Binûn

Enfâl — 7. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ لَهُ أَوْهَامٌ وَخَطَأٌ، وَرُمِيَ بِالتَّشَيُّعِ، وَكَانَ عَارِفًا بِالْفَرَائِضِ.

İbn Hacer «et-Takrîb»de onun hakkında: "Sadûktur (doğru sözlüdür); vehimleri ve hatası vardır, Şiilikle itham edilmiştir ve ferâiz ilmini iyi bilirdi" demiştir.

وَأَمَّا ابْنُ أَبِي نَمِرٍ: فَهُوَ مِنْ رِجَالِ الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ.

İbn Ebî Nemir'e gelince; o, Buhârî ve Müslim'in ricalindendir.

وَأَمَّا إِسْنَادُ الْحَاكِمِ: فَقَالَ فِيهِ الشَّوْكَانِيُّ، فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : إِنَّهُ ضَعِيفٌ وَقَالَ فِي إِسْنَادِ الطَّبَرَانِيِّ: فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَارِثِ الْمَخْزُومِيُّ، قُلْتُ: قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : مَقْبُولٌ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ أَيْضًا، قَالُوا: وَصَلَهُ أَيْضًا الطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ.

Hâkim'in isnadına gelince; Şevkânî «Neylü'l-Evtâr»da onun hakkında: "Zayıftır" demiştir. Taberânî'nin isnadı hakkında ise: "İçinde Muhammed b. el-Hâris el-Mahzûmî vardır" demiştir. Ben [derim ki]: İbn Hacer «et-Takrîb»de onun hakkında: "Makbuldür" demiştir. Şevkânî ayrıca şöyle demiştir: [Zevi'l-erhâmın mirasçı olacağını söyleyenler] Taberânî'nin bunu Ebû Hüreyre hadisinden de mevsûl kıldığını söylemişlerdir.

وَيُجَابُ: بِأَنَّهُ ضَعَّفَهُ بِمَسْعَدَةَ بْنِ الْيَسَعِ الْبَاهِلِيِّ.

[Buna] şöyle cevap verilir: O, bu rivayeti Mes'ade b. el-Yesa' el-Bâhilî sebebiyle zayıf saymıştır.

قَالُوا: وَصَلَهُ الْحَاكِمُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَصَحَّحَهُ.

[Yine] dediler ki: Hâkim bunu İbn Ömer'in hadisinden de mevsûl olarak rivayet etmiş ve sahih kabul etmiştir.

وَيُجَابُ: بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ الْمَدَنِيَّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ.

[Buna da] şöyle cevap verilir: Onun isnadında Abdullah b. Ca'fer el-Medenî vardır ve o zayıftır.

قَالُوا: رَوَى لَهُ الْحَاكِمُ شَاهِدًا مِنْ حَدِيثِ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدٍ، مَرْفُوعًا.

Dediler ki: Hâkim onun için Şerîk b. Abdillâh b. Ebî Nemir'in el-Hâris b. Abd'den merfû olarak rivayet ettiği hadisten bir şâhid rivayet etmiştir.

وَيُجَابُ: بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ الشَّاذَكُونِيَّ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ.

[Buna da] şöyle cevap verilir: Onun isnadında Süleymân b. Dâvûd eş-Şâzekûnî vardır ve o metrûktur.

قَالُوا: أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ شَرِيكٍ.

Dediler ki: Dârekutnî bunu Şerîk'ten başka bir vecihle tahric etmiştir.

وَيُجَابُ: بِأَنَّهُ مُرْسَلٌ. اهـ.

[Buna da] şöyle cevap verilir: O mürseldir. (İntihâ).

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذِهِ الطُّرُقُ الْمَوْصُولَةُ وَالْمُرْسَلَةُ يَشُدُّ بَعْضُهَا بَعْضًا، فَيَصْلُحُ مَجْمُوعُهَا لِلِاحْتِجَاجِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّ مِنْهَا مَا صَحَّحَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، كَالطَّرِيقِ الَّتِي صَحَّحَهَا الْحَاكِمُ، وَتَضْعِيفُهَا بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَدَنِيِّ: فِيهِ أَنَّهُ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَأَخْرَجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ. اهـ.

Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Bu mevsûl ve mürsel tariklar birbirini desteklemekte, dolayısıyla bunların toplamı delil getirilmeye (ihticaca) elverişli hale gelmektedir. Bilhassa bunlardan bazısını Hâkim'in tashih ettiği tarik gibi kimi âlimlerin sahih kabul etmiş olması [bunu güçlendirmektedir]. Bu tarikin Abdullah b. Ca'fer el-Medenî sebebiyle zayıf sayılmasına gelince; onun Müslim'in ricalinden olduğu ve Buhârî'nin de ondan ta'likan rivayette bulunduğu ortadadır; nitekim İbn Hacer de «et-Takrîb»de onun hakkında: "Kendisinde bir sakınca yoktur" demiştir. (İntihâ).

وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَنْظَلَةَ الزُّرَقِيِّ: أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ مَوْلَى لِقُرَيْشٍ كَانَ قَدِيمًا يُقَالُ لَهُ ابْنُ مُوسَى، أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَلَمَّا صَلَّى الظَّهْرَ، قَالَ: «يَا يَرْفَأُ» ، هَلُمَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ - لِكِتَابٍ كَتَبَهُ فِي شَأْنِ الْعَمَّةِ - فَنَسْأَلَ عَنْهَا، وَنَسْتَخْبِرَ عَنْهَا، فَأَتَاهُ بِهِ «يَرْفَأُ» فَدَعَا بِتَوْرٍ أَوْ قَدَحٍ فِيهِ مَاءٌ، فَمَحَا ذَلِكَ الْكِتَابَ فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: لَوْ رَضِيَكَ اللَّهُ أَقَرَّكَ، لَوْ رَضِيَكَ اللَّهُ أَقَرَّكَ.

Onlar ayrıca Mâlik'in «el-Muvatta'»da ve Beyhakî'nin rivayet ettiği şu hadisle de delil getirmişlerdir: Muhammed b. Ebî Bekr b. Hazm'dan, o da Abdurrahman b. Hanzale ez-Zürakî'den; o, Kureyş'in eskilerden İbn Mûsâ denilen bir azatlısından (mevlasından) şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb'ın yanında oturuyordum. Öğle namazını kılınca: «Ey Yerfe'! O mektubu getir -halanın durumu hakkında yazdığı bir mektup için-, onun hakkında sorup bilgi alalım» dedi. Yerfe' mektubu ona getirdi. [Ömer] içinde su bulunan küçük bir kap (tavr) veya kadeh istedi ve o mektubu onun içinde sildi. Sonra şöyle dedi: «Allah senden razı olsaydı seni [hüküm olarak] sabit kılardı; Allah senden razı olsaydı seni sabit kılardı.»

وَقَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ: أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ: كَثِيرًا يَقُولُ: كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ: عَجَبًا لِلْعَمَّةِ تَرِثُ وَلَا تُورَثُ، وَالْجَمِيعُ فِيهِ مَقَالٌ، وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا بَيَانَ لِلْآيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ، بَلْ هِيَ بَاقِيَةٌ عَلَى عُمُومِهَا، فَأَوْجِبُوا الْمِيرَاثَ لِذَوِي الْأَرْحَامِ.

Mâlik «el-Muvatta'»da Muhammed b. Ebî Bekr b. Hazm'dan rivayet ettiğine göre o, babasını sık sık şöyle derken işitmiştir: Ömer b. el-Hattâb şöyle derdi: «Halanın durumuna şaşarım; o [yeğenine] mirasçı kılınır da kendisine mirasçı olunmaz.» Bunların hepsinde bir söz/tartışma vardır. İlim ehlinden bir grup ise şöyle demiştir: Kur'an'dan bu ayeti [özel olarak] açıklayan bir beyan yoktur, aksine ayet umumiliği üzere bâkidir. Bu sebeple zevi'l-erhâma mirası farz/gerekli kılmışlardır.

وَضَابِطُهُمْ: أَنَّهُمُ الْأَقَارِبُ الَّذِينَ لَا فَرْضَ لَهُمْ وَلَا تَعْصِيبَ.

Onların [zevi'l-erhâmın] kuralı ve tanımı şudur: Kendileri için belirlenmiş bir pay (farz) ve asabe olma durumu bulunmayan akrabalardır.

وَهُمْ أَحَدَ عَشَرَ حَيِّزًا:

Bunlar on bir gruptur:

١ - أَوْلَادُ الْبَنَاتِ.

1 - Kız çocuklarının çocukları.

٢ - وَأَوْلَادُ الْأَخَوَاتِ.

2 - Kız kardeşlerin çocukları.

٣ - وَبَنَاتُ الْإِخْوَةِ.

3 - Erkek kardeşlerin kızları.

٤ - وَأَوْلَادُ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ.

4 - Anne bir kardeşlerin çocukları.

٥ - وَالْعَمَّاتُ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ.

5 - Bütün yönlerden halalar.

٦ - وَالْعَمُّ مِنَ الْأُمِّ.

6 - Anne bir amca.

٧ - وَالْأَخْوَالُ.

7 - Dayılar.

٨ - وَالْخَالَاتُ.

8 - Teyzeler.

٩ - وَبَنَاتُ الْأَعْمَامِ.

9 - Amcaların kızları.

١٠ - وَالْجَدُّ أَبُو الْأُمِّ.

10 - Annenin babası olan dede.

١١ - وَكُلُّ جَدَّةٍ أَدْلَتْ بِأَبٍ بَيْنَ أُمَّيْنِ، أَوْ بِأَبٍ أَعْلَى مِنَ الْجَدِّ.

11 - İki anne arasındaki bir baba vasıtasıyla veya dededen daha yukarıdaki bir baba vasıtasıyla bağlanan her nine.

فَهَؤُلَاءِ، وَمَنْ أَدْلَى لَهُمْ يُسَمَّوْنَ ذَوِي الْأَرْحَامِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِتَوْرِيثِهِمْ إِذَا لَمْ يُوجَدْ وَارِثٌ بِفَرْضٍ أَوْ تَعْصِيبٍ إِلَّا الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ.

İşte bunlar ve bunlara bağlananlar zevi'l-erhâm olarak isimlendirilir. Karı veya koca dışında farz veya ta'sîb yoluyla bir mirasçı bulunmadığında bunlara miras verileceğini söyleyenlerden biri de İmam Ahmed'dir.

وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ، عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَعَبْدِ اللَّهِ، وَأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ ﵃، وَبِهِ قَالَ شُرَيْحٌ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَعَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَعَلْقَمَةُ، وَمَسْرُوقٌ، وَأَهْلُ الْكُوفَةِ، وَغَيْرُهُمْ.

Bu görüş Ömer, Ali, Abdullah [b. Mes'ûd], Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh, Muâz b. Cebel ve Ebû'd-Derdâ'dan radıyallâhu anhum rivayet edilmiştir. Şüreyh, Ömer b. Abdilazîz, Atâ, Tâvûs, Alkame, Mesrûk, Kûfeliler ve başkaları da bu görüşü benimsemiştir.

نَقَلَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، وَاحْتَجُّوا بِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ [٨ \ ٧٥] ، وَعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ الْآيَةَ، وَمِنَ السُّنَّةِ بِحَدِيثِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِوَرَثَتِهِ، وَأَنَا وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ، أَعْقِلُ عَنْهُ، وَأَرِثُهُ، وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ، يَعْقِلُ عَنْهُ وَيَرِثُهُ» أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَاهُ، وَحَسَّنَهُ أَبُو زُرْعَةَ الرَّازِيُّ، وَأَعَلَّهُ الْبَيْهَقِيُّ بِالِاضْطِرَابِ، وَنُقِلَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: لَيْسَ فِيهِ حَدِيثٌ قَوِيٌّ، قَالَهُ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» .

Bunu İbn Kudâme «el-Mugnî»de nakletmiştir. Onlar Yüce Allah'ın: { وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar birbirlerine [mirasta] daha yakındır” [el-Enfâl 8/75] kavlinin umumiliğiyle ve Yüce Allah'ın: { لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana, baba ve akrabaların geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır” ayetinin umumiliğiyle delil getirmişlerdir. Sünnetten ise Mikdâm b. Ma'dîkerib'in Peygamber'den ﷺ rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: «Kim bir mal bırakırsa o, mirasçılarınındır. Ben mirasçısı olmayanın mirasçısıyım; onun diyetini öderim ve ona mirasçı olurum. Dayı da mirasçısı olmayanın mirasçısıdır; onun diyetini öder ve ona mirasçı olur.» Bunu İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve Hâkim rivayet etmiş, son ikisi sahih kabul etmiş, Ebû Zür'a er-Râzî ise hasen saymıştır. Beyhakî ise ızdırab sebebiyle illetli bulmuştur. Yahyâ b. Maîn'den de şöyle dediği nakledilmiştir: "Bu konuda kuvvetli bir hadis yoktur." Bunu [Şevkânî] «Neylü'l-Evtâr»da söylemiştir.

وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلٍ، أَنَّ رَجُلًا رَمَى رَجُلًا بِسَهْمٍ فَقَتَلَهُ، وَلَيْسَ لَهُ وَارِثٌ إِلَّا خَالٌ، فَكَتَبَ فِي ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ إِلَى عُمَرَ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «اللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلَى مَنْ لَا مَوْلَى لَهُ، وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ» رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ الْمَرْفُوعَ مِنْهُ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ.

Onlar ayrıca Ebû Ümâme b. Sehl'in rivayet ettiği şu olayla da delil getirmişlerdir: Bir adam başka bir adama ok atıp onu öldürmüştü ve adamın bir dayısından başka mirasçısı yoktu. Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh bu hususta Ömer'e mektup yazdı. Ömer de ona şöyle yazdı: Şüphesiz Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah ve Resûlü mevlası (velisi) olmayanın mevlasıdır, dayı da mirasçısı olmayanın mirasçısıdır.» Bunu Ahmed ve İbn Mâce rivayet etmiş; Tirmizî ise bunun merfû olan kısmını rivayet edip: "Hasen bir hadistir" demiştir.

قَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀: وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ وَالنَّسَائِيِّ، وَالدَّارَقُطْنِيِّ، مِنْ رِوَايَةِ طَاوُسٍ، عَنْهَا قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْخَالُ وَارْثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ» ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَأَعَلَّهُ النَّسَائِيُّ بِالِاضْطِرَابِ، وَرَجَّحَ الدَّارَقُطْنِيُّ،

Şevkânî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu konuda Tirmizî, Nesâî ve Dârekutnî'de Tâvûs'un Âişe'den yaptığı rivayetle bir hadis yer alır; Âişe demiştir ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Dayı, mirasçısı olmayanın mirasçısıdır.» Tirmizî: "Hasen gariptir" demiş; Nesâî ise bunu ızdırab sebebiyle illetli görmüştür. Dârekutnî de

وَالْبَيْهَقِيُّ وَقْفَهُ.

ve Beyhakî bunun mevkûf oluşunu tercih etmiştir.

قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَقَدْ أَرْسَلَهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَائِشَةَ.

Tirmizî şöyle demiştir: Bazıları bu hadisi mürsel olarak rivayet etmiş ve içinde Âişe'yi zikretmemiştir.

وَقَالَ الْبَزَّارُ: أَحْسَنُ إِسْنَادٍ فِيهِ حَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلٍ، وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَالْعُقَيْلِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، كُلُّهَا مَرْفُوعَةٌ. اهـ.

Bezzâr şöyle demiştir: Bu konudaki en güzel isnad Ebû Ümâme b. Sehl hadisidir. Bunu Abdürrezzâk Medinelilerden bir adamdan; Ukaylî ve İbn Asâkir Ebû'd-Derdâ'dan; İbnu'n-Neccâr ise Ebû Hüreyre'den tahric etmiştir; hepsi de merfûdur. (İntihâ).

قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَإِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَوْرِيثِ ذَوِي الْأَرْحَامِ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ جَعَلَ مِيرَاثَ ابْنِ الْمُلَاعَنَةِ لِأُمِّهِ وَلِوَرَثَتِهَا مِنْ بَعْدِهَا: وَفِيهِ ابْنُ لَهِيعَةَ.

Tirmizî şöyle demiştir: Zevi'l-erhâmın mirasçı kılınması hususunda ilim ehlinin çoğu bu hadise dayanmıştır. Onlar ayrıca Ebû Dâvûd'un Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden Peygamber'e ﷺ isnatla rivayet ettiği şu hadisle de delil getirmişlerdir: O, mülâane çocuğunun mirasını annesine ve kendisinden sonra onun mirasçılarına vermiştir. [Bu senedde] İbn Lehîa bulunmaktadır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا عِنْدِي، أَنَّ الْخَالَ يَرِثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ، دُونَ غَيْرِهِ مِنْ ذَوِي الْأَرْحَامِ ; لِثُبُوتِ ذَلِكَ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِالْحَدِيثَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ دُونَ غَيْرِهِ ; لِأَنَّ الْمِيرَاثَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِدَلِيلٍ، وَعُمُومُ الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ لَا يَنْهَضُ دَلِيلًا ; لِقَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقِّ حَقَّهُ» كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Bana göre delil bakımından en zâhir olan görüş; diğer zevi'l-erhâm hariç tutularak, mirasçısı olmayanın mirasının yalnızca dayıya kalacağıdır. Zira bu hüküm diğerleri hakkında değil, zikredilen iki hadisle Peygamber'den ﷺ sadece dayı hakkında sabit olmuştur. Çünkü miras ancak bir delille sabit olur. Zikredilen iki ayetin umumiliği ise delil olmaya yetmez; nitekim daha önce geçtiği üzere Hz. Peygamber ﷺ: «Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir» buyurmuştur.

فَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ، وَحُجَجَهُمْ فِي إِرْثِ ذَوِي الْأَرْحَامِ وَعَدَمِهِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِالتَّوْرِيثِ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّتِهِ، فَذَهَبَ الْمَعْرُوفُونَ مِنْهُمْ بِأَهْلِ التَّنْزِيلِ إِلَى تَنْزِيلِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُدْلِي بِهِ مِنَ الْوَرَثَةِ، فَيُجْعَلُ لَهُ نَصِيبُهُ، فَإِنْ بَعُدُوا نَزَلُوا دَرَجَةً دَرَجَةً، إِلَى أَنْ يَصِلُوا مَنْ يُدْلُونَ بِهِ، فَيَأْخُذُونَ مِيرَاثَهُ، فَإِنْ كَانَ وَاحِدًا أَخَذَ الْمَالَ كُلَّهُ، وَإِنْ كَانُوا جَمَاعَةً، قُسِّمَ الْمَالُ بَيْنَ مَنْ يُدْلُونَ بِهِ، فَمَا حَصَلَ لِكُلِّ وَارِثٍ جُعِلَ لِمَنْ يُدْلِي بِهِ، فَإِنْ بَقِيَ مِنْ سِهَامِ الْمَسْأَلَةِ شَيْءٌ، رُدَّ عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمْ.

Zevi'l-erhâmın mirasçılığı ve mirasçı olamaması hakkındaki âlimlerin görüşlerini ve delillerini öğrendiğine göre, bil ki mirasçı olacaklarını söyleyenler bunun nasıllığı (paylaştırma usulü) konusunda da ihtilaf etmişlerdir. Onlardan "Ehl-i Tenzîl" diye bilinenler, zevi'l-erhâmdan her birini kendisi vasıtasıyla bağlandığı mirasçının yerine (menzilesine) koyma yoluna gitmişler ve onun payını ona vermişlerdir. Eğer uzak iseler, bağlandıkları kimseye ulaşıncaya kadar derece derece inerler ve onun mirasını alırlar. Şayet bir kişi ise malın tamamını alır; bir topluluk iseler mal kendileri vasıtasıyla bağlandıkları kimseler arasında paylaştırılır ve her bir vârise düşen pay, onun vasıtasıyla bağlanan kimseye verilir. Meseledeki paylardan (hisselerden) bir şey artarsa, hisseleri oranında kendilerine reddedilir (reddiye uygulanır).

وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَهُوَ قَوْلُ عَلْقَمَةَ، وَمَسْرُوقٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وَحَمَّادٍ، وَنُعَيْمٍ، وَشَرِيكٍ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَالثَّوْرِيِّ، وَغَيْرِهِمْ ; كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .

İşte bu İmam Ahmed'in mezhebidir. Alkame, Mesrûk, Şa'bî, Nehaî, Hammâd, Nuaym, Şerîk, İbn Ebî Leylâ, Sevrî ve başkalarının da görüşüdür; nitekim İbn Kudâme bunu «el-Mugnî»de onlardan nakletmiştir.

وَقَالَ أَيْضًا: قَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، وَعَبْدِ اللَّهِ ﵄: أَنَّهُمَا نَزَّلَا بِنْتَ الْبِنْتِ مَنْزِلَةَ الْبِنْتِ، وَبِنْتَ الْأَخِ مَنْزِلَةَ الْأَخِ، وَبِنْتَ الْأُخْتِ مَنْزِلَةَ الْأُخْتِ، وَالْعَمَّةَ مَنْزِلَةَ الْأَبِ، وَالْخَالَةَ مَنْزِلَةَ الْأُمِّ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ ﵁ فِي الْعَمَّةِ، وَالْخَالَةِ.

Yine şöyle demiştir: Ali ve Abdullah'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre onlar kızın kızını (kız torunu) kız menzilesine, erkek kardeşin kızını erkek kardeş menzilesine, kız kardeşin kızını kız kardeş menzilesine, halayı baba menzilesine ve teyzeyi anne menzilesine koymuşlardır. Bu [hüküm] hala ve teyze hakkında Ömer'den radıyallâhu anh de rivayet edilmiştir.

وَعَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا: أَنَّهُ نَزَّلَ الْعَمَّةَ مَنْزِلَةَ الْعَمِّ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلْقَمَةَ، وَمَسْرُوقٍ، وَهِيَ الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ عَنْ أَحْمَدَ، وَعَنِ الثَّوْرِيِّ وَأَبِي عُبَيْدٍ: أَنَّهُمَا نَزَّلَاهَا مَنْزِلَةَ الْجَدِّ مَعَ وَلَدِ

Ali'den ayrıca halayı amca menzilesine koyduğu da rivayet edilmiştir. Bu, Alkame ve Mesrûk'tan da rivayet edilmiştir ki Ahmed'den gelen ikinci rivayet de budur. Sevrî ve Ebû Ubeyd'den ise, halayı

الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، وَنَزَّلَهَا آخَرُونَ مَنْزِلَةَ الْجَدَّةِ.

erkek ve kız kardeşlerin çocuklarıyla beraber dede menzilesine koydukları rivayet edilmiştir. Başkaları ise onu nine menzilesine koymuşlardır.

وَإِنَّمَا صَارَ هَذَا الْخِلَافُ فِي الْعَمَّةِ ; لِأَنَّهَا أَدْلَتْ بِأَرْبَعِ جِهَاتٍ وَارِثَاتٍ: فَالْأَبُ وَالْعَمُّ أَخَوَاهَا، وَالْجَدُّ وَالْجَدَّةُ أَبَوَاهَا، وَنَزَّلَ قَوْمَ الْخَالَةِ مَنْزِلَةَ جَدَّةٍ ; لِأَنَّ الْجَدَّةَ أُمُّهَا، وَالصَّحِيحُ مِنْ ذَلِكَ تَنْزِيلُ الْعَمَّةِ أَبًا، وَالْخَالَةِ أُمًّا. اهـ. مِنَ «الْمُغْنِي» .

Hala hakkında bu ihtilafın ortaya çıkış sebebi şudur: Zira o, mirasçı olan dört cihetle intisap etmektedir (bağlanmaktadır): Baba ve amca onun erkek kardeşleridir; dede ve nine ise onun anne ve babasıdır. Bir grup ise teyzeyi nine menzilesine koymuştur; çünkü nine onun annesidir. Bu hususta doğru olan ise halanın baba, teyzenin de anne menzilesine konulmasıdır. (İntihâ. «el-Mugnî»den).

وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى مِمَّنْ قَالَ بِالتَّوْرِيثِ مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّهُمْ يُوَرَّثُونَ عَلَى تَرْتِيبِ الْعَصَبَاتِ، فَقَالُوا: يُقَدَّمُ أَوْلَادُ الْمَيِّتِ وَإِنْ سَفَلُوا، ثُمَّ أَوْلَادُ أَبَوَيْهِ أَوْ أَحَدُهُمَا وَإِنْ سَفَلُوا، ثُمَّ أَوْلَادُ أَبَوَيْ أَبَوَيْهِ وَإِنْ سَفَلُوا، وَهَكَذَا أَبَدًا لَا يَرِثُ بَنُو أَبٍ أَعْلَى وَهُنَاكَ بَنُو أَبٍ أَقْرَبُ مِنْهُ، وَإِنْ نَزَلَتْ دَرَجَتُهُمْ.

Zevi'l-erhâmın mirasçı olacağını söyleyenlerden aralarında Ebû Hanîfe ve ashabının da bulunduğu diğer bir grup ise, onların asabelerin tertibine göre mirasçı olacakları görüşüne varmışlardır. Şöyle demişlerdir: Ne kadar aşağı inerlerse insinler önce ölünün çocukları öne geçirilir; sonra ne kadar aşağı inerlerse insinler anne-babasının veya ikisinden birinin çocukları öne geçirilir; sonra ne kadar aşağı inerlerse insinler büyükanne ve büyükbabalarının çocukları öne geçirilir. Bu düzen böylece devam eder; dereceleri ne kadar aşağı inse de daha yakın bir babanın çocukları varken daha yukarıdaki bir babanın çocukları asla mirasçı olamaz.

وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ جَعَلَ أَبَا الْأُمِّ، وَإِنْ عَلَا أَوْلَى مِنْ وَلَدِ الْبَنَاتِ، وَيُسَمَّى مَذْهَبُ هَؤُلَاءِ: مَذْهَبَ أَهْلِ الْقَرَابَةِ.

Ebû Hanîfe'den nakledildiğine göre o, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın annenin babasını kızların çocuklarından (torunlardan) daha öncelikli kılmıştır. Bunların mezhebine "Ehl-i Karâbet Mezhebi" denilir.

وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى

İlim Yüce Allah'ın katındadır.