وَالصَّحِيحُ أَنَّ نَصِيبَهُ ﷺ بَاقٍ، وَأَنَّ إِمَامَ الْمُسْلِمِينَ يَصْرِفُهُ فِيمَا كَانَ يَصْرِفُهُ فِيهِ
Sahih olan görüşe göre onun sallallâhu aleyhi ve sellem payı bâkidir ve Müslümanların imamı (yöneticisi), onu [vaktiyle]
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslümanların maslahatlarından nereye sarf ettiyse oraya sarf eder.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَكُونُ نَصِيبُهُ ﷺ لِمَنْ يَلِي الْأَمْرَ بَعْدَهُ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ، وَعَلِيٍّ، وَقَتَادَةَ، وَجَمَاعَةٍ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَجَاءَ فِيهِ حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ.
Bazı âlimler ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem hissesinin kendisinden sonra yönetimi üstlenen kimseye ait olacağını söylemişlerdir. Bu görüş Ebû Bekir, Ali, Katâde ve bir topluluktan rivayet edilmiştir. İbn Kesîr: "Bu hususta merfû bir hadis de gelmiştir" demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ رَاجِعٌ فِي الْمَعْنَى إِلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ الصَّحِيحُ، وَأَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ لِمَنْ يَلِي الْأَمْرَ بَعْدَهُ، أَنَّهُ يَصْرِفُهُ فِيمَا كَانَ يَصْرِفُهُ فِيهِ ﷺ، وَالنَّبِيُّ قَالَ:» الْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ «وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
[Bu tefsiri] kaleme alan -afallâhu anh- der ki: Zâhir olan odur ki bu görüş, anlam bakımından sahih olduğunu zikrettiğimiz görüşe racidir; [yani] kendisinden sonra işin başına geçene ait olmasının anlamı, onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sarf ettiği yerlere sarf etmesidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «O beşte bir de size geri döner» buyurmuştur; gördüğün gibi bu gayet açıktır.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ كُلَّ الْأَقْوَالِ فِي نَصِيبِ النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ وَفَاتِهِ رَاجِعَةٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ; وَهُوَ صَرْفُهُ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ.
Gizli değildir ki, vefatından sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hissesi hakkındaki bütün görüşler tek bir şeye racidir; o da onun Müslümanların maslahatlarına sarf edilmesidir.
وَقَدْ كَانَ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ الْمَهْدِيُّونَ ﵃ يَصْرِفُونَهُ فِيمَا كَانَ يَصْرِفُهُ فِيهِ ﷺ.
Nitekim Hulefâ-yi Râşidîn el-Mehdiyyîn radıyallâhu anhum da onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sarf ettiği yerlere sarf ediyorlardı.
وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ ﵄ يَصْرِفَانِهِ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ.
Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ onu binek hayvanı (küra') ve silaha sarf ediyorlardı.
وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ نَصِيبَ ذَوِي الْقُرْبَى بَاقٍ، وَلَمْ يَسْقُطْ بِمَوْتِهِ ﷺ.
Âlimlerin cumhuruna göre akrabaların (zî'l-kurbâ) payı bâkidir ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatıyla düşmemiştir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ:
Âlimler bu hususta üç yönden ihtilaf etmişlerdir:
الْأُولَى: هَلْ يَسْقُطُ بِوَفَاتِهِ أَوْ لَا؟
Birincisi: Onun vefatıyla düşer mi, düşmez mi?
وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الصَّحِيحَ عَدَمُ السُّقُوطِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ.
Ebû Hanîfe'nin aksine, sahih olanın düşmemesi olduğunu zikretmiştik.
الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِذِي الْقُرْبَى.
İkincisi: "Zü'l-kurbâ" (akrabalar) ile kastedilen kimseler hakkındadır.
الثَّالِثَةُ: هَلْ يُفَضَّلُ ذَكَرُهُمْ عَلَى أُنْثَاهُمْ أَوْ لَا؟
Üçüncüsü: Onların erkeği kadınına üstün tutulur mu (fazla pay alır mı), tutulmaz mı?
أَمَّا ذَوُو الْقُرْبَى: فَهُمْ بَنُو هَاشِمٍ، وَبَنُو الْمُطَّلِبِ ; عَلَى أَظْهَرِ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا، وَإِلَيْهِ ذَهَبُ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَمُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ.
Zî'l-kurbâ'ya gelince: Delil bakımından görüşlerin en kuvvetlisine göre onlar Benî Hâşim ve Benî Muttalib'dir. Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Ebû Sevr, Mücâhid, Katâde, İbn Cüreyc ve Müslim b. Hâlid bu görüşe varmışlardır.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، فِي كِتَابِ» فَرْضِ الْخُمُسِ «.
Buhârî Sahîh'inde, "Farzu'l-Humus" (Humusun Farz Oluşu) kitabında şöyle demiştir:
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ: مَشَيْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْطَيْتَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَتَرَكْتَنَا، وَنَحْنُ وَهَمَ مِنْكَ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ، فَقَالَ
Bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o İbnu'l-Müseyyeb'den, o da Cübeyr b. Mut'ım'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ben ve Osman b. Affân Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yürüdük (gittik) ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Benî Muttalib'e verdin, bizi ise bıraktın; oysa biz de onlar da sana göre aynı konumdayız" dedik. Bunun üzerine
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» إِنَّمَا بَنُو الْمُطَّلِبِ، وَبَنُو هَاشِمٍ شَيْءٌ وَاحِدٌ «.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Benî Muttalib ile Benî Hâşim ancak tek bir şeydir (birdir).»
قَالَ اللَّيْثَ: حَدَّثَنِي يُونُسُ وَزَادَ قَالَ جُبَيْرٌ: وَلَمْ يُقَسِّمِ النَّبِيُّ ﷺ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ، وَلَا لِبَنِي نَوْفَلٍ. اهـ.
Leys dedi ki: Bana Yûnus anlattı ve [şunu] ekledi: Cübeyr dedi ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Abdişems'e de Benî Nevfel'e de pay ayırmadı." [İktibas sonu].
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا فِي الْمَغَازِي: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ جُبَيْرَ بْنَ مُطْعِمٍ أَخْبَرَهُ، قَالَ: مَشَيْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقُلْنَا: أَعْطَيْتَ بَنِي الْمُطَّلِبِ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ، وَتَرَكْتَنَا، وَنَحْنُ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْكَ، فَقَالَ:» إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ، وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ «، قَالَ جُبَيْرٌ: لَمْ يُقَسِّمِ النَّبِيُّ ﷺ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ، وَبَنِي نَوْفَلٍ شَيْئًا اهـ.
Buhârî Meğâzî'de de şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bize Leys, Yûnus'tan, o İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; Cübeyr b. Mut'ım ona şöyle haber vermiştir: "Ben ve Osman b. Affân Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittik ve: 'Hayber humusundan Benî Muttalib'e verdin, bizi ise bıraktın; oysa biz sana olan yakınlık bakımından aynı konumdayız' dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Benî Hâşim ile Benî Muttalib ancak tek bir şeydir (birdir).»" Cübeyr dedi ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Abdişems ile Benî Nevfel'e hiçbir pay ayırmadı." [İktibas sonu].
وَإِيضَاحُ كَوْنِهِمْ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ: أَنَّ جُبَيْرَ بْنَ مُطْعِمِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَعُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ بْنِ عَبْدِ شَمْسِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ.
Onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aynı konumda olmalarının açıklaması şudur: Cübeyr b. Mut'ım b. Adiyy b. Nevfel b. Abdimenâf'tır; Osman ise b. Affân b. Ebi'l-Âs b. Abdüşems b. Abdimenâf'tır.
فَأَوْلَادُ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ قُصَيٍّ أَرْبَعَةٌ:
Abdümenâf b. Kusayy'ın çocukları dörttür:
هَاشِمٌ، وَالْمُطَّلِبُ، وَعَبْدُ شَمْسٍ.
Hâşim, Muttalib ve Abdüşems.
وَهُمْ: أَشِقَّاءُ أُمِّهِمْ: عَاتِكَةَ، بِنْتِ مُرَّةَ بْنِ هِلَالٍ السُّلَمِيَّةَ، إِحْدَى عَوَاتِكِ سُلَيْمٍ ; اللَّاتِي هُنَّ جَدَّاتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُنَّ ثَلَاثٌ:
Bunlar öz kardeştirler; anneleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nineleri olan Süleymoğullarının Âtikelerinden biri olan Âtike binti Mürre b. Hilâl es-Sülemî'dir. Onlar üç tanedir:
هَذِهِ الَّتِي ذَكَرْنَا.
[Birincisi] bu zikrettiğimizdir.
وَالثَّانِيَةُ: عَمَّتُهَا ; وَهِيَ: عَاتِكَةُ بِنْتُ هِلَالٍ الَّتِي هِيَ أُمُّ عَبْدِ مَنَافٍ.
İkincisi: Onun halasıdır; o da Abdümenâf'ın annesi olan Âtike binti Hilâl'dir.
وَالثَّالِثَةُ: بِنْتُ أَخِي الْأُولَى ; وَهِيَ عَاتِكَةُ بِنْتُ الْأَوْقَصِ بْنِ مُرَّةَ بْنِ هِلَالٍ، وَهِيَ أُمُّ وَهْبٍ، وَالِدِ آمِنَةَ، أُمِّ النَّبِيِّ ﷺ.
Üçüncüsü: Birincisinin erkek kardeşinin kızıdır; o da Âtike binti el-Evkas b. Mürre b. Hilâl'dir ki o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in annesi Âmine'nin babası Vehb'in annesidir.
وَرَابِعُ أَوْلَادِ عَبْدِ مَنَافٍ: نَوْفَلُ بْنُ عَبْدِ مَنَافٍ، وَأُمُّهُ: وَاقِدَةُ بِنْتُ أَبِي عَدِيٍّ، وَاسْمُهُ نَوْفَلُ بْنُ عُبَادَةَ بْنِ مَازِنِ بْنِ صَعْصَعَةَ.
Abdümenâf'ın çocuklarının dördüncüsü ise Nevfel b. Abdimenâf'tır. Annesi Vâkıde binti Ebî Adiyy'dir; onun [babasının] adı da Nevfel b. Ubâde b. Mâzin b. Sa'saa'dır.
قَالَ الشَّيْخُ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ عَمُودِ النَّسَبِ: [الرَّجَزُ]
Şeyh Ahmed el-Bedevî eş-Şinkîtî, Umûdü'n-Neseb adlı manzumesinde şöyle demiştir: [Recez]
عَبْدُ مَنَافٍ قَمَرُ الْبَطْحَاءِ
Abdümenâf, Bathâ'nın dolunayıdır,
أَرْبَعَةٌ بَنُوهُ هَؤُلَاءِ
Oğulları şu dört kimsedir:
مُطَّلِبٌ، وَهَاشِمٌ، وَنَوْفَلُ
Muttalib, Hâşim ve Nevfel,
وَعَبْدُ شَمْسٍ، هَاشِمٌ لَا يُجْهَلُ
Ve Abdüşems; Hâşim ise asla meçhul değildir.
وَقَالَ فِي بَيَانِ عَوَاتِكِ سُلَيْمٍ اللَّاتِي هُنَّ جَدَّاتٌ لَهُ ﷺ: [الرَّجَزُ]
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nineleri olan Süleym'in Âtikelerini beyan ederken de şöyle demiştir: [Recez]
عَوَاتِكُ النَّبِيِّ: أُمُّ وَهْبِ
Peygamber'in Âtikeleri: Vehb'in annesi,
وَأُمُّ هَاشِمٍ، وَأُمُّ النَّدْبِ
Hâşim'in annesi ve cömert/yiğit
عَبْدِ مَنَافٍ، وَذِهِ الْأَخِيرِهْ
Abdümenâf'ın annesidir. Bu sonuncusu,
عَمَّةُ عَمَّةِ الْأُولَى الصَّغِيرَهْ
İlk [zikredilen] küçüğün halasının halasıdır.
وَهُنَّ بِالتَّرْتِيبِ ذَا لِذِي الرِّجَالِ
Onlar bu sırayla şu adamlara aittir:
الْأَوْقَصِ بْنِ مُرَّةَ بْنِ هِلَالِ
[Kızlarıdır:] el-Evkas b. Mürre b. Hilâl'in,
فَبِهَذَا الَّذِي بَيَّنَّا يَتَّضِحُ أَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ الْمُرَادَ بِذِي الْقُرْبَى فِي الْآيَةِ: بَنُو هَاشِمٍ، وَبَنُو الْمُطَّلِبِ دُونَ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ، وَبَنِي نَوْفَلٍ.
Açıkladığımız bu hususla netleşmektedir ki, ayette geçen "zü'l-kurbâ" (akrabalar) ile kastedilenin Benî Abdişems ve Benî Nevfel değil, Benî Hâşim ve Benî Muttalib olduğu şeklindeki görüş sahihtir.
وَوَجْهُهُ أَنَّ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ، وَبَنِي نَوْفَلٍ عَادَوُا الْهَاشِمِيِّينَ، وَظَاهَرُوا عَلَيْهِمْ قُرَيْشًا، فَصَارُوا كَالْأَبَاعِدِ مِنْهُمْ ; لِلْعَدَاوَةِ، وَعَدَمِ النُّصْرَةِ.
Bunun gerekçesi şudur: Benî Abdişems ile Benî Nevfel, Hâşimoğullarına düşmanlık etmiş ve onlara karşı Kureyş'e arka çıkmışlardır; böylece düşmanlık ve yardım etmemeleri sebebiyle onlardan uzak kimseler gibi olmuşlardır.
وَلِذَا قَالَ فِيهِمْ أَبُو طَالِبٍ ; فِي لَامِيَّتِهِ الْمَشْهُورَةِ: [الطَّوِيلُ]
Nitekim Ebû Tâlib, meşhur Lâmiyye'sinde onlar hakkında şöyle demiştir: [Tavîl]
جَزَى اللَّهُ عَنَّا عَبَدَ شَمْسٍ، وَنَوْفَلًا
Allah bizim adımıza Abdüşems ile Nevfel'e,
عُقُوبَةَ شَرٍّ، عَاجِلٍ، غَيْرِ آجِلِ
Gecikmeyen, çarçabuk gelecek şerli bir ceza versin!
بِمِيزَانِ قِسْطٍ لَا يَخِيسُ شَعِيرَةً
Bir arpa tanesi kadar dahi eksiltmeyen adalet terazisiyle;
لَهُ شَاهِدٌ مِنْ نَفْسِهِ، غَيْرُ عَائِلِ
Kendisinden şahidi olan ve haksızlık etmeyen [bir teraziyle].
لَقَدْ سَفِهَتْ أَحْلَامُ قَوْمٍ تَبَدَّلُوا
Bize karşılık Halefoğullarını ve ğayâtılleri
بَنِي خَلَفٍ قَيْضًا بِنَا، وَالْغَيَاطِلِ
Bedel (dost) edinen o kavmin akılları gerçekten sefihleşti!
وَنَحْنُ الصَّمِيمُ مِنْ ذُؤَابَةِ هَاشِمٍ
Oysa biz, Hâşim'in zirvesinin özüyüz,
وَآلِ قُصَيٍّ فِي الْخُطُوبِ الْأَوَائِلِ
Ve ilk mühim hadiselerde Kusayy soyunun [merkeziyiz].
بِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الَّذِي ذَكَرْنَا: يَتَّضِحُ عَدَمُ صِحَّةِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: بِأَنَّهُمْ بَنُو هَاشِمٍ فَقَطْ، وَقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ قُرَيْشٌ كُلُّهُمْ.
Zikrettiğimiz bu sahih hadisle; onların sadece Hâşimoğulları olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün ve onların Kureyş'in tamamı olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün sahih olmadığı netleşmektedir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّهُمْ بَنُو هَاشِمٍ فَقَطْ: عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَزَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، وَمَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَغَيْرُهُمْ.
Onların sadece Hâşimoğulları olduğunu söyleyenler arasında şunlar vardır: Ömer b. Abdilazîz, Zeyd b. Erkam, Mâlik, Sevrî, Mücâhid, Ali b. el-Hüseyin, Evzâî ve başkaları.
وَقَدْ أَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُسْلِمٌ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ كَتَبَ إِلَيْهِ: يَسْأَلُهُ عَنْ ذَوِي الْقُرْبَى الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ: إِنَّا كُنَّا نَرَى أَنَّا هُمْ، فَأَبَى ذَلِكَ عَلَيْنَا قَوْمُنَا، وَقَالُوا: قُرَيْشٌ كُلُّهَا ذَوُو قُرْبَى.
Şâfiî, Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Müslim, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şunu rivayet etmişlerdir: Necde el-Harûrî kendisine mektup yazıp Allah'ın zikrettiği akrabaları (zû'l-kurbâ) sorunca ona şöyle yazdı: "Biz onların biz olduğumuz kanaatindeydik; fakat kavmimiz bize karşı çıkıp: 'Kureyş'in tamamı akrabadır' dediler."
وَزِيَادَةُ قَوْلِهِ: وَقَالُوا:» قُرَيْشٌ كُلُّهَا «تَفَرَّدَ بِهَا أَبُو مَعْشَرٍ، وَفِيهِ ضَعْفٌ.
"Ve dediler ki: 'Kureyş'in tamamı'" şeklindeki ziyade lafızda Ebû Ma'şer tek kalmıştır, kendisinde ise zayıflık vardır.
وَمَا قَدَّمْنَا مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِعْلِهِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ: يُعَيِّنُ أَنَّهُمْ بَنُو هَاشِمٍ، وَالْمُطَّلِبِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، وَكَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in daha önce naklettiğimiz sözü ve Sahîh'te sabit olan fiili; onların Hâşim ve Muttaliboğulları olduğunu tayin etmektedir. Şâfiî'nin, Ahmed b. Hanbel'in ve ilim ehlinden pek çoğunun kavli de budur.
فَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّهُ ﷺ قَضَى بِخُمُسِ الْخُمُسِ مِنْ غَنَائِمِ خَيْبَرَ لِبَنِي هَاشِمٍ وَالْمُطَّلِبِ، وَأَنَّهُمْ هُمْ ذَوُو الْقُرْبَى الْمَذْكُورُونَ فِي الْآيَةِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber ganimetlerinin beşte birinin beşte birini (humusu) Hâşim ve Muttaliboğullarına verdiğini ve ayette zikredilen akrabaların (zû'l-kurbâ) onlar olduğunu bildiğinde,
فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا: هَلْ يُفَضَّلُ ذَكَرُهُمْ عَلَى أُنْثَاهُمْ، أَوْ يُقَسَّمُ عَلَيْهِمْ بِالسَّوِيَّةِ؟
Bil ki âlimler; onların erkeğinin kadınına üstün tutulup tutulmayacağı (fazla pay alıp almayacağı) yoksa aralarında eşit olarak mı taksim edileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ كَالْمِيرَاثِ، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ; وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ
Bazı âlimler miras gibi erkeğe iki kadının payı kadar verileceği görüşüne gitmişlerdir; bu,
أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ.
iki rivayetten daha sahih olanında Ahmed b. Hanbel'in mezhebidir.
قَالَ صَاحِبُ» الْإِنْصَافِ «: هَذَا الْمَذْهَبُ جَزَمَ بِهِ الْخِرَقِيُّ، وَصَاحِبُ» الْهِدَايَةِ «، وَ» الْمُذْهَبِ «، وَ» مَسْبُوكِ الذَّهَبِ «، وَ» الْعُمْدَةِ «، وَ» الْوَجِيزِ «، وَغَيْرِهِمْ ; وَقَدَّمَهُ فِي» الرِّعَايَتَيْنِ «، وَ» الْحَاوِيَيْنِ «، وَغَيْرِهِمْ، وَصَحَّحَهُ فِي» الْبُلْغَةِ «، وَ» النَّظْمِ «، وَغَيْرِهِمَا.
el-İnsâf sahibi şöyle dedi: "Bu mezhebi Hırakî, el-Hidâye, el-Müzheb, Mesbûku'z-Zeheb, el-Umde, el-Vecîz sahipleri ve başkaları kesin olarak belirtmişlerdir; er-Riâyeteyn, el-Hâviyeyn ve diğerlerinde bu öne geçirilmiş; el-Bülğa, en-Nazm ve başka eserlerde de bu sahih kabul edilmiştir.
وَعَنْهُ: الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى ; سَوَاءٌ. قَدَّمَهُ ابْنُ رُزَيْنٍ فِي شَرْحِهِ ; وَأَطْلَقَهُمَا فِي» الْمُغْنِي «، وَ» الشَّرْحِ «، وَ» الْمُحَرَّرِ «، وَ» الْفُرُوعِ «، اهـ مِنْ» الْإِنْصَافِ «.
Ondan [nakledilen bir diğer rivayette]: 'Erkek ve kadın eşittir.' İbn Rüzeyn şerhinde bunu öne geçirmiştir; el-Muğnî, eş-Şerh, el-Muharrer ve el-Furû'da ise her iki rivayet de mutlak (tercihsiz) bırakılmıştır." (el-İnsâf'tan nakil bitti).
وَتَفْضِيلُ ذَكَرِهِمْ عَلَى أُنْثَاهُمُ الَّذِي هُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا.
İmam Ahmed'in mezhebi olan, erkeklerinin kadınlarına üstün tutulması [görüşü], aynı zamanda Şâfiî'nin de mezhebidir.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: أَنَّهُ سَهْمٌ اسْتُحِقَّ بِقَرَابَةِ الْأَبِ شَرْعًا ; بِدَلِيلِ أَنَّ أَوْلَادَ عَمَّاتِهِ ﷺ، كَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ ; لَمْ يَقْسِمْ لَهُمْ فِي خُمُسِ الْخُمُسِ، وَكَوْنُهُ مُسْتَحِقًّا بِقَرَابَةِ الْأَبِ خَاصَّةً يَجْعَلُهُ كَالْمِيرَاثِ ; فَيُفَضَّلُ فِيهِ الذَّكَرُ عَلَى الْأُنْثَى.
Bu görüşü savunanların delili şudur: Bu, şer'an baba tarafından olan akrabalık sebebiyle hak edilen bir paydır; bunun delili de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in; Zübeyr b. el-Avvâm ve Abdullah b. Ebî Ümeyye gibi halalarının çocuklarına beşte birin beşte birinden pay ayırmamış olmasıdır. Yalnızca baba tarafından akrabalık ile hak ediliyor olması onu miras gibi kılar; dolayısıyla onda erkek kadına üstün tutulur [iki kat pay alır].
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: ذَكَرُهُمْ وَأُنْثَاهُمْ سَوَاءٌ.
Bazı âlimler ise: "Erkekleri ve kadınları eşittir" demişlerdir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الْمُزَنِيُّ: وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ.
Bu görüşü savunanlar arasında el-Müzenî, Ebû Sevr ve İbnu'l-Münzir de vardır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَظْهَرُ عِنْدِي ; لِأَنَّ تَفْضِيلَ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ، وَلَمْ يَقُمْ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ دَلِيلٌ، وَلَمْ يَنْقُلْ أَحَدٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ فَضَّلَ ذَكَرَهُمْ عَلَى أُنْثَاهُمْ فِي خُمُسِ الْخُمُسِ.
[Kitabı] derleyen -Allah onu affetsin- der ki: Bu görüş bana göre daha açıktır (kuvvetlidir); zira erkeğin kadına üstün tutulması bir delile muhtaçtır, bu meselede ise buna dair bir delil bulunmamaktadır ve hiç kimse Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den beşte birin beşte birinde erkeği kadına üstün tuttuğunu nakletmemiştir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كَالْمِيرَاثِ: أَنَّ الِابْنَ مِنْهُمْ يَأْخُذُ نَصِيبَهُ مَعَ وُجُودِ أَبِيهِ، وَجَدِّهِ اهـ.
Onun miras gibi olmadığının delili şudur: Onlardan bir erkek evlat, babası ve dedesi hayattayken de payını almaktadır.
وَصَغِيرُهُمْ، وَكَبِيرُهُمْ سَوَاءٌ ; وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ الْقَائِلِينَ بِنَصِيبِ الْقَرَابَةِ عَلَى أَنَّهُ يُقَسَّمُ عَلَى جَمِيعِهِمْ ; وَلَمْ يُتْرَكْ مِنْهُمْ أَحَدٌ خِلَافًا لِقَوْمٍ.
Küçükleri ve büyükleri [bu payda] eşittir; akrabalık payını kabul eden âlimlerin cumhuru -bir grubun hilafına olarak- onun hepsine taksim edileceği ve onlardan hiçbirinin bırakılmayacağı görüşündedir.
وَالظَّاهِرُ شُمُولُ غَنِيِّهِمْ، خِلَافًا لِمَنْ خَصَّصَ بِهِ فُقَرَاءَهُمْ ; لِأَنَّهُ ﷺ لَمْ يُخَصِّصْ بِهِ فُقَرَاءَهُمْ، بِخِلَافِ نَصِيبِ الْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينِ، وَابْنِ السَّبِيلِ.
Açık olan [hüküm], bunu fakirlerine tahsis edenlerin aksine zenginlerini de kapsamasıdır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yetimlerin, miskinlerin ve yolda kalmışların payının aksine, bunu onların fakirlerine tahsis etmemiştir.
فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يُخَصَّصُ بِهِ فُقَرَاؤُهُمْ، وَلَا شَيْءَ لِأَغْنِيَائِهِمْ، فَقَدْ بَانَ لَكَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ رَحِمَهُمَا اللَّهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ سَهْمَ اللَّهِ، وَسَهْمَ رَسُولِهِ ﷺ وَاحِدٌ ; وَأَنَّهُ بَعْدَ وَفَاتِهِ يُصْرَفُ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ ; وَأَنَّ سَهْمَ الْقَرَابَةِ لِبَنِي
[Diğerlerinde] açık olan, bunun fakirlerine tahsis edilmesi ve zenginlerine hiçbir şey verilmemesidir. Yukarıda geçenlerden sana zahir oldu ki Şâfiî ve Ahmed'in -Allah onlara rahmet etsin- bu meseledeki mezhebi şudur: Allah'ın payı ile Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı birdir; onun vefatından sonra Müslümanların maslahatlarına harcanır; akraba payı ise
هَاشِمٍ، وَبَنِي الْمُطَّلِبِ ; لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَأَنَّهُ لِجَمِيعِهِمْ: غَنِيِّهِمْ وَفَقِيرِهِمْ، قَاتَلُوا أَمْ لَمْ يُقَاتِلُوا، وَأَنَّ لِلذَّكَرِ مِنْهُمْ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَأَنَّ الْأَنْصِبَاءَ الثَّلَاثَةَ الْبَاقِيَةَ لِخُصُوصِ الْفُقَرَاءِ مِنَ الْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينِ، وَابْنِ السَّبِيلِ.
Hâşim ve Muttaliboğullarına aittir, erkeğe iki kadının hissesi kadar verilir; savaşa katılsınlar ya da katılmasınlar zenginleri ve fakirleriyle onların tamamına aittir, onlardan erkeğe iki kadının payı verilir ve geriye kalan üç pay ise yetimlerin, miskinlerin ve yolda kalmışların yalnızca fakirlerine aittir.
وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: سُقُوطُ سَهْمِ الرَّسُولِ ﷺ، وَسَهْمِ قَرَابَتِهِ بِمَوْتِهِ، وَأَنَّ الْخُمُسَ يُقَسَّمُ عَلَى الثَّلَاثَةِ الْبَاقِيَةِ: الَّتِي هِيَ الْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينُ، وَابْنُ السَّبِيلِ.
Ebû Hanîfe'nin mezhebi ise; Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem payı ile akrabasının payının vefatıyla düşmesi ve beşte birin (humusun) geriye kalan üç sınıfa, yani yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlara taksim edilmesidir.
قَالَ: وَيَبْدَأُ مِنَ الْخُمُسِ بِإِصْلَاحِ الْقَنَاطِرِ، وَبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ، وَأَرْزَاقِ الْقُضَاةِ، وَالْجُنْدِ، وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا.
Dedi ki: Beşte birden (humustan) köprülerin ıslahına, mescidlerin inşasına, kadıların ve ordunun maaşlarına harcamayla başlanır. Buna benzer bir görüş Şâfiî'den de rivayet edilmiştir.
وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ مَالِكٍ ﵀ أَنَّ أَمْرَ خُمُسِ الْغَنِيمَةِ مَوْكُولٌ إِلَى نَظَرِ الْإِمَامِ وَاجْتِهَادِهِ ; فِيمَا يَرَاهُ مَصْلَحَةً، فَيَأْخُذُ مِنْهُ مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرٍ، وَيُعْطِي الْقَرَابَةَ بِاجْتِهَادِهِ، وَيَصْرِفُ الْبَاقِي فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ.
İmam Mâlik'in radıyallâhu anh mezhebi ise ganimetin beşte birinin durumunun maslahat gördüğü hususta devlet başkanının (imamın) görüşüne ve içtihadına bırakılmış olmasıdır; ondan bir miktar takdir etmeksizin alır, içtihadıyla akrabaya verir ve gerisini Müslümanların maslahatlarına harcar.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: وَبِقَوْلِ مَالِكٍ هَذَا: قَالَ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ، وَبِهِ عَمِلُوا، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ قَوْلُهُ ﷺ:» مَالِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسَ، وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ «، فَإِنَّهُ لَمْ يُقَسِّمْهُ أَخْمَاسًا، وَلَا أَثْلَاثًا، وَإِنَّمَا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ مَنْ ذَكَرَ عَلَى وَجْهِ التَّنْبِيهِ عَلَيْهِمْ ; لِأَنَّهُمْ مِنْ أَهَمِّ مَنْ يُدْفَعُ إِلَيْهِ.
Kurtubî, ele aldığımız bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Mâlik'in bu sözünü Dört Halife de söylemiş ve bununla amel etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de buna delalet eder: "Allah'ın size fey olarak verdiği şeylerden benim için beşte birden başka bir şey yoktur, o beşte bir de yine size döndürülür (harcanır)." Zira o, bunu beşte birlere veya üçte birlere taksim etmemiş; ayette zikredilenleri ancak kendilerine verilmesi gereken en mühim kimseler oldukları için bir dikkat çekme kabilinden zikretmiştir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: مُحْتَجًّا لِمَالِكٍ، قَالَ اللَّهُ ﷿: يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [٢ \ ٢١٥] .
Zeccâc, Mâlik lehine delil getirerek şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir.'” [Bakara, 2/215].
وَلِلرَّجُلِ جَائِزٌ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ يُنْفِقَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ، إِذَا رَأَى ذَلِكَ، وَذَكَرَ النَّسَائِيُّ عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ:» خُمُسُ اللَّهِ، وَخُمُسُ رَسُولِهِ وَاحِدٌ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَحْمِلُ مِنْهُ، وَيُعْطِي مِنْهُ، وَيَضَعُهُ حَيْثُ شَاءَ «اهـ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.
Kişinin, uygun gördüğü takdirde âlimlerin icmâıyla bu sınıfların dışındakilere de infakta bulunması caizdir. Nesâî, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın beşte biri ile Resûlü'nün beşte biri birdir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan binek temin eder, ondan verir ve onu dilediği yere sarf ederdi." (Kurtubî'den nakil bitti).
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَا نَصُّهُ:» وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ الْخُمُسَ يَتَصَرَّفُ فِيهِ الْإِمَامُ بِالْمَصْلَحَةِ لِلْمُسْلِمِينَ، كَمَا يَتَصَرَّفُ فِي مَالِ الْفَيْءِ.
İbn Kesîr bu yüce ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: "Başkaları da dediler ki: Devlet başkanı (imam), fey malında tasarruf ettiği gibi beşte bir üzerinde de Müslümanların maslahatına göre tasarrufta bulunur.
وَقَالَ شَيْخُنَا الْعَلَّامَةُ ابْنُ تَيْمِيَةَ: ﵀ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، وَأَكْثَرُ السَّلَفِ، وَهُوَ أَصَحُّ الْأَقْوَالِ اهـ مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ.
Hocamız Allâme İbn Teymiyye -Allah ona rahmet etsin- şöyle dedi: 'Bu, Mâlik'in ve Selef'in çoğunun görüşüdür ve görüşlerin en sahih olanıdır.'" (İbn Kesîr'den nakil bitti).
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ رَأْيُ الْبُخَارِيِّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: بَابُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ، يَعْنِي لِلرَّسُولِ قَسْمُ ذَلِكَ.
Bu görüş, Buhârî'nin şu başlığının da delaletiyle onun tercihidir: "Allah Teâlâ'nın: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } “Şüphesiz onun beşte biri Allah'a ve Resûl'e aittir” kavli babı; yani onu taksim etmek Resûl'e aittir."
وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «إِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ، وَخَازِنٌ، وَاللَّهُ يُعْطِي» ، ثُمَّ سَاقَ الْبُخَارِيُّ أَحَادِيثَ الْبَابِ، فِي كَوْنِهِ ﷺ قَاسِمًا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى.
Resûlullah şöyle buyurdu: "Ben ancak paylaştırıcı ve bir hazinedarım, veren ise Allah'tır." Sonra Buhârî, onun sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın emriyle taksim edici olduğuna dair konu hakkındaki hadisleri zikretti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ قَوِيٌّ، وَسَتَأْتِي لَهُ أَدِلَّةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذَا، وَلَكِنَّ أَقْرَبَ الْأَقْوَالِ لِلسَّلَامَةِ هُوَ الْعَمَلُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ رَحِمَهُمَا اللَّهُ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا أَنْ نَعْلَمَ أَنَّ خُمُسَ مَا غَنِمْنَا لِهَذِهِ الْمَصَارِفِ الْمَذْكُورَةِ، ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ، وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا، كَمَا تَرَى.
[Kitabı] derleyen -Allah onu affetsin- der ki: Bu görüş kuvvetlidir; inşallah bundan sonraki meselede buna dair deliller gelecektir. Ancak selamete en yakın görüş, Şâfiî ve Ahmed'in -Allah onlara rahmet etsin- dediği gibi ayetin zahiriyle amel etmektir; zira Allah, ganimet aldığımız şeyin beşte birinin bu zikredilen sarf yerlerine ait olduğunu bilmemizi emretmiş, sonra da bunu { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “eğer Allah'a iman etmişseniz” sözüyle pekiştirmiştir; gördüğün gibi bu gayet açıktır.
وَأَمَّا قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْبَيْتِ ; كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ﵄: بِأَنَّ الْخُمُسَ كُلَّهُ لَهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينِ: يَتَامَاهُمْ، وَمَسَاكِينُهُمْ، وَقَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ، يَكُونُ لِقَرَابَةِ الْخَلِيفَةِ الَّذِي يُوَلِّيهِ الْمُسْلِمُونَ، فَلَا يَخْفَى ضَعْفُهُمَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Ehl-i Beyt'ten bazılarının -Abdullah b. Muhammed b. Ali ve Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu anhümâ gibi- beşte birin tamamının başkalarına değil yalnızca kendilerine ait olduğu, yetimler ve miskinlerden kastın da kendi yetimleri ve miskinleri olduğu şeklindeki sözü ile; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra bunun Müslümanların başına getireceği halifenin akrabasına ait olacağını iddia eden kimsenin sözünün zayıflığı ise gizli değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الذَّهَبَ، وَالْفِضَّةَ، وَسَائِرَ الْأَمْتِعَةِ ; كُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي حُكْمِ الْآيَةِ: يُخَمَّسُ، وَيُقْسَّمُ الْبَاقِي عَلَى الْغَانِمِينَ، كَمَا ذَكَرْنَا.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Âlimler altın, gümüş ve diğer eşyaların tamamının ayetin hükmüne dahil olduğu; zikrettiğimiz üzere beşte birinin ayrılacağı ve geriye kalanın ganimet alanlar arasında taksim edileceği hususunda icmâ etmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَمَّا أَرْضُهُمُ الْمَأْخُوذَةُ عَنْوَةً، فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهَا، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يُخَيَّرُ الْإِمَامُ بَيْنَ قِسْمَتِهَا، كَمَا يُفْعَلُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ، وَلَا خَرَاجَ عَلَيْهَا، بَلْ هِيَ أَرْضُ عُشْرٍ مَمْلُوكَةٌ لِلْغَانِمِينَ، وَبَيْنَ وَقْفِهَا لِلْمُسْلِمِينَ بِصِيغَةٍ.
DÖRDÜNCÜ MESELE: Zorla (fetih yoluyla) alınan arazilerine gelince; âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Devlet başkanı (imam); altın ve gümüşte yapıldığı gibi onu taksim etmek -ki bu durumda üzerine haraç konmaz, aksine ganimet alanların mülkü olan bir öşür arazisi olur- ile lafzen Müslümanlar için vakfetmek arasında muhayyerdir (serbesttir).
وَقِيلَ: بِغَيْرِ صِيغَةٍ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ تَرْكُهَا لِلْمُسْلِمِينَ بِخَرَاجٍ مُسْتَمِرٍّ يُؤْخَذُ مِمَّنْ تَقَرُّ بِيَدِهِ، وَهَذَا التَّخْيِيرُ هُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.
Bir görüşe göre lafız olmaksızın da [vakfedilir]; elinde bırakılan kimseden alınacak sürekli bir haraç karşılığında Müslümanlara bırakılması da buna dahildir. Bu muhayyerlik İmam Ahmed'in mezhebidir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: إِذَا قَسَّمَهَا الْإِمَامُ، فَقِيلَ: تُخَمَّسُ، وَهُوَ أَظْهَرُ، وَقِيلَ: لَا، وَاخْتَارَهُ بَعْضُ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ قَائِلًا: إِنَّ أَرْضَ خَيْبَرَ لَمْ يُخَمَّسْ مَا قُسِّمَ مِنْهَا.
Bu görüşe göre: İmam onu taksim ettiğinde; bir görüşe göre beşte biri ayrılır (humusu çıkarılır) -ki daha açık olan da budur-, diğer bir görüşe göre ise [humusu] çıkarılmaz. Bazı seçkin âlimler bunu tercih ederek: "Hayber arazisinden taksim edilen kısmın beşte biri çıkarılmamıştır" demişlerdir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ أَرْضَ خَيْبَرَ خُمِّسَتْ، كَمَا جَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ.
Açık olan ise, birden çok âlimin kesin bir dille belirttiği ve Ebû Dâvûd'un Zührî'den sahih bir isnadla rivayet ettiği üzere, Hayber arazisinin beşte birinin çıkarılmış olduğudur.
وَهَذَا التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْقَسْمِ، وَإِبْقَائِهَا لِلْمُسْلِمِينَ، الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّهُ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ - هُوَ أَيْضًا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيِّ.
İmam Ahmed'in mezhebi olduğunu zikrettiğimiz; taksim etme ile araziyi Müslümanlara bırakma arasındaki bu muhayyerlik, aynı zamanda İmam Ebû Hanîfe ve es-Sevrî'nin de mezhebidir.
وَأَمَّا مَالِكٌ ﵀ فَذَهَبَ إِلَى أَنَّهَا تَصِيرُ وَقْفًا لِلْمُسْلِمِينَ، بِمُجَرَّدِ الِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهَا.
Mâlik rahimehullâh ise onun sırf ele geçirilmesiyle birlikte Müslümanlar için vakıf haline geleceği görüşüne gitmiştir.
وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵀ فَذَهَبَ إِلَى أَنَّهَا غَنِيمَةٌ يَجِبُ قَسْمُهَا عَلَى الْمُجَاهِدِينَ، بَعْدَ
Şâfiî rahimehullâh ise onun, beşte biri (humusu)
إِخْرَاجِ الْخُمُسِ، وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ حُجَجَ الْجَمِيعِ، وَمَا يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ.
çıkarıldıktan sonra mücahidlere taksim edilmesi vacip olan bir ganimet olduğu görüşüne gitmiştir. İnşallah hepsinin delillerini ve delille bize göre racih olanı zikredeceğiz.
أَمَّا حُجَّةُ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ ﵀ فَهِيَ بِكِتَابٍ وَسُنَّةٍ.
İmam Şâfiî'nin rahimehullâh deliline gelince; o, Kitap ve Sünnet iledir.
أَمَّا الْكِتَابُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ، فَهُوَ يَقْتَضِي بِعُمُومِهِ شُمُولَ الْأَرْضِ الْمَغْنُومَةِ.
Kitap'tan olan delil; Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin...” ayetidir; bu, umum ifade etmesi hasebiyle ganimet alınan araziyi de kapsamasını gerektirir.
وَأَمَّا السُّنَّةُ: فَمَا ثَبَتَ أَنَّهُ ﷺ، قَسَّمَ أَرْضَ قُرَيْظَةَ، بَعْدَ أَنْ خَمَّسَهَا، وَبَنِي النَّضِيرِ، وَنَصَّفَ أَرْضَ خَيْبَرَ بَيْنَ الْغَانِمِينَ.
Sünnet'ten olan delile gelince: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in beşte birini ayırdıktan sonra Kurayza ve Benî Nadîr arazilerini taksim ettiği ve Hayber arazisini ganimet alanlar arasında ikiye böldüğünün sabit olmasıdır.
قَالَ: فَلَوْ جَازَ أَنْ يَدَّعِيَ إِخْرَاجَ الْأَرْضِ، جَازَ أَنْ يَدَّعِيَ إِخْرَاجَ غَيْرِهَا، فَيَبْطُلُ حُكْمُ الْآيَةِ.
Dedi ki: Şayet arazinin [bu hükümden] çıkarıldığını iddia etmek caiz olsaydı, onun dışındakilerin de çıkarıldığını iddia etmek caiz olurdu ve böylece ayetin hükmü iptal edilirdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ، الِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ: ظَاهِرٌ، وَبِالسُّنَّةِ غَيْرُ ظَاهِرٍ ; لِأَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِيهِ عَلَى مَنْ يَقُولُ بِالتَّخْيِيرِ ; لِأَنَّهُ يَقُولُ: كَانَ مُخَيَّرًا فَاخْتَارَ الْقَسْمَ، فَلَيْسَ الْقَسْمُ وَاجِبًا، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
[Kitabı] derleyen -Allah onu affetsin- der ki: Ayet ile istidlal etmek zahirdir (açıktır), fakat Sünnet ile istidlal etmek zahir değildir; çünkü bunda muhayyerlik olduğunu söyleyen kimseye karşı bir hüccet yoktur. Zira o şöyle der: [Resûlullah] muhayyerdi ve taksimi seçti, dolayısıyla taksim vacip değildir; gördüğün gibi bu gayet açıktır.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِالتَّخْيِيرِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، قَسَمَ نِصْفَ أَرْضِ خَيْبَرَ، وَتَرَكَ نِصْفَهَا، وَقَسَمَ أَرْضَ قُرَيْظَةَ، وَتَرَكَ قَسْمَ مَكَّةَ، فَدَلَّ قَسَمُهُ تَارَةً، وَتَرْكُهُ الْقَسْمَ أُخْرَى، عَلَى التَّخْيِيرِ.
Muhayyerlik olduğunu söyleyenlerin hücceti şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber arazisinin yarısını taksim edip yarısını bıraktı; Kurayza arazisini taksim etti, Mekke'nin taksimini ise terk etti; onun bazen taksim etmesi, bazen de taksimi terk etmesi muhayyerliğe delalet etmiştir.
فَفِي «السُّنَنِ» وَ «الْمُسْتَدْرَكِ» : «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، لَمَّا ظَهَرَ عَلَى خَيْبَرَ قَسَمَهَا عَلَى سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ سَهْمًا، جَمْعُ كُلِّ سَهْمٍ مِائَةُ سَهْمٍ، فَكَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلِلْمُسْلِمِينَ النِّصْفُ مِنْ ذَلِكَ، وَعَزَلَ النِّصْفَ الْبَاقِيَ لِمَنْ يَنْزِلُ بِهِ مِنَ الْوُفُودِ، وَالْأُمُورِ، وَنَوَائِبِ النَّاسِ» ، هَذَا لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ.
es-Sünen ve el-Müstedrek'te geçtiğine göre: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e galip geldiğinde, onu otuz altı paya böldü; her pay yüz payın toplamıydı. Bunun yarısı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Müslümanlara ait oldu, geri kalan yarısını ise yanına gelen heyetler, işler ve insanların başına gelen zor durumlar (musibetler) için ayırdı." Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır.
وَفِي لَفْظٍ: «عَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْمًا، وَهُوَ الشَّطْرُ لِنَوَائِبِهِ، وَمَا يَنْزِلُ بِهِ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ، فَكَانَ ذَلِكَ: الْوَطِيحَ، وَالْكُتَيْبَةَ، وَالسُّلَالِمَ، وَتَوَابِعَهَا» .
Bir lafızda ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on sekiz payı -ki bu yarısıdır- kendi masrafları ve Müslümanların işlerinden karşılaştığı hususlar için ayırdı; bunlar el-Vatîh, el-Ketîbe, es-Selâlim ve bunlara bağlı yerlerdi."