وَقَالَ فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالْغَضَبِ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرٌ جِدًّا.
Sonradan yaratılanı öfke (gazap) ile vasfetme sadedinde ise: {وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} “Musa, kavmine kızgın ve üzgün olarak döndüğünde...” [7:150] buyurmuştur. Bunun benzerleri pek çoktur.
وَالْمَقْصُودُ عِنْدَنَا ذِكْرُ أَمْثِلَةٍ كَثِيرَةٍ مِنْ ذَلِكَ، مَعَ إِيضَاحِ أَنَّ كُلَّ مَا اتَّصَفَ بِهِ جَلَّ وَعَلَا مِنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ بَالِغٌ مِنْ غَايَاتِ الْكَمَالِ وَالْعُلُوِّ وَالشَّرَفِ مَا يَقْطَعُ عَلَائِقَ جَمِيعِ أَوْهَامِ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ صِفَاتِهِ جَلَّ وَعَلَا، وَبَيْنَ صِفَاتِ خَلْقِهِ، ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Bizim buradaki gayemiz, Celîl ve Yüce olan Allah'ın bizzat muttasıf olduğu bütün bu sıfatların, O'nun sıfatları ile mahlûkatının sıfatları arasında herhangi bir benzerlik vehmini kökünden kesecek derecede kemalin, yüceliğin ve şerefin zirvesine ulaştığını açıklamakla birlikte bundan pek çok örnek zikretmektir. O, bundan çok yücedir, pek münezzehtir.
فَإِذَا حَقَّقْتَ كُلَّ ذَلِكَ عَلِمْتَ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا وَصَفَ نَفْسَهُ بِالِاسْتِوَاءِ عَلَى الْعَرْشِ، وَوَصَفَ غَيْرَهُ بِالِاسْتِوَاءِ عَلَى بَعْضِ الْمَخْلُوقَاتِ، فَتَمَدَّحَ جَلَّ وَعَلَا فِي سَبْعِ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ بِاسْتِوَائِهِ عَلَى عَرْشِهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ صِفَةَ الِاسْتِوَاءِ إِلَّا مَقْرُونَةً بِغَيْرِهَا مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، وَالْجَلَالِ ; الْقَاضِيَةِ بِعَظَمَتِهِ وَجَلَالِهِ جَلَّ وَعَلَا، وَأَنَّهُ الرَّبُّ وَحْدَهُ، الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ.
Bütün bunları tahkik edip anladığında bilirsin ki Celîl ve Yüce olan Allah, kendisini arşa istiva etmekle vasfetmiş, başkasını da bazı yaratılmışların üzerine istiva etmekle vasfetmiştir. Celîl ve Yüce olan Allah Kitabı'nda yedi ayette arşına istiva etmesiyle kendisini övmüştür. İstiva sıfatını ise ancak Celîl ve Yüce olan Allah'ın azamet ve celaline ve O'nun tek Rab olup yalnızca kendisine ibadet edilmeye layık olduğuna hükmeden diğer kemal ve celal sıfatlarıyla birlikte zikretmiştir.
الْمَوْضِعُ الْأَوَّلُ: بِحَسَبِ تَرْتِيبِ الْمُصْحَفِ الْكَرِيمِ. قَوْلُهُ هُنَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ [٥٤] .
Birinci yer: Mushaf-ı Şerif'in tertibine göre burada, A'râf suresindeki şu buyruğudur: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden; geceyi, onu durmadan kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş olarak [yaratan] Allah'tır. Bilesiniz ki yaratmak da emretmek de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir” [54].
الْمَوْضِعُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ الْآيَةَ [\ ٣، ٤] .
İkinci yer: Yûnus suresindeki şu buyruğudur: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, bütün işleri yönetip idare eden Allah'tır. O'nun izni olmadan hiçbir şefaatçi şefaat edemez. İşte Rabbiniz olan Allah budur; öyleyse O'na kulluk edin. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Hepinizin dönüşü O'nadır; Allah'ın vaadi haktır. Şüphesiz O, yaratmayı başlatır, sonra onu tekrarlar...” [10:3-4].
الْمَوْضِعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرَّعْدِ: اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِقَوْمٍ
Üçüncü yer: Yüce Allah'ın Ra'd suresindeki şu buyruğudur: {اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِقَوْمٍ} “Görmekte olduğunuz gökleri direksiz yükselten, sonra Arş'a istiva eden, güneşi ve ayı boyun eğdiren Allah'tır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gitmektedir. İşleri O yönetir; Rabbinize kavuşacağınıza kesinlikle inanmanız için ayetleri açıklar. Yeri yayıp döşeyen, onda sarsılmaz dağlar ve nehirler var eden, orada her meyveden çifter çifter yaratan O'dur. Geceyi gündüze bürüyüp örter. Şüphesiz bunda... bir topluluk için ayetler (deliller) vardır.”
يَتَفَكَّرُونَ وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [٢، ٣، ٤] .
يَتَفَكَّرُونَ وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Görmekte olduğunuz gökleri direksiz yükselten, sonra Arş'a istiva eden, güneşi ve ayı boyun eğdiren Allah'tır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gitmektedir. İşleri O yönetir; Rabbinize kavuşacağınıza kesinlikle inanmanız için ayetleri açıklar. Yeri yayıp döşeyen, onda sarsılmaz dağlar ve nehirler var eden, orada her türlü meyveden çifter çifter yaratan O'dur. Geceyi gündüze bürüyüp örter. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır. Yeryüzünde birbirine komşu kara parçaları, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çatallı ve çatalsız hurmalıklar vardır ki bunlar aynı suyla sulanır; fakat lezzet bakımından bazısını bazısına üstün kılarız. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ibretler vardır” [2-4].
الْمَوْضِعُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ طه: مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى تَنْزِيلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَا الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَمَا تَحْتَ الثَّرَى [٢ - ٦] .
Dördüncü yer: Yüce Allah'ın Tâhâ suresindeki şu buyruğudur: {مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى تَنْزِيلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَا الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَمَا تَحْتَ الثَّرَى} “[Ey Muhammed!] Biz bu Kur'an'ı sana güçlük çekip mutsuz olasın diye indirmedik. Ancak [Allah'tan] korkan kimse için bir öğüt olarak indirdik. Yeri ve yüce gökleri yaratanın katından peyderpey indirilmiştir. O Rahmân Arş'a istiva etmiştir. Göklerde, yerde, ikisi arasında ve toprağın altında bulunanlar O'nundur” [2-6].
الْمَوْضِعُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا [٥٨، ٥٩] .
Beşinci yer: Furkân suresindeki şu buyruğudur: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “Ölmeyen, dâimâ diri olan [Allah'a] tevekkül et ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter. O ki gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva edendir. O Rahmân'dır; öyleyse bunu bir bilene sor” [58-59].
الْمَوْضِعُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ الْآيَةَ [٤، ٥] .
Altıncı yer: Yüce Allah'ın Secde suresindeki şu buyruğudur: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ} “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Allah'tır. Sizin O'ndan başka hiçbir dostunuz ve hiçbir şefaatçiniz yoktur. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Gökten yere kadar bütün işleri çekip çevirir...” [4-5].
الْمَوْضِعُ السَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ [٤] .
Yedinci yer: Yüce Allah'ın Hadîd suresindeki şu buyruğudur: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ} “Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden O'dur. Yere gireni ve oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir...” [4].
وَقَالَ جَلَّ وَعَلَا فِي وَصْفِ الْحَادِثِ بِالِاسْتِوَاءِ عَلَى بَعْضِ الْمَخْلُوقَاتِ: لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٤٣ \ ١٣] ، فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ الْآيَةَ [٢٣ \ ٢٨] ، وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ الْآيَةَ [١١ \ ٤٤] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celîl ve Yüce olan Allah, sonradan yaratılanı bazı yaratılmışların üzerine istiva etmekle vasfetme hususunda ise şöyle buyurmuştur: {لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ} “Ta ki sırtlarına kurulasınız, sonra ona kurulduğunuzda Rabbinizin nimetini hatırlayasınız...” [43:13], {فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ} “Sen ve beraberindekiler gemiye bindiğiniz zaman...” [23:28], {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “...ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu...” [11:44] ve benzeri ayetler.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّ لِلْخَالِقِ جَلَّ وَعَلَا اسْتِوَاءً لَائِقًا بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَلِلْمَخْلُوقِ أَيْضًا اسْتِوَاءً مُنَاسِبًا لِحَالِهِ، وَبَيْنَ اسْتِوَاءِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ مِنَ الْمُنَافَاةِ مَا بَيْنَ ذَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ ; عَلَى نَحْوِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Geçen açıklamalardan öğrendin ki bunda hiçbir müşkil (problem) yoktur; Celîl ve Yüce olan Yaratıcı'nın kemaline ve celaline layık bir istivası, mahlûkun da kendi durumuna uygun bir istivası vardır. Tıpkı daha önce açıklandığı üzere {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” ayeti doğrultusunda, Yaratıcı'nın zatı ile mahlûkun zatı arasındaki ayrılık ve başkalık gibi Yaratıcı'nın istivası ile mahlûkun istivası arasında da öyle bir başkalık vardır.
وَيَنْبَغِي لِلنَّاظِرِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ التَّأَمُّلُ فِي أُمُورٍ:
Bu meseleyi inceleyen kimsenin şu hususları etraflıca düşünmesi gerekir:
الْأَمْرُ الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمِيعَ الصِّفَاتِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهَا وَاحِدٌ، وَلَا
Birinci husus: Bütün sıfatlar tek bir bap (aynı esas) üzerinedir. Çünkü bu sıfatlarla vasıflanan tek bir zattır ve
يَجُوزُ فِي حَقِّهِ مُشَابَهَةُ الْحَوَادِثِ فِي شَيْءٍ مِنْ صِفَاتِهِمْ، فَمَنْ أَثْبَتَ مَثَلًا أَنَّهُ: سَمِيعٌ بَصِيرٌ، وَسَمْعُهُ وَبَصَرُهُ مُخَالِفَانِ لِأَسْمَاعِ الْحَوَادِثِ وَأَبْصَارِهِمْ، لَزِمَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ ; كَالِاسْتِوَاءِ، وَالْيَدِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِهِ جَلَّ وَعَلَا، وَلَا يُمْكِنُ الْفَرْقُ بَيْنَ ذَلِكَ بِحَالٍ.
O'nun hakkında mahlûkatın sıfatlarından herhangi birine benzemek caiz değildir. Dolayısıyla kim mesela O'nun Semî' (işiten) ve Basîr (gören) olduğunu, işitme ve görmesinin sonradan yaratılanların işitme ve görmelerine benzemediğini ispat ediyorsa, Celîl ve Yüce olan Allah'ın istiva, yed (el) ve benzeri diğer bütün sıfatlarında da aynısını kabul etmesi zorunludur; bunlar arasında hiçbir surette fark gözetilemez.
الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ الذَّاتَ وَالصِّفَاتِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ أَيْضًا، فَكَمَا أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا، لَهُ ذَاتٌ مُخَالِفَةٌ لِجَمِيعِ ذَوَاتِ الْخَلْقِ، فَلَهُ تَعَالَى صِفَاتٌ مُخَالِفَةٌ لِجَمِيعِ صِفَاتِ الْخَلْقِ.
İkinci husus: Zat ile sıfatlar da yine aynı esas üzeredir. Celîl ve Yüce olan Allah'ın bütün yaratılmışların zatlarına benzemeyen bir zatı olduğu gibi, Yüce Allah'ın bütün yaratılmışların sıfatlarına benzemeyen sıfatları da vardır.
الْأَمْرُ الثَّالِثُ: فِي تَحْقِيقِ الْمَقَامِ فِي الظَّاهِرِ الْمُتَبَادِرِ السَّابِقِ إِلَى الْفَهْمِ مِنْ آيَاتِ الصِّفَاتِ ; كَالِاسْتِوَاءِ وَالْيَدِ مَثَلًا.
Üçüncü husus: Mesela istiva ve yed gibi sıfat ayetlerinden ilk akla gelen ve zihne ilk beliren zahirî anlamın hakikatinin ortaya konulmasıdır.
اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّهُ غَلِطَ فِي هَذَا خَلْقٌ لَا يُحْصَى كَثْرَةً مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ، فَزَعَمُوا أَنَّ الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ السَّابِقَ إِلَى الْفَهْمِ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِوَاءِ وَالْيَدِ مَثَلًا فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ - هُوَ مُشَابَهَةُ صِفَاتِ الْحَوَادِثِ، وَقَالُوا: يَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَصْرِفَهُ عَنْ ظَاهِرِهِ إِجْمَاعًا ; لِأَنَّ اعْتِقَادَ ظَاهِرِهِ كُفْرٌ ; لِأَنَّ مَنْ شَبَّهَ الْخَالِقَ بِالْمَخْلُوقِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَلَا يَخْفَى عَلَى أَدْنَى عَاقِلٍ أَنَّ حَقِيقَةَ مَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ اللَّهَ وَصَفَ نَفْسَهُ فِي كِتَابِهِ بِمَا ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ السَّابِقُ إِلَى الْفَهْمِ الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَالْقَوْلُ فِيهِ بِمَا لَا يَلِيقُ بِهِ جَلَّ وَعَلَا.
Öncelikle bil ki, son dönem [âlimlerinden] sayılamayacak kadar çok kimse bu konuda yanılmış ve Kur'an ayetlerindeki mesela istiva ve yed gibi sıfatların manasından akla ilk gelen ve zihne beliren zahirî anlamın mahlûkatın sıfatlarına benzemek olduğunu iddia etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: "Bunu icma ile zahirinden tevil edip çevirmemiz gerekir; zira zahirine inanmak küfürdür, çünkü Yaratıcı'yı mahlûka benzeten kimse kâfirdir." Akıl sahibi en sıradan kimseye bile gizli kalmaz ki, bu sözün hakiki anlamı şudur: Allah Kitabı'nda kendisini, ilk bakışta zihne gelen zahiri Allah'ı inkâr etmek ve Celîl ve Yüce olan Allah hakkında O'na yakışmayan şeyleri söylemek olan ifadelerle vasfetmiştir!
وَالنَّبِيُّ ﷺ الَّذِي قِيلَ لَهُ: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [١٦ \ ٤٤] ، لَمْ يُبَيِّنْ حَرْفًا وَاحِدًا مِنْ ذَلِكَ مَعَ إِجْمَاعِ مَنْ يَعْتَدُّ بِهِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، عَلَى أَنَّهُ ﷺ: لَا يَجُوزُ فِي حَقِّهِ تَأْخِيرُ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَأَحْرَى فِي الْعَقَائِدِ وَلَا سِيَّمَا مَا ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ الْكُفْرُ وَالضَّلَالُ الْمُبِينُ، حَتَّى جَاءَ هَؤُلَاءِ الْجَهَلَةُ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ، فَزَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَطْلَقَ عَلَى نَفْسِهِ الْوَصْفَ بِمَا ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ لَا يَلِيقُ، وَالنَّبِيُّ ﷺ كَتَمَ أَنَّ ذَلِكَ الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ كُفْرٌ وَضَلَالٌ يَجِبُ صَرْفُ اللَّفْظِ عَنْهُ، وَكُلُّ هَذَا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ غَيْرِ اعْتِمَادٍ عَلَى كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ.
Kendisine: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ} “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik” [16:44] denilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, sözüne itibar edilen âlimlerin, ihtiyaç vaktinde beyanı (açıklamayı) geciktirmenin sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında caiz olmadığına —hele hele inanç esaslarında ve bilhassa ilk bakışta zihne gelen zahiri apaçık küfür ve sapıklık olan konularda— dair icmasına rağmen bundan tek bir harf bile açıklamamıştır. Tâ ki sonraki dönemlerden bu cahiller gelip Allah'ın kendisini, zahiri uygun düşmeyen vasıflarla nitelediğini, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ise bu zahiri anlamın küfür ve sapıklık olup lafzın bundan saptırılması gerektiğini gizlediğini iddia etmişlerdir! Bütün bunlar bir Kitaba veya Sünnete dayanmaksızın kendi kafalarından uydurdukları şeylerdir. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, bu büyük bir iftiradır!
وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنْ أَكْبَرِ الضَّلَالِ وَمِنْ أَعْظَمِ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا وَرَسُولِهِ ﷺ، وَالْحَقُّ الَّذِي لَا يَشُكُّ فِيهِ أَدْنَى عَاقِلٍ أَنَّ كُلَّ وَصْفٍ وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ، أَوْ وَصَفَهُ بِهِ رَسُولُهُ ﷺ، فَظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ السَّابِقُ إِلَى فَهْمِ مَنْ فِي قَلْبِهِ شَيْءٌ مِنَ الْإِيمَانِ، هُوَ التَّنْزِيهُ التَّامُّ عَنْ مُشَابَهَةِ شَيْءٍ مِنْ صِفَاتِ الْحَوَادِثِ.
Gizli değildir ki bu söz en büyük sapıklıklardan ve Celîl ve Yüce olan Allah'a ve Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem atılmış en büyük iftiralardandır. Aklı olan en sıradan bir kimsenin dahi şüphe etmeyeceği hakikat şudur: Allah'ın kendisini vasfettiği veya Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu vasfettiği her sıfattan kalbinde zerre kadar iman olan kimsenin zihnine ilk gelen ve öncelikle anlaşılan zahirî mana, mahlûkatın hiçbir sıfatına benzememek üzere tam bir tenzihtir.
فبمجرد إضافة الصفة إليه، جل وعلا، يتبادر إلى الفهم أنه لا مناسبة بين تلك الصفة الموصوف بها الخالق، وبين شيء من صفات المخلوقين، وهل ينكر عاقل، أن السابق إلى
Sıfat sırf Celîl ve Yüce olan Allah'a izafe edildiği anda, Yaratıcı'nın muttasıf olduğu o sıfat ile yaratılmışların herhangi bir sıfatı arasında hiçbir münasebet olmadığı hemen anlaşılır. Aklı başında olan kimse inkâr edebilir mi ki
الْفَهُم الْمُتَبَادِر لِكُلِّ عَاقِلٍ: هُوَ مُنَافَاةُ الْخَالِقِ لِلْمَخْلُوقِ فِي ذَاتِهِ، وَجَمِيعِ صِفَاتِهِ، لَا وَاللَّهِ لَا يُنْكِرُ ذَلِكَ إِلَّا مُكَابِرٌ .
her akıl sahibinin zihnine ilk gelen ve derhal anlaşılan şey; Yaratıcı'nın zatında ve bütün sıfatlarında mahlûkattan tamamen farklı ve münezzeh olduğudur?! Hayır, vallahi bunu ancak inatçı kimseden başkası inkâr etmez!
وَالْجَاهِلُ الْمُفْتَرِي الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّ ظَاهِرَ آيَاتِ الصِّفَاتِ لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ لِأَنَّهُ كُفْرٌ وَتَشْبِيهٌ - إِنَّمَا جَرَّ إِلَيْهِ ذَلِكَ تَنْجِيسُ قَلْبِهِ، بِقَدْرِ التَّشْبِيهِ بَيْنَ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ، فَأَدَّاهُ شُؤْمُ التَّشْبِيهِ إِلَى نَفْيِ صِفَاتِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَعَدَمِ الْإِيمَانِ بِهَا، مَعَ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا، هُوَ الَّذِي وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ، فَكَانَ هَذَا الْجَاهِلُ مُشَبِّهًا أَوَّلًا، وَمُعَطِّلًا ثَانِيًا، فَارْتَكَبَ مَا لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ ابْتِدَاءً وَانْتِهَاءً، وَلَوْ كَانَ قَلْبُهُ عَارِفًا بِاللَّهِ كَمَا يَنْبَغِي، مُعَظِّمًا لِلَّهِ كَمَا يَنْبَغِي، طَاهِرًا مِنْ أَقْذَارِ التَّشْبِيهِ - لَكَانَ الْمُتَبَادِرُ عِنْدَهُ السَّابِقُ إِلَى فَهْمِهِ: أَنَّ وَصْفَ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، بَالِغٌ مِنَ الْكَمَالِ، وَالْجَلَالِ مَا يَقْطَعُ أَوْهَامَ عَلَائِقِ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ صِفَاتِ الْمَخْلُوقِينَ، فَيَكُونُ قَلْبُهُ مُسْتَعِدًّا لِلْإِيمَانِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ الثَّابِتَةِ لِلَّهِ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، مَعَ التَّنْزِيهِ التَّامِّ عَنْ مُشَابَهَةِ صِفَاتِ الْخَلْقِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، فَلَوْ قَالَ مُتَنَطِّعٌ: بَيِّنُوا لَنَا كَيْفِيَّةَ الِاتِّصَافِ بِصِفَةِ الِاسْتِوَاءِ وَالْيَدِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ لِنَعْقِلَهَا، قُلْنَا: أَعَرَفْتَ كَيْفِيَّةَ الذَّاتِ الْمُقَدَّسَةِ الْمُتَّصِفَةِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ؟
Sıfat ayetlerinin zahirinin küfür ve teşbih (benzetme) olduğu gerekçesiyle Allah'a yakışmadığını iddia eden iftiracı cahili bu duruma sürükleyen şey, kalbini Yaratıcı ile mahlûk arasındaki teşbih pisliğiyle kirletmiş olmasıdır. Teşbihin uğursuzluğu onu Celîl ve Yüce olan Allah'ın sıfatlarını inkâra (nefye) ve onlara inanmamaya götürmüştür; oysa bizzat Celîl ve Yüce olan Allah kendisini onlarla vasfetmiştir. Dolayısıyla bu cahil önce müşebbihe (benzeten), sonra muattıla (sıfatları inkâr eden) olmuş, böylece hem başta hem sonda Allah'a yakışmayan bir cürüm işlemiştir. Şayet kalbi gerektiği gibi Allah'ı tanıyan, gerektiği gibi Allah'ı yücelten ve teşbih pisliklerinden arınmış bir kalp olsaydı; zihnine ilk gelen ve derhal anladığı şey, Celîl ve Yüce olan Allah'ın vasfının, O'nunla yaratılmışların sıfatları arasındaki bütün benzerlik vehimlerini kesecek derecede kemal ve celale ulaştığı olurdu. Böylece kalbi, {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” ayeti doğrultusunda, mahlûkatın sıfatlarına benzemekten tam bir tenzih ile beraber, Kur'an'da ve sahih Sünnet'te Allah için sabit olan kemal ve celal sıfatlarına inanmaya hazır olurdu. Eğer haddi aşan biri: "İstiva ve yed gibi sıfatlarla vasıflanmanın keyfiyetini bize açıklayın ki kavrayalım" derse, biz de: "Bu sıfatlarla vasıflanan Mukaddes Zat'ın keyfiyetini biliyor musun?" deriz.
فَلَا بُدَّ أَنْ يَقُولَ: لَا، فَنَقُولُ: مَعْرِفَةُ كَيْفِيَّةِ الِاتِّصَافِ بِالصِّفَاتِ مُتَوَقِّفَةٌ عَلَى مَعْرِفَةِ كَيْفِيَّةِ الذَّاتِ، فَسُبْحَانَ مَنْ لَا يَسْتَطِيعُ غَيْرُهُ أَنْ يُحْصِيَ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ هُوَ، كَمَا أَثْنَى عَلَى نَفْسِهِ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا [٢٠ \ ١١٠] ، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ [١١٢ \ ١ - ٤] ، فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ [١٦ \ ٧٤] .
O mutlaka "Hayır" diyecektir. Biz de deriz ki: Sıfatlarla vasıflanmanın keyfiyetini bilmek, Zat'ın keyfiyetini bilmeye bağlıdır. Kendisinden başkasının O'na olan övgüyü sayıp bitiremeyeceği Zat her türlü noksanlıktan münezzehtir; O, bizzat kendisini övdüğü gibidir: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onların ilmi ise O'nu kuşatamaz” [20:110], {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”, {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} “De ki: O Allah'tır, tektir. Allah Samed'dir. O doğurmamış ve doğmamıştır. O'nun hiçbir dengi yoktur” [112:1-4], {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın...” [16:74].
فَتَحَصَّلَ مِنْ جَمِيعِ هَذَا الْبَحْثِ أَنَّ الصِّفَاتِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَأَنَّ الْحَقَّ فِيهَا مُتَرَكِّبٌ مِنْ أَمْرَيْنِ:
Bütün bu incelemeden çıkan netice şudur: Sıfatlar aynı esas üzeredir ve bu husustaki hakikat iki şeyden oluşmaktadır:
الْأَوَّلُ: تَنْزِيهُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا عَنْ مُشَابَهَةِ الْخَلْقِ.
Birincisi: Celîl ve Yüce olan Allah'ı mahlûkata benzemekten tenzih etmektir.
وَالثَّانِي: الْإِيمَانُ بِكُلِّ مَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ، أَوْ وَصَفَهُ بِهِ رَسُولُهُ ﷺ إِثْبَاتًا، أَوْ نَفْيًا ; وَهَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، وَالسَّلَفُ الصَّالِحُ، ﵃ مَا كَانُوا يَشُكُّونَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا كَانَ يَشْكُلُ عَلَيْهِمْ، أَلَا تَرَى إِلَى
İkincisi: Gerek ispat gerek nefy yönüyle bizzat kendisini vasfettiği veya Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu vasfettiği her şeye iman etmektir. Yüce Allah'ın: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyruğunun anlamı da budur. Selef-i Sâlihîn radıyallâhu anhum bunlardan hiçbirinde şüphe etmezlerdi ve onlara hiçbir şey kapalı gelmezdi. Görmez misin
قَوْلِ الْفَرَزْدَقِ وَهُوَ شَاعِرٌ فَقَطْ، وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ الْعِلْمِ، فَهُوَ عَامِّيٌّ [الطَّوِيلُ] :
salt bir şair olan ve ilim bakımından avamdan sayılan Farazdak'ın şu sözünü [Tavîl bahri]:
وَكَيْفَ أَخَافُ النَّاسَ وَاللَّهُ قَابِضٌ ... عَلَى النَّاسِ وَالسَّبْعَيْنِ فِي رَاحَةِ الْيَدِ
İnsanlardan nasıl korkarım ki; Allah, insanları da iki yediyi de (yedi kat gök ve yedi kat yeri) avucunun içinde tutmaktadır.
وَمُرَادُهُ بِالسَّبْعَيْنِ: سَبْعُ سَمَاوَاتٍ، وَسَبْعُ أَرْضِينَ. فَمَنْ عَلِمَ مِثْلَ هَذَا مِنْ كَوْنِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِينَ فِي يَدِهِ جَلَّ وَعَلَا أَصْغَرَ مِنْ حَبَّةِ خَرْدَلٍ، فَإِنَّهُ عَالِمٌ بِعَظَمَةِ اللَّهِ وَجَلَالِهِ لَا يَسْبِقُ إِلَى ذِهْنِهِ مُشَابَهَةُ صِفَاتِهِ لِصِفَاتِ الْخَلْقِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ زَالَ عَنْهُ كَثِيرٌ مِنَ الْإِشْكَالَاتِ الَّتِي أَشْكَلَتْ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ، وَالْإِيمَانِ بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ، أَوْ وَصَفَهُ بِهِ رَسُولُهُ ﷺ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْإِمَامِ مَالِكٍ ﵀: الِاسْتِوَاءُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدْعَةٌ.
"İki yedi" ile kastettiği; yedi kat gök ve yedi kat yerdir. Göklerin ve yerlerin Celîl ve Yüce olan Allah'ın elinde bir hardal tanesinden daha küçük olduğunu bu şekilde bilen kimse, Allah'ın azametini ve celalini bilen bir kimsedir; zihnine O'nun sıfatlarının mahlûkatın sıfatlarına benzeyebileceği asla gelmez. Böyle olan kimseden, sonraki dönemlerin çoğuna müşkil gelen birçok problem kalkar. Celîl ve Yüce olan Allah'ı O'na yakışmayan şeylerden tenzih etmek ve bizzat kendisini vasfettiği veya Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu vasfettiği şeylere iman etmek hususunda zikrettiğimiz bu esas, İmam Mâlik'in rahimehullâh şu sözünün manasıdır: "İstiva meçhul değildir, keyfiyeti akılla kavranamaz, bu hususta soru sormak ise bidattir."
وَيُرْوَى نَحْوُ قَوْلِ مَالِكٍ هَذَا عَنْ شَيْخِهِ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَأُمِّ سَلَمَةَ ﵂، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Mâlik'in bu sözünün bir benzeri, hocası Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan ve Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ rivayet edilmiştir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.”
ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ رَحْمَتَهُ جَلَّ وَعَلَا قَرِيبٌ مِنْ عِبَادِهِ الْمُحْسِنِينَ، وَأَوْضَحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ صِفَاتِ عَبِيدِهِ الَّذِينَ سَيَكْتُبُهَا لَهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ الْآيَةَ [٧ \ ١٥٦] .
Bu kerîm ayette Celîl ve Yüce olan Allah'ın rahmetinin iyilik eden kullarına yakın olduğunu zikretmiş; başka bir yerde de şu buyruğunda bu rahmeti kendilerine yazacağı kullarının vasıflarını açıklamıştır: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “...Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu [kötülüklerden] sakınanlara, zekâtı verenlere... yazacağım” [7:156].
وَوَجْهُ تَذْكِيرِ وَصْفِ الرَّحْمَةِ مَعَ أَنَّهَا مُؤَنَّثَةٌ فِي قَوْلِهِ: قَرِيبٌ [٧ \ ٥٦] وَلَمْ يَقُلْ قَرِيبَةٌ، فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ أَقْوَالٌ تَزِيدُ عَلَى الْعَشْرَةِ. نَذْكُرُ مِنْهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَعْضًا، وَنَتْرُكُ مَا يَظْهَرُ لَنَا ضَعْفُهُ أَوْ بُعْدُهُ عَنِ الظَّاهِرِ.
Rahmet kelimesi müennes (dişil) olduğu halde, O'nun {قَرِيبٌ} “yakındır” [7:56] buyruğunda karîbetün (قَرِيبَةٌ) demeyip rahmetin vasfını müzekker (eril) getirmesinin gerekçesi hakkında âlimlerin ondan fazla görüşü vardır. İnşallah bunlardan bir kısmını zikredecek, bize zayıf veya zahirden uzak görünenleri ise bırakacağız.
مِنْهَا: أَنَّ الرَّحْمَةَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الرَّحِمِ، فَالتَّذْكِيرُ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى.
Bunlardan biri: Rahmet kelimesi, rahim (merhamet etmek) manasında bir mastardır; dolayısıyla müzekker kılınması mana itibarıyladır.
وَمِنْهَا: أَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ الْقَرَابَةَ إِذَا كَانَتْ قَرَابَةَ نَسَبٍ تَعَيَّنَ التَّأْنِيثُ فِيهَا فِي الْأُنْثَى فَتَقُولُ: هَذِهِ الْمَرْأَةُ قَرِيبَتِي أَيْ فِي النَّسَبِ، وَلَا تَقُولُ: قَرِيبٌ مِنِّي. وَإِنْ كَانَتْ قَرَابَةَ مَسَافَةٍ جَازَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ، فَتَقُولُ: دَارُهُ قَرِيبٌ وَقَرِيبَةٌ مِنِّي، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [٤٢ \ ١٧] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا [٣٣ \ ٦٣] ، وَقَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ: [الطَّوِيلُ]
Bir diğeri: Arap dilinin üsluplarındandır ki yakınlık eğer soy (nesep) yakınlığı ise dişilde müennes getirilmesi zorunludur; dolayısıyla (nesepte): "Bu kadın benim karîbetimdir (قَرِيبَتِي)" dersin, "karîbun minnî (قَرِيبٌ مِنِّي)" demezsin. Şayet mesafe yakınlığı ise hem müzekker hem müennes kılınması caizdir; dolayısıyla: "Onun evi bana karîbdir (دَارُهُ قَرِيبٌ) ve karîbetendir (قَرِيبَةٌ)" dersin. Bu veche Yüce Allah'ın: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ} “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır” [42:17] buyruğu, Yüce Allah'ın: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا} “Ne bilirsin, belki de o saat yakın bir zamanda gerçekleşir” [33:63] buyruğu ve İmruülkays'ın şu sözü delalet etmektedir [Tavîl bahri]:
لَهُ الْوَيْلُ إِنْ أَمْسَى وَلَا أُمُّ هَاشِمٍ ... قَرِيبٌ وَلَا الْبَسْبَاسَةُ ابْنَةُ يَشْكُرَا
Yazıklar olsun ona, akşama erdiğinde ne Ümmü Hâşim yakındır ne de Yeşkür'ün kızı Besbâse!
وَمِنْهَا: أَنَّ وَجْهَ ذَلِكَ إِضَافَةُ الرَّحْمَةِ إِلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا.
Bir diğeri: Bunun gerekçesi rahmetin Celîl ve Yüce olan Allah'a izafe edilmiş olmasıdır.
وَمِنْهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: قَرِيبٌ صِفَةُ مَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ أَيْ شَيْءٌ قَرِيبٌ مِنْ
Bir diğeri: O'nun {قَرِيبٌ} “yakındır” buyruğu hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır; yani: "iyilik edenlere yakın bir şey
الْمُحْسِنِينَ.
[demektir].
وَمِنْهَا: أَنَّهَا شُبِّهَتْ بِفَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ الَّذِي يَسْتَوِي فِيهِ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى.
Bir diğeri: Eril ile dişilin eşit olduğu mef'ûl anlamındaki fa'îl veznine benzetilmiş olmasıdır.
وَمِنْهَا: أَنَّ الْأَسْمَاءَ الَّتِي عَلَى فَعِيلٍ رُبَّمَا شُبِّهَتْ بِالْمَصْدَرِ الْآتِي عَلَى فَعِيلٍ، فَأُفْرِدَتْ لِذَلِكَ ; قَالَ بَعْضُهُمْ: وَلِذَلِكَ أَفْرَدَ الصَّدِيقَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ [٢٤ \ ٦١] ، وَقَوْلِ الشَّاعِرِ: [الْمُتَقَارِبُ]
Bir diğeri: Fa'îl veznindeki isimlerin bazen fa'îl vezninde gelen mastara benzetilmesi ve bu sebeple tekil kullanılmasıdır. Bazıları şöyle demiştir: İşte bundan dolayı O'nun: {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ} “...yahut anahtarlarına malik olduğunuz veya dostunuzun evlerinden...” [24:61] buyruğunda sadîk (dost) kelimesi tekil kılınmış ve şair de şöyle demiştir [Mütekârib bahri]:
وَهُنَّ صَدِيقٌ لِمَنْ لَمْ يَشِبْ
Onlar saçları ağarmamış kimselere dostturlar.
ااهـ وَالظَّهِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ [٦٦ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَوْجُهِ.
[Alıntı sonu]. Yine {وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ} “...bunun ardından melekler de [ona] yardımcıdır” [66:4] buyruğundaki zahîr kelimesi de böyledir. Bunlardan başka vecihler de vardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur.”
قِرَاءَةُ عَاصِمٍ بُشْرًا بِضَمِّ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَإِسْكَانِ الشِّينِ: جَمْعُ بَشِيرٍ، لِأَنَّهَا تَنْتَشِرُ أَمَامَ الْمَطَرِ مُبَشِّرَةً بِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ الْآيَةَ [٣٠ \ ٤٦] ، وَقَوْلُهُ: بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [٧ \ ٥٧] ، يَعْنِي بِرَحْمَتِهِ الْمَطَرَ كَمَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ الْآيَةَ [٤٢ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا.
Âsım kıraatinde ba harfinin ötresi ve şîn harfinin sükûnu ile okunan Büşran (بُشْرًا), beşîr kelimesinin çoğuludur; zira rüzgârlar yağmuru müjdeleyerek onun önünde yayılırlar. Bu anlamı Yüce Allah'ın: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir...” [30:46] buyruğu açıklamaktadır. O'nun: {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “Rahmetinin önünde...” [7:57] buyruğundaki rahmetinden maksat ise yağmurdur; nitekim bu husus başka yerlerde açıkça belirtilmiştir: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ} “O, insanlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır...” [42:28] ve {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, yeryüzünü ölümünden sonra nasıl diriltiyor...” [30:50] buyrukları gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ الْآيَةَ [٤٢ \ ٢٨] .
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ} “Nihayet [o rüzgârlar] ağır yüklü bulutları yüklenince, onu ölü bir beldeye sevk ederiz...” [7:57].
بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَحْمِلُ السَّحَابَ عَلَى الرِّيحِ، ثُمَّ يَسُوقُهُ إِلَى حَيْثُ يَشَاءُ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ الْآيَةَ [٣٥ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ [٣٢ \ ٢٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu kerîm ayette, bulutları rüzgârın üzerine yüklediğini, sonra da onu yeryüzünün dilediği bölgelerine sevk ettiğini beyan etmiştir. Bu manayı pek çok ayette açıklamıştır: {وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ} “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır. Biz onu ölü bir beldeye sevk ederiz...” [35:9] ve {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ} “Görmediler mi ki biz suyu çorak toprağa sevk ediyoruz da onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz? Hâlâ görmüyorlar mı?” [32:27] buyrukları ve benzeri diğer ayetler gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ الْآيَةَ، أَنْكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ، وَقَوْمِ هُودٍ عَجَبَهُمْ مِنْ إِرْسَالِ رَجُلٍ ; وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ جَمِيعَ الْأُمَمِ عَجِبُوا مِنْ ذَلِكَ. قَالَ فِي عَجَبِ قَوْمِ نَبِيِّنَا ﷺ مِنْ ذَلِكَ: أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ [١٠ \ ٢] ، وَقَالَ: بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ الْآيَةَ [٥٠ \ ٢] ، وَقَالَ عَنِ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ} “Sizi uyarması için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı?...” [7:63]. Yüce Allah bu mübarek surede Nûh kavminin ve Hûd kavminin [içlerinden] bir adamın [peygamber olarak] gönderilmesine şaşmalarını kınamış; başka yerlerde de bütün ümmetlerin buna şaştıklarını açıklamıştır. Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin buna şaşması hakkında şöyle buyurmuştur: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ} “İçlerinden bir adama: 'İnsanları uyar...' diye vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?” [10:2]; yine şöyle buyurmuştur: {بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ} “Aksine aralarından kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar...” [50:2]; geçmiş ümmetler hakkında da şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ
رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ [٦٤ \ ٦] ، وَقَالَ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ الْآيَةَ [٥٤ \ ٢٣، ٢٤] ، وَقَالَ: وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ [٢٣ \ ٣٤] ، وَصَرَّحَ بِأَنَّ هَذَا الْعَجَبَ مِنْ إِرْسَالِ بَشَرٍ مَانِعٍ لِلنَّاسِ مِنَ الْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٤] .
رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} “...Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle gelirdi de onlar: 'Bizi bir insan mı doğru yola iletecek?' derlerdi. Böylece inkâr edip yüz çevirdiler. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah Ganî'dir, Hamîd'dir” [64:6] ve şöyle buyurmuştur: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ} “Semûd [kavmi] uyarıları yalanladı da: 'İçimizden bir tek insana mı uyacağız?...' dediler” [54:23-24]; yine şöyle buyurmuştur: {وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “Eğer sizin gibi bir insana itaat ederseniz, mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursunuz” [23:34]. Bir insanın [peygamber olarak] gönderilmesine şaşmanın insanları imandan alıkoyduğunu şu buyruğuyla açıkça ifade etmiştir: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir insanı mı elçi olarak gönderdi?' demeleridir” [17:94].
وَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا الْآيَةَ [٢١ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا الْآيَةَ [٦ \ ٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ pek çok ayette onlara cevap vermiştir: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا} “Senden önce de [elçi olarak] adamlardan başkasını göndermedik...” [21:7], {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ} “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerlerdi...” [25:20] ve {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا} “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam şeklinde yapardık...” [6:9] buyrukları ve benzeri diğer ayetler gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanları da suda boğduk.”
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ إِغْرَاقِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ الْآيَةَ [٥٤ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ [٢٩ \ ١٤] .
Burada onların nasıl boğulduğunu açıklamamış, fakat başka yerlerde bunu beyan etmiştir: {فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ} “Bunun üzerine boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık...” [54:11] ve {فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Onlar zalimler iken tufan kendilerini yakalayıverdi” [29:14] buyrukları gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا شَيْئًا مِنْ هَذَا الْجِدَالِ الْوَاقِعِ بَيْنَ هُودٍ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَبَيْنَ عَادٍ. وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: قَالُوا يَاهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “Sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında benimle tartışıyor musunuz?...” [7:71]. Burada Hûd -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- ile Âd kavmi arasında geçen bu tartışmadan hiçbir şey açıklamamış, fakat başka yerlerde buna işaret etmiştir; şu buyruğu gibi: {قَالُوا يَاهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize apaçık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz. Biz ancak: 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz.' [Hûd] dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Haydi, hepiniz toptan bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.'” [11:53-56].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanların kökünü kestik...” [7:72].
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ قَطْعِهِ دَابِرَ عَادٍ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ الْآيَةَ [٦٩ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ الْآيَةَ [٥١ \ ٤١] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Burada Âd kavminin kökünü nasıl kestiğini açıklamamış, fakat başka yerlerde bunu beyan etmiştir; şu buyrukları gibi: {وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ} “Âd kavmine gelince, onlar da uğultulu ve dondurucu şiddetli bir rüzgârla helak edildiler...” [69:6] ve {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “Âd kavminde de [ibretler vardır]. Hani onların üzerine kasıp kavuran [kısır] rüzgârı göndermiştik...” [51:41] ve benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} “Derken o dişi deveyi kestiler...” [7:77].
ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ عَقْرَهَا بَاشَرَتْهُ جَمَاعَةٌ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي سُورَةِ الْقَمَرِ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ نَادَوْا وَاحِدًا مِنْهُمْ، فَبَاشَرَ
Bu kerîm ayetin zahirine göre deveyi kesme eylemini bir topluluk bizzat yapmıştır. Fakat Yüce Allah, Kamer Suresi'nde kastedilenin, onların aralarından birini çağırmaları ve onun bizzat
عَقْرَهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ [٢٩] .
kesmesi olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcını] aldı ve [deveyi] kesti” [54:29].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “Ve dediler ki: 'Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir...'” [7:77].
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي يَعِدُهُمْ بِهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ الْعَذَابُ كَقَوْلِهِ: وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ [١١ \ ٦٤] ، وَقَوْلِهِ هُنَا فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٧ \ ٧٣] ، وَقَوْلِهِ: تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ [١١ \ ٦٥] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Burada onları tehdit ettiği şeyin ne olduğunu açıklamamış, fakat başka yerlerde bunun azap olduğunu beyan etmiştir; şu buyruğu gibi: {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ} “Ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar” [11:64] ve buradaki: {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...yoksa sizi elem dolu bir azap yakalar” [7:73] buyruğu ile {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} “Yurdunuzda üç gün daha yaşayın; bu, yalanlanamayacak bir tehdittir” [11:65] buyruğu ve benzeri ayetler gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ. لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا سَبَبَ رَجْفَةِ الْأَرْضِ بِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ صَيْحَةُ الْمَلَكِ بِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ الْآيَةَ [١١ \ ٦٧] ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَلَكَ لَمَّا صَاحَ بِهِمْ رَجَفَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ مِنْ شِدَّةِ الصَّيْحَةِ، وَفَارَقَتْ أَرْوَاحُهُمْ أَبْدَانَهُمْ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” [7:78]. Burada yerin onları sarsmasının sebebini açıklamamış, fakat başka bir yerde bunun sebebinin meleğin onlara doğru attığı çığlık olduğunu beyan etmiştir ki o da şu buyruğudur: {وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} “O zulmedenleri korkunç bir çığlık yakaladı...” [11:67]. Zahir olan şudur ki melek onlara çığlık atınca, çığlığın şiddetinden yer onları sarstı ve ruhları bedenlerinden ayrıldı. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي} “Bunun üzerine [Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim...' dedi.” [7:79].
وَبَيَّنَ تَعَالَى هَذِهِ الرِّسَالَةَ الَّتِي أَبْلَغَهَا نَبِيُّهُ صَالِحٌ إِلَى قَوْمِهِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ.
Yüce Allah, peygamberi Sâlih'in kavmine tebliğ ettiği bu elçilik vazifesini pek çok ayette açıklamıştır; şu buyruğu gibi: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden apaçık bir delil geldi. İşte size bir mucize olarak Allah'ın dişi devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi elem dolu bir azap yakalar.'” [7:73].
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} “Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” [7:80].
بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْفَاحِشَةِ اللِّوَاطُ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ الْآيَةَ [٧ \ ٨١] ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ١٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [٢٩ \ ٢٩] .
Yüce Allah bu hayasızlıktan kastın livâta (eşcinsellik) olduğunu hemen ardından gelen şu buyruğuyla açıklamıştır: {إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} “Gerçekten siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yaklaşıyorsunuz...” [7:81]. Bunu ayrıca şu buyruğuyla da beyan etmiştir: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin içinden erkeklere mi yaklaşıyorsunuz?” [26:165] ve şu buyruğuyla: {وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ} “Ve toplantılarınızda o çirkin işi mi yapıyorsunuz?” [29:29].
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ} “Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık...” [7:83].
ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَمْ يَنْجُ مَعَ لُوطٍ إِلَّا خُصُوصُ أَهْلِهِ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ فِي «الذَّارِيَاتِ» بِقَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [٥١ \ ٣٥، ٣٦] ، وَقَوْلِهِ هُنَا: إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ [٧ \ ٨٣] ، أَوْضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: فَبَيَّنَ أَنَّهَا خَائِنَةٌ، وَأَنَّهَا مِنْ أَهْلِ النَّارِ، وَأَنَّهَا وَاقِعَةٌ فِيمَا أَصَابَ قَوْمَهَا مِنَ الْهَلَاكِ، قَالَ فِيهَا هِيَ وَامْرَأَةِ نُوحٍ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ [٦٦ \ ١٠] ، وَقَالَ فِيهَا وَحْدَهَا: أَعْنِي امْرَأَةَ لُوطٍ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٨١]
Bu kerîm ayetin zahirine göre Lût ile birlikte yalnızca ailesi kurtulmuştur. Yüce Allah bunu Zâriyât Suresi'nde şu buyruğuyla açıklamıştır: {فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada müslümanlardan bir ev halkından başkasını bulamadık” [51:35-36]. Buradaki: {إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} “Yalnız karısı müstesna; o, geride kalanlardan oldu” [7:83] buyruğunu başka yerlerde açıklamıştır: Onun bir hain olduğunu, cehennem ehlinden olduğunu ve kavmine isabet eden helakin aynısının ona da isabet ettiğini beyan etmiştir. Onun ve Nûh'un karısı hakkında şöyle buyurmuştur: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ} “Allah inkâr edenlere, Nûh'un karısı ile Lût'un karısını misal verdi. Bu ikisi, kullarımızdan iki salih kulun [nikâhı] altındaydılar da onlara hıyanet ettiler. Bu yüzden [o iki peygamber] Allah'tan [gelen azaptan] hiçbir şeyi onlardan savamadı ve [onlara]: 'Girenlerle beraber ateşe girin!' denildi” [66:10]; sadece onun -yani Lût'un karısının- hakkında da şöyle buyurmuştur: {إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ} “...Yalnız karın müstesna; çünkü onlara isabet eden azap ona da isabet edecektir...” [11:81].
وَقَوْلُهُ هُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ: وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ [٧ \ ٨٤] .
Burada Lût kavmi hakkında şöyle buyurmuştur: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “Onların üzerine bir [azap] yağmuru yağdırdık. Bak işte o suçluların sonu nasıl oldu!” [7:84].
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الْمَطَرَ مَا هُوَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ مَطَرُ حِجَارَةٍ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِهَا كَقَوْلِهِ: وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [١٥ \ ٧٤] ، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّ السِّجِّيلَ الطِّينُ بِقَوْلِهِ فِي «الذَّارِيَاتِ» : لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ [٥١ \ ٣٣] ،، وَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْمَطَرَ مَطَرُ سُوءٍ لَا رَحْمَةٍ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ [٢٥ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الشُّعَرَاءِ» : وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ [١٧٣] .
Burada bu yağmurun ne olduğunu açıklamamış, fakat başka yerlerde bunun taş yağmuru olduğunu ve Allah'ın onları bununla helak ettiğini açıklamıştır; şu buyruğu gibi: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} “Onların üzerine pişirilmiş çamurdan taşlar yağdırdık” [15:74]. Zâriyât Suresi'ndeki: {لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ} “Onların üzerine çamurdan taşlar yağdırmak için...” [51:33] buyruğuyla 'siccîl'in balçık çamuru olduğuna işaret etmiştir. Bu yağmurun rahmet yağmuru değil felaket yağmuru olduğunu da şu buyruğuyla açıklamıştır: {وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ} “Andolsun ki onlar, felaket yağmuruna tutulmuş olan o şehre uğramışlardı...” [25:40]; Şuarâ Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ} “Onların üzerine bir yağmur yağdırdık. Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” [26:173].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “O'na iman edeni Allah'ın yolundan alıkoyuyor ve onu eğriltmek istiyorsunuz.” [7:86].
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَتَبْغُونَهَا رَاجِعٌ إِلَى السَّبِيلِ وَهُوَ نَصٌّ قُرْآنِيٌّ عَلَى أَنَّ السَّبِيلَ مُؤَنَّثَةٌ، وَلَكِنَّهُ جَاءَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى تَذْكِيرِ السَّبِيلِ أَيْضًا، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا [٧ \ ١٤٦] .
{وَتَبْغُونَهَا} buyruğundaki zamir {السَّبِيلِ} kelimesine dönmektedir ve bu, 'sebîl' (yol) kelimesinin müennes (dişil) olduğuna dair Kur'an'dan açık bir nassdır. Ancak başka bir yerde 'sebîl'in müzekker (eril) olarak kullanıldığına delalet eden ifade de gelmiştir; o da Yüce Allah'ın bu kerîm suredeki şu buyruğudur: {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا} “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; fakat azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler” [7:146].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilen şeye inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” [7:87].
بَيَّنَ تَعَالَى حُكْمَهُ الَّذِي حَكَمَ بِهِ بَيْنَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ [١١ \ ٩٤] ، وَقَوْلِهِ: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ [٧ \ ٧٨] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ [٧ \ ٩٢] ، وَقَوْلِهِ: فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ الْآيَةَ [٢٦ \ ١٨٩] ، فَإِنْ قِيلَ: الْهَلَاكُ الَّذِي أَصَابَ قَوْمَ شُعَيْبٍ ذَكَرَ تَعَالَى فِي الْأَعْرَافِ أَنَّهُ رَجْفَةٌ، وَذَكَرَ فِي هُودٍ أَنَّهُ صَيْحَةٌ، وَذَكَرَ فِي الشُّعَرَاءِ أَنَّهُ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ.
Yüce Allah, aralarında verdiği hükmü şu buyruğuyla açıklamıştır: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} “Emrimiz geldiğinde Şuayb'ı ve beraberindeki müminleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; o zulmedenleri ise korkunç bir çığlık yakalayıverdi...” [11:94]; yine şöyle buyurmuştur: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar” [7:78]; yine şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ} “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturmamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar asıl hüsrana uğrayanlar oldular” [7:92]; ve şöyle buyurmuştur: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “Bunun üzerine onları gölge gününün azabı yakalayıverdi...” [26:189]. Eğer: 'Şuayb kavmine isabet eden helaki Yüce Allah A'râf Suresi'nde şiddetli sarsıntı (recfe), Hûd Suresi'nde korkunç çığlık (sayha), Şuarâ Suresi'nde ise gölge gününün azabı olarak zikretmiştir [bu nasıl bağdaşır]?' denilirse,
فَالْجَوَابُ: مَا قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِهِ قَالَ: وَقَدِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ كُلُّهُ أَصَابَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ وَهِيَ سَحَابَةٌ أَظَلَّتْهُمْ فِيهَا شَرَرٌ مِنْ نَارٍ وَلَهَبٍ وَوَهَجٍ عَظِيمٍ، ثُمَّ جَاءَتْهُمْ صَيْحَةٌ مِنَ السَّمَاءِ، وَرَجْفَةٌ مِنَ الْأَرْضِ شَدِيدَةٌ مِنْ أَسْفَلَ مِنْهُمْ، فَزَهَقَتِ الْأَرْوَاحُ، وَفَاضَتِ النُّفُوسُ، وَخَمَدَتِ الْأَجْسَامُ. اهـ مِنْهُ.
Cevap şudur: İbn Kesîr rahimehullâh'ın tefsirinde söylediği gibidir; o şöyle demiştir: 'Bunların hepsi onların üzerinde toplanmıştır: Onlara gölge gününün azabı isabet etti; bu, içinde ateş kıvılcımları, alev ve büyük bir sıcaklık bulunan, onları gölgeleyen bir buluttu. Ardından onlara gökten korkunç bir çığlık ve altlarından da yerden şiddetli bir sarsıntı geldi. Böylece ruhlar çıktı, canlar teslim edildi ve bedenler hareketsiz kaldı.' İbn Kesîr'in sözü burada bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} “Bunun üzerine [Şuayb] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçilik vazifelerini tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık kâfir bir kavim için nasıl üzüleyim!' dedi.” [7:93].
بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا الرِّسَالَاتِ الَّتِي أَبْلَغَهَا رَسُولُهُ شُعَيْبٌ إِلَى قَوْمِهِ
Yüce Allah, elçisi Şuayb'ın kavmine tebliğ ettiği mesajları
فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ الْآيَةَ [١١ \ ٨٤] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَبَيَّنَ نُصْحَهُ لَهُمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ الْآيَةَ [١١ \ ٨٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ [٧ \ ٩٣] ، أَنْكَرَ نَبِيُّ اللَّهِ شُعَيْبٌ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ الْأَسَى، أَيِ: الْحُزْنَ عَلَى الْكُفَّارِ إِذَا أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بَعْدَ إِبْلَاغِهِمْ، وَإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ مَعَ تَمَادِيهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالطُّغْيَانِ لَجَاجًا وَعِنَادًا، وَإِنْكَارُهُ لِذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي، وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِذَلِكَ فَنَهَى نَبِيَّنَا ﷺ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ [٥ \ ٦٨] ، وَمَعْنَى لَا تَأْسَ: لَا تَحْزَنْ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٧] .
pek çok ayette açıklamıştır: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın...” [11:84] buyruğu ve benzeri ayetler gibi. Onlara verdiği öğüdü de pek çok ayette açıklamıştır; şu buyruğu gibi: {وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} “Ey kavmim! Bana karşı muhalefetiniz, sakın Nûh kavminin veya Hûd kavminin veya Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sebep olmasın! Zaten Lût kavmi de sizden uzak değildir” [11:89]. Yüce Allah'ın: {فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} “...Artık kâfir bir kavim için nasıl üzüleyim!” [7:93] buyruğunda, Allah'ın peygamberi Şuayb -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- 'esâ'yı yani kâfirlere tebliğ yapılıp aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra inat ve diretme ile inkâr ve taşkınlıklarını sürdürmeleri neticesinde Allah onları helak ettiğinde onlar için üzülmeyi reddetmiştir. Bunu reddetmesi, bunun uygun olmadığına delalet eder. Nitekim Yüce Allah bunu açıkça ifade etmiş ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i bundan nehyederek şöyle buyurmuştur: {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını elbette artıracaktır. Artık kâfirler kavmi için üzülme!” [5:68]. {لَا تَأْسَ} ifadesinin anlamı: Üzülme demektir. Şu buyruğu da bu kabildendir: {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlar için üzülme...” [16:127].
قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} “İşte o şehirler! Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz...” [7:101].
ذَكَرَ أَنْبَاءَهُمْ مُفَصَّلَةً فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَالْآيَاتِ الَّتِي ذُكِرَ فِيهَا خَبَرُ نُوحٍ وَهُودٍ، وَصَالِحٍ وَلُوطٍ، وَشُعَيْبٍ وَغَيْرِهِمْ، مَعَ أُمَمِهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ.
Nûh, Hûd, Sâlih, Lût, Şuayb ve diğerlerinin -Allah'ın salât ve selâmı onların üzerine olsun- kendi ümmetleriyle olan haberlerinin anlatıldığı ayetler gibi pek çok yerde onların haberlerini ayrıntılı olarak zikretmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لِلْعُلَمَاءِ أَوْجَهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ: بَعْضُهَا يَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi...” [7:101]. Bu kerîm ayet hakkında âlimlerin çeşitli tefsir vecihleri vardır ki bunların bazısına Kur'an da şahitlik etmektedir.
مِنْهَا: أَنَّ الْمَعْنَى فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ يَوْمَ أَخَذَ الْمِيثَاقَ أَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ بِهِ، وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ، لِاسْتِحَالَةِ التَّغَيُّرِ فِيمَا سَبَقَ بِهِ الْعِلْمُ الْأَزَلِيُّ، وَيُرْوَى هَذَا عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَنَسٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ الْآيَةَ [١٠ \ ٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [١٠ \ ١٠١] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu vecihlerden biri: Anlamın, 'Ezeli ilimde meydana gelecek bir değişikliğin imkânsızlığı sebebiyle, mîsak (ahitleşme) gününde Allah'ın ilminde onların yalanlayacakları ve iman etmeyecekleri geçen şeylere iman edecek değillerdi' şeklinde olmasıdır. Bu görüş Übey b. Ka'b ve Enes'ten rivayet edilmiş olup İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu veche pek çok ayet delalet etmektedir; şu buyruğu gibi: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşmiş olanlar iman etmezler...” [10:96] ve {وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ} “Fakat inanmayan bir kavme ayetler ve uyarılar fayda vermez” [10:101] buyruğu ve benzeri ayetler.
وَمِنْهَا: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقُ، فَآمَنُوا كَرْهًا، فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بَعْدَ ذَلِكَ طَوْعًا. وَيُرْوَى هَذَا عَنِ السُّدِّيِّ وَهُوَ رَاجِعٌ فِي الْمَعْنَى إِلَى الْأَوَّلِ.
Bu vecihlerden biri de: Ayetin anlamının, 'Onlardan mîsak alındığında istemeyerek zoraki iman etmişlerdi, bu sebeple bundan sonra kendi istekleriyle gönüllü olarak iman edecek değillerdi' şeklinde olmasıdır. Bu görüş es-Süddî'den rivayet edilmiş olup anlam bakımından ilk görüşe dönmektedir.
وَمِنْهَا: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَوْ رُدُّوا إِلَى الدُّنْيَا مَرَّةً لَكَفَرُوا أَيْضًا، فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا فِي الرَّدِّ إِلَى الدُّنْيَا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ؛ أَيْ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَيُرْوَى هَذَا عَنْ مُجَاهِدٍ. وَيَدُلُّ لِمَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ الْآيَةَ [٦ \ ٢٨] لَكِنَّهُ بَعِيدٌ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ.
Bu vecihlerden biri de: Ayetin anlamının, 'Onlar dünyaya bir kez daha döndürülselerdi yine inkâr ederlerdi; dolayısıyla dünyaya döndürülüşlerinde daha önce -yani ilk seferinde- yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi' şeklinde olmasıdır. Bu görüş Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bu görüşün anlamına Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet etmektedir: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi...” [6:28]. Ancak bu görüş ayetin zahirinden uzaktır.
وَمِنْهَا: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا جَاءَتْهُمْ بِهِ الرُّسُلُ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ بِالْحَقِّ أَوَّلَ مَا وَرَدَ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا الْقَوْلُ حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَاسْتَحْسَنَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَهُوَ مِنْ أَقْرَبِ الْأَقْوَالِ لِظَاهِرِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ شُؤْمَ الْمُبَادَرَةِ إِلَى تَكْذِيبِ الرُّسُلِ سَبَبٌ لِلطَّبْعِ عَلَى الْقُلُوبِ وَالْإِبْعَادِ عَنِ الْهُدَى، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ [٤ \ ١٥٥] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [٦١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا [٢ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ [٦٣ \ ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu vecihlerden biri de: Ayetin anlamının, 'Hakkın kendilerine ilk ulaştığı anda onu yalanlamaları sebebiyle, elçilerin kendilerine getirdiği şeylere artık iman edecek değillerdi' şeklinde olmasıdır. Bu görüşü İbn Atıyye nakletmiş ve İbn Kesîr de güzel bulmuştur; kerîm ayetin zahirine en yakın görüşlerden biri de budur. Bunun yönü açıktır; zira peygamberleri yalanlamaya aceleyle yeltenmenin uğursuzluğu, kalplerin mühürlenmesine ve doğru yoldan uzaklaşmaya sebeptir. Bu manaya delalet eden ayetler pek çoktur; Yüce Allah'ın şu buyrukları gibi: {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Aksine inkârları sebebiyle Allah o [kalplerin] üzerini mühürlemiştir...” [4:155], {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca, Allah da onların kalplerini saptırdı...” [61:5], {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır...” [2:10], {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Bu, onların iman edip sonra inkâr etmeleri ve bu yüzden kalplerinin mühürlenmiş olması sebebiyledir...” [63:3] ve benzeri diğer ayetler.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْآيَةَ قَدْ تَكُونُ فِيهَا أَوْجَهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ كُلُّهَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، وَكُلُّهَا حَقٌّ. فَنَذْكُرُ جَمِيعَهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu mübarek kitabın takdiminde, bir ayette tamamına Kur'an'ın şahitlik ettiği ve hepsi de hak olan birden fazla tefsir vechi bulunabileceğini ve bunların hepsini zikredeceğimizi belirtmiştik. İlim Yüce Allah katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا} “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelen adamlarına gönderdik de o [ayetlere] zulmettiler [haksızlık edip inkâr ettiler]...” [7:103].
بَيَّنَ تَعَالَى هُنَا أَنَّ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ ظَلَمُوا بِالْآيَاتِ الَّتِي جَاءَهُمْ بِهَا مُوسَى، وَصَرَّحَ فِي النَّمْلِ بِأَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ جَاحِدِينَ لَهَا، مَعَ أَنَّهُمْ مُسْتَيْقِنُونَ أَنَّهَا حَقٌّ لِأَجْلِ ظُلْمِهِمْ وَعُلُوِّهِمْ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا [١٣، ١٤] .
Yüce Allah burada Firavun ve ileri gelen adamlarının, Mûsâ'nın kendilerine getirdiği ayetlere zulmettiklerini [haksızlık edip inkâr ettiklerini] beyan etmiş; Neml Suresi'nde ise bunu, zulümleri ve kibirleri sebebiyle, ayetlerin hak olduğunu içten içe kesin olarak bildikleri halde bile bile inkâr ederek yaptıklarını açıkça belirtmiştir; o da şu buyruğundadır: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “Ayetlerimiz onlara apaçık bir şekilde gelince: 'Bu apaçık bir sihirdir' dediler. Zulüm ve kibirleri sebebiyle, içleri kesin olarak inandığı halde onları inkâr ettiler...” [27:13-14].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “Ve elini [koynundan] çekip çıkardı, bir de baktılar ki o, bakanlar için bembeyazdır.” [7:108].
ذَكَرَ تَعَالَى هُنَا أَنَّ مُوسَى نَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ، وَلَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ ذَلِكَ الْبَيَاضَ خَالٍ مِنَ الْبَرَصِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «النَّمْلِ» وَ «الْقَصَصِ» فِي قَوْلِهِ فِيهِمَا: تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ [١٢ \ ٣٢] ، أَيْ مِنْ غَيْرِ بَرَصٍ.
Yüce Allah burada Mûsâ'nın elini çekip çıkardığını ve onun bembeyaz olduğunu zikretmiş, fakat bu beyazlığın alacalık (abraşlık) hastalığından ari olduğunu açıklamamıştır. Ancak bunu Neml ve Kasas surelerindeki şu buyruklarında beyan etmiştir: {تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “Kusursuz, bembeyaz olarak çıksın...” [27:12, 28:32], yani alacalık hastalığı olmaksızın.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Şüphesiz bu, çok bilgili bir sihirbazdır.'” [7:109].
بَيَّنَ هُنَا أَنَّ مُوسَى لَمَّا جَاءَ بِآيَةِ الْعَصَا وَالْيَدِ قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ سَاحِرٌ، وَلَمْ يُبَيِّنْ مَاذَا قَالَ فِرْعَوْنُ: وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي «الشُّعَرَاءِ» أَنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ [٢٦ \ ٣٤] .
Burada Mûsâ asa ve el mucizesini getirince Firavun kavminin ileri gelenlerinin onun bir sihirbaz olduğunu söylediklerini açıklamış, Firavun'un ne söylediğini ise açıklamamıştır. Fakat Şuarâ Suresi'nde Firavun'un da kavminin ileri gelenlerinin söylediğinin aynısını söylediğini beyan etmiştir; bu, Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: {قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} “[Firavun] etrafındaki ileri gelenlere: 'Şüphesiz bu, çok bilgili bir sihirbazdır' dedi” [26:34].
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} “Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir sihir getirdiler.” [7:116].
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا السِّحْرَ الْعَظِيمَ مَا هُوَ؟ وَلِمَ يُبَيِّنْ هَلْ أَوْجَسَ مُوسَى فِي نَفْسِهِ الْخَوْفَ مِنْهُ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ كُلَّ ذَلِكَ فِي «طَهَ» بِقَوْلِهِ: فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى وَأَلْقِ مَا فِي
Burada bu büyük sihrin ne olduğunu açıklamamış ve Mûsâ'nın içinden bundan ötürü bir korku duyup duymadığını beyan etmemiştir. Fakat bunların tamamını Tâhâ Suresi'nde şu buyruğuyla açıklamıştır: {فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى وَأَلْقِ مَا فِي
يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى [٦٦ - ٩٦] ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا أَنَّهُمْ تَوَاعَدُوا مَعَ مُوسَى مَوْعِدًا لِوَقْتِ مُغَالَبَتِهِ مَعَ السَّحَرَةِ، وَأَوْضَحَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «طَهَ» فِي قَوْلِهِ عَنْهُمْ: فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ الْآيَةَ [٥٨ - ٥٩] .
يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} “...Bir de ne görsün! Onların sihirleri yüzünden ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi göründü. Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku duydu. Dedik ki: 'Korkma! Şüphesiz sen daha üstünsün. Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun! Zira onların yaptıkları sadece bir sihirbaz hilesidir. Sihirbaz ise nereye varsa iflah olmaz'” [20:66-69]. Burada sihirbazlarla karşılaşma vakti için Mûsâ ile sözleştiklerini açıklamamış, bunu Tâhâ Suresi'nde onların ağzından şöyle buyurarak açıklamıştır: {فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “'Biz de mutlaka sana onun benzeri bir sihir getireceğiz. Şimdi bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız düz ve uygun bir yerde bir buluşma vakti belirle!' [Mûsâ] dedi ki: 'Sizinle buluşma vaktimiz bayram günü [olsun]...'” [20:58-59].
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَأَصُلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ثُمَّ لَأَصُلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “Sonra mutlaka hepinizi asacağım!” [7:124].
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الشَّيْءَ الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَصْلُبُهُمْ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي «طَهَ» وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ الْآيَةَ [٧١] .
Burada onları nerede asmakla tehdit ettiğini açıklamamış, fakat başka bir yerde açıklamıştır; Tâhâ Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: {وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} “Ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım...” [20:71].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Onlara bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı...” [7:131].
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ إِنْ أَصَابَتْهُمْ سَيِّئَةٌ أَيْ قَحْطٌ وَجَدْبٌ وَنَحْوُ ذَلِكَ، تَطَيَّرُوا بِمُوسَى وَقَوْمِهِ فَقَالُوا: مَا جَاءَنَا هَذَا الْجَدْبُ وَالْقَحْطُ إِلَّا مِنْ شُؤْمِكُمْ، وَذُكِرَ مِثْلُ هَذَا عَنْ بَعْضِ الْكُفَّارِ مَعَ نَبِيِّنَا ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ الْآيَةَ [٤ \ ٧٨] ، وَذُكِرَ نَحْوُهُ أَيْضًا عَنْ قَوْمِ صَالِحٍ مَعَ صَالِحٍ فِي قَوْلِهِ: قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ الْآيَةَ [٢٧ \ ٤٧] ، وَذُكِرَ نَحْوُ ذَلِكَ أَيْضًا عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ فِي قَوْلِهِ: قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ الْآيَةَ [٣٦ \ ١٨] ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ شُؤْمَهُمْ مِنْ قِبَلِ كُفْرِهِمْ، وَمَعَاصِيهِمْ، لَا مِنْ قِبَلِ الرُّسُلِ؛ قَالَ فِي «الْأَعْرَافِ» : أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ [١٣١] ، وَقَالَ فِي سُورَةِ «النَّمْلِ» فِي قَوْمِ صَالِحٍ: قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ [٢٧ \ ٤٧] ، وَقَالَ فِي «يس» : قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ الْآيَةَ [١٩] .
Yüce Allah bu kerîm ayette, Firavun ve kavmine bir kötülük -yani kuraklık, kıtlık ve benzeri şeyler- isabet ettiğinde bunu Mûsâ ve kavminin uğursuzluğuna yorduklarını ve: 'Bu kıtlık ve kuraklık bize ancak sizin uğursuzluğunuz yüzünden geldi' dediklerini zikretmiştir. Bunun bir benzeri bazı kâfirlerin Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında söyledikleri olarak şu buyrukta zikredilmiştir: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} “Onlara bir kötülük isabet ederse: 'Bu senin yüzündendir' derler...” [4:78]. Benzer bir durum Semûd kavminin Sâlih hakkında söylediği olarak şu buyrukta zikredilmiştir: {قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ} “Dediler ki: 'Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık...'” [27:47]. Benzer bir durum kendilerine elçiler gelen o şehir halkı hakkında da şu buyrukta zikredilmiştir: {قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ} “Dediler ki: 'Doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlarız...'” [36:18]. Yüce Allah ise onların uğursuzluğunun elçilerden değil, kendi inkârları ve günahları sebebiyle olduğunu açıklamıştır; A'râf Suresi'nde: {أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “İyi bilin ki onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır...” [7:131]; Neml Suresi'nde Sâlih'in kavmi hakkında: {قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ} “[Sâlih] dedi ki: 'Sizin uğursuzluğunuz Allah katındandır. Doğrusu siz imtihana çekilen bir kavimsiniz'” [27:47]; Yâsîn Suresi'nde de: {قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ} “[Elçiler] dediler ki: 'Uğursuzluğunuz kendinizdendir...'” [36:19] buyurmuştur.