'l-havâdis (yaratılmışlara benzememek) ve onlarda 'kıyam bi-nefsihî' olarak bilinen mutlak gınâdır (kendi kendine var olup hiçbir şeye muhtaç olmamaktır).

وَضَابِطُ الصِّفَةِ السَّلْبِيَّةِ عِنْدَهُمْ: هِيَ الَّتِي لَا تَدُلُّ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ عَلَى مَعْنًى وُجُودِيٍّ أَصْلًا، وَإِنَّمَا تَدُلُّ عَلَى سَلْبِ مَا لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ عَنِ اللَّهِ.

Onlara göre selbî sıfatın ölçütü şudur: Mutabakat delaletiyle varlıksal (vücûdî) bir manaya asla delalet etmeyen, yalnızca Allah'a layık olmayan şeylerin Allah'tan nefyedilmesine delalet eden sıfattır.

أَمَّا الصِّفَةُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى مَعْنًى وُجُودِيٍّ: فَهِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَهُمْ بِصِفَةِ الْمَعْنَى، فَالْقِدَمُ مَثَلًا عِنْدَهُمْ لَا مَعْنَى لَهُ بِالْمُطَابَقَةِ، إِلَّا سَلْبَ الْعَدَمِ السَّابِقِ، فَإِنْ قِيلَ: الْقُدْرَةُ مَثَلًا تَدُلُّ عَلَى سَلْبِ الْعَجْزِ، وَالْعِلْمُ يَدُلُّ عَلَى سَلْبِ الْجَهْلِ، وَالْحَيَاةُ تَدُلُّ عَلَى سَلْبِ الْمَوْتِ، فَلِمَ لَا يُسَمُّونَ هَذِهِ الْمَعَانِيَ سَلْبِيَّةً أَيْضًا؟

Varlıksal (vücûdî) bir manaya delalet eden sıfata gelince: Bu, onlara göre sıfat-ı mana (sıfât-ı meânî) olarak bilinendir. Örneğin onlara göre kıdemin mutabakat yoluyla önceki yokluğun nefyedilmesinden başka bir manası yoktur. Şayet: 'Örneğin kudret acizliğin nefyine, ilim cehaletin nefyine, hayat da ölümün nefyine delalet etmektedir; o halde bu manaları neden selbî olarak da isimlendirmiyorlar?' denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقُدْرَةَ مَثَلًا تَدُلُّ بِالْمُطَابَقَةِ عَلَى مَعْنًى وُجُودِيٍّ قَائِمٍ بِالذَّاتِ، وَهُوَ الصِّفَةُ الَّتِي يَتَأَتَّى بِهَا إِيجَادُ الْمُمْكِنَاتِ وَإِعْدَامُهَا عَلَى وِفْقِ الْإِرَادَةِ، وَإِنَّمَا سَلَبَتِ الْعَجْزَ بِوَاسِطَةِ مُقَدِّمَةٍ عَقْلِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّ الْعَقْلَ يَحْكُمُ بِأَنَّ قِيَامَ الْمَعْنَى الْوُجُودِيِّ بِالذَّاتِ يَلْزَمُهُ نَفْيُ ضِدِّهِ عَنْهَا لِاسْتِحَالَةِ اجْتِمَاعِ الضِّدَّيْنِ عَقْلًا، وَهَكَذَا فِي بَاقِي الْمَعَانِي.

Cevap şudur: Örneğin kudret, mutabakat yoluyla zatla kaim varlıksal bir manaya delalet eder ki o da irade doğrultusunda mümkün varlıkları var etmenin ve yok etmenin kendisiyle gerçekleştiği sıfattır. Acizliği nefyetmesi ise aklî bir öncül vasıtasıyladır; o da şudur: Akıl, varlıksal bir mananın zatla kaim olmasının, aklen iki zıddın bir arada bulunmasının imkânsızlığı sebebiyle zıddının o zattan nefyini gerektirdiğine hükmeder. Diğer meânî sıfatlarında da durum böyledir.

أَمَّا الْقِدَمُ عِنْدَهُمْ مَثَلًا: فَإِنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْوُجُودُ، إِلَّا سَلْبُ الْعَدَمِ السَّابِقِ، وَهَكَذَا فِي بَاقِي السَّلْبِيَّاتِ، فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْقِدَمَ، وَالْبَقَاءَ اللَّذَيْنِ يَصِفُ الْمُتَكَلِّمُونَ بِهِمَا اللَّهَ تَعَالَى زَاعِمِينَ، أَنَّهُ وَصَفَ بِهِمَا نَفْسَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ الْآيَةَ [٥٧ \ ٣]- جَاءَ فِي الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ وَصْفُ الْحَادِثِ بِهِمَا أَيْضًا، قَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْقِدَمِ: وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ [٣٦ \ ٣٩] ، وَقَالَ: قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ [١٢ \ ٩٥] ، وَقَالَ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ [٢٦ \ ٧٥، ٧٦] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْبَقَاءِ: وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ [٣٧ \ ٧٧] ، وَقَالَ: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ [١٦ \ ٩٦] ، وَكَذَلِكَ وَصَفَ الْحَادِثَ بِالْأَوَّلِيَّةِ وَالْآخِرِيَّةِ الْمَذْكُورَتَيْنِ فِي الْآيَةِ، قَالَ: أَلَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِينَ [٦٧ \ ١٦، ١٧] ، وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ وَاحِدٌ، قَالَ: وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ [٢ \ ١٦٣] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِذَلِكَ: يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ

Onlara göre kıdeme gelince: Örneğin o, önceki yokluğun nefyinden başka, vücudun delalet ettiği şeyin üzerine zait bir şeye delalet etmez; diğer selbî sıfatlarda da durum böyledir. Bunu anladığına göre bil ki, kelamcıların Yüce Allah'ı kendileriyle vasfettikleri ve Yüce Allah'ın {هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ} “O, Evvel'dir ve Âhir'dir...” [57:3] ayetinde kendisini bunlarla vasfettiğini iddia ettikleri kıdem ve bekā vasıfları, Kur'ân-ı Kerîm'de sonradan yaratılan varlık (hâdis) için de kullanılmıştır. Yaratılmış olanın kıdem (eskilik) ile vasfedilmesi hakkında: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “Ay için de sonunda kuru bir hurma dalı gibi oluncaya kadar menziller belirledik” [36:39], {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın'” [12:95], {أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ} “Gördünüz mü neye tapıp durduğunuzu? Siz ve gelip geçmiş eski atalarınız!” [26:75-76] buyurmuştur. Yaratılmış olanın bekā (kalıcılık) ile vasfedilmesi hakkında: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun neslini devam edenler (geride kalanlar) kıldık” [37:77], {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} “Sizin yanınızda olan tükenir, Allah'ın katında olan ise kalıcıdır” [16:96] buyurmuştur. Aynı şekilde yaratılmış olanı ayette zikredilen evvellik ve âhirlik ile de vasfetmiş ve: {أَلَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِينَ} “Biz öncekileri helak etmedik mi? Sonra arkalarındakileri de onlara katarız” [77:16-17] buyurmuştur. Kendisini tek (vâhid) olmakla vasfedip: {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “İlahınız tek bir ilahtır” [2:163] buyurmuş; yaratılmış olanı bununla vasfetme sadedinde de: {يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ} [buyurmuştur]

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْغِنَى: وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [٣٥ \ ١٥] ، وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ [١٤ \ ٨] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْغِنَى: وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ الْآيَةَ [٤ \ ٦] ، إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٢] ، فَهُوَ جَلَّ وَعَلَا مَوْصُوفٌ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ حَقِيقَةً عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَالْحَادِثُ مَوْصُوفٌ بِهَا أَيْضًا عَلَى الْوَجْهِ الْمُنَاسِبِ لِحُدُوثِهِ وَفَنَائِهِ، وَعَجْزِهِ وَافْتِقَارِهِ، وَبَيْنَ صِفَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي صِفَاتِ الْمَعَانِي.

Kendisini gınâ (zenginlik/ihtiyaçsızlık) ile vasfetme sadedinde: {وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} “Allah ise zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), övgüye layık olandır” [35:15], {وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Mûsâ dedi ki: 'Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz bile, şüphesiz Allah zengindir (muhtaç değildir), övgüye layıktır'” [14:8] buyurmuş; yaratılmış olanı zenginlik ile vasfetme sadedinde ise: {وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ} “Zengin olan ise iffetli davransın (yetim malından uzak dursun)...” [4:6], {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ} “Eğer fakir iseler, Allah onları zenginleştirir...” [24:32] buyurmuştur. O Celîl ve Yüce olan Allah, kemaline ve celaline layık bir şekilde hakikaten bu sıfatlarla mevsûftur; yaratılmış olan da sonradan yaratılmışlığına, fenasına (yok oluşuna), acizliğine ve muhtaçlığına uygun bir şekilde bunlarla mevsûftur. Yaratıcının sıfatları ile mahlukun sıfatları arasında, sıfât-ı meânîde açıkladığımız gibi Yaratıcı ile mahluk arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَأَمَّا الصِّفَةُ النَّفْسِيَّةُ عِنْدَهُمْ، فَهِيَ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ: الْوُجُودُ، وَقَدْ عَلِمْتَ مَا فِي إِطْلَاقِهَا عَلَى اللَّهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ الْوُجُودَ عَيْنَ الذَّاتِ فَلَمْ يَعُدَّهُ صِفَةً، كَأَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَلَا يَخْفَى أَنَّ الْخَالِقَ مَوْجُودٌ، وَالْمَخْلُوقَ مَوْجُودٌ، وَوُجُودُ الْخَالِقِ يُنَافِي وُجُودَ الْمَخْلُوقِ، كَمَا بَيَّنَّا.

Onlara göre nefsî sıfata gelince: O birdir, o da 'vücud'dur (varlık). Bunun Allah hakkında ıtlak edilmesindeki durumu öğrenmiştin. Onlardan Ebu'l-Hasan el-Eş'arî gibi kimileri ise vücudu zatın kendisi kabul etmiş ve onu bir sıfat saymamıştır. Her halükarda Yaratıcının mevcut olduğu ve mahlukun da mevcut olduğu gizli değildir; açıkladığımız üzere Yaratıcının vücudu (varlığı) ile mahlukun vücudu birbirine benzemez.

وَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْقِدَمَ وَالْبَقَاءَ صِفَتَانِ نَفْسِيَّتَانِ، زَاعِمًا أَنَّهُمَا طَرَفَا الْوُجُودِ الَّذِي هُوَ صِفَةٌ نَفْسِيَّةٌ فِي زَعْمِهِمْ.

Onlardan kimileri de kıdem ve bekāyı nefsî sıfat saymış ve bunların, kendi iddialarına göre nefsî bir sıfat olan vücudun iki ucu olduğunu iddia etmişlerdir.

وَأَمَّا الصِّفَاتُ الْفِعْلِيَّةُ، فَإِنَّ وَصْفَ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ بِهَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ فِعْلَ الْخَالِقِ مُنَافٍ لِفِعْلِ الْمَخْلُوقِ كَمُنَافَاةِ ذَاتِهِ لِذَاتِهِ، فَمِنْ ذَلِكَ وَصْفُهُ جَلَّ وَعَلَا نَفْسَهُ بِأَنَّهُ يَرْزُقُ خَلْقَهُ، قَالَ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ الْآيَةَ [٥١ \ ٥٨] ، وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ [٣٤ \ ٣٩] ، وَقَالَ: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا الْآيَةَ [١١ \ ٦] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِذَلِكَ: وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ الْآيَةَ [٤ \ ٨] ، وَقَالَ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٣] ، وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِالْعَمَلِ، فَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا الْآيَةَ [٣٦ \ ٧١] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِ: إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٦٦ \ ٧] وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِتَعْلِيمِ خَلْقِهِ فَقَالَ: الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ [٥٥ \ ١ - ٤] .

Fiilî sıfatlara gelince: Yaratıcının ve mahlukun bunlarla vasfedilmesi Kur'an'da pek çoktur. Bilinmektedir ki Yaratıcının fiili, tıpkı zatının mahlukun zatına benzememesi gibi mahlukun fiiline benzemez. Bu kabilden olmak üzere Celîl ve Yüce olan Allah'ın kendisini yaratıklarını rızıklandırmasıyla vasfetmesi verilebilir; şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ} “Şüphesiz Allah, rızkı bolca veren O'dur...” [51:58], {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “Her ne infak ederseniz, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” [34:39], {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا} “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın...” [11:6]. Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde ise: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ} “Taksim sırasında akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onları da rızıklandırın...” [4:8], {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ} “Onların rızkı çocuğun babasına aittir...” [2:233] buyurmuştur. Kendisini amel (yapmak/işlemek) ile vasfedip şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا} “Görmediler mi ki biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık...” [36:71]. Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde: {إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını alırsınız” [66:7] buyurmuştur. Kendisini yaratıklarına öğretmesiyle vasfedip şöyle buyurmuştur: {الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ} “Rahmân; Kur'an'ı öğretti, insanı yarattı, ona açıklamayı öğretti” [55:1-4].

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِ: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ الْآيَةَ [٦٢ \ ٢] .

Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde ise: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Ümmîlere içlerinden, onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir elçi gönderen O'dur...” [62:2] buyurmuştur.

وَجَمَعَ الْمِثَالَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ [٥ \ ٤] ، وَوَصَفَ

Yüce Allah şu ayetinde iki örneği bir arada zikretmiştir: {تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ} “...Allah'ın size öğrettiğinden onlara öğretirsiniz...” [5:4]. Kendisini

نَفْسَهُ بِأَنَّهُ يُنَبِّئُ، وَوَصَفَ الْمَخْلُوقَ بِذَلِكَ، وَجَمَعَ الْمِثَالَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ [٦٦ \ ٣] ، وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِالْإِيتَاءِ، فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ [٢ \ ٢٥٨] ، وَقَالَ: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ [٢ \ ٢٦٩] ، وَقَالَ: وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ [١١ \ ٣] ، وَقَالَ: ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ [٥٧ \ ٢١] .

haber vermekle vasfetmiş, mahluku da bununla vasfetmiş ve şu ayetinde iki örneği bir arada zikretmiştir: {وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ} “Hani Peygamber, eşlerinden birine gizlice bir söz söylemişti. O da bunu haber verip Allah bunu Peygamber'e açıklayınca, Peygamber bunun bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti. Peygamber bunu ona haber verince o: 'Bunu sana kim haber verdi?' dedi. Peygamber de: 'Bunu bana her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan bildirdi' dedi” [66:3]. Kendisini ita (vermek) ile vasfedip şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ} “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi?...” [2:258], {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ} “Hikmeti dilediğine verir...” [2:269], {وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ} “...Ve her lütuf sahibine lütfunu verir” [11:3], {ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} “Bu Allah'ın lütfudur, onu dilediğine verir...” [57:21].

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِذَلِكَ: وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا [٤ \ ٢٠] ، وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ [٤ \ ٢] ، وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً [٤ \ ٤] ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.

Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde ise: {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “...Ve onlardan birine yüklerle mal vermiş olsanız bile...” [4:20], {وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ} “Yetimlere mallarını verin...” [4:2], {وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin...” [4:4] buyurmuştur. Yüce Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا وُصِفَ بِهِ اللَّهُ مِنْ هَذِهِ الْأَفْعَالِ فَهُوَ ثَابِتٌ لَهُ حَقِيقَةً عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ ; وَمَا وُصِفَ بِهِ الْمَخْلُوقُ مِنْهَا فَهُوَ ثَابِتٌ لَهُ أَيْضًا، عَلَى الْوَجْهِ الْمُنَاسِبِ لِحَالِهِ، وَبَيْنَ وَصْفِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Bilinmektedir ki bu fiillerden Allah'ın kendisiyle vasıflandığı şeyler, O'nun kemaline ve celaline layık bir şekilde hakikaten O'nun için sabittir; mahlukun kendisiyle vasıflandığı şeyler de mahlukun kendi haline uygun bir şekilde onun için sabittir. Yaratıcının vasfı ile mahlukun vasfı arasında, Yaratıcının zatı ile mahlukun zatı arasındaki zıtlık ve benzemezlik kadar fark vardır.

وَأَمَّا الصِّفَاتُ الْجَامِعَةُ، كَالْعِظَمِ وَالْكِبَرِ وَالْعُلُوِّ، وَالْمُلْكِ وَالتَّكَبُّرِ وَالْجَبَرُوتِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. فَإِنَّهَا أَيْضًا يَكْثُرُ جَدًّا وَصْفُ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ بِهَا فِي الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ.

Azamet, kibriya (büyüklük), ululuk, mülk, tekebbür, ceberut ve benzeri câmi' (kapsayıcı) sıfatlara gelince: Kur'ân-ı Kerîm'de Yaratıcının ve mahlukun bunlarla vasfedilmesi de pek çoktur.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا وُصِفَ بِهِ الْخَالِقُ مِنْهَا مُنَافٍ لِمَا وُصِفَ بِهِ الْمَخْلُوقُ، كَمُنَافَاةِ ذَاتِ الْخَالِقِ لِذَاتِ الْمَخْلُوقِ. قَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ جَلَّ وَعَلَا بِالْعُلُوِّ وَالْعِظَمِ وَالْكِبَرِ: وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ [٢ \ ٢٥٥] ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا [٤ \ ٣٤] ، عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ [١٣ \ ٩] .

Bilinmektedir ki Yaratıcının bunlardan kendisiyle vasıflandığı şeyler, tıpkı Yaratıcının zatının mahlukun zatına benzememesi gibi mahlukun vasıflandığı şeylere benzemez. Celîl ve Yüce olan Allah kendisini ululuk, azamet ve kibriya ile vasfetme sadedinde şöyle buyurmuştur: {وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ} “Onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür” [2:255], {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür” [4:34], {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ} “Görünen ve görünmeyen alemleri bilendir, büyüktür, yücedir” [13:9].

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْعِظَمِ: فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [٢٦ \ ٦٣] ، إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا [١٧ \ ٤٠] ، وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ [٢٧ \ ٢٣] ، عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ [٩ \ ١٢٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı azamet (büyüklük) ile vasfetme sadedinde ise: {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Her parça büyük bir dağ gibi oldu” [26:63], {إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا} “Doğrusu siz büyük bir söz söylüyorsunuz” [17:40], {وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ} “...Ve onun büyük bir tahtı vardır” [27:23], {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “O'na tevekkül ettim. O, büyük arşın Rabbidir” [9:129] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْكِبَرِ: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ [٦٧ \ ١٢] ، وَقَالَ: إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا [١٧ \ ٣١] ، وَقَالَ: إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ [٨ \ ٧٣] ، وَقَالَ: وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ [٢ \ ١٤٣] ، وَقَالَ: وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ [٢ \ ٤٥] .

Sonradan yaratılanı kiber (büyüklük/ağırlık) ile vasfetme sadedinde: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” [67:12], {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır” [17:31], {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur” [8:73], {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} “Bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” [2:143], {وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ} “Şüphesiz bu, saygılı olanlardan başkasına elbette ağır gelir” [2:45] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْعُلُوِّ: وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا [١٩ \ ٥٧] ، وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا [١٩ \ ٥٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı ululuk (yücelik) ile vasfetme sadedinde ise: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve onu yüce bir mekâna yükselttik” [19:57], {وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا} “Onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık” [19:50] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْمُلْكِ: يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْآيَةَ [٥٩ \ ٢٣] ، هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ الْآيَةَ [٥٩ \ ٢٣] ، وَقَالَ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ.

Kendisini meliklik (hükümranlık) ile vasfetme sadedinde: {يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ} “Göklerde ve yerde olanlar, Melik, Kuddûs olan Allah'ı tesbih eder...” [62:1], {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tur...” [59:23] ve {فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ} “Güç yetiren bir Melîk'in katında, hak meclisindedirler” [54:55] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِ: وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ الْآيَةَ [١٢ \ ٤٣] ، وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ [١٢ \ ٥٠] ، وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا [١٨ \ ٧٩] ، أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ [٢ \ ٢٤٧] ، تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ [٣ \ ٢٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde ise: {وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ} “Hükümdar (Melik) dedi ki: 'Ben yedi semiz inek görüyorum...'” [12:43], {وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ} “Hükümdar: 'Onu bana getirin' dedi” [12:50], {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} “Onların arkasında her gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı” [18:79], {أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ} “Biz hükümdarlığa ondan daha layıkken onun bize hükümdar olması nasıl mümkün olur?' dediler” [2:247], {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ} “Mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çekip alırsın...” [3:26] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْعِزَّةِ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [٢ \ ٢٠٩] ، يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ [٦٢ \ ١] ، أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ [٣٨ \ ٩] .

Kendisini izzet ile vasfetme sadedinde: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Size apaçık deliller geldikten sonra yine de kayarsanız, bilin ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [2:209], {يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} “Göklerde ve yerde olanlar Melik, Kuddûs, Azîz, Hakîm olan Allah'ı tesbih eder” [62:1], {أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ} “Yoksa Azîz ve bol lütuf sahibi olan Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?” [38:9] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْعِزَّةِ: قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآيَةَ [١٢ \ ٥١] ، فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ [٣٨ \ ٢٣] .

Sonradan yaratılanı izzet (üstünlük/mevki) ile vasfetme sadedinde: {قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ} “Aziz'in karısı dedi ki...” [12:51], {فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ} “Bunun üzerine: 'Onu bana ver' dedi ve konuşmada bana üstün geldi” [38:23] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ جَلَّ وَعَلَا بِأَنَّهُ جَبَّارٌ مُتَكَبِّرٌ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ [٥٩ \ ٢٣] .

Celîl ve Yüce olan kendisini Cebbâr ve Mütekebbir olmakla vasfetme sadedinde: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tur, Selâm'dır, Mü'min'dir, Müheymin'dir, Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir...” [59:23] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِمَا: كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ [٤٠ \ ٣٥] ، أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ [٣٩ \ ٦٠] ، وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ [٢٦ \ ١٣٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı bu ikisiyle vasfetme sadedinde ise: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ} “Allah her kibirli zorbanın kalbini işte böyle mühürler” [40:35], {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ} “Kibirlenenler için cehennemde bir yer mi yok?” [39:60], {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi mi yakalarsınız?” [26:130] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْقُوَّةِ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ [٥١ \ ٥٨] ، وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ [٢٢ \ ٤٠] .

Kendisini kuvvet ile vasfetme sadedinde: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} “Şüphesiz Allah, rızık veren, mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibidir” [51:58], {وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Allah, kendisine yardım edene elbette yardım eder. Şüphesiz Allah kavîdir (çok güçlüdür), Azîz'dir” [22:40] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهَا: الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً الْآيَةَ [٤١ \ ١٥] ، وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٥٢] ، إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ [٢٨ \ ٢٦] ، اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً الْآيَةَ [٣٠ \ ٥٤]

Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde: {وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً} “'Bizden daha güçlü kim vardır?' dediler. Kendilerini yaratan Allah'ın onlardan daha güçlü olduğunu görmediler mi?...” [41:15], {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} “...Ve gücünüze güç katsın...” [11:52], {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Şüphesiz ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır” [28:26], {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً} “Sizi bir güçsüzlükten yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir kuvvet veren Allah'tır...” [30:54]

إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَأَمْثَالُ هَذَا مِنَ الصِّفَاتِ الْجَامِعَةِ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا مُتَّصِفٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ حَقِيقَةً عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ، وَجَلَالِهِ. وَإِنَّ مَا وُصِفَ بِهِ الْمَخْلُوقُ مِنْهَا مُخَالِفٌ لِمَا وُصِفَ بِهِ الْخَالِقُ، كَمُخَالَفَةِ ذَاتِ الْخَالِقِ جَلَّ وَعَلَا لِذَوَاتِ الْحَوَادِثِ، وَلَا إِشْكَالَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ الصِّفَاتُ الَّتِي اخْتَلَفَ فِيهَا الْمُتَكَلِّمُونَ ; هَلْ هِيَ مِنْ صِفَاتِ الْمَعَانِي أَوْ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ، وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ أَنَارَ اللَّهُ بَصِيرَتَهُ أَنَّهَا صِفَاتُ مَعَانٍ أَثْبَتَهَا اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - لِنَفْسِهِ، كَالرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ.

Bu tür kapsayıcı sıfatların benzerleri Kur'an'da pek çoktur. Bilinmektedir ki O Celîl ve Yüce olan Allah, zikredilen bu sıfatlarla kemaline ve celaline layık bir şekilde hakikaten mevsûftur. Mahlukun bunlardan vasıflandığı şeyler ise, Celîl ve Yüce olan Yaratıcının zatının sonradan yaratılanların zatlarına benzememesi gibi Yaratıcının vasıflandığı şeylere benzemez; bunda hiçbir müşkillik yoktur. Aynı şekilde kelamcıların sıfât-ı meânîden mi yoksa fiilî sıfatlardan mı olduğu konusunda ihtilaf ettikleri sıfatlar da böyledir; gerçi Allah'ın basiretini aydınlattığı kimseye gizli kalmayan hakikat şudur ki, bunlar re'fet (şefkat) ve rahmet gibi Celîl ve Yüce Allah'ın kendi zatı için ispat ettiği sıfât-ı meânîdir.

قَالَ فِي وَصْفِهِ - جَلَّ وَعَلَا - بِهِمَا:

Celîl ve Yüce olan [Rabbimiz] kendisini bu ikisiyle vasfetme sadedinde şöyle buyurmuştur:

فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ [١٦ \ ٤٧] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ نَبِيِّنَا ﷺ بِهِمَا: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ [٩ \ ١٢٨] ، وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْحِلْمِ: لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ [٢٢ \ ٥٩] .

{فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” [16:47]. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i bu ikisiyle vasfetme sadedinde ise: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Andolsun, size içinizden öyle bir elçi gelmiştir ki sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; size çok düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir” [9:128] buyurmuştur. Kendisini hilim ile vasfetme sadedinde: {لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ} “Onları hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir)” [22:59] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهِ: فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ [٣٧ \ ١٠١] ، إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ [٩ \ ١١٤] .

Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} “Biz de onu halim bir oğulla müjdeledik” [37:101], {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz İbrâhim çok içli, yumuşak huylu (halîm) biriydi” [9:114] buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ بِالْمَغْفِرَةِ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [٢ \ ١٨٢] وَ [٥ \ ٣٤] وَ [٥ \ ٣٩] وَ [٥ \ ٩٨] وَ [٨ \ ٦٩] وَ [٩ \ ٥] وَ [٩ \ ٩٩] وَ [٩ \ ١٠٢] وَ [٢٤ \ ٦٢] وَ [٢٩ \ ١٤] وَ [٦٠ \ ١٢] وَ [٧٣ \ ٢٠] . لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ [٤٩ \ ٣] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kendisini mağfiret (bağışlama) ile vasfetme sadedinde: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [2:182], [5:34], [5:39], [5:98], [8:69], [9:5], [9:99], [9:102], [24:62], [29:14], [60:12], [73:20]; {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” [49:3] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِهَا: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [٤٢ \ ٤٣] ، قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ الْآيَةَ [٤٥ \ ١٤] ، قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى [٢ \ ٢٦٣] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Sonradan yaratılanı bununla vasfetme sadedinde ise: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Her kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” [42:43], {قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ} “İman edenlere de ki: Allah'ın günlerinin [geleceğini] ummayanları bağışlasınlar...” [45:14], {قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى} “Güzel bir söz ve bir bağışlama, peşinden eziyet gelen sadakadan daha hayırlıdır...” [2:263] ve benzeri ayetleri buyurmuştur.

وَوَصَفَ نَفْسَهُ جَلَّ وَعَلَا بِالرِّضَى وَوَصَفَ الْحَادِثَ بِهِ أَيْضًا فَقَالَ: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [٥ \ ١١٩] ، وَوَصَفَ نَفْسَهُ جَلَّ وَعَلَا بِالْمَحَبَّةِ، وَوَصَفَ الْحَادِثَ بِهَا، فَقَالَ: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ [٥ \ ٥٤] ، قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [٣ \ ٣١] .

Celîl ve Yüce olan Allah kendisini rıza ile vasfetmiş ve sonradan yaratılanı da bununla vasfedip: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” [5:119] buyurmuştur. Celîl ve Yüce olan Allah kendisini muhabbetle (sevmekle) vasfetmiş ve sonradan yaratılanı da bununla vasfedip şöyle buyurmuştur: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ} “...Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar...” [5:54], {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin...'” [3:31].

وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ يَغْضَبُ إِنِ انْتُهِكَتْ حُرُمَاتُهُ فَقَالَ: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٥ \ ٦٠] ، وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٤ \ ٩٣] .

Kendisini, haramları çiğnendiğinde gazap etmekle vasfedip şöyle buyurmuştur: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ} “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size bildireyim mi? Allah'ın lanetlediği ve gazap ettiği kimselerdir...'” [5:60], {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ} “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir ve Allah ona gazap etmiştir...” [4:93].