وَفِي لَفْظٍ أَيْضًا: «عَزَلَ نِصْفَهَا لِنَوَائِبِهِ، وَمَا يَنْزِلُ بِهِ ; الْوَطِيحَةَ، وَالْكُتَيْبَةَ، وَمَا أُحِيزَ مَعَهُمَا، وَعَزَلَ النِّصْفَ الْآخَرَ: فَقَسَّمَهُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، الشَّقَّ، وَالنَّطَاةَ، وَمَا أُحِيزَ مَعَهُمَا، وَكَانَ سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيمَا أُحِيزَ مَعَهُمَا» .
Yine bir lafızda şöyle geçmektedir: “Onun yarısını kendi masrafları ve karşılaştığı hususlar için ayırdı; [bunlar] el-Vatîha, el-Ketîbe ve bu ikisiyle beraber toplanan (katılan) yerlerdi. Diğer yarısını ise ayırıp Müslümanlar arasında paylaştırdı; [bunlar da] eş-Şakk, en-Natât ve bu ikisiyle beraber toplanan yerlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı da bu ikisiyle beraber toplanan yerlerin içindeydi.”
وَرَدَّ الْمُخَالِفُ هَذَا الِاحْتِجَاجَ، بِأَنَّ النِّصْفَ الْمَقْسُومَ مِنْ خَيْبَرَ: مَأْخُوذٌ عَنْوَةً، وَالنِّصْفَ الَّذِي لَمْ يُقَسَّمْ مِنْهَا: مَأْخُوذٌ صُلْحًا، وَجَزَمَ بِهَذَا ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِيِّ» .
Muhalif olanlar bu delil getirmeye karşı çıkarak, Hayber'in taksim edilen yarısının zorla (anveten) alındığını, taksim edilmeyen yarısının ise sulh yoluyla alındığını belirttiler. İbn Hacer de Fethu'l-Bârî'de bunu kesin bir dille ifade etmiştir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِ أَنَسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: وَأَصَبْنَاهَا
Nevevî, Şerhu Müslim'de, Enes'in Müslim'deki: “Ve orayı zorla aldık” sözünü açıklarken
عَنْوَةً، مَا نَصُّهُ قَالَ الْقَاضِي: قَالَ الْمَازِرِيُّ: ظَاهِرُ هَذَا أَنَّهَا كُلَّهَا فُتِحَتْ عَنْوَةً، وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ بَعْضَهَا فُتِحَ عَنْوَةً، وَبَعْضُهَا صُلْحًا، قَالَ: وَقَدْ يَشْكُلُ مَا رُوِيَ فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، أَنَّهُ قَسَمَهَا نِصْفَيْنِ: نِصْفًا لِنَوَائِبِهِ، وَحَاجَتِهِ، وَنِصْفًا لِلْمُسْلِمِينَ، قَالَ: وَجَوَابُهُ، مَا قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ كَانَ حَوْلَهَا ضِيَاعٌ وَقُرًى أُجْلِيَ عَنْهَا أَهْلُهَا، فَكَانَتْ خَالِصَةً لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَمَا سِوَاهَا لِلْغَانِمِينَ، فَكَانَ قَدْرُ الَّذِي جَلَوْا عَنْهُ النِّصْفَ، فَلِهَذَا قُسِمَ نِصْفَيْنِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
aynen şu ifadeleri kullanmıştır: “Kâdî dedi ki: Mâzerî şöyle demiştir: ‘Bunun zahiri, tamamının zorla fethedildiğidir. Ancak Mâlik, İbn Şihâb'dan nakletmiştir ki, oranın bir kısmı zorla, bir kısmı da sulh yoluyla fethedilmiştir.’ Dedi ki: ‘Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet edilen; Peygamber'in orayı iki yarıya bölüp bir yarısını kendi masrafları ve ihtiyacı için, bir yarısını da Müslümanlar için ayırdığı şeklindeki rivayet müşkil görülebilir.’ Dedi ki: ‘Bunun cevabı, bazılarının söylediği şu sözdür: Oranın çevresinde araziler ve köyler vardı, halkı oradan çıkarılmıştı. Dolayısıyla oralar sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait oldu, onun dışındakiler ise ganimet alanlara ait oldu. Çıkarıldıkları yerlerin miktarı yarısı kadardı; bundan dolayı iki yarıya bölündü.’” Lafzıyla buradan aktarılan bitti.
وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» : حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْعِجْلِيُّ، ثَنَا يَحْيَى - يَعْنِي ابْنَ آدَمَ - ثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، وَبَعْضِ وَلَدِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ، قَالُوا: بَقِيَتْ بَقِيَّةٌ مِنْ أَهْلِ خَيْبَرَ تَحَصَّنُوا، فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَنْ يَحْقِنَ دِمَاءَهُمْ، وَيُسَيِّرَهُمْ، فَفَعَلَ، فَسَمِعَ بِذَلِكَ أَهْلُ فَدَكَ، فَنَزَلُوا عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ، فَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ خَاصَّةً ; لِأَنَّهَا لَمْ يُوجَفْ عَلَيْهَا بِخَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ.
Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle dedi: Bize Huseyn b. Ali el-İclî anlattı, bize Yahyâ -yani İbn Âdem- anlattı, bize İbn Ebî Zâide, Muhammed b. İshâk'tan, o ez-Zührî, Abdullah b. Ebî Bekr ve Muhammed b. Mesleme'nin çocuklarından bazılarından anlattı; dediler ki: “Hayber halkından bir grup kaldı ve kalelere sığındılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den canlarını bağışlamasını ve kendilerini sürmesini istediler. O da bunu yaptı. Fedek halkı bunu işitince, onlar da benzer bir şart üzerine teslim oldular. Dolayısıyla orası bineklerle üzerine akın edilmediği için sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait oldu.”
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ: أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ أَخْبَرَهُ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، افْتَتَحَ بَعْضَ خَيْبَرَ عَنْوَةً» .
Bize Muhammed b. Yahyâ b. Fâris anlattı, bize Abdullah b. Muhammed, Cüveyriye'den, o Mâlik'ten, o ez-Zührî'den anlattı: Saîd b. el-Müseyyeb ona haber vermiş ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'in bir kısmını zorla fethetti.”
قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَقُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ، وَأَنَا شَاهِدٌ، أَخْبَرَهُمُ ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ: أَنَّ خَيْبَرَ كَانَ بَعْضُهَا عَنْوَةً، وَبَعْضُهَا صُلْحًا، وَالْكُتَيْبَةُ أَكْثَرُهَا عَنْوَةً، وَفِيهَا صُلْحٌ ; قُلْتُ لِمَالِكٍ: وَمَا الْكُتَيْبَةُ؟ قَالَ: أَرْضُ خَيْبَرَ، وَهِيَ أَرْبَعُونَ أَلْفَ عَذْقٍ.
Ebû Dâvûd dedi ki: Hâris b. Miskîn'e okunurken ben de şahittim; onlara İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Mâlik bana İbn Şihâb'dan anlattı: “Hayber'in bir kısmı zorla, bir kısmı sulh yoluylaydı. el-Ketîbe'nin ise çoğu zorla idi, içinde sulh da vardı.” Mâlik'e: “el-Ketîbe nedir?” dedim. Şöyle dedi: “Hayber arazisidir, o da kırk bin hurma ağacıdır.”
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا: يَقْدَحُ فِي الِاحْتِجَاجِ لِتَخْيِيرِ الْإِمَامِ فِي الْقَسْمِ، وَالْوَقْفِيَّةُ بِقَضِيَّةِ خَيْبَرَ كَمَا تَرَى وَحُجَّةُ قَوْلِ مَالِكٍ ﵀ وَمَنْ وَافَقَهُ فِي أَنَّ أَرْضَ الْعَدُوِّ الْمَفْتُوحَةَ عَنْوَةً تَكُونُ وَقْفًا لِلْمُسْلِمِينَ، بِمُجَرَّدِ الِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهَا - أُمُورٌ:
[Kitabı] derleyen -Allah onu affetsin- der ki: Zikrettiğimiz bu husus, gördüğün gibi, Hayber meselesiyle devlet başkanının taksim veya vakfetme konusunda muhayyer olduğuna delil getirmeye halel getirir (zarar verir). İmam Mâlik -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- ve onunla aynı görüşte olanların, düşmandan zorla fethedilen arazinin, sadece ele geçirilmesiyle Müslümanlar için vakıf olacağına dair hüccetleri birtakım hususlardır:
مِنْهَا: قَوْلُهُ ﷺ الثَّابِتُ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، ﵁: «مُنِعَتِ الْعِرَاقُ دِرْهَمَهَا وَقَفِيزَهَا، وَمُنِعَتِ الشَّامُ مُدْيَهَا وَدِينَارَهَا، وَمُنِعَتْ مِصْرُ إِرْدَبَّهَا وَدِينَارَهَا، وَعُدْتُمْ مِنْ حَيْثُ بَدَأْتُمْ، وَعُدْتُمْ مِنْ حَيْثُ بَدَأْتُمْ، وَعُدْتُمْ مِنْ حَيْثُ بَدَأْتُمْ، شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ، لَحْمُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَدَمُهُ» .
Bunlardan biri: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sahîh-i Müslim'de Ebû Hureyre radıyallâhu anh hadisinden sabit olan şu buyruğudur: “Irak dirhemini ve kafîzini (ölçeğini) vermez oldu/olacaktır, Şam müddünü ve dinarını vermez oldu/olacaktır, Mısır irdebbini ve dinarını vermez oldu/olacaktır. Başladığınız yere döndünüz, başladığınız yere döndünüz, başladığınız yere döndünüz. Buna Ebû Hureyre'nin eti ve kanı şahitlik etti.”
وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ عِنْدَهُمْ بِالْحَدِيثِ: أَنَّ: «مُنِعَتِ الْعِرَاقُ. . . إِلَخْ» بِمَعْنَى
Onlara göre hadisle istidlal şekli şöyledir: “Irak vermez oldu... ilh.” ifadesi,
سَتُمْنَعُ ; وَعَبَّرَ بِالْمَاضِي إِيذَانًا بِتَحَقُّقِ الْوُقُوعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ الْآيَةَ [١٨ \ ٩٩] وَ [٣٦ \ ٥١] وَ [٣٩، ٦٨] [٥٠ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ الْآيَةَ [١٦ \ ١] .
“vermeyecektir” anlamındadır; vuku bulmasının kesinliğini bildirmek için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üflenmiştir...” ayetleri [18:99], [36:51], [39:68], [50:20] ve O'nun: { أَتَى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri gelmiştir...” [16:1] ayeti böyledir.
قَالُوا: فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا لَا تَكُونُ لِلْغَانِمِينَ ; لِأَنَّ مَا مَلَكَهُ الْغَانِمُونَ لَا يَكُونُ فِيهِ قَفِيزٌ وَلَا دِرْهَمٌ، وَلِحَدِيثِ مُسْلِمٍ هَذَا شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ أَيْضًا، وَمِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا عِنْدَ الْبُخَارِيِّ.
Dediler ki: Bu durum, o arazinin ganimet alanlara ait olmayacağına delalet etmiştir; çünkü ganimet alanların mülkü olan şeyde kafîz ve dirhem (vergi/haraç) olmaz. Müslim'in bu hadisine şahit olarak yine Müslim'de Câbir hadisinden ve Buhârî'de de Ebû Hureyre hadisinden rivayetler bulunmaktadır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِيِّ» فِي كِتَابِ «فَرْضِ الْخُمُسِ» مَا نَصُّهُ: وَذَكَرَ ابْنُ حَزْمٍ: أَنَّ بَعْضَ الْمَالِكِيَّةِ احْتَجَّ بِقَوْلِهِ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: «مُنِعَتِ الْعِرَاقُ دِرْهَمَهَا» الْحَدِيثَ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ الْمَغْنُومَةَ: لَا تُبَاعُ، وَلَا تُقَسَّمُ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَنْعِ: مَنْعُ الْخَرَاجِ، وَرَدُّهُ بِأَنَّ الْحَدِيثَ وَرَدَ فِي الْإِنْذَارِ بِمَا يَكُونُ مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ، وَأَنَّ الْمُسْلِمِينَ سَيُمْنَعُونَ حُقُوقَهُمْ فِي آخِرِ الْأَمْرِ، وَكَذَلِكَ وَقَعَ.
İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de “Humusun Farz Olması” bahsinde aynen şöyle demiştir: İbn Hazm zikretti ki: Mâlikîlerden bazıları, Ebû Hureyre hadisindeki “Irak dirhemini vermez oldu” hadisiyle, ganimet alınan arazinin satılamayacağına ve taksim edilemeyeceğine, engellemekten kastın da haraç vermeyi engellemek olduğuna delil getirmişlerdir. [İbn Hazm] ise hadisin gelecekteki kötü akıbeti haber verip uyarmak ve Müslümanların işin sonunda haklarından mahrum bırakılacaklarını bildirmek üzere varid olduğunu söyleyerek bunu reddetmiştir; nitekim öyle de vuku bulmuştur.
وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: «لَوْلَا آخِرُ الْمُسْلِمِينَ مَا فُتِحَتْ قَرْيَةٌ إِلَّا قَسَمْتُهَا بَيْنَ أَهْلِهَا، كَمَا قَسَّمَ النَّبِيُّ ﷺ خَيْبَرَ» .
Yine Sahih'te Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan sabit olan şu sözüyle de delil getirdiler: “Sonraki Müslümanlar olmasaydı, fethedilen hiçbir köy (belde) yoktur ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber'i taksim ettiği gibi onu ahalisi (savaşçıları) arasında taksim etmiş olmayayım.”
وَفِي لَفْظٍ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عُمَرَ: «أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَوْلَا أَنْ أَتْرُكَ آخِرَ النَّاسِ بَبَّانًا لَيْسَ لَهُمْ شَيْءٌ مَا فُتِحَتْ عَلَيَّ قَرْيَةٌ إِلَّا قَسَمْتُهَا، كَمَا قَسَمَ النَّبِيُّ ﷺ خَيْبَرَ، وَلَكِنِّي أَتْرُكُهَا خِزَانَةً لَهُمْ يَقْتَسِمُونَهَا» .
Sahih'te Ömer'den gelen bir lafızda ise şöyle denmektedir: “Dikkat edin, canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, insanların en sonuncusunu hiçbir şeyi olmayan yoksullar olarak bırakacak olmasaydım, bana fethedilen hiçbir köy yoktur ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber'i taksim ettiği gibi onu taksim etmeyeyim. Fakat ben orayı, kendi aralarında paylaşacakları bir hazine olarak onlara bırakıyorum.”
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ أَيْضًا: بِأَنَّ الْأَرْضَ الْمَغْنُومَةَ لَوْ كَانَتْ تُقَسَّمُ، لَمْ يَبْقَ لِمَنْ جَاءَ بَعْدَ الْغَانِمِينَ شَيْءٌ، وَاللَّهُ أَثْبَتَ لِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ شَرِكَةً بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا الْآيَةَ [٥٩ \ ١٠] ، فَإِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا [٥٩ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ [٥٩ \ ٩] ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ، مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ: يَقُولُونَ، غَيْرُ صَحِيحٍ ; لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ بِأَنَّ كُلَّ مَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ يَقُولُ: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الْآيَةَ.
Bu görüşün sahipleri ayrıca şu gerekçeyle de delil getirdiler: Şayet ganimet alınan arazi taksim edilseydi, ganimet alanlardan sonra gelen kimselere hiçbir şey kalmazdı. Hâlbuki Allah: { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا } “Onlardan sonra gelenler ise: 'Rabbimiz, bizi bağışla...' derler” [59:10] ayetiyle onlardan sonra gelenlere de bir ortaklık hakkı tanımıştır; zira bu ifade O'nun: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا } “Çıkarılan fakir muhacirler içindir...” [59:8] ve { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ } “Daha önceden yurda ve imana yerleşenler...” [59:9] buyruklarına atfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesinin mübteda (özne), haberinin (yükleminin) ise { يَقُولُونَ } olduğunu söyleyenin sözü doğru değildir; çünkü bu, Teâlâ'nın, onlardan sonra gelecek herkesin { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا } “Rabbimiz, bizi ve kardeşlerimizi bağışla...” ayetini söyleyeceğini haber vermiş olmasını gerektirir.
وَالْوَاقِعُ خِلَافُهُ ; لِأَنَّ كَثِيرًا مِمَّنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ يَسُبُّونَ الصَّحَابَةَ وَيَلْعَنُونَهُمْ، وَالْحَقُّ أَنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ جَاءُوا، مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَجُمْلَةَ يَقُولُونَ، حَالٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي «آلِ عِمْرَانَ» ، وَهِيَ قَيْدٌ لِعَامِلِهَا وَصْفٌ لِصَاحِبِهَا.
Oysa vakıa bunun hilafınadır; zira onlardan sonra gelenlerin birçoğu sahabelere sövmekte ve onlara lanet okumaktadır. Doğrusu şudur ki: { وَالَّذِينَ جَاءُوا } ifadesi kendisinden öncekine atfedilmiştir, { يَقُولُونَ } cümlesi ise Âl-i İmrân'da geçtiği üzere haldir; o, âmili için bir kayıt, sahibi için ise bir vasıftır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذِهِ الْأَدِلَّةُ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا الْمَالِكِيَّةُ، لَا تَنْهَضُ فِيمَا يَظْهَرُ ; لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ لَا يَتَعَيَّنُ وَجْهُ الدَّلَالَةِ فِيهَا ; لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْإِمَامُ مُخَيَّرًا، فَاخْتَارَ إِبْقَاءَهَا لِلْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يَكُنْ وَاجِبًا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، كَمَا قَدَّمْنَا.
[Kitabı] derleyen -Allah onu affetsin- der ki: Mâlikîlerin delil getirdiği bu kanıtlar, görünen o ki kuvvetli ve yeterli değildir; çünkü zikredilen hadislerdeki delalet yönü kesin (tek bir ihtimale hasredilmiş) değildir. Zira devlet başkanının muhayyer olup, orayı Müslümanlara bırakmayı tercih etmiş olması muhtemeldir; daha önce belirttiğimiz gibi, işin başında bu vacip değildi.
وَالِاسْتِدْلَالُ بِآيَةِ الْحَشْرِ الْمَذْكُورَةِ وَاضِحُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّهَا فِي الْفَيْءِ، وَالْكَلَامُ فِي الْغَنِيمَةِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا مَعْلُومٌ كَمَا قَدَّمْنَا.
Zikredilen Haşr ayetiyle delil getirmenin geçersizliği ise gayet açıktır; zira o ayet fey hakkındadır, konuşulan konu ise ganimettir ve daha önce açıkladığımız üzere ikisi arasındaki fark malumdur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا أَنَّ الْإِمَامَ مُخَيَّرٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ كَلَامُ عُمَرَ فِي الْأَثَرِ الْمَارِّ آنِفًا، وَبِهِ تَنْتَظِمُ الْأَدِلَّةُ، وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهَا تَعَارُضٌ، وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ مَتَى مَا أَمْكَنَ.
[Kitabı] derleyen -Allah onu affetsin- der ki: Delil bakımından en zahir olan görüş, devlet başkanının muhayyer olduğudur. Az önce geçen rivayetteki Ömer'in sözü de buna delalet etmektedir; bu sayede deliller düzene girer, aralarında bir çelişki kalmaz ve mümkün olduğu her durumda [delillerin arasını] cem etmek (bağdaştırmak) vaciptir.
وَغَايَةُ مَا فِي الْبَابِ: أَنْ تَكُونَ السُّنَّةُ دَلَّتْ عَلَى تَخْصِيصٍ وَاقِعٍ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ.
Bu konudaki en ileri husus, Sünnet'in, Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin...” ayetinin umumunda (genel lafzında) gerçekleşen bir tahsise delalet etmiş olmasıdır.
وَتَخْصِيصُ الْكِتَابِ بِالسُّنَّةِ كَثِيرٌ.
Kitab'ın Sünnet ile tahsis edilmesi ise çoktur.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْقَوْلَ بِالتَّخْيِيرِ، مَا نَصُّهُ: «قَالَ شَيْخُنَا أَبُو الْعَبَّاسِ ﵁: وَكَأَنَّ هَذَا جَمْعٌ بَيْنَ الدَّلِيلَيْنِ، وَوَسَطٌ بَيْنَ الْمَذْهَبَيْنِ، وَهُوَ الَّذِي فَهِمَهُ عُمَرُ ﵁ قَطْعًا.
Kurtubî, ele aldığımız bu ayetin tefsirinde muhayyerlik görüşünü zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: “Şeyhimiz Ebû'l-Abbâs radıyallâhu anh dedi ki: 'Sanki bu, iki delili cem etmek ve iki mezhep arasında orta bir yoldur; nitekim Ömer radıyallâhu anh'ın kesin olarak anladığı şey de budur.'
وَلِذَلِكَ قَالَ:» لَوْلَا آخِرُ النَّاسِ «، فَلَمْ يُخْبِرْ بِنَسْخِ فِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ ; وَلَا بِتَخْصِيصِهِ بِهِمْ.
Bundan dolayı o: 'Sonraki insanlar olmasaydı...' demiştir; dolayısıyla o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinin neshedildiğini veya sadece onlara tahsis edildiğini haber vermemiştir.”
فَإِنْ قِيلَ: لَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّ مَا وَقَعَ فِيهِ الْقَسْمُ مِنْ خَيْبَرَ مَأْخُوذٌ عَنْوَةً، وَمَا لَمْ يُقَسَّمْ مِنْهَا مَأْخُوذٌ صُلْحًا، وَالنَّضِيرُ فَيْءٌ، وَقُرَيْظَةُ قُسِّمَتْ.
Şayet şöyle denirse: Şâfiî mezhebine göre deliller arasında bir teâruz (çelişki) yoktur; çünkü Hayber'den taksim gerçekleşen kısım zorla alınmıştır, taksim edilmeyen kısım ise sulh yoluyla alınmıştır. Benî Nadîr feydir, Kurayza ise taksim edilmiştir.
وَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّهَا فَيْءٌ أَيْضًا ; لِنُزُولِهِمْ عَلَى حُكْمِ النَّبِيِّ ﷺ، قَبْلَ أَنْ يُحَكِّمَ فِيهِمْ سَعْدًا، لَكَانَ غَيْرَ بَعِيدٍ، وَلَكِنْ يَرُدُّهُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَمَّسَهَا، كَمَا قَالَهُ مَالِكٌ، وَغَيْرُهُ.
Eğer birisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haklarında Sa'd'ı hakem tayin etmeden önce onun hükmüne boyun eğip teslim oldukları için orası da feydir dese, bu uzak bir ihtimal olmazdı; ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Mâlik ve başkalarının dediği gibi, onun beşte birini ayırmış olması bu görüşü reddeder.
وَمَكَّةُ مَأْخُوذَةٌ صُلْحًا ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﷺ:» مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ أَلْقَى السِّلَاحَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ «.
Mekke ise sulh yoluyla alınmıştır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Kim Ebû Süfyân'ın evine girerse güvendedir, kim silahını bırakırsa güvendedir, kim kapısını kapatırsa güvendedir” buyruğu buna delildir.
هَذَا ثَابِتٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ.
Bu [hadis], Sahîh-i Müslim'de sabittir.
فَالْجَوَابُ: أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَكَّةَ فُتِحَتْ عَنْوَةً، وَلِذَلِكَ أَدِلَّةٌ وَاضِحَةٌ.
Buna verilecek cevap şudur: Tahkik edilen doğru görüşe göre Mekke zorla (anveten) fethedilmiştir ve bunun açık delilleri vardır.
مِنْهَا: أَنَّهُ لَمْ يَنْقُلْ أَحَدٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَالَحَ أَهْلَهَا زَمَنَ الْفَتْحِ، وَلَا جَاءَهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ فَصَالَحَهُ عَلَى الْبَلَدِ، وَإِنَّمَا جَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَأَعْطَاهُ الْأَمَانَ لِمَنْ دَخَلَ دَارَهُ، أَوْ أَغْلَقَ بَابَهُ،
Bunlardan biri: Hiç kimse Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih zamanında oranın halkıyla sulh yaptığını nakletmemiştir; onlardan hiç kimse de ona gelip şehir üzerine sulh yapmamıştır. Yalnızca Ebû Süfyân ona gelmiş, o da evine girene veya kapısını kapatana eman vermiştir,
أَوْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ، أَوْ أَلْقَى سِلَاحَهُ.
yahut Mescid'e girene veya silahını bırakana [eman vermiştir].
وَلَوْ كَانَتْ قَدْ فُتِحَتْ صُلْحًا لَمْ يَقُلْ:» مَنْ دَخَلَ دَارَهُ، أَوْ أَغْلَقَ بَابَهُ، أَوْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ - فَهُوَ آمِنٌ «، فَإِنَّ الصُّلْحَ يَقْتَضِي الْأَمَانَ الْعَامَّ.
Şayet sulh yoluyla fethedilmiş olsaydı: “Kim evine girerse, veya kapısını kapatırsa, yahut Mescid'e girerse - o güvendedir” buyurmazdı; zira sulh, genel bir emanı gerektirir.
وَمِنْهَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:» إِنَّ اللَّهَ حَبَسَ عَنْ مَكَّةَ الْفِيلَ، وَسَلَّطَ عَلَيْهَا رَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّهُ أَذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ «.
Bunlardan bir diğeri: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmuş olmasıdır: “Şüphesiz Allah Mekke'den fili alıkoydu, oraya Resûlü'nü ve müminleri musallat kıldı. Gerçek şu ki, orayı bana gündüzün bir vaktinde helal kıldı.”
وَفِي لَفْظِ:» إِنَّهَا لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي، وَلَا تَحِلُّ لِأَحَدٍ بَعْدِي، وَإِنَّمَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ «.
Bir lafızda ise: “Orası benden önce hiç kimseye helal kılınmadı, benden sonra da hiç kimseye helal kılınmayacaktır; orası bana ancak gündüzün bir vaktinde helal kılındı” buyurmuştur.
وَفِي لَفْظٍ:» فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ بِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقُولُوا: إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ، وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالْأَمْسِ «، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّهَا فُتِحْتَ عَنْوَةً.
Bir lafızda da şöyledir: “Şayet bir kimse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşmasını gerekçe göstererek ruhsat ararsa, deyin ki: 'Şüphesiz Allah Resûlü'ne izin verdi, size ise izin vermedi; bana da ancak gündüzün bir vaktinde izin verdi. Bugün oranın hürmeti, dünkü hürmeti gibi geri dönmüştür.'” Bu, oranın zorla fethedildiğine dair sarihtir (açıktır).
وَمِنْهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ،» أَنَّهُ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ جَعَلَ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ عَلَى الْمُجَنِّبَةِ الْيُمْنَى، وَجَعَلَ الزُّبَيْرَ عَلَى الْمُجَنِّبَةِ الْيُسْرَى، وَجَعَلَ أَبَا عُبَيْدَةَ عَلَى الْحُسَّرِ، فَأَخَذُوا بَطْنَ الْوَادِي، ثُمَّ قَالَ: «يَا أَبَا هُرَيْرَةَ اهْتِفْ لِي بِالْأَنْصَارِ» ، فَجَاءُوا يُهَرْوِلُونَ، فَقَالَ: «يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ، هَلْ تَرَوْنَ إِلَى أَوْبَاشِ قُرَيْشٍ؟» قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: «انْظُرُوا إِذَا لَقِيتُوهُمْ غَدًا أَنْ تَحْصِدُوهُمْ حَصْدًا» ، وَأَخْفَى بِيَدِهِ، وَوَضَعَ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ، وَقَالَ: «مَوْعِدُكُمُ الصَّفَا» ، وَجَاءَتِ الْأَنْصَارُ، فَأَطَافُوا بِالصَّفَا، قَالَ: فَمَا أَشْرَفَ يَوْمَئِذٍ لَهُمْ أَحَدٌ إِلَّا أَنَامُوهُ، وَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصَّفَا، وَجَاءَتِ الْأَنْصَارُ، فَأَطَافُوا بِالصَّفَا، فَجَاءَ أَبُو سُفْيَانَ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أُبِيدَتْ خَضْرَاءُ قُرَيْشٍ، لَا قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ أَلْقَى السِّلَاحَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ» .
Bunlardan bir başkası: Sahih'te sabit olduğuna göre, “Mekke'nin fethi günü Hâlid b. Velîd'i sağ kanadın başına, Zübeyr'i sol kanadın başına, Ebû Ubeyde'yi de zırhsız/piyade birliklerin başına koydu; onlar vadinin içini tuttular. Sonra: 'Ey Ebû Hureyre, bana Ensar'ı çağır!' buyurdu. Onlar koşarak geldiler. [Resûlullah]: 'Ey Ensar topluluğu, Kureyş'in ayak takımını görüyor musunuz?' buyurdu. 'Evet' dediler. 'Yarın onlarla karşılaştığınızda onları biçer gibi biçmeye bakın' buyurdu; eliyle işaret etti ve sağ elini sol elinin üzerine koydu ve: 'Buluşma yeriniz Safâ'dır' dedi. Ensar geldi ve Safâ'yı kuşattı.” [Ebû Hureyre] dedi ki: “O gün onların karşısına kim çıktıysa onu yere serdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ'ya çıktı, Ensar da gelip Safâ'nın etrafını sardı. Bunun üzerine Ebû Süfyân gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kureyş'in ileri gelenleri/gücü yok edildi, bugünden sonra Kureyş diye bir şey kalmadı' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim Ebû Süfyân'ın evine girerse güvendedir, kim silahını bırakırsa güvendedir, kim kapısını kapatırsa güvendedir' buyurdu.”
أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ.
Bunu Müslim Sahîh'inde Ebû Hureyre hadisinden rivayet etmiştir.
وَذَكَرَ أَهْلُ الْمَغَازِي تَفْصِيلَ مَا أُجْمِلَ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ هَذَا، فَبَيَّنُوا أَنَّهُ قُتِلَ مِنَ الْكُفَّارِ اثْنَا عَشَرَ، وَقِيلَ: قُتِلَ مِنْ قُرَيْشٍ أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ، وَمِنْ هُذَيْلٍ أَرْبَعَةٌ، وَقُتِلَ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَةٌ، وَهُمْ سَلَمَةُ بْنُ الْمُيَلَاءِ الْجُهَنِيُّ، وَكُرْزُ بْنُ جَابِرٍ الْمُحَارِبِيُّ نِسْبَةً إِلَى مُحَارِبِ بْنِ فِهْرٍ، وَخُنَيْسُ بْنُ خَالِدٍ الْخُزَاعِيُّ، أَخُو أُمِّ مَعْبَدٍ، وَقَالَ كُرْزٌ قَبْلَ أَنْ يُقْتَلَ فِي دِفَاعِهِ عَنْ خُنَيْسٍ: [الرَّجَزُ]
Megâzî (siyer) âlimleri Müslim'in bu hadisinde mücmel (özet) bırakılan hususların tafsilatını zikrederek, kâfirlerden on iki kişinin öldürüldüğünü açıkladılar. Kureyş'ten yirmi dört, Hüzeyl'den ise dört kişinin öldürüldüğü de söylenmiştir. O gün Müslümanlardan üç kişi öldürülmüştür; onlar Seleme b. el-Müyle' el-Cühenî, Muhârib b. Fihr'e nispetle Kürz b. Câbir el-Muhâribî ve Ümmü Ma'bed'in kardeşi Huneys b. Hâlid el-Huzâî'dir. Kürz, Huneys'i savunurken öldürülmeden önce şu recez şiirini söylemiştir: [Recez]
قَدْ عَلِمَتْ بَيْضَاءُ مِنْ بَنِي فِهْرِ
Beni Fihr'in beyaz tenli kadını bilmiştir ki,
نَقِيَّةُ اللَّوْنِ نَقِيَّةُ الصَّدْرِ
Rengi tertemiz, göğsü lekesizdir;
لَأَضْرِبَنَّ الْيَوْمَ عَنْ أَبِي صَخْرِ
Bugün Ebû Sahr için mutlaka kılıç vuracağım.
وَفِيهِ نَقْلُ الْحَرَكَةِ فِي الْوَقْفِ، وَرَجَزُ حَمَاسِ بْنِ قَيْسٍ الْمَشْهُورِ يَدُلُّ عَلَى الْقِتَالِ يَوْمَ الْفَتْحِ، وَذَكَرَهُ الشِّنْقِيطِيُّ فِي مَغَازِيهِ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Burada vakıf (durma) halinde hareke nakli vardır. Hamâs b. Kays'ın meşhur recez şiiri de fetih günü savaşın yaşandığına delalet eder; Şinkîtî bunu megâzîsinde şu sözleriyle zikretmiştir: [Recez]
وَزَعَمَ ابْنُ قَيْسٍ أَنْ سَيَحْفِدَا
İbn Kays hizmet ettireceğini iddia ediyordu,
نِسَاءَهُمْ خِلْتَهُ وَأَنْشَدَا
Onların kadınlarını [kendine], öyle sanmıştı ve şöyle şiir söylemişti:
إِنْ يُقْبِلُوا الْيَوْمَ فَمَالِيَ عِلَّهْ
Bugün gelirlerse benim hiçbir mazeretim yok,
هَذَا سِلَاحٌ كَامِلٌ وَأَلَّهْ
İşte bu eksiksiz bir silah ve kargıdır,
وَذُو غِرَارَيْنِ سَرِيعُ السَّلَّهْ
İki ağızlı ve kınından hızla sıyrılan [bir kılıçtır].
وَشَهِدَ الْمَأْزَقَ فِيهِ حُطَمَا
Fakat savaş meydanında kırılıp döküldüğünü gördü,
مُرَبَّبٌ مِنْ قَوْمِهِ فَانْهَزَمَا
Kavminden terbiye görüp yetişmiş kimselerin, bu yüzden bozguna uğradı,
وَجَاءَ فَاسْتَغْلَقَ بَابَهَا الْبَتُولْ
Ve gelip kapısını tamamen kapattı.
فَاسْتَفْهَمَتْهُ أَيْنَمَا كُنْتَ تَقُولْ
[Kadın] ona: "Söylediğin o sözler nerede kaldı?" diye sordu.
فَقَالَ وَالْفَزَعُ زَعْفَرَ دَمَهْ
Korku [adeta] kanını sarartmış vaziyette şöyle dedi:
إِنَّكَ لَوْ شَهِدْتَ يَوْمَ الْخَنْدَمَهْ
"Eğer sen Hendeme gününe şahit olsaydın,
إِذْ فَرَّ صَفْوَانُ وَفَرَّ عِكْرِمَهْ
Safvân kaçtığı ve İkrime kaçtığı vakit,
وَبُو يَزِيدَ قَائِمٌ كَالْمُؤْتَمَهْ
Ebû Yezîd de çocuğu ölmüş yaslı kadın gibi dururken,
وَاسْتَقْبَلَتْنَا بِالسُّيُوفِ الْمُسْلِمَهْ
Müslümanlar bizi kılıçlarla karşıladığında,
لَهُمْ نَهِيتٌ خَلْفَنَا وَهَمْهَمَهْ
Arkamızdan onların kükremesi ve homurtusu geliyordu,
يَقْطَعْنَ كُلَّ سَاعِدٍ وَجُمْجُمَهْ
Her pazıyı ve kafatasını kesip biçiyorlardı,
ضَرْبًا فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا غَمْغَمَهْ
Öyle bir vuruş ki ancak bir inilti duyabilirdin,
لَمْ تَنْطِقِي بِاللَّوْمِ أَدْنَى كَلِمَهْ
[Beni] kınamak için en ufak bir kelime dahi söylemezdin."
وَهَذَا الرَّجَزُ صَرِيحٌ فِي وُقُوعِ الْقِتَالِ وَالْقَتْلِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَمِصْدَاقُهُ فِي الصَّحِيحِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu recez şiiri, Mekke'nin fethi günü savaşın ve öldürmenin meydana geldiği hususunda açıktır; bunun doğruluğu daha önce geçtiği üzere Sahîh'te de sabittir.
وَمِنْهَا أَيْضًا: أَنَّ أُمَّ هَانِئٍ، بِنْتَ أَبِي طَالِبٍ ﵂ أَجَارَتْ رَجُلًا، فَأَرَادَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَتْلَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَدْ أَجَرْنَا مَنْ أَجَرْتِ يَا أُمَّ هَانِئٍ» ، وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا: «لَمَّا كَانَ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ، أَجَرْتُ رَجُلَيْنِ مِنْ أَحْمَائِي، فَأَدْخَلْتُهُمَا بَيْتًا، وَأَغْلَقْتُ عَلَيْهِمَا بَابًا، فَجَاءَ ابْنُ أُمِّي عَلَيَّ، فَتَفَلْتُ عَلَيْهِمَا بِالسَّيْفِ» فَذَكَرْتُ حَدِيثَ الْأَمَانِ وَقَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ: «قَدْ أَجَرْنَا مَنْ أَجَرْتِ يَا أُمَّ هَانِئٍ» ، وَذَلِكَ ضُحًى بِبَطْنِ مَكَّةَ بَعْدَ الْفَتْحِ، وَقِصَّتُهَا ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحِ.
Bunlardan biri de şudur: Ebû Tâlib'in kızı Ümmü Hânî radıyallâhu anhâ bir adama eman vermişti, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise onu öldürmek istemişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ümmü Hânî! Senin eman verdiğine biz de eman verdik» buyurdu. Kendisinden gelen bir lafızda ise şöyle demiştir: «Mekke'nin fethi günü olduğunda kayınlarımdan iki adama eman verdim; onları bir eve koyup üzerlerine kapıyı kapattım. Derken anamın oğlu Ali üzerime geldi ve kılıçla onların üzerine hücum etti.» Bunun üzerine eman hadisini ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ey Ümmü Hânî! Senin eman verdiğine biz de eman verdik» sözünü zikrettim. Bu durum, fetihten sonra Mekke vadisinde kuşluk vaktinde olmuştu ve onun kıssası Sahîh'te sabittir.
فَإِجَارَتُهَا لَهُ، وَإِرَادَةُ عَلِيٍّ ﵁ قَتْلَهُ، وَإِمْضَاءُ النَّبِيِّ ﷺ إِجَارَتَهَا - صَرِيحٌ فِي أَنَّهَا فُتِحْتَ عَنْوَةً.
Onun adama eman vermesi, Ali radıyallâhu anh'ın onu öldürmek istemesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu emanı geçerli kılması; oranın zorla (anveten) fethedildiğine açık bir delildir.
وَمِنْهَا: أَنَّهُ ﷺ، أَمَرَ بِقَتْلِ مِقْيَسِ بْنِ صُبَابَةَ، وَابْنِ خَطَلٍ، وَجَارِيَتَيْنِ.
Bunlardan biri de: [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mıkyes b. Subâbe'nin, İbn Hatal'ın ve iki cariyenin öldürülmesini emretmesidir.
وَلَوْ كَانَتْ فُتِحَتْ صُلْحًا، لَمْ يُؤْمَرْ بِقَتْلِ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِهَا، وَلَكَانَ ذِكْرُ هَؤُلَاءِ مُسْتَثْنًى مِنْ
Şayet orası barış yoluyla (sulhen) fethedilmiş olsaydı, ahalisinden hiç kimsenin öldürülmesi emredilmezdi ve bunların zikredilmesi de
عَقْدِ الصُّلْحِ.
barış antlaşmasından istisna edilmiş olurdu.
وَأَمْرُهُ ﷺ بِقَتْلِ مَنْ ذَكَرَ، ثَابِتٌ عَنْهُ ﷺ. \ ٥ وَفِي السُّنَنِ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، لَمَّا كَانَ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ، قَالَ: أَمِّنُوا النَّاسَ إِلَّا امْرَأَتَيْنِ وَأَرْبَعَةَ نَفَرٍ ; اقْتُلُوهُمْ وَإِنْ وَجَدْتُمُوهُمْ مُتَعَلِّقِينَ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ» ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ.
Zikredilen kimselerin öldürülmesini emretmesi, kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit bir husustur. \ ٥ Sünen'de sahih bir senetle [şöyle rivayet edilmiştir]: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'nin fethi günü olunca: 'İki kadın ve dört kişi hariç insanlara eman verin; Kâbe'nin örtülerine sarılmış halde bulsanız dahi onları öldürün' buyurdu.» Bunlardan başka deliller de vardır.
فَهَذِهِ أَدِلَّةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ مَكَّةَ - حَرَسَهَا اللَّهُ - فُتِحَتْ عَنْوَةً.
İşte bunlar, Mekke'nin -Allah onu korusun- zorla (anveten) fethedildiğine dair açık delillerdir.
وَكَوْنُهَا فُتِحَتْ عَنْوَةً: يَقْدَحُ فِيمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ مِنْ وُجُوبِ قَسْمِ الْأَرْضِ الْمَغْنُومَةِ عَنْوَةً.
Oranın zorla fethedilmiş olması; Şâfiî'nin, zorla ganimet olarak alınan arazinin taksim edilmesinin vacip olduğu yönündeki görüşünü zedelemektedir.
فَالَّذِي يَتَّفِقُ عَلَيْهِ جَمِيعُ الْأَدِلَّةِ، وَلَا يَكُونُ بَيْنَهَا أَيُّ تَعَارُضٍ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْقَوْلِ بِالتَّخْيِيرِ بَيْنَ قَسْمِ الْأَرْضِ، وَإِبْقَائِهَا لِلْمُسْلِمِينَ، مَعَ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْحُجَجِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bütün delillerin üzerinde uyuştuğu ve aralarında hiçbir çelişkinin bulunmadığı husus; daha önce sunduğumuz delillerle birlikte arazinin taksim edilmesi ile Müslümanların [yararına] bırakılması arasında muhayyer (serbest) olunması yönünde daha önce zikrettiğimiz görüştür. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَكَّةَ فُتِحَتْ عَنْوَةً، فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي رِبَاعِ مَكَّةَ: هَلْ يَجُوزُ تَمَلُّكُهَا، وَبَيْعُهَا، وَإِيجَارُهَا؟ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:
Mekke'nin zorla fethedildiğinin tahkik olunduğunu bildiğine göre; bil ki âlimler Mekke'deki mülk ve arazilerin mülk edinilmesinin, satılmasının ve kiraya verilmesinin caiz olup olmadığı hususunda üç görüşe ayrılmışlardır:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَعَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَالْحَسَنُ، وَإِسْحَاقُ. وَغَيْرُهُمْ.
Birincisi: Bunlardan hiçbirinin caiz olmadığıdır. Ebû Hanîfe, Evzâî, Sevrî, Mücâhid, Atâ, Tâvûs, İbrâhim, Hasan, İshâk ve başkaları bu görüştedir.
وَكَرِهَهُ مَالِكٌ ﵀.
Mâlik rahimehullâh ise bunu mekruh görmüştür.
وَأَجَازَ جَمِيعَ ذَلِكَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو يُوسُفَ.
Şâfiî ve Ebû Yûsuf ise bunların hepsine cevaz vermiştir.
وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁، وَجَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ.
Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ile sahâbeden ve sonrakilerden bir topluluk da bu görüştedir.
وَتَوَسَّطَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، فَقَالَ: تُمَلَّكُ، وَتُوَرَّثُ، وَلَا تُؤَجَّرُ، وَلَا تُبَاعُ، عَلَى إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ، جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةِ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ.
İmam Ahmed ise orta bir yol tutmuş ve delilleri uzlaştırmak amacıyla -iki rivayetten birinde- şöyle demiştir: Mülk edinilir ve miras bırakılır; fakat kiraya verilmez ve satılmaz. İkinci rivayet ise Şâfiî'nin mezhebi gibidir.
وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ: تَنَاظَرَ فِيهَا الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ حَاضِرٌ، فَأَسْكَتَ الشَّافِعِيُّ إِسْحَاقَ بِالْأَدِلَّةِ، بَعْدَ أَنْ قَالَ لَهُ: مَا أَحْوَجَنِي أَنْ يَكُونَ غَيْرُكَ فِي مَوْضِعِكَ، فَكُنْتُ آمُرُ بِفَرْكِ أُذُنَيْهِ، أَنَا أَقُولُ لَكَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَنْتَ تَقُولُ: قَالَ طَاوُسٌ، وَالْحَسَنُ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَهَلْ لِأَحَدٍ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ حُجَّةٌ؟ فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ.
Bu meselede İmam Şâfiî ile İshâk b. Râhûye, İmam Ahmed b. Hanbel'in de hazır bulunduğu Hayf Mescidi'nde münazara etmişlerdir. Şâfiî, İshâk'a: "Senin yerinde başkası olsaydı kulaklarını bükmeyi emrederdim. Ben sana 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu' diyorum, sen ise 'Tâvûs, Hasan ve İbrâhim dedi' diyorsun. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşısında bir kimse için hüccet mi olur?" dedikten sonra -uzun bir konuşma içinde- delillerle İshâk'ı susturmuştur.
وَنَحْنُ نَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَدِلَّةَ الْجَمِيعِ، وَمَا يَقْتَضِي الدَّلِيلُ رُجْحَانَهُ مِنْهَا.
Biz inşallah herkesin delillerini ve delilin bunlardan hangisinin tercih edilmesini gerektirdiğini zikredeceğiz.
فَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَمَنْ وَافَقَهُ بِأُمُورٍ:
Şâfiî rahimehullâh ve ona muvafakat edenlerin hücceti birkaç hususa dayanır:
الْأَوَّلُ: حَدِيثُ أُسَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَمَّا سَأَلَهُ: أَيْنَ تَنْزِلُ غَدًا؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " وَهَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مِنْ رِبَاعٍ أَوْ دُورٍ؟ "، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ " مِنْ مَنْزِلٍ "، وَفِي بَعْضِهَا " مَنْزِلًا "، أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ " الْحَجِّ " فِي بَابِ " تَوْرِيثِ دُورِ مَكَّةَ، وَشِرَائِهَا " إِلَخْ، وَفِي كِتَابِ " الْمَغَازِي " فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ فِي رَمَضَانَ فِي بَابِ: " أَيْنَ رَكَزَ النَّبِيُّ ﷺ الرَّايَةَ يَوْمَ الْفَتْحِ "، وَفِي كِتَابِ " الْجِهَادِ " فِي بَابِ: " إِذَا أَسْلَمَ قَوْمٌ فِي دَارِ الْحَرْبِ، وَلَهُمْ مَالٌ وَأَرْضُونَ فَهِيَ لَهُمْ "، وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي كِتَابِ " الْحَجِّ " فِي بَابِ: " النُّزُولِ بِمَكَّةَ لِلْحَاجِّ وَتَوْرِيثِ دُورِهَا "، بِثَلَاثِ رِوَايَاتٍ هِيَ مِثْلُ رِوَايَاتِ الْبُخَارِيِّ.
Birincisi: Üsâme'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet ettiği] hadistir; nitekim ona: "Yarın nerede konaklayacaksın?" diye sorduğunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ukayl bize arsa veya ev mi bıraktı ki?" buyurmuştur. Bazı rivayetlerde "bir konak mı [bıraktı]", bazılarında ise "konak [mı bıraktı]" şeklindedir. Bu hadisi Buhârî Kitâbü'l-Hac'da "Mekke evlerine vâris olunması ve satın alınması..." babında vb., Kitâbü'l-Megâzî'de Ramazan ayındaki Fetih Gazvesi'nde "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih günü sancağı diktiği yer" babında, Kitâbü'l-Cihâd'da "Dârü'l-harpte bir topluluk Müslüman olduğunda malları ve arazileri varsa onlarındır" babında; Müslim de Kitâbü'l-Hac'da "Hacıların Mekke'de konaklaması ve evlerine vâris olunması" babında Buhârî'nin rivayetleri gibi üç rivayetle tahric etmiştir.
فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: " وَهَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مِنْ رِبَاعٍ "، صَرِيحٌ فِي إِمْضَائِهِ ﷺ بَيْعَ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ تِلْكَ الرِّبَاعَ.
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu müttefekun aleyh hadisteki: "Ukayl bize arsa/mülk mü bıraktı ki?" sözü, Ukayl b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın o mülkleri satmasını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in geçerli saydığına açık bir delildir.
وَلَوْ كَانَ بَيْعُهَا، وَتَمَلُّكُهَا لَا يَصِحُّ لَمَا أَقَرَّهُ النَّبِيُّ ﷺ ; لِأَنَّهُ لَا يُقِرُّ عَلَى بَاطِلٍ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ.
Şayet bunların satılması ve mülk edinilmesi sahih olmasaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onaylamazdı; çünkü Müslümanların icmasıyla o, bâtıl bir şeyi asla onaylamaz.
الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ ﵎ أَضَافَ لِلْمُهَاجِرِينَ مِنْ مَكَّةَ دِيَارَهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مِلْكُهُمْ فِي قَوْلِهِ: لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ [٥٩ \ ٨] .
İkincisi: Allah celle ve alâ'nın Mekke'den hicret eden muhacirlere yurtlarını izafe etmesidir ki bu, şu sözünde onların mülkü olduğuna delalet eder: “(Bu mallar) Yurtlarından çıkarılmış olan fakir muhacirler içindir.” [59/8].
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": فَإِنْ قِيلَ: قَدْ تَكُونُ الْإِضَافَةُ لِلْيَدِ وَالسُّكْنَى، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ [٣٣ \ ٣٣] .
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Eğer 'İzafet (tamlamadaki aidiyet), Allah Teâlâ'nın: “Evlerinizde oturun” [33/33] kavlinde olduğu gibi tasarruf (elinde bulundurma) ve ikamet için de olabilir' denilirse;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِضَافَةِ تَقْتَضِي الْمِلْكَ، وَلِذَلِكَ لَوْ قَالَ: هَذِهِ الدَّارُ لِزَيْدٍ حَكَمَ بِمِلْكِهَا لِزَيْدٍ، وَلَوْ قَالَ: أَرَدْتُ بِهِ السُّكْنَى وَالْيَدَ، لَمْ يُقْبَلْ.
Cevap şudur: İzafetin hakikati mülkiyeti gerektirir. Bundan dolayıdır ki bir kimse 'Bu ev Zeyd'indir' dese, onun Zeyd'in mülkü olduğuna hükmedilir; 'Bununla ikameti ve elinde bulundurmasını kastettim' dese kabul edilmez.
وَنَظِيرُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَا احْتُجَّ بِهِ أَيْضًا مِنَ الْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِ: " مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ " الْحَدِيثَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ فِي " صَحِيحِ مُسْلِمٍ ".
Bu yüce ayetin bir benzeri de: "Kim Ebû Süfyân'ın evine girerse güvendedir" hadisindeki izafetle delil getirilmesidir. Bunun Sahîh-i Müslim'de geçtiğini daha önce belirtmiştik.
الثَّالِثُ: الْأَثَرُ الْمَشْهُورُ فِي سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ وَغَيْرِهِ: " أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْحَارِثِ، اشْتَرَى مِنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، دَارَ السِّجْنِ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، بِأَرْبَعِمِائَةٍ "، وَفِي رِوَايَةٍ: " بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ "، وَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ.
Üçüncüsü: Beyhakî'nin Sünen'inde ve diğer kaynaklarda geçen meşhur eserdir: "Nâfi' b. el-Hâris, Safvân b. Ümeyye'den hapishane binasını Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh için dört yüz [dirheme] satın almıştır", bir rivayette "dört bin [dirheme]" denilmektedir ve sahâbeden hiç kimse bunu inkâr etmemiştir.
وَرَوَى الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ وَالْبَيْهَقِيُّ: أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ ﵁، بَاعَ دَارَ النَّدْوَةِ بِمَكَّةَ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بِمِائَةِ أَلْفٍ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: يَا أَبَا خَالِدٍ بِعْتَ مَأْثَرَةَ
Zübeyr b. Bekkâr ve Beyhakî rivayet etmiştir ki: Hakîm b. Hizâm radıyallâhu anh, Mekke'deki Dârü'n-Nedve'yi Muâviye b. Ebî Süfyân'a yüz bine satmıştır. Bunun üzerine Abdullah b. ez-Zübeyr ona: "Ey Ebû Hâlid! Kureyş'in övünç kaynağını ve
قُرَيْشٍ وَكَرِيمَتَهَا، فَقَالَ: هَيْهَاتَ ذَهَبَتِ الْمَكَارِمُ فَلَا مَكْرُمَةَ الْيَوْمَ إِلَّا الْإِسْلَامُ، فَقَالَ: اشْهَدُوا أَنَّهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى؛ يَعْنِي الدَّرَاهِمَ الَّتِي بَاعَهَا بِهَا.
en kıymetli mülkünü sattın" dedi. O da: "Heyhat! Bütün övgüye değer hasletler gitti; bugün İslâm'dan başka övünç vesilesi kalmadı" dedi ve: "Şahit olun ki o (yani onu sattığı dirhemler) Allah Teâlâ yolundadır" diye ekledi.
وَعَقَدَهُ الشَّيْخُ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ عَمُودِ النَّسَبِ بِقَوْلِهِ يَعْنِي قُصَيًّا: [الرَّجَزُ]
Şeyh Ahmed el-Bedevî eş-Şinkîtî, Amûdü'n-Neseb adlı manzumesinde Kusay'ı kastederek bu hususu şöyle nazmetmiştir: [Recez]
وَاتَّخَذَ النَّدْوَةَ لَا يُخْتَرَعُ
Ve Dârü'n-Nedve'yi kurdu; ihdas edilmezdi
فِي غَيْرِهَا أَمْرٌ وَلَا تُدَّرَعُ
Ondan başka bir yerde hiçbir iş; ve zırh giydirilmezdi (ergenlik elbisesi giydirilmezdi)
جَارِيَةٌ أَوْ يُعْذَرُ الْغُلَامُ
Genç bir kıza, yahut sünnet edilmezdi oğlan çocuk
إِلَّا بِأَمْرِهِ بِهَا يُرَامُ
Ancak onun emriyle orada amaçlanırdı [bu işler].
وَبَاعَهَا بَعْدُ حَكِيمُ بْنُ حِزَامْ
Daha sonra onu Hakîm b. Hizâm sattı,
وَأَنَّبُوهُ وَتَصَدَّقَ الْهُمَامْ
Onu kınadılar; o yüce şahsiyet ise tasadduk etti,
سَيِّدُ نَادِيهِ بِكُلِّ الثَّمَنِ
Meclisinin efendisi olan o zat bütün bedeli;
إِذِ الْعُلَى بِالدِّينِ لَا بِالدِّمَنِ
Çünkü yücelik din iledir, eski kalıntılarla değil.
الرَّابِعُ: أَنَّهَا فُتِحَتْ صُلْحًا، فَبَقِيَتْ عَلَى مِلْكِ أَهْلِهَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا ضَعْفَ هَذَا الْوَجْهِ.
Dördüncüsü: Oranın barış yoluyla (sulhen) fethedilmiş olması sebebiyle halkının mülkiyetinde kalmış olmasıdır. Bu gerekçenin zayıflığını daha önce belirtmiştik.
الْخَامِسُ: الْقِيَاسُ ; لِأَنَّ أَرْضَ مَكَّةَ أَرْضٌ حَيَّةٌ لَيْسَتْ مَوْقُوفَةً، فَيَجُوزُ بَيْعُهَا قِيَاسًا عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْأَرْضِ.
Beşincisi: Kıyastır; çünkü Mekke arazisi canlı (ihya edilmiş) bir arazidir, vakfedilmiş değildir. Dolayısıyla diğer arazilere kıyasla satılması caizdir.