مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى الْأَنْطَاكِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ: غَزَوْنَا مَعَ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ، وَمَعَنَا سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، فَغَلَّ رَجُلٌ مَتَاعًا، فَأَمَرَ الْوَلِيدُ بِمَتَاعِهِ فَأُحْرِقَ وَطِيفَ بِهِ، وَلَمْ يُعْطِهِ سَهْمَهُ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَهَذَا أَصَحُّ الْحَدِيثَيْنِ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ: أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ هِشَامٍ أَحْرَقَ رَحْلَ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، وَكَانَ قَدْ غَلَّ، وَضَرَبَهُ.
Mahbûb b. Mûsâ el-Antâkî dedi ki: Bize Ebû İshâk, Sâlih b. Muhammed'den haber verdi; o şöyle dedi: Velîd b. Hişâm ile birlikte gazaya çıktık; yanımızda Sâlim b. Abdillâh b. Ömer ve Ömer b. Abdilazîz de vardı. Bir adam bir eşya çaldı (gull etti); bunun üzerine Velîd onun eşyasının yakılmasını emretti, eşyası yakıldı ve kendisi teşhir edildi, [ayrıca] ona ganimetten payı verilmedi. Ebû Dâvûd dedi ki: Bu iki hadisten daha sahih olanıdır; bunu birden fazla kişi şöyle rivayet etmiştir: Velîd b. Hişâm, ganimetten çalmış olan Ziyâd b. Sa'd'ın eşyasını yaktı ve onu dövdü.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ، قَالَ: ثَنَا مُوسَى بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ: ثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ: ثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَأَبَا بَكْرٍ، وَعُمَرَ حَرَقُوا مَتَاعَ الْغَالِّ وَضَرَبُوهُ» .
Bize Muhammed b. Avf rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Eyyûb rivayet etti, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim rivayet etti, dedi ki: Bize Züheyr b. Muhammed, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer, ganimetten çalan kimsenin eşyasını yakmışlar ve onu dövmüşlerdir.»
قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَزَادَ فِيهِ عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ: عَنِ الْوَلِيدِ، وَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْهُ، وَمَنَعُوهُ سَهْمَهُ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَحَدَّثَنَا بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، قَالَا: ثَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ قَوْلَهُ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ الْحَوْطِيُّ مَنْعَ سَهْمِهِ، اهـ مِنْ أَبِي دَاوُدَ بِلَفْظِهِ، وَحَدِيثُ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ الَّذِي ذَكَرْنَا عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ أَخْرَجَهُ أَيْضًا التِّرْمِذِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ.
Ebû Dâvûd dedi ki: Alî b. Bahr, el-Velîd'den rivayetle bu metne şunu da eklemiştir —ben bunu ondan bizzat işitmedim—: 'Ve onu payından menettiler.' Ebû Dâvûd dedi ki: Bize el-Velîd b. Utbe ve Abdülvehhâb b. Necde rivayet edip dediler ki: Bize el-Velîd, Züheyr b. Muhammed'den, o da Amr b. Şuayb'ın kendi sözü olarak rivayet etti; Abdülvehhâb b. Necde el-Havutî payından menedilişini zikretmedi. Ebû Dâvûd'dan kendi lafzıyla böyledir. Ebû Dâvûd nezdinde geçen zikrettiğimiz Sâlih b. Muhammed hadisini Tirmizî, Hâkim ve Beyhakî de tahric etmiştir.
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَقَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ: إِنَّمَا رَوَى هَذَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ، الَّذِي يُقَالُ لَهُ أَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ، وَهُوَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ.
Tirmizî şöyle demiştir: 'Garibtir, biz bunu sadece bu vecihten bilmekteyiz.' Ve dedi ki: 'Muhammed'e [el-Buhârî'ye] bu hadisi sordum, o şöyle dedi: Bunu sadece kendisine Ebû Vâkıd el-Leysî de denilen Sâlih b. Muhammed b. Zâide rivayet etmiştir ve o münkeru'l-hadistir.'
قَالَ الْمُنْذِرِيُّ: وَصَالِحُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ: تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ تَفَرَّدَ بِهِ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: عَامَّةُ أَصْحَابِنَا يَحْتَجُّونَ بِهَذَا فِي الْغُلُولِ، وَهُوَ بَاطِلٌ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: أَنْكَرُوا هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ: وَهَذَا حَدِيثٌ لَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ، وَلَا أَصْلَ لِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
el-Münzirî şöyle demiştir: Sâlih b. Muhammed b. Zâide hakkında imamlardan birden fazla kişi konuşmuştur (onu cerh etmiştir) ve bu rivayette tek kaldığı söylenmiştir. Buhârî şöyle demiştir: 'Ashabımızın geneli ganimetten çalma (gulûl) konusunda bununla delil getirirler; oysa bu batıldır, bir şey değildir.' Dârekutnî ise şöyle demiştir: 'Bu hadisi Sâlih b. Muhammed'in bir münkeri saymışlardır.' Ve dedi ki: 'Bu, kendisine mütâbaat edilmemiş bir hadistir ve bu hadisin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir aslı yoktur.'
وَالْمَحْفُوظُ أَنَّ سَالِمًا أَمَرَ بِذَلِكَ، وَصَحَّحَ أَبُو دَاوُدَ وَقْفَهُ، فَرَوَاهُ مَوْقُوفًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَقَالَ: هَذَا أَصَحُّ كَمَا قَدَّمْنَا، وَحَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ الَّذِي ذَكَرْنَا عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَزُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الَّذِي ذَكَرْنَا فِي إِسْنَادِهِ الظَّاهِرِ أَنَّهُ هُوَ الْخُرَاسَانِيُّ، وَقَدْ قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : رِوَايَةُ أَهْلِ الشَّامِ عَنْهُ غَيْرُ مُسْتَقِيمَةٍ، فَضُعِّفَ بِسَبَبِهَا، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَحْمَدَ: كَانَ زُهَيْرٌ الَّذِي يَرْوِي عَنْهُ الشَّامِيُّونَ آخَرَ، وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: حَدَّثَ بِالشَّامِ مِنْ حِفْظِهِ فَكَثُرَ غَلَطُهُ. اهـ.
Mahfuz olan rivayet ise Sâlim'in bunu emrettiğidir. Ebû Dâvûd da bunun mevkuf oluşunu sahih görmüş ve başka bir vecihten mevkuf olarak rivayet edip daha önce zikrettiğimiz gibi: 'Bu daha sahihtir' demiştir. Ebû Dâvûd nezdinde geçen zikrettiğimiz Amr b. Şuayb hadisini Hâkim ve Beyhakî de tahric etmiştir. İsnadında zikrettiğimiz Züheyr b. Muhammed'in zâhir olan durumu, onun el-Horasânî olduğudur. İbn Hacer «et-Takrîb»de onun hakkında: 'Şam ehlinin ondan rivayeti müstakim değildir, bundan dolayı zayıf sayılmıştır' demiştir. Buhârî ise Ahmed'den naklen şöyle demiştir: 'Şamlıların kendisinden rivayet ettiği Züheyr başka biridir.' Ebû Hâtim de şöyle demiştir: 'Şam'da ezberinden rivayet etti de hatası çoğaldı.'
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَيُقَالُ إِنَّهُ غَيْرُ الْخُرَاسَانِيِّ، وَإِنَّهُ مَجْهُولٌ. اهـ، وَقَدْ عَلِمْتَ فِيمَا قَدَّمْنَا
Beyhakî de şöyle demiştir: 'Onun Horasânî'den başkası olduğu ve meçhul olduğu da söylenmiştir.' Daha önce zikrettiğimiz hususlardan öğrenmiş bulunmaktasın ki
عَنْ أَبِي دَاوُدَ، أَنَّهُ رَوَاهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ مَوْقُوفًا عَلَى عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: إِنَّ وَقْفَهُ هُوَ الرَّاجِحُ.
Ebû Dâvûd bunu başka bir vecihten Amr b. Şuayb'a mevkuf olarak rivayet etmiştir; İbn Hacer de bunun mevkuf olmasının racih olduğunu söylemiştir.
وَذَهَبَ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ، مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: إِلَى أَنَّهُ لَا يُحْرَقُ رَحْلُهُ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ ﷺ لَمْ يَحْرِقْ رَحْلَ غَالٍّ، وَبِمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا أَصَابَ غَنِيمَةً أَمَرَ بِلَالًا فَنَادَى فِي النَّاسِ، فَيَجِيئُونَ بِغَنَائِمِهِمْ، فَيُخَمِّسُهُ، وَيُقَسِّمُهُ، فَجَاءَ رَجُلٌ بَعْدَ ذَلِكَ بِزِمَامٍ مِنْ شَعَرٍ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا فِيمَا كُنَّا أَصَبْنَاهُ مِنَ الْغَنِيمَةِ، فَقَالَ: «أَسَمِعْتَ بِلَالًا يُنَادِي ثَلَاثًا» ، قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: «فَمَا مَنَعَكَ أَنْ تَجِيءَ بِهِ؟» فَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَالَ: «كُنْ أَنْتَ تَجِيءُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَنْ أَقْبَلَهُ عَنْكَ» ، هَذَا لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ.
Üç imam; Mâlik, Şâfiî ve Ebû Hanîfe, onun eşyasının yakılmayacağı görüşüne varmışlardır. Onlar, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ganimetten çalan hiçbir kimsenin eşyasını yakmadığına ve İmam Ahmed ile Ebû Dâvûd'un Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiği şu hadise dayanmışlardır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ganimet elde ettiği zaman Bilâl'e emreder, o da insanlara seslenirdi. Onlar da ganimet mallarını getirirler, o da beşte birini ayırır ve paylaştırırdı. Bundan sonra bir adam kıldan bir yular ile gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu da ganimetten elde ettiklerimiz arasındaydı' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Bilâl'in üç defa seslendiğini işittin mi?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. [Resûlullah]: «Peki onu getirmekten seni ne alıkoydu?» buyurdu. Adam mazeret beyan etti. Bunun üzerine: «Kıyamet günü onu bizzat kendin getirirsin; senden bunu asla kabul etmeyeceğim» buyurdu. Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır. Bu hadis hakkında Ebû Dâvûd ile el-Münzirî sükût etmiş, Hâkim ise onu tahric edip sahih olduğunu belirtmiştir.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: قَدْ رُوِيَ فِي غَيْرِ حَدِيثٍ عَنِ الْغَالِّ، وَلَمْ يُؤْمَرْ بِحَرْقِ مَتَاعِهِ، فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ أَدِلَّةَ الْقَائِلِينَ بِعَدَمِ حَرْقٍ رَحْلِ الْغَالِّ أَقْوَى، وَهُمْ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ.
Buhârî de şöyle demiştir: 'Ganimetten çalan kimse hakkında birden fazla hadis rivayet edilmiştir ve eşyasının yakılması emredilmemiştir.' Böylece ganimetten çalanın eşyasının yakılmayacağını söyleyenlerin delillerinin daha kuvvetli olduğunu ve onların âlimlerin çoğunluğunu oluşturduğunu anlamış oldun.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي رُجْحَانُهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ مَا اخْتَارَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ، قَالَ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْخِلَافَ الْمَذْكُورَ فِي الْمَسْأَلَةِ: وَالصَّوَابُ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ التَّعْزِيرِ وَالْعُقُوبَاتِ الْمَالِيَّةِ الرَّاجِعَةِ إِلَى اجْتِهَادِ الْأَئِمَّةِ، فَإِنَّهُ حُرِقَ وَتُرِكَ، وَكَذَلِكَ خُلَفَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ، وَنَظِيرُ هَذَا قَتْلُ شَارِبِ الْخَمْرِ فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ، فَلَيْسَ بِحَدٍّ، وَلَا مَنْسُوخٍ، وَإِنَّمَا هُوَ تَعْزِيرٌ يَتَعَلَّقُ بِاجْتِهَادِ الْإِمَامِ. اهـ.
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] —Allah onu affetsin— dedi ki: Bu meselede bana tercihe şayan görünen, İbnü'l-Kayyim'in tercih ettiği görüştür. O, «Zâdü'l-Meâd»da meseledeki söz konusu ihtilafı zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Doğru olan şudur ki bu, tazir ve imamların (yöneticilerin) ictihadına bırakılmış mali cezalar kabilindendir. Nitekim [bazen] yakılmış, [bazen] terk edilmiştir; kendisinden sonraki halifeleri de böyle yapmıştır. Bunun bir benzeri de içki içenin üçüncü yahut dördüncü defasında öldürülmesidir; bu ne bir had cezasıdır ne de neshedilmiştir, aksine imamın ictihadına bağlı bir tazir cezasıdır.'
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَرْجَحُ عِنْدَنَا ; لِأَنَّ الْجَمْعَ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ، وَهُوَ مُقَدَّمٌ عَلَى التَّرْجِيحِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، كَمَا عُلِمَ فِي الْأُصُولِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu görüşün bizim katımızda daha racih olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü mümkün olduğunda [rivayetleri] cem etmek (uzlaştırmak) vaciptir ve usul ilminde bilindiği üzere deliller arasında tercihte bulunmaya (tercihe) mukaddemdir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
أَمَّا لَوْ سَرَقَ وَاحِدٌ مِنَ الْغَانِمِينَ مِنَ الْغَنِيمَةِ قَبْلَ الْقَسْمِ، أَوْ وَطِئَ جَارِيَةً مِنْهَا قَبْلَ الْقَسْمِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَجُلُّ أَصْحَابِهِ: يُحَدُّ حَدَّ الزِّنَى وَالسَّرِقَةِ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ تَقَرُّرَ الْمِلْكِ لَا يَكُونُ بِإِحْرَازِ الْغَنِيمَةِ، بَلْ بِالْقَسْمِ.
Ganimet payı sahiplerinden biri taksimden önce ganimetten bir şey çalarsa yahut taksimden önce ganimetteki bir cariyeyle cinsel ilişkide bulunursa; Mâlik ve ashabının çoğunluğu şöyle demiştir: 'Bu durumda zina ve hırsızlık haddi uygulanır; çünkü mülkiyetin kesinleşmesi ganimeti ele geçirmekle değil, taksim ile gerçekleşir.'
وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ - مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ - إِلَى أَنَّهُ لَا يُحَدُّ لِلزِّنَى وَلَا لِلسَّرِقَةِ ; لِأَنَّ اسْتِحْقَاقَهُ بَعْضَ الْغَنِيمَةِ شُبْهَةٌ تَدْرَأُ عَنْهُ الْحَدَّ، وَبَعْضُ مَنْ قَالَ بِهَذَا يَقُولُ: إِنْ وَلَدَتْ فَالْوَلَدُ حُرٌّ يَلْحَقُ نَسَبُهُ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ، وَالشَّافِعِيِّ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَفَرَّقَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ بَيْنَ السَّرِقَةِ وَالزِّنَى، فَقَالَ: لَا يُحَدُّ لِلزِّنَى، وَيُقْطَعُ إِنْ سَرَقَ أَكْثَرَ مِنْ نَصِيبِهِ بِثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ.
Üç imamın da aralarında bulunduğu cumhur ise, zina ve hırsızlıktan dolayı had uygulanmayacağı görüşüne varmıştır; çünkü onun ganimetten bir parçayı hak etmiş olması haddi düşüren bir şüphedir. Bu görüşü savunanlardan bazıları şöyle der: Eğer cariye doğum yaparsa çocuk hür olur ve nesebi adama bağlanır; Ebû Hanîfe'nin aksine Ahmed ve Şâfiî'nin görüşü budur. Mâlikîlerden bazıları ise hırsızlık ile zina arasında ayrım yaparak şöyle demiştir: 'Zinadan dolayı had vurulmaz; ancak kendi payından üç dirhem daha fazla çalmışsa [eli] kesilir.'
وَبِهَذَا قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ الْمَوَّازِ.
İbnü'l-Mevvâz'ın kendisinden naklettiğine göre Mâlikîlerden Abdülmelik de bu görüşü belirtmiştir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا إِذَا مَاتَ أَحَدُ الْمُجَاهِدِينَ قَبْلَ قَسْمِ الْغَنِيمَةِ، هَلْ يُورَثُ عَنْهُ نُصِيبُهُ؟
Âlimler, mücahidlerden biri ganimetin taksiminden önce ölürse, onun payının miras olarak kalıp kalmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَ مَالِكٌ فِي أَشْهَرِ الْأَقْوَالِ، وَالشَّافِعِيُّ: إِنْ حَضَرَ الْقِتَالَ: وُرِّثَ عَنْهُ نُصِيبُهُ وَإِنْ مَاتَ قَبْلَ إِحْرَازِ الْغَنِيمَةِ، وَإِنْ لَمْ يَحْضُرِ الْقِتَالَ فَلَا سَهْمَ لَهُ.
En meşhur görüşünde Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: 'Eğer savaşa katılmışsa, ganimet güvenlik altına alınmadan (ihraz edilmeden) önce ölse bile payı mirasçılarına kalır; savaşa katılmamışsa ona pay yoktur.'
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ مَاتَ قَبْلَ إِحْرَازِ الْغَنِيمَةِ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ خَاصَّةً، أَوْ قَسَمَهَا فِي دَارِ الْحَرْبِ فَلَا شَيْءَ لَهُ ; لِأَنَّ مِلْكَ الْمُسْلِمِينَ لَا يَتِمُّ عَلَيْهَا عِنْدَهُ إِلَّا بِذَلِكَ.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Eğer ganimet bilhassa Dârü'l-İslâm'a ulaştırılmadan önce yahut Dârü'l-harpte taksim edilmeden önce ölürse ona hiçbir şey yoktur; çünkü onun katında Müslümanların ganimet üzerindeki mülkiyeti ancak bununla tamamlanır.'
وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِنْ مَاتَ بَعْدَ مَا يُدَرَّبُ قَاصِدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، قَبْلُ أَوْ بَعْدُ، أُسْهِمَ لَهُ.
Evzâî ise şöyle demiştir: 'Allah yolunu kasteden biri olarak düşman topraklarına girdikten sonra, [savaştan] önce veya sonra ölürse ona pay ayrılır.'
وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: إِنْ مَاتَ قَبْلَ حِيَازَةِ الْغَنِيمَةِ فَلَا سَهْمَ لَهُ ; لِأَنَّهُ مَاتَ قَبْلَ ثُبُوتِ مِلْكِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهَا، وَسَوَاءٌ مَاتَ حَالَ الْقِتَالِ أَوْ قَبْلَهُ، وَإِنْ مَاتَ بَعْدَ إِحْرَازِ الْغَنِيمَةِ فَسَهْمُهُ لِوَرَثَتِهِ.
İmam Ahmed ise şöyle demiştir: 'Eğer ganimet ele geçirilmeden önce ölürse ona pay yoktur; çünkü Müslümanların onun üzerindeki mülkiyeti sabit olmadan önce ölmüştür; savaş esnasında veya ondan önce ölmesi farksızdır. Ganimet emniyete alındıktan sonra ölürse payı mirasçılarınındır.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] —Allah onu affetsin— dedi ki: Benim katımda görüşlerin en açığı/kuvvetlisi budur; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَذْهَبَ الْإِمَامِ مَالِكٍ ﵀ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مُشْكِلٌ ; لِأَنَّ حُكْمَهُ بِحَدِّ الزَّانِي وَالسَّارِقِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ لِلْغَانِمِينَ فِي الْغَنِيمَةِ قَبْلَ الْقَسْمِ، وَحُكْمَهُ بِإِرْثِ نَصِيبِ مَنْ مَاتَ قَبْلَ إِحْرَازِ الْغَنِيمَةِ إِنْ حَضَرَ الْقِتَالَ يَدُلُّ عَلَى تَقَرُّرِ الْمِلْكِ بِمُجَرَّدِ حُضُورِ الْقِتَالِ، وَهُوَ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Gizli değildir ki İmam Mâlik'in —rahimehullâh— bu meseledeki mezhebi müşküldür; zira onun zina edene ve hırsıza had uygulanacağına hükmetmesi, taksimden önce ganimeti elde edenlerin ganimette bir [mülkiyet] şüphesi olmadığına delalet eder. Savaşa katılmışsa ganimet ihraz edilmeden önce ölen kimsenin payının miras kalacağına hükmetmesi ise sırf savaşa katılmakla mülkiyetin kesinleştiğine delalet eder. Durum gördüğün gibidir; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: أَصَحُّ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا: أَنَّهُ لَا يُقَسَّمُ لِلنِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ الَّذِينَ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى الْقِتَالِ، وَمَا جَرَى مَجْرَاهُمْ، وَلَكِنْ يُرْضَخُ لَهُمْ مِنَ الْغَنِيمَةِ بِاجْتِهَادِ الْإِمَامِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، لَمَّا سَأَلَهُ نَجْدَةُ عَنْ خَمْسِ خِلَالٍ.
Sekizinci Mesele: Delil bakımından görüşlerin en sahihi şudur: Kadınlara, savaşmaya gücü yetmeyen çocuklara ve onlar hükmünde olanlara [asli] pay taksim edilmez; fakat imamın ictihadıyla ganimetten onlara bir bahşiş (radh) verilir. Bunun delili, Müslim'in Sahîh'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadistir: Necde ona beş hususu sorduğunda
مِنْهَا: هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَغْزُو بِالنِّسَاءِ؟ وَهَلْ كَانَ يَضْرِبُ لَهُمْ بِسَهْمٍ؟ فَيَكْتُبُ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَتَبْتَ تَسْأَلُنِي: هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَغْزُو بِالنِّسَاءِ، وَقَدْ كَانَ يَغْزُو بِهِنَّ، فَيُدَاوِينَ الْجَرْحَى، وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَأَمَّا بِسَهْمٍ فَلَمْ يَضْرِبْ لَهُنَّ. الْحَدِيثَ.
Onlardan biri şuydu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlarla birlikte gazaya çıkar mıydı ve onlara bir pay ayırır mıydı? İbn Abbâs ona cevaben şöyle yazdı: 'Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlarla birlikte gazaya çıkıp çıkmadığını soruyorsun. Evet, onlarla gazaya çıkardı; onlar da yaralıları tedavi ederler ve ganimetten kendilerine pay/bahşiş verilirdi; ancak onlara [asli] bir hisse ayırmazdı...' hadis[i].
وَهُوَ صَرِيحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا، فَيَجِبُ حَمْلُ مَا وَرَدَ فِي غَيْرِهِ مِنْ أَنَّ النِّسَاءَ يُسْهَمُ لَهُنَّ عَلَى الرَّضْخِ الْمَذْكُورِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: «يُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ» .
Bu hadis zikrettiğimiz hususta açıktır. Dolayısıyla başka rivayetlerde geçen kadınlara pay ayrıldığına dair ifadeleri, bu hadiste «onlara ganimetten pay/bahşiş verilirdi» sözüyle ifade edilen radh (bahşiş) manasına hamletmek vaciptir.
قَالَ النَّوَوِيُّ: قَوْلُهُ «يُحْذَيْنَ» ، هُوَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ، وَفَتْحِ الذَّالِ الْمُعْجَمَةِ، أَيْ يُعْطَيْنَ تِلْكَ الْعَطِيَّةَ، وَتُسَمَّى الرَّضْخَ، وَفِي هَذَا أَنَّ الْمَرْأَةَ تَسْتَحِقُّ الرَّضْخَ،
Nevevî şöyle demiştir: 'Onun «yuhzeyne» sözü; ye'nin dammesi, noktasız ha'nın sükûnu ve noktalı zel'in fethasıyladır; yani kendilerine radh adı verilen o bağış verilirdi. Bunda kadının radhı (bahşişi) hak ettiğine delil vardır,
وَلَا تَسْتَحِقُّ السَّهْمَ، وَبِهَذَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَالشَّافِعِيُّ، وَجَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ.
ve [kadın] asli payı hak etmez. Ebû Hanîfe, Sevrî, Leys, Şâfiî ve âlimlerin cumhuru bu görüşü belirtmiştir.
وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: تَسْتَحِقُّ السَّهْمَ إِنْ كَانَتْ تُقَاتِلُ، أَوْ تُدَاوِي الْجَرْحَى، وَقَالَ مَالِكٌ: لَا رَضْخَ لَهَا، وَهَذَانَ الْمَذْهَبَانِ مَرْدُودَانِ بِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الصَّرِيحِ اهـ.
Evzâî ise şöyle demiştir: 'Eğer savaşıyorsa veya yaralıları tedavi ediyorsa [asli] payı hak eder.' Mâlik ise: 'Ona radh (bahşiş) da yoktur' demiştir. Bu iki mezhep de bu sahih ve sarih hadisle reddedilmiştir.'
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَأْخُذُ نَفَقَةَ سَنَتِهِ مِنْ فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ، لَا مِنَ الْمَغَانِمِ.
Dokuzuncu Mesele: Bil ki o sallallâhu aleyhi ve sellem, bir yıllık nafakasını ganimetlerden değil, Benî Nadîr fey'inden alırdı.
وَدَلِيلُ ذَلِكَ: حَدِيثُ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى عُمَرَ، فَأَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَأُ، فَقَالَ: هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ، وَسَعْدٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَأَذِنَ لَهُمْ، ثُمَّ قَالَ: هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ، وَعَبَّاسٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ عَبَّاسٌ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، قَالَ: أُنْشِدُكُمْ بِاللَّهِ، الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: " لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ "، يُرِيدُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَفْسَهُ؟ فَقَالَ: الرَّهْطُ، قَدْ قَالَ ذَلِكَ، فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ، وَعَبَّاسٍ، فَقَالَ: هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ ذَلِكَ؟ قَالَا: قَدْ قَالَ ذَلِكَ، قَالَ عُمَرُ: فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ ﷺ فِي هَذَا الْفَيْءِ بِشَيْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَقَالَ ﷿: وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ إِلَى قَوْلِهِ: قَدِيرٌ [٥٩ \ ٦] ، فَكَانَتْ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلَا اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهُ، وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ مِنْ هَذَا الْمَالِ نَفَقَةَ سَنَتِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ بِذَاكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَيَاتَهُ، أُنْشِدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ؟ قَالُوا: نَعَمْ، ثُمَّ قَالَ لَعَلِيٍّ، وَعَبَّاسٍ: أُنْشِدُكُمَا بِاللَّهِ، هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ؟ قَالَا: نَعَمْ، قَالَ عُمَرُ: فَتَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَبَضَهَا فَعَمِلَ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ، فَقُلْتُ: أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا مَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي، وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ: جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَانِي هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ: إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ لَا أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا فَادْفَعَاهَا إِلَيَّ اهـ.
Bunun delili: Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'ın Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği müttefekun aleyh hadistir. Dedi ki: Ömer'in yanına girdim; derken kapıcısı Yerfe' gelip: 'Osman, Abdurrahman, Zübeyr ve Sa'd'ı kabul eder misin?' dedi. [Ömer]: 'Evet' dedi ve onlara izin verdi. Sonra: 'Ali ile Abbas'ı kabul eder misin?' dedi. 'Evet' dedi. Abbas: 'Ey Müminlerin Emîri! Benimle bunun arasında hüküm ver' dedi. [Ömer] dedi ki: 'İzniyle göğün ve yerin ayakta durduğu Allah adına size soruyorum: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in —bununla bizzat kendisini kastederek—: "Bizim mirasımız alınmaz; geride bıraktığımız her şey sadakadır" buyurduğunu biliyor musunuz?' Topluluk: 'Evet, bunu söylemiştir' dedi. Bunun üzerine Ali ile Abbas'a dönüp: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini biliyor musunuz?' dedi. Onlar da: 'Evet, bunu söylemiştir' dediler. Ömer şöyle dedi: 'O halde ben size bu işi anlatayım: Allah, bu fey hususunda Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e başka hiç kimseye vermediği özel bir pay vermiş ve Azze ve Celle: "Allah'ın Resûlüne fey olarak verdiği..." [sözünden] "Kâdîr" sözüne kadar [olan kısmı] buyurmuştur [59:6]. Dolayısıyla bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu. Vallahi o bunu sizden ayırıp kendine saklamadı ve sizi bırakıp tek başına sahiplenmedi; onu size verdi ve aranızda dağıttı, nihayet geriye şu mal kaldı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu maldan ailesine bir yıllık nafakasını harcar, sonra geriye kalanı alır ve onu Allah'ın malı kılınan yerlere harcardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hayatı boyunca böyle amel etti. Allah aşkına soruyorum, bunu biliyor musunuz?' 'Evet' dediler. Sonra Ali ve Abbas'a: 'Allah aşkına ikinize soruyorum, bunu biliyor musunuz?' dedi. 'Evet' dediler. Ömer dedi ki: 'Sonra Allah, Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ruhunu kabzetti; bunun üzerine Ebû Bekir: «Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in velisiyim» dedi, onu teslim aldı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gibi uyguladı. Sonra Allah Ebû Bekir'in ruhunu kabzetti. Ben de: «Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [ve Ebû Bekir'in] velisiyim» dedim; onu iki yıl boyunca idare ettim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'in onda tatbik ettiğini tatbik ettim. Sonra siz ikiniz sözünüz bir ve davanız müşterek olarak bana geldiniz; sen benden kardeşinin oğlundan [kalan] payını istemeye geldin, bu da benden hanımının babasından [kalan] payını istemeye geldi. Ben de: «Eğer dilerseniz bu şartla onu size teslim edeyim» dedim. Şimdi siz benden bundan başka bir hüküm mü talep ediyorsunuz? İzniyle göğün ve yerin ayakta durduğu Allah'a yemin ederim ki, kıyamet kopana kadar bunda bundan başka bir hüküm vermem! Eğer bunun üstesinden gelemiyorsanız onu bana geri teslim ediniz.'
هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي " الصَّحِيحِ " فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ، وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنَ الْحَدِيثِ
Bu, Buhârî'nin "es-Sahîh"teki bazı rivayetlerindeki lafzıdır. Hadisteki delil yeri ise
تَصْرِيحُ عُمَرَ بِأَنَّهُ ﷺ كَانَ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِ مِنْ فَيْءٍ بَنِي النَّضِيرِ، وَتَصْدِيقُ الْجَمَاعَةِ الْمَذْكُورَةِ لَهُ فِي ذَلِكَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ مُخْرَجٌ فِي " الصَّحِيحَيْنِ " وَغَيْرِهِمَا مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ بِأَلْفَاظٍ مُتَقَارِبَةِ الْمَعْنَى، وَهُوَ نَصٌّ فِي أَنَّ نَفَقَةَ أَهْلِهِ ﷺ كَانَتْ مِنَ الْفَيْءِ، لَا مِنَ الْغَنِيمَةِ.
Ömer'in, onun sallallâhu aleyhi ve sellem ailesine bir yıllık nafakasını Benî Nadîr fey'inden harcadığını açıkça belirtmesi ve zikredilen topluluğun bu hususta onu tasdik etmesidir. Bu hadis, "Sahîhayn"da ve diğer kaynaklarda anlamca birbirine yakın lafızlarla müteaddit yollardan tahric edilmiştir ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem ailesinin nafakasının ganimetten değil feyden olduğuna dair sarih bir nastır.
وَيَدُلُّ لَهُ أَيْضًا الْحَدِيثُ الْمُتَقَدِّمُ " مَالِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسَ، وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ "، فَإِنْ قِيلَ مَا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ مَا ذَكَرْتُمْ، وَبَيْنَ مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ: كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثُ صَفَايَا: بَنُو النَّضِيرِ، وَخَيْبَرُ، وَفَدَكُ ; فَأَمَّا بَنُو النَّضِيرِ فَكَانَتْ حَبْسًا لِنَوَائِبِهِ، وَأَمَّا فَدَكُ فَكَانَتْ حَبْسًا لِأَبْنَاءِ السَّبِيلِ، وَأَمَّا خَيْبَرُ فَجَزَّأَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ: جُزْئَيْنِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَجُزْءًا نَفَقَةً لِأَهْلِهِ، فَمَا فَضُلَ عَنْ نَفَقَةِ أَهْلِهِ جَعَلَهُ بَيْنَ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ.
Buna daha önce geçen "Allah'ın size fey olarak verdiklerinden benim sadece beşte bir hissem vardır, o beşte bir de size geri döndürülmektedir" hadisi de delalet eder. Eğer denilirse ki: Zikrettiğiniz hususlar ile Ebû Dâvûd'un Üsâme b. Zeyd tarikıyla Zührî'den, onun da Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan rivayet ettiği şu hadisin arası nasıl uzlaştırılır: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in safâyâ kabilinden üç yeri vardı: Benî Nadîr, Hayber ve Fedek. Benî Nadîr onun acil ihtiyaç ve harcamaları (nevâib) için vakıftı; Fedek yolcular (ibnüssebîl) için vakıftı; Hayber'i ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç kısma ayırmıştı: İki kısmını Müslümanlar arasında paylaştırmış, bir kısmını da ailesinin nafakası kılmıştı; ailesinin nafakasından artanı ise Muhacirlerin fakirleri arasında paylaştırırdı.'
فَالْجَوَابُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - أَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ الرِّوَايَتَيْنِ ; لِأَنَّ " فَدَكَ " وَنَصِيبَهُ ﷺ مِنْ " خَيْبَرَ " كِلَاهُمَا فَيْءٌ كَمَا قَدَّمْنَا عَلَيْهِ الْأَدِلَّةَ الْوَاضِحَةَ، وَكَذَلِكَ " بَنُو النَّضِيرِ "، فَالْجَمِيعُ فَيْءٌ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، فَحُكْمُ الْكُلِّ وَاحِدٌ.
Cevap —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— şudur: İki rivayet arasında bir çelişki yoktur; çünkü daha önce açık delillerini sunduğumuz üzere Fedek de onun sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'deki payı da feydir; aynı şekilde Benî Nadîr de böyledir. Daha önce açıklandığı üzere hepsi feydir ve hepsinin hükmü birdir.
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ: وَكَانَتْ فَاطِمَةُ ﵂ تَسْأَلُ أَبَا بَكْرٍ نَصِيبَهَا مِمَّا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ خَيْبَرَ، وَفَدَكَ، وَصَدَقَتِهِ بِالْمَدِينَةِ، فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ عَلَيْهَا ذَلِكَ، وَقَالَ: لَسْتُ تَارِكًا شَيْئًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْمَلُ بِهِ إِلَّا عَمِلْتُ بِهِ، فَإِنِّي أَخْشَى إِنْ تَرَكْتُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ أَنْ أَزِيغَ.
Sahîh'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olan bazı rivayetlerde şöyle denmektedir: Fâtıma radıyallâhu anhâ, Ebû Bekir'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in geride bıraktığı Hayber'den, Fedek'ten ve Medine'deki sadakasından (vakfından) düşen payını talep ediyordu. Ebû Bekir bunu vermekten imtina etti ve şöyle dedi: 'Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı hiçbir şeyi terk etmeksizin mutlaka tatbik ederim; zira ben onun emrinden bir şeyi terk edersem sapmaktan korkarım.'
فَأَمَّا صَدَقَتُهُ بِالْمَدِينَةِ فَدَفَعَهَا عُمَرُ إِلَى عَلِيٍّ، وَعَبَّاسٍ، وَأَمَّا خَيْبَرُ، وَفَدَكُ فَأَمْسَكَهُمَا عُمَرُ، وَقَالَ: هُمَا صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَتَا لِحُقُوقِهِ الَّتِي تَعْرُوهُ وَنَوَائِبِهِ، وَأَمْرُهُمَا إِلَى مَنْ وَلِيَ الْأَمْرَ، قَالَ: فَهُمَا عَلَى ذَلِكَ إِلَى الْيَوْمِ. وَهَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ.
Medine'deki sadakasına gelince, Ömer onu Ali ile Abbas'a teslim etti. Hayber ile Fedek'e gelince, Ömer onları elinde tuttu ve şöyle dedi: 'Bu ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadakasıdır; onun başına gelen haklar ve mühim harcamaları içindi; bu ikisinin idaresi işi üstlenen kimseye (halifeye) aittir.' Dedi ki: 'İşte o ikisi bugüne kadar bu hal üzeredir.' Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ": وَقَدْ ظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ صَدَقَةَ النَّبِيِّ ﷺ تَخْتَصُّ بِمَا كَانَ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، وَأَمَّا سَهْمُهُ مِنْ خَيْبَرَ، وَفَدَكَ فَكَانَ حُكْمُهُ إِلَى مَنْ يَقُومُ بِالْأَمْرِ بَعْدَهُ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُقَدِّمُ نَفَقَةَ نِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ مِمَّا كَانَ يَصْرِفُهُ فَيَصْرِفُهُ مِنْ خَيْبَرَ، وَفَدَكَ، وَمَا فَضُلَ مِنْ ذَلِكَ جَعَلَهُ فِي الْمَصَالِحِ، وَعَمِلَ عُمَرُ بَعْدَهُ بِذَلِكَ، فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ تَصَرَّفَ فِي فَدَكَ بِحَسَبِ مَا رَآهُ، فَرَوَى أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ مُغِيرَةَ بْنِ مِقْسَمٍ، قَالَ: جَمَعَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بَنِي مَرْوَانَ، فَقَالَ: " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُنْفِقُ مِنْ فَدَكَ عَلَى بَنِي هَاشِمٍ، وَيُزَوِّجُ أَيِّمَهُمْ،
İbn Hacer «el-Feth»te şöyle demiştir: 'Bununla ortaya çıkmıştır ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in [Medine'deki] sadakası Benî Nadîr'den olan mala mahsustur. Hayber ve Fedek'teki hissesine gelince, onun hükmü kendisinden sonra yönetimi üstlenen kimseye aittir. Ebû Bekir, Hayber ve Fedek gelirlerinden harcama yaparken Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının nafakasını öne alır, bundan artanı ise amme maslahatlarına tahsis ederdi; Ömer de ondan sonra böyle yaptı. Osman döneminde ise Osman Fedek hususunda kendi uygun gördüğü şekilde tasarrufta bulundu. Nitekim Ebû Dâvûd, Mugīre b. Mıksem tarikıyla şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. Abdilazîz Mervân oğullarını topladı ve dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fedek'ten Benî Hâşim'e harcama yapar, onların bekârlarını evlendirirdi;
وَإِنَّ فَاطِمَةَ سَأَلَتْهُ أَنْ يَجْعَلَهَا لَهَا فَأَبَى، وَكَانَتْ كَذَلِكَ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، ثُمَّ أُقْطِعَهَا مَرْوَانُ؛ يَعْنِي فِي أَيَّامِ عُثْمَانَ.
Fâtıma onu kendisine tahsis etmesini istemiş fakat o bunu reddetmişti. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Bekir'in ve Ömer'in hayatında durum böyleydi; sonra o Mervân'a iktâ edildi; yani Osman döneminde.'"
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: إِنَّمَا أَقْطَعَ عُثْمَانُ " فَدَكَ " لِمَرْوَانَ ; لِأَنَّهُ تَأَوَّلَ أَنَّ الَّذِي يَخْتَصُّ بِالنَّبِيِّ ﷺ يَكُونُ لِلْخَلِيفَةِ بَعْدَهُ، فَاسْتَغْنَى عُثْمَانُ عَنْهَا بِأَمْوَالِهِ، فَوَصَلَ بِهَا بَعْضَ قَرَابَتِهِ، وَيَشْهَدُ لِصَنِيعِ أَبِي بَكْرٍ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمَرْفُوعُ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ بِلَفْظِ: " مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ نِسَائِي، وَمَئُونَةِ عَامِلِي فَهُوَ صَدَقَةٌ ".
Hattâbî şöyle demiştir: 'Osman'ın Fedek'i Mervân'a iktâ etmesinin sebebi, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olan payın kendisinden sonraki halifeye ait olacağı şeklinde tevil yapmasıdır; Osman kendi mallarıyla buna ihtiyaç duymayınca onu akrabalarından birine sıla (bağış) olarak vermiştir. Ebû Bekir'in uygulamasına ise Ebû Hüreyre'nin Sahîh'te sabit olan şu merfû hadisi tanıklık eder: "Hanımlarımın nafakası ve görevlimin masrafından sonra geride bıraktığım her şey sadakadır."
فَقَدْ عَمِلَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بِتَفْصِيلِ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ الَّذِي قَامَ لَهُمَا. اهـ.
Ebû Bekir ve Ömer, kendilerine ulaşan bu delile dayanarak bu ayrıntıyla amel etmişlerdir.'
وَاعْلَمْ أَنَّ فَيْءَ " بَنِي النَّضِيرِ " تَدْخُلُ فِيهِ أَمْوَالِ " مُخَيْرِيقَ " ﵁، وَكَانَ يَهُودِيًّا مِنْ " بَنِي قَيْنُقَاعَ " مُقِيمًا فِي بَنِي النَّضِيرِ، فَلَمَّا خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى أُحُدٍ، قَالَ لِلْيَهُودِ: " أَلَا تَنْصُرُونَ مُحَمَّدًا ﷺ، وَاللَّهِ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّ نُصْرَتَهُ حَقٌّ عَلَيْكُمْ "، فَقَالُوا: الْيَوْمُ يَوْمُ السَّبْتَ، فَقَالَ: لَا سَبْتَ، وَأَخَذَ سَيْفَهُ وَمَضَى إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَاتَلَ حَتَّى أَثْبَتَتْهُ الْجِرَاحَةُ، فَلَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ قَالَ: أَمْوَالِي إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ يَضَعُهَا حَيْثُ شَاءَ، وَكَانَ لَهُ سَبْعُ حَوَائِطَ بِبَنِي النَّضِيرِ وَهِيَ " الْمِيثَبُ "، " وَالصَّائِفَةُ "، " وَالدَّلَالُ "، " وَحُسْنَى "، " وَبَرْقَةُ "، " وَالْأَعْوَافُ "، " وَمَشْرَبَةُ أُمِّ إِبْرَاهِيمَ ".
Bil ki Benî Nadîr fey'ine Muhayrîk radıyallâhu anh'ın malları da girmektedir. O, Benî Kaynukā' yahudilerinden olup Benî Nadîr içinde ikamet etmekteydi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktığı zaman yahudilere: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmeyecek misiniz? Vallahi siz ona yardım etmenin üzerinize bir hak olduğunu pekâlâ biliyorsunuz!" dedi. Onlar: 'Bugün cumartesi günüdür' dediler. O da: 'Cumartesi falan yok!' dedi, kılıcını alıp Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitti ve ağır yaralanıncaya kadar savaştı. Ölüm döşeğine düştüğünde: 'Mallarım Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir, dilediği yere sarf etsin' dedi. Onun Benî Nadîr'de yedi hurma bahçesi vardı ki bunlar el-Mîseb, es-Sâife, ed-Delâl, Hüsnâ, Berka, el-A'vâf ve Meşrebetü Ümmi İbrâhîm idi.
وَفِي رِوَايَةِ الزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ " الْمِيثَرُ " بَدَلَ " الْمِيثَبُ "، " وَالْمِعْوَانُ " عِوَضَ " الْأَعْوَافِ " وَزَادَ " مَشْرَبَةَ أُمِّ إِبْرَاهِيمَ " الَّذِي يُقَالُ لَهُ " مَهْرُوزٌ ".
Zübeyr b. Bekkâr'ın rivayetinde el-Mîseb yerine "el-Mîser", el-A'vâf yerine "el-Mi'vân" geçmektedir ve kendisine "Mehrûz" denilen "Meşrebetü Ümmi İbrâhîm"i ilave etmiştir.
وَسُمِّيَتْ " مَشْرَبَةَ أُمِّ إِبْرَاهِيمَ " ; لِأَنَّهَا كَانَتْ تَسْكُنُهَا " مَارِيَةُ "، قَالَهُ بَعْضُ أَصْحَابِ الْمَغَازِي، وَعَدَّ الشَّيْخُ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ لِلْمَغَازِي " مُخَيْرِيقَ " الْمَذْكُورَ مِنْ شُهَدَاءِ أُحُدٍ، حَيْثُ قَالَ فِي سَرْدِهِمْ: [الرَّجَزُ]
Oraya "Meşrebetü Ümmi İbrâhîm" denilmesinin sebebi Mâriye'nin orada ikamet etmesidir; bunu bazı megāzî müellifleri söylemiştir. Şeyh Ahmed el-Bedevî eş-Şinkîtî megāzî manzumesinde söz konusu Muhayrîk'i Uhud şehitlerinden saymış ve onları sayarken şöyle demiştir: [Recez]
وَذُو الْوَصَايَا الْجَمُّ لِلْبَشِيرِ ... وَهُوَ مُخَيْرِيقُ بَنِي النَّضِيرِ
Müjdeciye [Resûl'e] pek çok vasiyetin sahibi, / O, Benî Nadîr'in [dostu] Muhayrîk'tir.
وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي لَهَا تَعَلُّقٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ.
Bıktırıcı bir uzatmadan kaçınmak adına bu yüce ayetle irtibatı olan zikrettiğimiz bu hükümlerle yetinelim.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: 'Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat ediniz ve Allah'ı çokça zikrediniz ki kurtuluşa eresiniz.'
أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِالثَّبَاتِ عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، وَذِكْرِ اللَّهِ كَثِيرًا مُشِيرًا إِلَى أَنَّ ذَلِكَ سَبَبٌ لِلْفَلَاحِ، وَالْأَمْرُ بِالشَّيْءِ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ، أَوْ مُسْتَلْزِمٌ لِلنَّهْيِ عَنْ ضِدِّهِ، كَمَا عُلِمَ فِي الْأُصُولِ، فَتَدُلُّ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى النَّهْيِ عَنْ عَدَمِ الثَّبَاتِ
Allah Teâlâ bu yüce ayette müminlere düşmanla karşılaştıklarında sebat etmelerini ve Allah'ı çokça zikretmelerini emretmiş, bunun kurtuluşun (felahın) bir sebebi olduğuna işaret etmiştir. Usul ilminde bilindiği üzere bir şeyin emredilmesi, onun zıddının yasaklanmasıdır veya zıddının yasaklanmasını gerektirir. Dolayısıyla bu yüce ayet, sebat göstermemenin yasaklandığına delalet eder
أَمَامَ الْكَفَّارِ، وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِهَذَا الْمَدْلُولِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ [٨ \ ١٥] ، إِلَى قَوْلِهِ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [٨ \ ١٦] ، وَفِي الْأَمْرِ بِالْإِكْثَارِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَضْيَقِ الْأَوْقَاتِ وَهُوَ وَقْتُ الْتِحَامِ الْقِتَالِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ يَنْبَغِي لَهُ الْإِكْثَارُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَلَا سِيَّمَا فِي وَقْتِ الضِّيقِ، وَالْمُحِبُّ الصَّادِقُ فِي حُبِّهِ لَا يَنْسَى مَحْبُوبَهُ عِنْدَ نُزُولِ الشَّدَائِدِ.
kâfirlerin karşısında... Nitekim Teâlâ: "Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyiniz (kaçmayınız)" [8:15] sözünden "O ne kötü bir varış yeridir!" [8:16] buyruğuna kadar bu manayı açıkça ifade etmiştir. En dar vakitlerde, yani savaşın kızıştığı anda Allah Teâlâ'yı çokça zikretmenin emredilmesinde, Müslümanın her halükârda ve bilhassa darlık vaktinde Allah'ı çokça zikretmesi gerektiğine dair açık bir delil vardır. Sevgisinde samimi olan seven, zorluklar indiği zaman sevgilisini unutmaz.
قَالَ عَنْتَرَةُ فِي مُعَلَّقَتِهِ: [الْكَامِلُ]
Antere muallakasında şöyle demiştir: [Kâmil]
وَلَقَدْ ذَكَرْتُكِ وَالرِّمَاحُ نَوَاهِلٌ ... مِنِّي وَبِيضُ الْهِنْدِ تَقْطُرُ مِنْ دَمِي
Mızraklar benden kana kana içerken ve Hint kılıçları kanımı damlatırken seni andım.
وَقَالَ الْآخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
ذَكَرْتُكِ وَالْخَطِيُّ يَخْطُرُ بَيْنَنَا ... وَقَدْ نَهَلَتْ فِينَا الْمُثَقَّفَةُ السُّمْرُ تَنْبِيهٌ
Hattî mızrakları aramızda dalgalanırken ve düzgün kahverengi mızraklar içimizden kana kana içerken seni andım. UYARI
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كُلُّ «لَعَلَّ» فِي الْقُرْآنِ فَهِيَ لِلتَّعْلِيلِ إِلَّا الَّتِي فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ: وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ [١٢٩] ، فَهِيَ بِمَعْنَى «كَأَنَّكُمْ تَخْلُدُونَ» .
Bazı âlimler şöyle demiştir: Kur'an'daki bütün «lealle» (لَعَلَّ) lafızları illet bildirme (ta'lîl) içindir; ancak Şuarâ Suresi'ndeki { وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Sanki ebedî kalacakmışsınız gibi köşkler mi ediniyorsunuz?” [129] ayeti müstesnadır; zira buradaki [lafız] «sanki ebedî kalacakmışsınız gibi» anlamındadır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَفْظَةُ «لَعَلَّ» قَدْ تَرِدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مُرَادًا بِهَا التَّعْلِيلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: [الطَّوِيلُ]
Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- şöyle dedi: «lealle» lafzı Arap kelamında bazen illet bildirme (ta'lîl) murat edilerek kullanılabilir. Şu beyit de bu kabildendir: [Tavîl]
فَقُلْتُمْ لَنَا كُفُّوا الْحُرُوبَ لَعَلَّنَا نَكُفُّ وَوَثَّقْتُمْ لَنَا كُلَّ مُوثَقِ فَلَمَّا كَفَفْنَا الْحَرْبَ كَانَتْ عُهُودُكُمْ كَشِبْهِ سَرَابٍ بِالْمَلَا مُتَأَلِّقِ فَقَوْلُهُ «لَعَلَّنَا نَكُفُّ» يَعْنِي: «لِأَجْلِ أَنْ نَكُفَّ» ، وَكَوْنُهَا لِلتَّعْلِيلِ لَا يُنَافِي «مَعْنَى التَّرَجِّي» ; لِأَنَّ وُجُودَ الْمَعْلُولِ يُرْجَى عِنْدَ وُجُودِ عِلَّتِهِ.
Bize 'Savaşı durdurun ki biz de durduralım' dediniz ve bize her türlü teminatı verdiniz. / Biz savaşı durdurunca ahitleriniz çölde parıldayan bir serap gibi oldu. Şairin «leallenâ nekuffu» sözü «vazgeçmemiz/durdurmamız için» demektir. [Lafzın] illet bildirme amacıyla kullanılması, «ümit etme (teraccî) anlamı» ile çelişmez; zira illet (sebep) var olduğunda ma'lûlün (sonucun) gerçekleşmesi umulur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “Birbirinizle çekişmeyin; sonra içinize korku düşer de rüzgârınız (kuvvetiniz) gider...” ayeti.
نَهَى اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنِ التَّنَازُعِ، مُبَيِّنًا أَنَّهُ سَبَبُ الْفَشَلِ، وَذَهَابُ الْقُوَّةِ، وَنَهَى عَنِ الْفُرْقَةِ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا [٣ \ ١٠٣] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ [٨ \ ٤٦] ، أَيْ: قَوَّتُكُمْ.
Celle ve Alâ olan Allah bu yüce ayette müminlere çekişmeyi yasaklamış, bunun zaafa düşmeye ve gücün yok olmasına sebep olduğunu açıklamıştır. { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin” [3:103] ve benzeri ayetlerde olduğu gibi başka yerlerde de ayrılığı yasaklamıştır. Bu ayette geçen { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } [8:46] ifadesi, yani 'gücünüz gider' demektir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: نَصْرُكُمْ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: الرِّيحُ لِفُلَانٍ؛ إِذَا كَانَ غَالِبًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: [الْوَافِرُ]
Bazı âlimler şöyle demiştir: [Rüzgârınız ifadesi] yardımınız/zaferiniz demektir. Nitekim Araplar galip geldiğinde 'Rüzgâr falandan yana esiyor' derler. Şu beyit de bu kabildendir: [Vâfir]
إِذَا هَبَّتْ رِيَاحُكَ فَاغْتَنِمْهَا ... فَإِنَّ لِكُلِّ عَاصِفَةِ سُكُونُ
Rüzgârların estiğinde onu ganimet bil (fırsatı değerlendir); / Çünkü her fırtınanın bir durgunluğu vardır.
وَاسْمُ «إِنَّ» ضَمِيرُ الشَّأْنِ.
«İnne»nin ismi, zamir-i şe'ndir.
وَقَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: الرِّيحُ: الدَّوْلَةُ، شُبِّهَتْ فِي نُفُوذِ أَمْرِهَا، وَتَمَشِّيهِ بِالرِّيحِ فِي هُبُوبِهَا، فَقِيلَ: هَبَّتْ رِيَاحُ فُلَانٍ، إِذَا دَالَتْ لَهُ الدَّوْلَةُ، وَنَفَذَ أَمْرُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: [الْبَسِيطُ]
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Rüzgâr (er-Rîh): Devlettir (hâkimiyet/talih). Hükmünün geçerliliği ve yürümesi bakımından esişindeki rüzgâra benzetilmiştir. Bundan dolayı bir kimsenin devleti yaver gittiğinde ve hükmü geçerli olduğunda 'Falanın rüzgârları esti' denilmiştir. Şu beyit de bu kabildendir: [Basît]
يَا صَاحِبَيَّ أَلَا لَا حَيَّ بِالْوَادِي ... إِلَّا عَبِيدٌ قُعُودٌ بَيْنَ أَذْوَادِي
Ey iki yoldaşım! Dikkat edin, vadide hiçbir kabile yoktur; / Develerimin arasında oturan köleler müstesna.
أَتَنْظُرَانِ قَلِيلًا رَيْثَ غَفْلَتِهِمْ ... أَمْ تَعْدُوَانِ فَإِنَّ الرِّيحَ لِلْعَادِي
Onların gaflet anını biraz bekler misiniz, / Yoksa saldırır mısınız? Zira rüzgâr saldıranındır (hücum edenden yanadır).
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ، إِلَى قَوْلِهِ: إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslü göstermiş ve: 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur...'” sözünden { إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “...şüphesiz ben sizden uzağım” kavline kadar.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ غَرَّ الْكُفَّارَ، وَخَدَعَهُمْ، وَقَالَ لَهُمْ: لَا غَالِبَ لَكُمْ وَأَنَا جَارٌ لَكُمْ.
Teâlâ bu yüce ayette şeytanın kâfirleri aldattığını, onları kandırdığını ve onlara: 'Size galip gelecek kimse yoktur, ben de sizin yanınızdayım (himayecinizim)' dediğini zikretmiştir.
وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ: أَنَّهُ تَمَثَّلَ لَهُمْ فِي صُورَةِ «سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ» سَيِّدِ بَنِي مُدْلِجِ بْنِ بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ، وَقَالَ لَهُمْ مَا ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُ، وَأَنَّهُ مُجِيرُهُمْ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ، وَكَانَتْ بَيْنَهُمْ عَدَاوَةٌ، فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ [٨ \ ٤٨] ، عِنْدَمَا رَأَى الْمَلَائِكَةَ وَقَالَ لَهُمْ: إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ، فَكَانَ حَاصِلُ أَمْرِهِ أَنَّهُ غَرَّهُمْ، وَخَدَعَهُمْ حَتَّى أَوْرَدَهُمُ الْهَلَاكَ، ثُمَّ تَبَرَّأَ مِنْهُمْ.
Müfessirler şöyle zikretmişlerdir: [Şeytan] onlara Benî Müdlic b. Bekr b. Kinâne'nin reisi «Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum» suretinde temessül etti ve Allah'ın kendisinden naklettiği şeyleri onlara söyledi; aralarında düşmanlık bulunan Benî Kinâne'ye karşı da kendilerini himaye edeceğini bildirdi. { نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ } [8:48] İki topluluk birbirini görünce melekleri gördüğü anda arkasına dönüp kaçtı ve onlara: 'Şüphesiz ben sizden uzağım, ben sizin görmediğinizi görüyorum' dedi. Neticede onun durumu; onları aldatıp kandırması, nihayetinde helake sürüklemesi ve ardından da onlardan uzaklaşması oldu.
وَهَذِهِ هِيَ عَادَةُ الشَّيْطَانِ مَعَ الْإِنْسَانِ كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ الْآيَةَ [٥٩ \ ١٦] . وَقَوْلِهِ: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ [١٤ \ ٢٢] ، إِلَى قَوْلِهِ: إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ. وَكَقَوْلِهِ: يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا [٤ \ ١٢٠] ، وَقَدْ قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ ﵁: [الْبَسِيطُ]
Nitekim Teâlâ'nın pek çok ayette açıkladığı üzere şeytanın insana karşı âdeti böyledir; şu buyruğunda olduğu gibi: { كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ } “Şeytanın durumu gibidir: Hani insana 'İnkâr et!' dedi de o inkâr edince, 'Ben senden uzağım' dedi...” [59:16]. Ve şu buyruğunda: { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } “İş bitirilince şeytan dedi ki: 'Şüphesiz Allah size hak olanı vadetti, ben de size vadettim ama sözümden caydım...'” [14:22] ayetinden { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ } “...şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” kavline kadar. Yine şu buyruğunda olduğu gibi: { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vadetmez” [4:120]. Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh da şöyle demiştir: [Basît]
سِرْنَا وَسَارُوا إِلَى بَدْرٍ لِحِينِهِمُ لَوْ يَعْلَمُونَ يَقِينَ الْأَمْرِ مَا سَارُوا دَلَّاهُمُ بِغُرُورٍ ثُمَّ أَسْلَمَهُمْ إِنَّ الْخَبِيثَ لِمَنْ وَلَّاهُ غَرَّارُ
Biz de yürüdük, onlar da ecellerine doğru Bedir'e yürüdüler; / İşin hakikatini bilselerdi yürümezlerdi. / Onları bir gurur ile aldattı, sonra yüzüstü bıraktı; / Şüphesiz o habis, peşinden gidene karşı tam bir aldatıcıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Bu, bir topluluk kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah'ın onlara bahşettiği bir nimeti değiştirmeyecek olmasındandır. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَا يُغَيِّرُ نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى أَحَدٍ إِلَّا بِسَبَبِ ذَنْبٍ ارْتَكَبَهُ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ [١٣ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ [٤٢ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [٤ \ ٧٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Teâlâ bu yüce ayette, işlediği bir günah sebebi olmaksızın hiç kimseye bahşettiği nimeti değiştirmeyeceğini zikretmiş ve bu manayı diğer ayetlerde de açıklamıştır; şu buyruğunda olduğu gibi: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ } “Şüphesiz bir kavim kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. Allah bir kavme kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi yoktur ve onlar için O'ndan başka hiçbir yardımcı ve koruyucu da yoktur” [13:11]. Ve şu buyruğunda: { وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir; O çoğunu da affeder” [42:30]. Ve şu buyruğunda: { مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; sana gelen her kötülük ise kendi nefsindendir” [4:79], ve bunlara benzer diğer ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter.”
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَمَنِ اتَّبَعَكَ [٨ \ ٦٤] ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالْعَطْفِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، أَيْ حَسْبُكَ اللَّهُ، وَحَسْبُكَ أَيْضًا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: { وَمَنِ اتَّبَعَكَ } [8:64] ifadesi, lafza-i celâle atfedilerek ref mahallindedir; yani 'Allah sana yeter, sana tabi olan müminler de sana yeter' demektir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: الْحَسَنُ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ، كَمَا نَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ فِي مَحَلِّ خَفْضٍ بِالْعَطْفِ عَلَى الضَّمِيرِ الَّذِي هُوَ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ: حَسْبَكَ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: حَسْبَكَ اللَّهُ أَيْ: كَافِيكَ وَكَافِي مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّعْبِيُّ، وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمَا، وَصَدَّرَ بِهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَالْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى تَعْيِينِ الْوَجْهِ الْأَخِيرِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى كَافِيكَ اللَّهُ، وَكَافِي مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِدَلَالَةِ الِاسْتِقْرَاءِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ الْحَسْبَ وَالْكِفَايَةَ لِلَّهِ وَحْدَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ [٩ \ ٥٩] ، فَجَعَلَ الْإِيتَاءَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، كَمَا قَالَ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ [٥٩ \ ٧] ، وَجَعَلَ الْحَسْبَ لَهُ وَحْدَهُ، فَلَمْ يَقُلْ: وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ، بَلْ جَعَلَ الْحَسْبَ مُخْتَصًّا بِهِ وَقَالَ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ [٣٩ \ ٣٦] ؟ فَخَصَّ الْكِفَايَةَ الَّتِي هِيَ الْحَسْبُ بِهِ وَحْدَهُ، وَتَمَدَّحَ تَعَالَى بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [٦٥ \ ٣] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ [٨ \ ٦٢] ، فَفَرَّقَ بَيْنَ الْحَسْبِ وَالتَّأْيِيدِ، فَجَعَلَ الْحَسْبَ لَهُ وَحْدَهُ، وَجَعَلَ التَّأْيِيدَ لَهُ بِنَصْرِهِ وَبِعِبَادِهِ.
Bunu söyleyenlerden biri Hasan[-ı Basrî]'dir; Kurtubî'nin naklettiği üzere en-Nehhâs ve başkaları da bunu tercih etmiştir. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Bu ifade, { حَسْبَكَ } sözündeki zamir olan kâf harfine atfedilerek cer/hafd mahallindedir. Buna göre mana: 'Allah sana yeter', yani O hem sana kâfidir hem de sana tabi olan müminlere kâfidir. Şa'bî, İbn Zeyd ve başkaları bu görüşü benimsemiş, «el-Keşşâf» sahibi bunu öne almış, İbn Kesîr ve diğerleri de bununla yetinmiştir. Kur'an ayetleri bu son tercihin doğruluğuna ve mananın 'Allah sana kâfidir ve sana tabi olan müminlere de kâfidir' şeklinde olduğuna delalet etmektedir. Zira Kur'an'daki istikrâ (bütüncül araştırma), yetme ve kâfi gelmenin (hasb ve kifâyet) yalnızca Allah'a ait olduğunu göstermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ } “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve 'Bize Allah yeter; Allah da bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Şüphesiz biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi...” [9:59]. Burada vermeyi Allah'a ve Resûlü'ne nispet etmiş, nitekim: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } “Resûl size ne verdiyse onu alın” [59:7] buyurmuştur. Ancak yetme (hasb) vasfını yalnızca Kendisine tahsis etmiş, 'Bize Allah ve Resûlü yeter' dememiş, bilakis hasbı Kendisine has kılmıştır. Yine şöyle buyurmuştur: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna kâfi değil midir?” [39:36]. Böylece hasb olan kâfiliği yalnızca Kendisine has kılmıştır. Teâlâ şu buyruğunda da bununla övgüde bulunmuştur: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ } “Kim Allah'a tevekkül ederse, O ona yeter” [65:3]. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “Eğer seni aldatmak isterlerse şüphesiz sana Allah yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyendir” [8:62]. Burada hasb ile teyidi (desteklemeyi) birbirinden ayırmış; hasbı yalnızca Kendisine tahsis ederken, teyidi kendi yardımıyla ve kullarıyla kılmıştır.
وَقَدْ أَثْنَى ﷾ عَلَى أَهْلِ التَّوْحِيدِ وَالتَّوَكُّلِ مِنْ عِبَادِهِ حَيْثُ أَفْرَدُوهُ
Allah celle celâlühû, kullarından hasb (yeterlilik) vasfını yalnızca Kendisine has kılan
بِالْحَسْبِ، فَقَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ [٣ \ ١٧٣] وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ الْآيَةَ [٩ \ ١٢٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْوَجْهُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، فِيهِ أَنَّ الْعَطْفَ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَخْفُوضِ مِنْ غَيْرِ إِعَادَةِ الْخَافِضِ، ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْخُلَاصَةِ» : [الرَّجَزُ]
tevhid ve tevekkül ehlini överek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde bu onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler” [3:173]. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Bana Allah yeter...'” ayeti [9:129] ve benzeri diğer ayetler. Şayet şöyle denilirse: Kur'an'ın delalet ettiği bu tercihte, mecrur zamire harf-i cer tekrarlanmaksızın atıf yapılması durumu vardır ki bunu Arap dili âlimlerinden birden fazlası zayıf görmüştür. İbn Mâlik «el-Hulâsa»da şöyle demiştir: [Recez]
وَعَوْدُ خَافِضٍ لَدَى عَطْفٍ عَلَى ضَمِيرِ خَفْضٍ لَازِمًا قَدْ جُعِلَا فَالْجَوَابُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ:
Mecrur bir zamire atıf yapıldığında cerr edenin (harf-i cerrin) tekrarı zorunlu kılınmıştır. Buna dört vecihle cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ صَحَّحُوا جَوَازَ الْعَطْفِ مِنْ غَيْرِ إِعَادَةِ الْخَافِضِ، قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْخُلَاصَةِ» : [الرَّجَزُ]
Birincisi: Arap dili âlimlerinden bir grup, cerr edici harfi tekrarlamaksızın atıf yapmanın caiz olduğunu doğrulamıştır. İbn Mâlik «el-Hulâsa»da şöyle demiştir: [Recez]
وَلَيْسَ عِنْدِي لَازِمًا إِذْ قَدْ أَتَى ... فِي النَّظْمِ وَالنَّثْرِ الصَّحِيحِ مُثْبَتَا
Bana göre zorunlu değildir, zira nazımda / Ve sahih nesirde sabit olarak gelmiştir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي «سُورَةِ النِّسَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ [١٢٧] شَوَاهِدَهُ الْعَرَبِيَّةَ، وَدَلَالَةَ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ عَلَيْهِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ [٤ \ ١] .
Daha önce «Nisâ Suresi»nde { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ } [127] kavlinin izahında bunun Arapça şahitlerini ve Allah Teâlâ'nın { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ } “Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının” [4:1] kavlindeki Hamza kıraatinin buna delaletini zikretmiştik.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ مِنَ الْعَطْفِ عَلَى الْمَحَلِّ ; لِأَنَّ الْكَافِ مَخْفُوضٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ ; إِذْ مَعْنَى حَسْبَكَ: يَكْفِيكَ، قَالَ فِي «الْخُلَاصَةِ» : [الرَّجَزُ]
İkinci vecih: Bunun mahalle atıf kabilinden olmasıdır; çünkü kâf zamiri cer durumunda olsa da nasb mahallindedir, zira «hasbüke» ifadesi «yekfîke» (sana yeter) anlamındadır. [İbn Mâlik] «el-Hulâsa»da şöyle demiştir: [Recez]
وَجَرُّ مَا يَتْبَعُ مَا جُرَّ وَمَنْ ... رَاعَى فِي الِاتْبَاعِ الْمَحَلَّ فَحَسَنْ
Mecrur olana tabi olanı cerret; tabi kılmada / Mahalli gözeten kimsenin yaptığı da güzeldir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: نَصْبُهُ بِكَوْنِهِ مَفْعُولًا مَعَهُ، عَلَى تَقْدِيرِ ضَعْفِ وَجْهِ الْعَطْفِ، كَمَا قَالَ فِي «الْخُلَاصَةِ» : [الرَّجَزُ]
Üçüncü vecih: Atıf vechinin zayıf kabul edilmesi takdirinde, mef'ûlün meah olarak mansub olmasıdır. Nitekim [İbn Mâlik] «el-Hulâsa»da şöyle demiştir: [Recez]
وَالْعَطْفُ إِنْ يُمْكِنْ بِلَا ضَعْفٍ أَحَقْ وَالنَّصْبُ مُخْتَارٌ لَدَى ضَعْفِ النَّسَقْ الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ وَمَنْ مُبْتَدَأً خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَحَسْبُهُمُ اللَّهُ أَيْضًا، فَيَكُونَ مِنْ عَطْفِ الْجُمْلَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zayıflık olmaksızın atıf mümkünse en uygun olanıdır; / Atfın zayıf olduğu yerde ise nasb tercih edilir. Dördüncü vecih: { وَمَنْ } ifadesinin haberi hazfedilmiş bir mübteda olmasıdır; yani 'Sana tabi olan müminlere de Allah kâfidir' takdirinde olup cümle atfı kabilinden olur. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'ın Kitabı'nda akrabalar birbirine [mirasta] daha önceliklidir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
لَمْ يُعَيِّنْ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ
Teâlâ bu yüce ayette
الْكَرِيمَةِ الْمُرَادَ بِأُولِي الْأَرْحَامِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مَا يُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنْهَا أَوْ لَا، فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهَا بَيَّنَتْهَا آيَاتُ الْمَوَارِيثِ، كَمَا قَدَّمْنَا نَظِيرَهُ فِي قَوْلِهِ: لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ [٤ \ ٧] .
ulu'l-erhâm (akrabalar) ile ne kastedildiğini tayin etmemiştir. Âlimler bu ayet hakkında, Kur'an'da muradı açıklayan bir hususun gelip gelmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir grup, miras ayetlerinin bunu açıkladığı görüşüne varmıştır; nitekim bunun benzerini daha önce { لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından erkekler için bir pay vardır” [4:7] ayetinde zikretmiştik.
قَالُوا: فَلَا إِرْثَ لِأَحَدٍ مِنْ أُولِي الْأَرْحَامِ غَيْرُ مَنْ عُيِّنَتْ لَهُمْ حُقُوقُهُمْ فِي آيَاتِ الْمَوَارِيثِ.
Şöyle dediler: Miras ayetlerinde hakları tayin edilenlerin dışındaki hiçbir akraba (zevi'l-erhâm) için miras yoktur.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَدَاوُدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُمْ، وَقَالُوا: الْبَاقِي عَنْ نَصِيبِ الْوَرَثَةِ الْمَنْصُوصِ عَلَى إِرْثِهِمْ لِبَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ، وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ، فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ» رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Bunu söyleyenler arasında Zeyd b. Sâbit, Mâlik, eş-Şâfiî, el-Evzâî, Ebû Sevr, Dâvûd, İbn Cerîr ve başkaları vardır. Onlar: 'Mirasçı oldukları nassla belirtilen kimselerin payından artan kısım Müslümanların beytülmâline aittir' demişler ve Resûlullah ﷺ'in: «Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur» hadisiyle istidlal etmişlerdir. Bu hadisi İmam Ahmed, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Nesâî, İbn Mâce, Dârekutnî ve Beyhakî; Amr b. Hârice radıyallâhu anh tarikiyle Nebî ﷺ'den rivayet etmişlerdir.
وَرَوَاهُ أَيْضًا الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَحَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ حَجَرٍ، وَلَا يَضْعُفُ بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ إِسْمَاعِيلَ بْنَ عَيَّاشٍ، لِمَا قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ رِوَايَتَهُ عَنِ الشَّامِيِّينَ قَوِيَّةٌ، وَشَيْخُهُ فِي حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ هَذَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَهُوَ شَامِيٌّ ثِقَةٌ، وَقَدْ صَرَّحَ فِي رِوَايَتِهِ بِالتَّحْدِيثِ.
Bunu ayrıca İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce; Ebû Ümâme radıyallâhu anh tarikiyle Nebî ﷺ'den rivayet etmişlerdir. Tirmizî ve İbn Hacer bu hadisi hasen görmüştür. İsnadında İsmâîl b. Ayyâş'ın bulunması sebebiyle hadis zayıf sayılmaz; çünkü defalarca belirttiğimiz üzere onun Şamlılardan yaptığı rivayetler kuvvetlidir. Bu Ebû Ümâme hadisindeki hocası Şürahbîl b. Müslim de güvenilir (sika) bir Şamlıdır ve rivayetinde tahdis lafzını açıkça belirtmiştir.
وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ فِيهِ لِينٌ، فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الَّذِي صَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، مِنْ رِوَايَةِ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ، وَحَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ حَجَرٍ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي أُمَامَةَ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقِّ حَقَّهُ» يَدُلُّ بِعُمُومِهِ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِي التَّرِكَةِ حَقٌّ لِغَيْرِ مَنْ عُيِّنَتْ لَهُمْ أَنْصِبَاؤُهُمْ فِي آيَاتِ الْمَوَارِيثِ.
İbn Hacer «et-Takrîb»de onun hakkında: 'Doğru sözlüdür (sadûk), kendisinde bir miktar gevşeklik vardır' demiştir. Dolayısıyla Tirmizî'nin Amr b. Hârice rivayetinden sahih kabul ettiği, Tirmizî ile İbn Hacer'in de Ebû Ümâme rivayetinden hasen gördüğü bu hadiste geçen Peygamber ﷺ'in: «Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir» sözü umum ifade ederek miras ayetlerinde payları belirlenenlerin dışında tereke üzerinde başka kimsenin bir hakkı kalmadığına delalet eder.
وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ: الْمُرَادُ بِذَوِي الْأَرْحَامِ الْعُصْبَةُ خَاصَّةً، قَالُوا: وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: وَصَلَتْكَ رَحِمٌ، يَعْنُونَ قَرَابَةَ الْأَبِ دُونَ قَرَابَةِ الْأُمِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ قَتِيلَةَ بْنِ الْحَارِثِ، أَوْ بِنْتِ النَّضْرِ بِنْتِ الْحَارِثِ: [الْكَامِلُ]
Bu görüşü savunanların bazıları şöyle demiştir: Zevi'l-erhâm ile sadece asabe kastedilmektedir. Şöyle dediler: Arapların 'Sana akrabalık (rahim) ulaştı' sözü de bu kabildendir; bununla anne tarafının akrabalığını değil, sadece baba tarafının akrabalığını kastedeler. Kuteyle bnt. el-Hâris veya en-Nadr bnt. el-Hâris'in şu sözü de bu kabildendir: [Kâmil]
ظَلَّتْ سُيُوفُ بَنِي أَبِيهِ ... تَنُوشُهُ لِلَّهِ أَرْحَامٌ هُنَاكَ تَشَقَّقُ
Baba bir kardeşlerinin kılıçları onu vurup duruyordu; / Allah için, orada parçalanan ne akrabalıklar (rahimler) vardı!
فَأَطْلَقَتِ الْأَرْحَامَ عَلَى قَرَابَةِ بَنِي أَبِيهِ، وَالْأَظْهَرُ عَلَى الْقَوْلِ بِعَدَمِ التَّوْرِيثِ، أَنَّ الْمُرَادَ بِذَوِي الْأَرْحَامِ الْقُرَبَاءُ، الَّذِينَ بُيِّنَتْ حُقُوقُهُمْ بِالنَّصِّ مُطْلَقًا. وَاحْتَجَّ أَيْضًا مَنْ قَالَ: لَا يَرِثُ ذَوُو الْأَرْحَامِ، بِمَا رُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَكِبَ إِلَى قُبَاءَ يَسْتَخِيرُ فِي مِيرَاثِ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ فَأُنْزِلَ عَلَيْهِ: «لَا مِيرَاثَ لَهُمَا» ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، فِي الْمَرَاسِيلِ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، مِنْ طَرِيقِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءٍ، مُرْسَلًا، وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ فِي
Burada erhâm lafzını baba tarafı akrabaları için kullanmıştır. Mirasçı kılınmayacakları görüşüne göre en zâhir olan husus; zevi'l-erhâm ile hakları nassla mutlak olarak açıklanan akrabaların kastedilmiş olmasıdır. Zevi'l-erhâmın mirasçı olamayacağını söyleyenler ayrıca Atâ b. Yesâr'dan rivayet edilen şu hadisle de delil getirmişlerdir: Resûlullah ﷺ, halanın ve teyzenin mirası hakkında vahiy/hüküm beklemek üzere Kubâ'ya gitmişti de kendisine: «Onlar için bir miras yoktur» hükmü indirildi. Bunu Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de; Dârekutnî ve el-Beyhakî, Zeyd b. Eslem tarikiyle Atâ'dan mürsel olarak rivayet etmiştir. Nesâî
«سُنَنِهِ» ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، مِنْ مُرْسَلِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، لَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ عَطَاءٍ، وَرَدَّ الْمُخَالِفُ هَذَا بِأَنَّهُ مُرْسَلٌ.
«Sünen»inde, Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe de Atâ zikredilmeksizin Zeyd b. Eslem'in mürseli olarak rivayet etmiştir. Muhalif taraf ise bunun mürsel olduğunu söyleyerek reddetmiştir.
وَأُجِيبُ بِأَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ: الِاحْتِجَاجُ بِالْمُرْسَلِ، وَبِأَنَّهُ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالطَّبَرَانِيُّ، مَوْصُولًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ، وَمَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ وَصْلِهِ مِنْ طَرِيقَيْنِ.
Buna şu şekilde cevap verilmiştir: Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed'in meşhur mezhebine göre mürsel hadisle ihticac edilir; ayrıca Beyhakî, Hâkim ve Taberânî bunu Ebû Saîd hadisinden mevsûl olarak rivayet etmiştir. Beyhakî'nin zikrettiğine göre bu hadis iki tarik ile mevsûl kılınmıştır.
إِحْدَاهُمَا: مِنْ رِوَايَةِ ضِرَارِ بْنِ صُرَدٍ أَبِي نُعَيْمٍ.
Birincisi: Dırâr b. Surad Ebû Nuaym'ın rivayetindendir.
وَالثَّانِيَةُ: مِنْ رِوَايَةِ شَرِيكِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدٍ، مَرْفُوعًا.
İkincisi: Şerîk b. Ebî Nemir'in el-Hâris b. Abd'den merfû olarak yaptığı rivayettir.
وَقَالَ مُحَشِّيهِ، صَاحِبُ «الْجَوْهَرِ النَّقِيِّ» فِي ضِرَارٍ الْمَذْكُورِ: إِنَّهُ مَتْرُوكٌ، وَعَزَا ذَلِكَ لِلنَّسَائِيِّ، وَعَزَا تَكْذِيبَهُ لِيَحْيَى بْنِ مَعِينٍ.
«el-Cevherü'n-nakī» sahibi olan hâşiye müellifi adı geçen Dırâr hakkında: 'O metrûktur' demiş ve bunu Nesâî'ye nispet etmiş; onun yalancılıkla itham edilmesini de Yahyâ b. Maîn'e isnat etmiştir.
وَقَالَ فِي ابْنِ أَبِي نَمِرٍ: فِيهِ كَلَامٌ يَسِيرٌ، وَفِي الْحَارِثِ بْنِ عَبْدٍ: إِنَّهُ لَا يَعْرِفُهُ، وَلَا ذِكْرَ لَهُ إِلَّا عِنْدَ الْحَاكِمِ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» فِي هَذَا الْحَدِيثِ.
İbn Ebî Nemir hakkında ise: 'Kendisinde hafif bir cerh/söz vardır' demiş; el-Hâris b. Abd hakkında da: 'Onu tanımamaktadır ve bu hadiste Hâkim'in «el-Müstedrek»indeki yer dışında hiçbir yerde adı geçmemektedir' demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّ ضِرَارَ بْنَ صُرَدٍ مَتْرُوكٌ غَيْرُ صَحِيحٍ ; لِأَنَّهُ صَدُوقٌ لَهُ بَعْضُ أَوْهَامٍ لَا تُوجِبُ تَرْكَهُ.
Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Dırâr b. Surad'ın metrûk olduğuna dair zikrettiği husus doğru değildir; zira o doğru sözlüdür (sadûktur), kendisinin terk edilmesini gerektirmeyen bazı vehimleri (yanılmaları) vardır.