فَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: " لَا تُعْطِهِ يَا خَالِدُ " دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَسْتَحِقَّ السَّلَبَ بِمُجَرَّدِ الْقَتْلِ، إِذْ لَوِ اسْتَحَقَّهُ بِهِ، لَمَا مَنَعَهُ مِنْهُ النَّبِيُّ ﷺ.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sahih hadisteki: "Ey Hâlid, onu verme!" sözü, öldürenin sırf öldürmekle selebe hak kazanmadığına delildir; zira eğer onunla hak kazanmış olsaydı Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onu bundan men etmezdi.
وَمِنْهَا: مَا ذَكَرَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ، عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ بِشْرِ بْنِ عَلْقَمَةَ، قَالَ: بَارَزْتُ رَجُلًا يَوْمَ الْقَادِسِيَّةِ، فَقَتَلْتُهُ، وَأَخَذْتُ سَلَبَهُ، فَأَتَيْتُ سَعْدًا، فَخَطَبَ سَعْدٌ أَصْحَابَهُ، ثُمَّ قَالَ: هَذَا سَلَبُ بِشْرِ بْنِ عَلْقَمَةَ فَهُوَ خَيْرٌ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَإِنَّا قَدْ نَفَّلَنَاهُ إِيَّاهُ.
Bunlardan biri de İbn Ebî Şeybe'nin zikrettiği şu rivayettir: Bize Ebu'l-Ahvas, el-Esved b. Kays'tan, o da Bişr b. Alkame'den nakletti; o şöyle demiştir: "Kādisiye günü bir adamla teke tek vuruştum ve onu öldürdüm, selebini de aldım. Sonra Sa'd'a geldim. Sa'd arkadaşlarına bir hutbe irad etti, sonra şöyle dedi: 'Bu, Bişr b. Alkame'nin selebidir ve o on iki bin dirhemden daha değerlidir. Biz onu kendisine fazladan ihsan ettik (nefl olarak verdik).'"
فَلَوْ كَانَ السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ قَضَاءً مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، لَمَا أَضَافَ الْأُمَرَاءُ ذَلِكَ التَّنْفِيلَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ بِاجْتِهَادِهِمْ، وَلَأَخَذَهُ الْقَاتِلُ دُونَ أَمْرِهِمْ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ.
Kurtubî der ki: "Şayet seleb öldürene Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kesin bir hükmü gereği [doğrudan] ait olsaydı, komutanlar bu fazladan vermeyi kendi ictihadlarıyla kendilerine nispet etmezlerdi ve öldüren kimse de onların emri olmaksızın onu alırdı."
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي دَلِيلًا، أَنَّ الْقَاتِلَ لَا يَسْتَحِقُّ السَّلَبَ إِلَّا بِإِعْطَاءِ الْإِمَامِ ; لِهَذِهِ الْأَدِلَّةِ الصَّحِيحَةِ، الَّتِي ذَكَرْنَا فَإِنْ قِيلَ: هِيَ شَاهِدَةٌ لِقَوْلِ إِسْحَاقَ: إِنْ كَانَ السَّلَبُ يَسِيرًا فَهُوَ لِلْقَاتِلِ، وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا خُمِّسَ.
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Zikrettiğimiz bu sahih deliller sebebiyle iki görüşten delil bakımından bana en zahir (üstün) geleni, öldürenin selebe ancak devlet başkanının (imamın) vermesiyle hak kazanacağıdır. Eğer: 'Bu deliller İshak'ın, «Şayet seleb az ise öldürenindir, çok ise beşte biri (humus) ayrılır» sözüne şahittir' denilirse;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ ظَاهِرَهَا الْعُمُومُ مَعَ أَنَّ سَلَبَ أَبِي جَهْلٍ لَمْ يَكُنْ فِيهِ كَثْرَةٌ زَائِدَةٌ، وَقَدْ مَنَعَ مِنْهُ النَّبِيُّ ﷺ مُعَاذَ بْنَ عَفْرَاءَ.
Cevap şudur: Ebû Cehil'in selebinde aşırı bir fazlalık bulunmadığı ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz b. Afrâ'yı ondan men ettiği gerçeğiyle birlikte, bu delillerin lafzı geneldir.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
جَعَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مَنْشَأَ الْخِلَافِ فِي سَلَبِ الْقَاتِلِ، هَلْ يَحْتَاجُ إِلَى تَنْفِيذِ الْإِمَامِ أَوْ لَا؟ هُوَ الِاخْتِلَافُ فِي قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: " مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا " الْحَدِيثَ، هَلْ هُوَ حُكْمٌ؟ وَعَلَيْهِ فَلَا يَعُمُّ بَلْ يَحْتَاجُ دَائِمًا إِلَى تَنْفِيذِ الْإِمَامِ، أَوْ هُوَ فَتْوَى؟ فَيَكُونُ حُكْمًا عَامًّا غَيْرَ مُحْتَاجٍ إِلَى تَنْفِيذِ الْإِمَامِ.
Bazı âlimler, öldürenin selebi almasının devlet başkanının (imamın) onayına bağlı olup olmadığı konusundaki ihtilafın kaynağını, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Kim birini öldürürse..." hadisindeki sözünün bir kazaî hüküm mü -ki bu durumda genele şamil olmaz, bilakis her zaman imamın onayını gerektirir- yoksa bir fetva mı -ki bu durumda genel bir hüküm olur ve imamın onayına ihtiyaç duymaz- olduğu şeklindeki görüş ayrılığı kılmışlardır.
قَالَ صَاحِبُ " نَشْرِ الْبُنُودِ شَرْحِ مَرَاقِي السُّعُودِ " فِي شَرْحِ قَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Neşrü'l-Bünûd şerhu Merâkī's-Suûd sahibi, [müellifin] şu sözünün şerhinde:
وَسَائِرُ حِكَايَةِ الْفِعْلِ بِمَا
"Ve fiilin hikâye edildiği diğer durumlar ki kendisinden
مِنْهُ الْعُمُومُ ظَاهِرًا قَدْ عُلِمَا
Umum (genellik) zahiren bilinmiştir"
مَا نَصُّهُ: تَنْبِيهٌ: حَكَى ابْنُ رَشِيدٍ خِلَافًا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، فِي قَوْلِهِ ﷺ: " مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ، فَلَهُ سَلَبُهُ "، هَلْ يَحْتَاجُ سَلَبُ الْقَتِيلِ إِلَى تَنْفِيذِ الْإِمَامِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْحَدِيثَ حُكْمٌ فَلَا يَعُمُّ، أَوْ لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ فَتْوَى؟ وَكَذَا قَوْلُهُ لِهِنْدٍ: " خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ " فِيهِ خِلَافٌ، هَلْ هُوَ حُكْمٌ فَلَا يَعُمُّ، أَوْ فَتْوَى فَيَعُمُّ.
Aynen şöyle demektedir: "Uyarı: İbn Reşîd, sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim aleyhine delili olan birini öldürürse, onun selebi kendisine aittir» sözü hakkında âlimler arasında bir ihtilaf nakletmiştir: Acaba hadis bir kazaî hüküm kabul edilip genele şamil olmamasına dayanılarak öldürülenin selebi imamın onayına muhtaç mıdır, yoksa bir fetva kabul edilmesine dayanılarak buna muhtaç değil midir? Aynı şekilde [Hz. Peygamber'in] Hind'e söylediği: «Sana ve çocuğuna örfe uygun olarak yetecek kadarını al» sözünde de ihtilaf vardır; bu söz ona mahsus bir kazaî hüküm olup genele şamil değil midir, yoksa bir fetva olup genele şamil midir?"
قَالَ مَيَّارَةُ فِي " التَّكْمِيلِ ": [الرَّجَزُ]
Meyyâre et-Tekmîl'de şöyle demiştir:
وَفِي حَدِيثِ هِنْدٍ الْخِلَافُ: هَلْ
"Hind hadisinde ihtilaf vardır: Acaba
حُكْمٌ يَخُصُّهَا أَوِ افْتَاءٌ شَمَلْ
Ona has bir kazaî hüküm müdür, yoksa herkesi kapsayan bir fetva mıdır?"
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي السَّلَبِ، هَلْ يُخَمَّسُ أَوْ لَا؟ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:
Bil ki âlimler selebten beşte bir (humus) alınıp alınmayacağı konusunda üç görüşe ayrılmışlardır:
الْأَوَّلُ: لَا يُخَمَّسُ.
Birincisi: Beşte bir (humus) alınmaz.
الثَّانِي: يُخَمَّسُ.
İkincisi: Beşte bir (humus) alınır.
الثَّالِثُ: إِنْ كَانَ كَثِيرًا خُمِّسَ، وَإِلَّا فَلَا.
Üçüncüsü: Şayet çok ise beşte biri alınır, değilse alınmaz.
وَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُخَمَّسُ: الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَيُرْوَى عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ.
Ondan beşte bir alınmayacağını söyleyenler arasında şunlar vardır: Şâfiî, Ahmed, İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr; ayrıca bu görüş Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan da rivayet edilmiştir.
وَمِمَّنْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ يُخَمَّسُ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَمَكْحُولٌ.
Ondan beşte bir alınacağı rivayet edilenler arasında şunlar vardır: İbn Abbâs, Evzâî ve Mekhûl.
وَمِمَّنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ: إِسْحَاقُ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: لَا يُخَمَّسُ بِمَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالطَّبَرَانِيُّ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ ﵄ ; أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُخَمِّسِ السَّلَبَ.
Azı ile çoğu arasında ayrım yapanlar arasında İshak vardır. Beşte bir alınmayacağını söyleyenler, İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Hibbân ve Taberânî'nin Avf b. Mâlik ve Hâlid b. el-Velîd radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettikleri şu hadisi delil getirmişlerdir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem selebten beşte bir (humus) almamıştır.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي " تَفْسِيرِهِ "، بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الَّذِي قَدَّمْنَا عِنْدَ مُسْلِمٍ مَا نَصُّهُ: " وَأَخْرَجَهُ أَبُو بَكْرٍ الْبَرْقَانِيُّ بِإِسْنَادِهِ، الَّذِي أَخْرَجَهُ بِهِ مُسْلِمٌ، وَزَادَ بَيَانًا أَنَّ عَوْفَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَكُنْ يُخَمِّسُ السَّلَبَ " اهـ.
Kurtubî "Tefsir"inde, Müslim'deki Avf b. Mâlik hadisini daha önce aktardığımız şekilde zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: "Bunu Ebû Bekir el-Berkānî, Müslim'in kendisiyle tahric ettiği isnadıyla rivayet etmiş ve Avf b. Mâlik'in: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selebten beşte bir almazdı' dediğini açıklayıcı bir ilaveyle nakletmiştir."
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ " فِي حَدِيثِ خَالِدٍ وَعَوْفٍ الْمُتَقَدِّمِ، مَا لَفْظُهُ: " وَهُوَ ثَابِتٌ فِي " صَحِيحِ مُسْلِمٍ " فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ فِيهِ قِصَّةٌ لِعَوْفٍ مَعَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَتَعَقَّبَهُ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ " بِمَا نَصُّهُ: وَفِيهِ نَظَرٌ؛ فَإِنَّ هَذَا اللَّفْظَ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ الْحُجَّةِ لَمْ يَكُنْ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، بَلِ الَّذِي فِيهِ هُوَ مَا سَيَأْتِي قَرِيبًا، وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، وَفِيهِ كَلَامٌ مَعْرُوفٌ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِرَارًا "، اهـ.
İbn Hacer "et-Telhîs"te, Hâlid ve Avf'ın yukarıda geçen hadisi hakkında lafzen şöyle demiştir: "Bu, Sahîh-i Müslim'de, içinde Avf'ın Hâlid b. el-Velîd ile geçen kıssasının bulunduğu uzun bir hadiste sabittir." Şevkânî "Neylü'l-Evtâr"da buna aynen şöyle itiraz etmiştir: "Bunda düşünülecek hususlar vardır; zira delil teşkil eden bu lafız Sahîh-i Müslim'de yer almamaktadır, bilakis orada bulunan şey birazdan gelecektir. Bu hadisin isnadında İsmâil b. Ayyâş vardır ve onun hakkında defalarca zikri geçmiş olan bilinen eleştiriler mevcuttur."
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَقَدْ قَدَّمْنَا حَدِيثَ عَوْفٍ الْمَذْكُورَ بِلَفْظِ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَلَيْسَ فِيهِ مَا ذَكَرَهُ الْحَافِظُ بْنُ حَجَرٍ، فَهُوَ وَهْمٌ مِنْهُ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ الشَّوْكَانِيُّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى.
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Biz Avf'ın mezkûr hadisini Müslim'in Sahih'indeki lafzıyla daha önce zikretmiştik; orada Hâfız İbn Hacer'in belirttiği lafız bulunmamaktadır. Dolayısıyla Şevkânî'nin -Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin- dikkat çektiği üzere bu, İbn Hacer'in bir yanılmasıdır.
وَالتَّحْقِيقُ فِي إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ أَنَّ رِوَايَتَهُ عَنْ غَيْرِ الشَّامِيِّينَ ضَعِيفَةٌ، وَهُوَ قَوِيٌّ فِي الشَّامِيِّينَ، دُونَ غَيْرِهِمْ.
İsmâil b. Ayyâş hakkındaki tahkik şudur: Onun Şamlılar dışındakilerden yaptığı rivayet zayıftır; ancak diğerlerinden değil, sadece Şamlılardan rivayetinde ise o kuvvetlidir (güvenilirdir).
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ مِنْ رِوَايَةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَشَيْخُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، الَّذِي هُوَ صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو، كِلَاهُمَا حِمْصِيٌّ، فَهُوَ بَلَدِيٌّ لَهُ:
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Bu hadis, İsmâil b. Ayyâş'ın Safvân b. Amr'dan, onun Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, onun babasından, onun da Avf b. Mâlik'ten rivayetidir. İsmâil de, bu hadisteki hocası Safvân b. Amr da her ikisi Humusludur; dolayısıyla Safvân onun hemşehrisidir.
وَبِهِ تَعَلَمُ صِحَّةَ الِاحْتِجَاجِ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، مَعَ قُوَّةِ شَاهِدِهِ، الَّذِي قَدَّمْنَا عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْبَرْقَانِيِّ، بِسَنَدٍ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ.
Bununla birlikte, Ebû Bekir el-Berkānî'den Müslim'in şartına uygun bir senetle daha önce zikrettiğimiz kuvvetli şahidiyle beraber, mezkûr hadisle ihticac etmenin (delil getirmenin) sahih olduğunu anlarsın.
وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ السَّلَبَ يُخَمَّسُ: بِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ الْآيَةَ.
Selebin beşte birinin ayrılacağını söyleyenler, Allah Teâlâ'nın şu ayetinin umumiliğini (genel hükmünü) delil getirmişlerdir: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'ındır...”
وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: يُخَمَّسُ الْكَثِيرُ دُونَ الْيَسِيرِ: بِمَا رَوَاهُ أَنَسٌ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ قَتَلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِائَةَ رَجُلٍ، إِلَّا رَجُلًا مُبَارَزَةً، وَأَنَّهُمْ لَمَّا غَزَوُا الزَّارَةَ، خَرَجَ دِهْقَانُ الزَّارَةِ، فَقَالَ: رَجُلٌ وَرَجُلٌ، فَبَرَزَ الْبَرَاءُ فَاخْتَلَفَا بِسَيْفَيْهِمَا، ثُمَّ اعْتَنَقَا فَتَوَرَّكَهُ الْبَرَاءُ فَقَعَدَ عَلَى كَبِدِهِ، ثُمَّ أَخَذَ السَّيْفَ فَذَبَحَهُ، وَأَخَذَ سِلَاحَهُ وَمِنْطَقَتَهُ، وَأَتَى بِهِ عُمَرَ، فَنَفَّلَهُ السِّلَاحَ، وَقَوَّمَ الْمِنْطَقَةَ بِثَلَاثِينَ أَلْفًا، فَخَمَّسَهَا، وَقَالَ: إِنَّهَا مَالٌ. اهـ بِنَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ.
Azından değil de çoğundan beşte bir ayrılacağını söyleyenler, Enes'in Berâ b. Mâlik'ten rivayet ettiği şu haberi delil getirmişlerdir: O, teke tek vuruşarak müşriklerden bir kişi hariç yüz kişi öldürmüştü. Zâre'ye gazaya çıktıklarında Zâre'nin dihkanı (bölge reisi) meydana çıkıp: 'Bire bir er meydanı!' dedi. Berâ meydana çıktı, kılıçlaştılar, sonra birbirlerine sarıldılar. Berâ onu altına alıp göğsünün üzerine oturdu, sonra kılıcı alıp onu kesti; silahını ve kemerini aldı. Onu Ömer'e getirdi. Ömer silahı ona fazladan verdi (nefl kıldı), kemere ise otuz bin [dirhem] değer biçip beşte birini ayırdı ve: 'Bu bir servettir' dedi. (Kurtubî'nin nakliyle).
وَقَالَ قَبْلَ هَذَا: وَفَعَلَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مَعَ الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ، حِينَ بَارَزَ " الْمَرْزُبَانَ " فَقَتَلَهُ، فَكَانَتْ قِيمَةُ مِنْطَقَتِهِ، وَسِوَارَيْهِ ثَلَاثِينَ أَلْفًا، فَخُمِّسَ ذَلِكَ اهـ.
Bundan önce de şöyle demiştir: "Ömer b. el-Hattâb da Berâ b. Mâlik ile, o 'Merzübân' ile mübâreze edip onu öldürdüğünde böyle yapmıştır. Kemerinin ve iki bileziğinin değeri otuz bindi; bunun beşte biri ayrıldı."
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": وَقَالَ إِسْحَاقُ: إِنِ اسْتَكْثَرَ الْإِمَامُ السَّلَبَ، فَذَلِكَ إِلَيْهِ، لِمَا رَوَى ابْنُ سِيرِينَ أَنَّ الْبَرَاءَ بْنَ مَالِكٍ بَارَزَ " مَرْزُبَانَ " الزَّارَةِ بِالْبَحْرَيْنِ فَطَعَنَهُ، فَدَقَّ صُلْبَهُ، وَأَخَذَ سِوَارَيْهِ، وَسَلَبَهُ، فَلَمَّا صَلَّى عُمَرُ الظَّهْرَ أَتَى أَبَا طَلْحَةَ فِي دَارِهِ، فَقَالَ: إِنَّا كُنَّا لَا نُخَمِّسُ السَّلَبَ، وَإِنَّ سَلَبَ الْبَرَاءِ قَدْ بَلَغَ مَالًا، وَأَنَا خَامِسُهُ، فَكَانَ أَوَّلَ سَلَبٍ خُمِّسَ فِي الْإِسْلَامِ سَلَبُ الْبَرَاءِ، رَوَاهُ سَعِيدٌ فِي السُّنَنِ.
İbn Kudâme "el-Muğnî"de şöyle demiştir: "İshak dedi ki: Devlet başkanı (imam) selebi çok görürse, [beşte birini ayırmak] onun yetkisindedir. Zira İbn Sîrîn'in rivayet ettiğine göre Berâ b. Mâlik, Bahreyn'deki Zâre'nin 'Merzübân'ı ile mübâreze edip ona mızrak sapladı ve bel kemiğini kırdı; onun iki bileziğini ve selebini aldı. Ömer öğle namazını kılınca Ebû Talha'nın evine geldi ve: 'Biz selebten beşte bir (humus) ayırmıyorduk; fakat Berâ'nın selebi büyük bir mala ulaştı, ben bundan beşte bir alıyorum' dedi. Böylece İslâm'da beşte biri ayrılan ilk seleb, Berâ'nın selebi oldu. Bunu Saîd es-Sünen'de rivayet etmiştir."
وَفِيهَا أَنَّ سَلَبَ الْبَرَاءِ بَلَغَ ثَلَاثِينَ أَلْفًا.
Orada Berâ'nın selebinin otuz bine ulaştığı belirtilmektedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا عِنْدِي أَنَّ السَّلَبَ لَا يُخَمَّسُ لِحَدِيثِ عَوْفٍ وَخَالِدٍ الْمُتَقَدِّمِ، وَيُجَابُ عَنْ أَخْذِ الْخُمُسِ مِنْ سَلَبِ الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ، بِأَنَّ الَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْقِصَّةُ أَنَّ السَّلَبَ لَا يُخَمَّسُ ; لِأَنَّ قَوْلَ عُمَرَ: إِنَّا كُنَّا لَا نُخَمِّسُ السَّلَبَ، وَقَوْلَ الرَّاوِي كَانَ أَوَّلَ سَلَبٍ خُمِّسَ فِي الْإِسْلَامِ: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، وَأَبَا بَكْرٍ، وَعُمَرَ صَدْرًا مِنْ خِلَافَتِهِ لَمْ يُخَمِّسُوا سَلَبًا، وَاتِّبَاعُ ذَلِكَ أَوْلَى.
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Avf ve Hâlid'in yukarıda geçen hadisi sebebiyle görüşlerin delil bakımından bana en üstün geleni, selebten beşte bir ayrılmayacağıdır. Berâ b. Mâlik'in selebinden beşte bir alınmasına ise şöyle cevap verilir: Kıssanın bizzat kendisinin delalet ettiği husus selebten beşte bir ayrılmayacağıdır; zira Ömer'in: 'Biz selebten beşte bir ayırmıyorduk' sözü ve râvinin: 'İslâm'da beşte biri ayrılan ilk seleb oldu' ifadesi, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Bekir'in ve hilafetinin ilk döneminde Ömer'in hiçbir selebten beşte bir ayırmadıklarını göstermektedir. Buna tabi olmak ise daha evladır.
قَالَ الْجُوزَجَانِيُّ: لَا أَظُنُّهُ يَجُوزُ لِأَحَدٍ فِي شَيْءٍ سَبَقَ فِيهِ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ شَيْءٌ إِلَّا اتِّبَاعُهُ، وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِ أَحَدٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي "، وَالْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَا يُخَصَّصُ بِهَا عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ الْآيَةَ [٨ \ ٤١] .
el-Cûzecânî demiştir ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hususta geçmiş bir uygulama varken, hiç kimse için ona tabi olmaktan başka bir şeyin caiz olduğunu zannetmiyorum; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken başka birinin sözünde delil olamaz." Bunu İbn Kudâme "el-Muğnî"de nakletmiştir. Zikrettiğimiz deliller ile Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız...” ayetinin [Enfâl 8/41] genel hükmü tahsis edilir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا إِذَا ادَّعَى أَنَّهُ قَتَلَهُ، وَلَمْ يُقِمْ عَلَى ذَلِكَ بَيِّنَةً، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يُعْطَاهُ بِمُجَرَّدِ دَعْوَاهُ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ بَيِّنَةٍ عَلَى أَنَّهُ قَتَلَهُ، قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي اشْتِرَاطِ الْبَيِّنَةِ لِقَوْلِهِ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ " مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ " الْحَدِيثَ، فَهُوَ يَدُلُّ بِإِيضَاحٍ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْبَيِّنَةِ، فَإِنْ قِيلَ: فَأَيْنَ الْبَيِّنَةُ الَّتِي أَعْطَى بِهَا النَّبِيُّ ﷺ أَبَا قَتَادَةَ سَلَبَ قَتِيلِهِ السَّابِقِ ذِكْرُهُ.
Âlimler, bir kimse öldürdüğünü iddia edip buna dair bir delil (beyyine) getiremediği durum hakkında ihtilaf etmişlerdir. Evzâî: 'Sırf iddiasıyla ona verilir' demiştir. Âlimlerin cumhuru ise onu öldürdüğüne dair mutlaka bir delil bulunması gerektiği görüşündedir. Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Sahih hadisteki: "Kim öldürdüğüne dair elinde bir delili olan birini öldürürse..." sözü sebebiyle delil şartı koşulmasında ihtilaf edilmemesi gerekir; zira bu söz delilin zorunlu olduğunu açıkça göstermektedir. Eğer: 'Öyleyse Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Katâde'ye, zikri geçen maktulünün selebini kendisiyle verdiği delil neredeydi?' denilirse;
فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي " تَفْسِيرِهِ "، قَالَ: سَمِعْتُ شَيْخَنَا الْحَافِظَ الْمُنْذِرِيَّ الشَّافِعِيَّ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ الْعَظِيمِ، يَقُولُ: إِنَّمَا أَعْطَاهُ النَّبِيُّ ﷺ بِشَهَادَةِ الْأَسْوَدِ بْنِ خُزَاعِيٍّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنِيسٍ، وَعَلَى هَذَا يَنْدَفِعُ النِّزَاعُ، وَيَزُولُ الْإِشْكَالُ، وَيَطَّرِدُ الْحُكْمُ. اهـ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Kurtubî'nin "Tefsir"inde zikrettiğidir; o şöyle demiştir: "Hocamız Şâfiî Hâfız el-Münzirî Ebû Muhammed Abdülazîm'i şöyle derken işittim: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ona el-Esved b. Huzâî ve Abdullah b. Üneys'in şahitliğiyle vermiştir.' Buna göre ihtilaf ortadan kalkar, problem çözülür ve hüküm istikrar kazanır."
الثَّانِي: أَنَّهُ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ بِشَهَادَةِ الرَّجُلِ الَّذِي قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: " صَدَقَ، سَلَبُ ذَلِكَ الْقَتِيلِ عِنْدِي "، الْحَدِيثَ، فَإِنَّ قَوْلَهُ " صَدَقَ " شَهَادَةٌ صَرِيحَةٌ لِأَبِي قَتَادَةَ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي قَتَلَهُ، وَالِاكْتِفَاءُ بِوَاحِدٍ فِي بَابِ الْخَبَرِ، وَالْأُمُورُ الَّتِي لَمْ يَقَعْ فِيهَا تَرَافُعٌ قَالَ بِهِ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَعَقَدَهُ ابْنُ عَاصِمٍ الْمَالِكِيُّ فِي تُحْفَتِهِ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
İkincisi: Onu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Doğru söyledi, o maktulün selebi benim yanımdadır..." diyen adamın şahitliğiyle vermiş olmasıdır. Zira onun "Doğru söyledi" sözü, Ebû Katâde'nin onu öldüren kişi olduğuna dair açık bir şahitliktir. Haber babında ve tarafların çekişmesi vaki olmayan hususlarda tek kişinin [şahitliğiyle] yetinileceğini pek çok âlim söylemiştir; Mâlikî [âlimi] İbn Âsım da Tuhfe'sinde bunu şu beytiyle ifade etmiştir:
وَوَاحِدٌ يُجْزِئُ فِي بَابِ الْخَبَرْ
"Haber babında tek kişi yeterlidir,
وَاثْنَانِ أَوْلَى عِنْدَ كُلِّ ذِي نَظَرْ
İki kişi ise her basiret sahibi nezdinde daha evladır."
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي " تَفْسِيرِهِ ":
Kurtubî "Tefsir"inde şöyle demiştir:
إِنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى إِجْزَاءِ شَهَادَةِ وَاحِدٍ، وَقِيلَ: يَثْبُتُ ذَلِكَ بِشَاهِدٍ وَيَمِينٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
"Âlimlerin çoğuna göre tek kişinin şahitliği yeterlidir; bunun bir şahit ve bir yemin ile sabit olacağı da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir."
وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ السَّلَبَ مَوْكُولٌ إِلَى نَظَرِ الْإِمَامِ، فَلِلْإِمَامِ أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهُ،
'Seleb devlet başkanının (imamın) takdirine bırakılmıştır' diyenlerin görüşüne göre ise, imam onu ona verebilir;
وَلَوْ لَمْ تَقُمْ بَيِّنَةٌ، وَإِنِ اشْتَرَطَهَا فَذَلِكَ لَهُ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ بَيِّنَةٍ لِوُرُودِ النَّصِّ الصَّحِيحِ بِذَلِكَ.
Delil bulunmasa dahi [verebilir], eğer delil şartı koşarsa bu da onun yetkisindedir. Bunu Kurtubî söylemiştir. Bana göre zahir olan ise, bu konuda sahih nass bulunduğu için delilin (beyyinenin) mutlaka gerekli olduğudur.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي السَّلَبِ مَا هُوَ؟
Âlimler, selebin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ طَرَفَانِ، وَوَاسِطَةٌ:
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Bu meselenin iki ucu ve bir de orta kısmı vardır:
طَرَفٌ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ مِنَ السَّلَبِ: وَهُوَ سِلَاحُهُ، كَسَيْفِهِ، وَدِرْعِهِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ ثِيَابُهُ.
Âlimlerin selebten olduğunda icma ettiği bir taraf: Kılıcı, zırhı ve benzeri silahlarıdır; aynı şekilde giysileri de böyledir.
وَطَرَفٌ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ السَّلَبِ: وَهُوَ مَا لَوْ وُجِدَ فِي هِمْيَانِهِ، أَوْ مِنْطَقَتِهِ دَنَانِيرُ. أَوْ جَوَاهِرُ، أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ.
Âlimlerin selebten olmadığında icma ettiği diğer taraf: Para kesesinde veya kemerinde bulunan dinarlar, mücevherler ve benzeri şeylerdir.
وَوَاسِطَةٌ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهَا: مِنْهَا فَرَسُهُ الَّذِي مَاتَ وَهُوَ يُقَاتِلُ عَلَيْهِ، فَفِيهِ لِلْعُلَمَاءِ قَوْلَانِ: وَهُمَا رِوَايَتَانِ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، أَصَحُّهُمَا أَنَّهُ مِنْهُ، وَمِنْهَا مَا يَتَزَيَّنُ بِهِ لِلْحَرْبِ، فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: ذَلِكَ كُلُّهُ مِنَ السَّلَبِ، وَقَالَتْ: فِرْقَةٌ لَيْسَ مِنْهُ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ سَحْنُونٍ إِلَّا الْمِنْطَقَةَ، فَإِنَّهَا عِنْدَهُ مِنَ السَّلَبِ، وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ فِي الْوَاضِحَةِ، وَالسِّوَارَانِ مِنَ السَّلَبِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Âlimlerin hakkında ihtilaf ettiği orta kısım: Bunlardan biri, üzerinde savaşırken öldüğü atıdır; bunda âlimlerin iki görüşü vardır ki bunlar İmam Ahmed'den gelen iki rivayettir ve en sahih olanı atın selebten olduğudur. Bir diğeri ise savaş için takındığı süs eşyalarıdır; Evzâî: 'Bunların hepsi selebtendir' demiştir. Bir grup ise: 'Ondan değildir' demiştir; bu görüş, kemer hariç -çünkü o, Sahnûn'a göre selebtendir- Sahnûn'dan rivayet edilmiştir. İbn Habîb el-Vâdıha'da iki bileziğin de selebten olduğunu söylemiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَدِيثَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ سَرِيَّةً قِبَلَ نَجْدٍ، وَفِيهِمُ ابْنُ عُمَرَ، وَأَنَّ سُهْمَانَهُمْ بَلَغَتِ اثْنَيْ عَشَرَ بَعِيرًا، وَنُفِّلُوا بَعِيرًا بَعِيرًا - دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: " لَا تَنْفِيلَ إِلَّا مِنْ خُمُسِ الْخُمُسِ " ; لِأَنَّ الْحَدِيثَ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ نَفَّلَهُمْ نِصْفَ السُّدُسِ.
Bil ki Abdullah b. Ömer'in müttefekun aleyh olan hadisi -Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Necid tarafına içinde İbn Ömer'in de bulunduğu bir seriyye göndermişti, onların payları on ikişer deveye ulaşmış ve kendilerine ayrıca birer deve fazladan verilmişti (nefl kılınmıştı)- «Fazladan verme (tenfîl) ancak beşte birin beşte birinden (humusu'l-humus) yapılır» diyen kimsenin görüşünün geçersizliğine açık bir delildir; zira hadis, onlara altıda birin yarısını fazladan verdiğini açıkça ifade etmektedir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ نِصْفَ السُّدُسِ أَكْثَرُ مِنْ خُمُسِ الْخُمُسِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ تَنْفِيلُ الْأَكْثَرِ مِنَ الْأَقَلِّ، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، وَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ، فَالْحَدِيثُ مُحْتَمِلٌ لَهُ.
Şüphe yok ki altıda birin yarısı, beşte birin beşte birinden daha fazladır; öyleyse daha fazlasının daha azından ihsan edilmesi nasıl sahih olabilir? Gördüğün gibi bu gayet açıktır. Bunun dışındaki diğer görüşlere gelince, hadis onları ihtiva etmeye elverişlidir.
وَالَّذِي يَسْبِقُ إِلَى الذِّهْنِ، أَنَّ مَا ثَبَتَ فِي " صَحِيحِ مُسْلِمٍ " مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ بِلَفْظِ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ كَانَ يُنَفِّلُ بَعْضَ مَنْ يَبْعَثُ مِنَ السَّرَايَا لِأَنْفُسِهِمْ خَاصَّةً سِوَى قِسْمِ عَامَّةِ الْجَيْشِ، وَالْخُمُسُ فِي ذَلِكَ وَاجِبٌ كُلُّهُ اهـ.
Zihne ilk gelen şudur ki, Sahîh-i Müslim'de İbn Ömer'in hadisinden şu lafızla sabit olan rivayet: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiği bazı seriyyelerdeki kimselere, ordunun genelinin payından ayrı olarak sadece kendilerine has fazladan pay (nefl) verirdi ve bunda humus (beşte bir) bütünüyle farzdır.»
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّنْفِيلَ مِنَ الْغَنِيمَةِ بَعْدَ إِخْرَاجِ الْخُمُسِ، وَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ حَبِيبِ بْنِ سَلَمَةَ الْمُتَقَدِّمُ، وَهُوَ الظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ خِلَافًا لِمَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ " مِنْ أَنَّهُ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. \
Bu fazladan vermenin (tenfîlin), humusun çıkarılmasından sonra ganimetten yapıldığına delalet eder; daha önce geçen Habîb b. Mesleme'nin hadisinin delalet ettiği husus da budur. İbn Hacer'in «el-Feth»te zikredilen tüm görüşlere ihtimalli olduğunu söylemesinin aksine, zahir ve ilk akla gelen de budur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. \
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ الْفَارِسَ يُعْطَى مِنَ الْغَنِيمَةِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ: سَهْمَانِ لِفَرَسِهِ، وَسَهْمٌ لِنَفْسِهِ، وَأَنَّ الرَّاجِلَ يُعْطَى سَهْمًا وَاحِدًا، وَالنُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ مُصَرِّحَةٌ بِذَلِكَ، فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: جَعَلَ لِلْفَرَسِ سَهْمَيْنِ، وَلِصَاحِبِهِ سَهْمًا» .
Altıncı Mesele: Şüphe götürmeyen hakikat şudur ki; süvariye ganimetten üç hisse verilir: İki hisse atı için, bir hisse de kendisi için. Piyadeye ise bir hisse verilir. Sahih nasslar bunu açıkça beyan etmektedir. Bu nasslardan biri, İbn Ömer'in müttefekun aleyh olan hadisidir. Buhârî'nin Nâfi'den, onun da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayetindeki lafzı şöyledir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ata iki hisse, sahibine ise bir hisse tayin etti.»
وَلَفْظُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَسَمَ فِي النَّفْلِ لِلْفَرَسِ سَهْمَيْنِ، وَلِلرَّجُلِ سَهْمًا» اهـ.
Müslim'in lafzı ise şöyledir: Bize Nâfi', Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fazladan pay dağıtımında (nefl içinde) ata iki hisse, adama ise bir hisse taksim etti.»
وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ بِلَفْظِ: «وَلِلرَّجُلِ» ، فَرِوَايَةُ الشَّيْخَيْنِ صَرِيحَةٌ فِيمَا ذَكَرْنَا، وَبِذَلِكَ فَسَّرَهُ رَاوِيهِ نَافِعٌ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ: قَالَ: فَسَّرَهُ نَافِعٌ، فَقَالَ: إِذَا كَانَ مَعَ الرَّجُلِ فَرَسٌ فَلَهُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَرَسٌ فَلَهُ سَهْمٌ اهـ. وَذَلِكَ هُوَ مَعْنَاهُ الَّذِي لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَهُ فِي رِوَايَةِ الصَّحِيحَيْنِ الْمَذْكُورَةِ.
Rivayetlerin çoğu «ve adama» lafzıyladır; dolayısıyla Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) rivayeti zikrettiğimiz hususta açıktır ve bunu hadisin râvisi Nâfi' de bu şekilde tefsir etmiştir. Buhârî «Sahîh»inde Hayber Gazvesi bahsinde der ki: [İbn Ömer] dedi ki: Nâfi' bunu şöyle tefsir etti: «Kişinin yanında atı varsa onun için üç hisse vardır; şayet atı yoksa onun için bir hisse vardır.» Zikredilen Sahîhayn rivayetinde bundan başka bir anlama ihtimali olmayan mana da işte budur.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْهَمَ لِرَجُلٍ وَلِفَرَسِهِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ: سَهْمًا لَهُ، وَسَهْمَيْنِ لِفَرَسِهِ» .
Bu nasslardan biri de Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ahmed b. Hanbel rivayet etti, bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize Ubeydullah, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adama ve atına üç hisse paylaştırdı: Bir hisse kendisine, iki hisse de atına.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، ثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي الْمَسْعُودِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو عَمْرَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: «أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعَةَ نَفَرٍ، وَمَعَنَا فَرَسٌ، فَأَعْطَى كُلَّ وَاحِدٍ مِنَّا سَهْمًا، وَأَعْطَى الْفَرَسَ سَهْمَيْنِ» .
Bize Ahmed b. Hanbel rivayet etti, bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize Abdullah b. Yezîd rivayet etti, bana el-Mes'ûdî rivayet etti, bana Ebû Amre babasından rivayet etti; o şöyle dedi: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dört kişi olarak geldik, yanımızda bir de at vardı. Her birimize birer hisse verdi, ata da iki hisse verdi.»
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَالْحَسَنِ، وَابْنِ سِيرِينَ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَالثَّوْرِيِّ، وَاللَّيْثِ، وَحُسَيْنِ بْنِ ثَابِتٍ، وَأَبِي يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٍ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي عُبَيْدٍ، وَابْنِ جَرِيرٍ، وَأَبِي ثَوْرٍ.
Bunu söyleyenler arasında üç imam da vardır: Mâlik, Şâfiî ve Ahmed. Bu görüş aynı zamanda İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hasan, İbn Sîrîn, Ömer b. Abdilazîz, el-Evzâî, es-Sevrî, el-Leys, Hüseyn b. Sâbit, Ebû Yûsuf, Muhammed, İshâk, Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve Ebû Sevr'in de görüşüdür.
وَخَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ الْجُمْهُورَ، فَقَالَ: لِلْفَارِسِ سَهْمَانِ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ ; مُحْتَجًّا بِمَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: «أَنَّهُ ﷺ، قَسَمَ يَوْمَ خَيْبَرَ لِلْفَارِسِ سَهْمَيْنِ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمًا» رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ مُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ الْأَنْصَارِيِّ ﵁، وَكَانَ أَحَدَ الْقُرَّاءِ الَّذِينَ قَرَؤُوا الْقُرْآنَ، وَيُجَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Ebû Hanîfe rahimehullâh ise cumhura muhalefet ederek şöyle demiştir: 'Süvariye iki hisse, piyadeye ise bir hisse verilir.' Bu görüşüne, bazı rivayetlerde gelen şu hadisi delil getirmiştir: «O sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü süvariye iki hisse, piyadeye bir hisse taksim etti.» Bunu Ebû Dâvûd, Kur'ân'ı [ezberden] okuyan kurrâdan biri olan Mücemmi' b. Câriye el-Ensârî radıyallâhu anh'ın hadisinden rivayet etmiştir. Buna iki yönden cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِسَهْمَيِ الْفَارِسِ خُصُوصُ السَّهْمَيْنِ اللَّذَيْنِ اسْتَحَقَّهُمَا بِفَرَسِهِ، كَمَا يُشْعِرُ بِهِ لَفْظُ الْفَارِسِ.
Birincisi: Süvarinin iki hissesinden maksat, süvari (fâris) lafzının da hissettirdiği gibi, sırf atı sebebiyle hak ettiği iki hissedir.
الثَّانِي: أَنَّ النُّصُوصَ الْمُتَقَدِّمَةَ أَصَحُّ مِنْهُ، وَأَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ، وَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ: حَدِيثُ أَبِي مُعَاوِيَةَ أَصَحُّ، وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ، وَأَرَى الْوَهْمَ فِي حَدِيثِ مُجَمِّعٍ أَنَّهُ قَالَ: ثَلَاثُمِائَةِ فَارِسٍ، وَكَانُوا مِائَتَيْ فَارِسٍ اهـ.
İkincisi: Daha önce geçen nasslar bundan daha sahihtir ve öne alınmaya daha layıktır. Nitekim Ebû Dâvûd şöyle demiştir: 'Ebû Muâviye'nin hadisi daha sahihtir ve amel onun üzerinedir. Mücemmi' hadisindeki vehmin (yanılmanın) ise onun "üç yüz süvari" demesinden kaynaklandığını görüyorum; halbuki onlar iki yüz süvari idiler.'
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : لَمْ يَقُلْ بِقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ هَذَا أَحَدٌ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، وَأَبِي مُوسَى اهـ.
Nevevî «Şerhu Müslim»de şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe'nin bu görüşünü, Ali ve Ebû Mûsâ'dan rivayet edilenler dışında hiç kimse söylememiştir.'
وَإِنْ كَانَ عِنْدَ بَعْضِ الْغُزَاةِ خَيْلٌ فَلَا يُسْهَمُ إِلَّا لِفَرَسٍ وَاحِدٍ، وَهَذَا مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، وَغَيْرُهُمْ.
Gazilerden bazısının yanında [birden fazla] at bulunursa, sadece bir at için pay verilir. Bu; aralarında Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî, el-Hasan, Muhammed b. el-Hasan ve diğerlerinin bulunduğu cumhurun mezhebidir.
وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُقَاتِلَ إِلَّا عَلَى فَرَسٍ وَاحِدٍ، وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَأَبُو يُوسُفَ: يُسْهَمُ لِفَرَسَيْنِ دُونَ مَا زَادَ عَلَيْهِمَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَيُرْوَى عَنِ الْحَسَنِ، وَمَكْحُولٍ، وَيَحْيَى الْأَنْصَارِيِّ، وَابْنِ وَهْبٍ، وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَالِكِيِّينَ.
Onlar, bir kimsenin ancak tek bir at üzerinde savaşabileceğini delil getirdiler. Evzâî, Sevrî, Leys ve Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: 'İkiden fazlasına verilmeksizin iki at için pay ayrılır.' Bu, İmam Ahmed'in mezhebidir; ayrıca Hasan, Mekhûl, Yahyâ el-Ensârî, İbn Vehb ve Mâlikîlerden diğer bazı kimselerden de rivayet edilmiştir.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِمَا رُوِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُسْهِمُ لِلْخَيْلِ، وَكَانَ لَا يُسْهِمُ لِلرَّجُلِ فَوْقَ فَرَسَيْنِ وَإِنْ كَانَ مَعَهُ عَشَرَةُ أَفْرَاسٍ» ، وَبِمَا رُوِيَ عَنْ أَزْهَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَتَبَ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ، أَنْ يُسْهِمَ لِلْفَرَسِ مِنْ سَهْمَيْنِ، وَلِلْفَرَسَيْنِ أَرْبَعَةَ أَسْهُمٍ، وَلِصَاحِبِهِمَا سَهْمٌ، فَذَلِكَ خَمْسَةُ أَسْهُمٍ، وَمَا كَانَ فَوْقَ الْفَرَسَيْنِ فَهِيَ جَنَائِبُ، رَوَاهُمَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
Bu görüşün sahipleri, Evzâî'den rivayet edilen şu hadisi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atlara pay ayırırdı ve yanında on at bulunsa bile bir adama iki attan fazlası için pay ayırmazdı» ve Ezher b. Abdillâh'tan rivayet edilen şu haberi delil getirdiler: Ömer b. el-Hattâb, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'a [bir mektup] yazarak; [tek] ata ikişer hisseden hisse vermesini, iki ata dört hisse, ikisinin sahibine de bir hisse vermesini -ki bu beş hisse eder-, iki attan fazla olanların ise yedek atlar sayılmasını emretmiştir. Bu iki rivayeti Saîd b. Mansûr rivayet etmiştir; bunu İbn Kudâme «el-Muğnî»de zikretmiştir.
وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِأَنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَى الْفَرَسِ الثَّانِي ; لِأَنَّ إِدَامَةَ رُكُوبِ وَاحِدٍ تُضْعِفُهُ، وَتَمْنَعُ الْقِتَالَ عَلَيْهِ فَيُسْهِمُ لِلثَّانِي ; لِأَنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ كَالْأَوَّلِ، بِخِلَافِ الثَّالِثِ فَإِنَّهُ مُسْتَغْنٍ عَنْهُ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ إِنَّهُ يُسْهِمُ لِأَكْثَرَ مِنْ فَرَسَيْنِ، إِلَّا شَيْئًا رُوِيَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، قَالَهُ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» ، وَغَيْرُهُ.
Ayrıca şunları da delil getirdiler: Savaşçı ikinci ata muhtaçtır; çünkü bir ata sürekli binmek onu zayıflatır ve üzerinde savaşmayı engeller. Dolayısıyla birinciye muhtaç olduğu gibi ikinciye de muhtaç olduğu için ikinciye de pay verilir; üçüncü ise bundan farklıdır, zira ona ihtiyaç duymaz. Süleymân b. Mûsâ'dan rivayet edilen bir şey müstesna, hiç kimse ikiden fazla at için pay ayrılacağını söylememiştir; bunu Nevevî «Şerhu Müslim»de ve başkaları da belirtmiştir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْبَرَاذِينِ وَالْهُجْنِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ:
Âlimler berâzîn (Arap olmayan kaba yapılı atlar) ve hücun (melez atlar) hakkında dört görüşe ayrılmışlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهَا يُسْهَمُ لَهَا كَسَهْمِ الْخَيْلِ الْعِرَابِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالثَّوْرِيُّ، وَنَسَبَهُ الزَّرْقَانِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُوَطَّأِ» لِلْجُمْهُورِ، وَاخْتَارَهُ الْخَلَّالُ، وَقَالَ: رَوَاهُ ثَلَاثَةٌ مُتَيَقِّظُونَ عَنْ أَحْمَدَ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ مَا ذَكَرَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، قَالَ: لَا أَرَى الْبَرَاذِينَ وَالْهُجْنَ، إِلَّا مِنَ الْخَيْلِ ; لِأَنَّ اللَّهَ ﵎ قَالَ فِي كِتَابِهِ: وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً [١٦ \ ٨] .
Birincisi: Safkan Arap atlarının payı gibi bunlara da pay verilir. Bunu söyleyenler arasında Mâlik, Şâfiî, Ömer b. Abdilazîz ve es-Sevrî vardır. Zürkānî «Şerhu'l-Muvatta'»da bunu cumhura nispet etmiştir. Hallâl da bunu tercih etmiş ve: 'Bunu Ahmed'den [hadis ilminde] uyanık üç kişi rivayet etmiştir' demiştir. Bu görüşün delili, Mâlik'in Muvatta'da zikrettiği şu sözüdür: 'Ben berâzîn ve hücunun atlardan başkası olduğunu düşünmüyorum; zira Allah celle celâluhu Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً } “Binmeniz için ve birer zinet olsun diye atları, katırları ve merkepleri de [yarattı].” [Nahl Suresi, 16/8].'
وَقَالَ ﷿: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ [٨ \ ٦٠]
Ve [Allah] azze ve celle şöyle buyurmuştur: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili/bağlı atlar hazırlayın ki, bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutasınız.” [Enfâl Suresi, 8/60].
فَأَنَا أَرَى الْبَرَاذِينَ وَالْهُجْنَ مِنَ الْخَيْلِ إِذَا أَجَازَهَا الْوَالِي.
Dolayısıyla ben, yönetici (vali) onay verdiği takdirde berâzîn ve hücunun da atlardan olduğunu düşünüyorum.
وَقَدْ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسُئِلَ عَنِ الْبَرَاذِينِ: هَلْ فِيهَا مِنْ صَدَقَةٍ؟ قَالَ: وَهَلْ فِي الْخَيْلِ مِنْ صَدَقَةٍ؟ اهـ.
Nitekim Saîd b. el-Müseyyeb'e berâzîn hakkında: 'Onlarda zekat var mıdır?' diye sorulmuş, o da: 'Atlarda zekat var mıdır ki?' demiştir.
وَحَاصِلُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ اسْمَ الْخَيْلِ فِي الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ يَشْمَلُ الْبَرَاذِينَ وَالْهُجْنَ فَهُمَا دَاخِلَانِ فِي عُمُومِهِ ; لِأَنَّهُمَا لَيْسَا فِي الْبِغَالِ وَلَا الْحَمِيرِ بَلْ مِنَ الْخَيْلِ.
Bu istidlalin özeti şudur: Zikredilen iki ayetteki «hayl» (at) ismi, berâzîni ve hücunu da kapsamaktadır; dolayısıyla her ikisi de bu ismin umumuna dahildir. Çünkü onlar ne katırdır ne de merkeptir, bilakis attandır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ يُسْهَمُ لِلْبِرْذَوْنِ وَالْهَجِينِ سَهْمٌ وَاحِدٌ قَدْرَ نِصْفِ سَهْمِ الْفَرَسِ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِمَا رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ فِي «الْأُمِّ» وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ الْأَقْمَرِ الْوَادِعِيِّ، قَالَ: أَغَارَتِ الْخَيْلُ فَأَدْرَكَتِ الْعِرَابَ، وَتَأَخَّرَتِ الْبَرَاذِينُ، فَقَامَ ابْنُ الْمُنْذِرِ الْوَادِعِيُّ، فَقَالَ: لَا أَجْعَلُ مَا أَدْرَكَ كَمَا لَمْ يُدْرِكْ، فَبَلَغَ ذَلِكَ عُمَرَ فَقَالَ: هَبِلَتِ الْوَادِعِيَّ أُمُّهُ لَقَدْ أَذْكَرَتْ بِهِ! أَمْضُوهَا عَلَى مَا قَالَ، فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَسْهَمَ لِلْبَرَاذِينِ دُونَ سِهَامِ الْعِرَابِ، وَفِي ذَلِكَ يَقُولُ شَاعِرُهُمْ: [الطَّوِيلُ]
İkinci Görüş: Birzavn (Arap olmayan at) ve hecîne (melez ata), safkan atın payının yarısı kadar yani bir hisse verilir. Bu görüş sahipleri, Şâfiî'nin «el-Ümm»de ve Saîd b. Mansûr'un Ali b. el-Akmar el-Vâdiî tarikiyle rivayet ettiği şu haberi delil getirdiler; o şöyle dedi: 'Atlılar akın yaptı; safkan Arap atları yetişti, berâzîn ise geride kaldı. Bunun üzerine İbnü'l-Münzir el-Vâdiî ayağa kalkıp: «Yetişeni, yetişemeyen gibi kılmam» dedi. Bu durum Ömer'e ulaşınca: «Anası Vâdiî'ye hayıflansın, onu gerçekten erkek doğurmuş! [Hükmü] onun dediği gibi uygulayın» dedi. Böylece berâzîne, safkan Arap atlarının paylarından daha az pay ayıran ilk kişi o oldu. Onların şairi bu hususta şöyle demektedir: [Tavîl]'
وَمِنَّا الَّذِي قَدْ سَنَّ فِي الْخَيْلِ سُنَّةً ... وَكَانَتْ سَوَاءً قَبْلَ ذَاكَ سِهَامُهَا
Bizdendir atlar hususunda bir sünnet/yol koyan kimse ... Halbuki bundan önce onların payları eşitti.
وَهَذَا مُنْقَطِعٌ كَمَا تَرَى.
Gördüğün gibi bu rivayet munkatıdır (zincirinde kopukluk vardır).
وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ مَكْحُولٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ هَجَّنَ الْهَجِينَ يَوْمَ خَيْبَرَ، وَعَرَّبَ الْعَرَبِيَّ، فَجَعَلَ لِلْعَرَبِيِّ سَهْمَيْنِ، وَلِلْهَجِينِ سَهْمًا» ، وَهُوَ مُنْقَطِعٌ أَيْضًا كَمَا تَرَى، وَبِهِ أَخَذَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ.
Yine Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'de ve Saîd b. Mansûr'un Mekhûl'den rivayet ettiği şu hadisi de delil getirdiler: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü melez atı (hecîni) melez saydı, Arap atını da Arap atı saydı; böylece Arap atına iki hisse, melez ata bir hisse verdi.» Gördüğün gibi bu da munkatıdır. Kendisinden gelen en meşhur rivayette İmam Ahmed de bu görüşü benimsemiştir.
وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِأَنَّ أَثَرَ الْخَيْلِ الْعِرَابِ فِي الْحَرْبِ أَفْضَلُ مِنْ أَثَرِ الْبَرَاذِينِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَفْضِيلَهَا عَلَيْهَا فِي السِّهَامِ.
Ayrıca safkan Arap atlarının savaştaki yararlılığının berâzînin yararlılığından daha üstün olduğunu, bunun da paylarda onların berâzîne üstün tutulmasını gerektirdiğini delil getirdiler.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: التَّفْصِيلُ بَيْنَ مَا يُدْرِكُ مِنَ الْبَرَاذِينِ إِدْرَاكَ الْعِرَابِ، فَيُسْهَمُ لَهُ كَسِهَامِهَا، وَبَيْنَ مَا لَا يُدْرِكُ إِدْرَاكَهَا فَلَا يُسْهَمُ لَهُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي خَيْثَمَةَ، وَأَبُو أَيُّوبَ، وَالْجُوزَجَانِيُّ.
Üçüncü Görüş: Berâzînden safkan Arap atlarının yetiştiği gibi yetişenler ile böyle yetişemeyenler arasında ayrıma gidilmesidir; yetişene Arap atlarının payı gibi pay verilir, yetişemeyene ise pay verilmez. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hayseme, Ebû Eyyûb ve el-Cûzecânî bu görüşü benimsemiştir.
وَوَجْهُهُ أَنَّهَا مِنَ الْخَيْلِ، وَقَدْ عَمِلَتْ عَمَلَهَا فَوَجَبَ جَعْلُهَا مِنْهَا.
Bunun gerekçesi ise, onun at cinsinden olması ve onun gördüğü işi görmüş bulunmasıdır; dolayısıyla onlardan sayılması vacip olmuştur.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: لَا يُسْهَمُ لَهَا مُطْلَقًا، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَثْعَمِيِّ وَوَجْهُهُ أَنَّهَا حَيَوَانٌ لَا يَعْمَلُ عَمَلَ الْخَيْلِ فَأَشْبَهَ الْبِغَالَ.
Dördüncü Görüş: Onlara kesinlikle pay verilmez. Bu, Mâlik b. Abdillâh el-Has'amî'nin görüşüdür. Gerekçesi ise, onun atların gördüğü işi göremeyen bir hayvan olması ve böylece katırlara benzemesidir.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الرِّوَايَةُ فِيمَا لَا يُقَارِبُ الْعِتَاقَ
İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: Bu rivayetin, safkan Arap atlarına yaklaşamayan
مِنْهَا، لِمَا رَوَى الْجُوزَجَانِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: إِنَّا وَجَدْنَا بِالْعِرَاقِ خَيْلًا عِرَاضًا دُكْنًا، فَمَا تَرَى يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي سُهُمَانِهَا، فَكَتَبَ إِلَيْهِ: تِلْكَ الْبَرَاذِينُ فَمَا قَارَبَ الْعِتَاقَ مِنْهَا، فَاجْعَلْ لَهُ سَهْمًا وَاحِدًا، وَأَلْغِ مَا سِوَى ذَلِكَ. اهـ.
türleri hakkında olması muhtemeldir; zira Cûzecânî kendi senediyle Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir ki o, Ömer b. el-Hattâb'a şöyle yazmıştır: 'Biz Irak'ta geniş gövdeli, boz renkli atlar bulduk. Ey Müminlerin Emîri, bunların payları hakkında ne dersin?' Ömer ona şöyle yazdı: 'Onlar berâzîndir. Onlardan safkan Arap atlarına yakın olanına bir hisse ver, bunun dışındakileri ise hesaba katma.'
وَالْبَرَاذِينُ: جَمْعُ بِرْذَوْنٍ، بِكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَفَتْحِ الْمُعْجَمَةِ، وَالْمُرَادُ: الْجُفَاةُ الْخِلْقَةِ مِنَ الْخَيْلِ، وَأَكْثَرُ مَا تُجْلَبُ مِنْ بِلَادِ الرُّومِ، وَلَهَا جَلَدٌ عَلَى السَّيْرِ فِي الشِّعَابِ وَالْجِبَالِ وَالْوَعْرِ بِخِلَافِ الْخَيْلِ الْعَرَبِيَّةِ.
Berâzîn: Birzavn (بِرْذَوْن) kelimesinin çoğuludur; ilk harfinin kesresi, râ'nın sükûnu ve zâl harfinin fethasıyladır. Kastedilen: Atların kaba yapılı olanlarıdır. Bunlar çoğunlukla Rum diyarından getirilir; Arap atlarının aksine dağ yollarında, dağlarda ve engebeli arazide yürümeye karşı dayanıklıdırlar.
وَالْهَجِينُ: هُوَ مَا أَحَدُ أَبَوَيْهِ عَرَبِيٌّ، وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي أَبُوهُ عَرَبِيٌّ، وَأَمَّا الَّذِي أُمُّهُ عَرَبِيَّةٌ فَيُسَمَّى الْمُقْرِفَ، وَعَنْ أَحْمَدَ: الْهَجِينُ الْبِرْذَوْنُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ فِي الْحُكْمِ.
Hecîn ise: Anne veya babasından biri Arap olan attır. Babası Arap olan attır da denilmiştir. Annesi Arap olan ata ise «mukrif» denir. Ahmed'den rivayet edildiğine göre: Hecîn, birzavndır; bununla hüküm bakımından aynılığı kastetmiş olması muhtemeldir.
وَمِنْ إِطْلَاقِ الْإِقْرَافِ عَلَى كَوْنِ الْأُمِّ عَرَبِيَّةً قَوْلُ هِنْدٍ بِنْتِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ: [الطَّوِيلُ]
İkrâf kelimesinin annenin Arap olması anlamında kullanımına, Hind bint en-Nu'mân b. Beşîr'in şu sözü örnektir: [Tavîl]
وَمَا هِنْدُ إِلَّا مَهَرَةٌ عَرَبِيَّةٌ ... سَلِيلَةُ أَفْرَاسٍ تَحَلَّلَهَا بَغْلُ
Hind ancak Arap bir kısraktır ... Katırın yanaştığı asil atların soyundandır.
فَإِنْ وَلَدَتْ مُهْرًا كَرِيمًا فَبِالْحَرَى ... وَإِنْ يَكُ إِقْرَافٌ فَمَا أَنْجَبَ الْفَحْلُ
Şayet asil bir tay doğurursa bu zaten beklenendir ... Eğer [soyu düşük] mukrif olursa, bu da aygırın asil olmamasındandır.
وَقَوْلُ جَرِيرٍ: [الْوَافِرُ]
Cerîr'in şu sözü de [buna örnektir]: [Vâfir]
إِذَا آبَاؤُنَا وَأَبُوكَ عَدُّوا أَبَانَ الْمُقْرِفَاتِ مِنَ الْعِرَابِ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ غَزَا عَلَى بَعِيرٍ، هَلْ يُسْهَمُ لِبَعِيرِهِ؟ فَذَهَبَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يُسْهَمُ لِلْإِبِلِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ أَحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ غَزَا عَلَى بَعِيرٍ فَلَهُ سَهْمُ رَاجِلٍ، كَذَلِكَ قَالَ الْحَسَنُ، وَمَكْحُولٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو الْخَطَّابِ مِنَ الْحَنَابِلَةِ.
Bizim atalarımız ve senin baban sayıldığında; mukrif olanları (babası melez olanları), safkan Arap atlarından ayırt etti. Âlimler deve üzerinde savaşa katılan kimsenin devesine pay verilip verilmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin çoğu develere pay verilmeyeceği görüşüne varmıştır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Kendilerinden ilim ezberlediğim (naklettiğim) ilim ehlinin tamamı, deve üzerinde savaşan kimse için piyade hissesi olduğu hususunda icma etmiştir.' el-Hasan, Mekhûl, es-Sevrî, eş-Şâfiî ve re'y ehli de böyle demiştir; Hanbelîlerden Ebü'l-Hattâb da bunu tercih etmiştir.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُنْقَلْ عَنْهُ أَنَّهُ أَسْهَمَ لِغَيْرِ الْخَيْلِ مِنَ الْبَهَائِمِ وَقَدْ كَانَ مَعَهُ يَوْمَ «بَدْرٍ» سَبْعُونَ بَعِيرًا، وَلَمْ تَخْلُ غَزَاةٌ مِنْ غَزَوَاتِهِ مِنَ الْإِبِلِ، هِيَ كَانَتْ غَالِبَ دَوَابِّهِمْ فَلَمْ يُنْقَلْ عَنْهُ أَنَّهُ أَسْهَمَ لَهَا، وَلَوْ أَسْهَمَ لَهَا لَنُقِلَ، وَكَذَلِكَ مَنْ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ خُلَفَائِهِ وَغَيْرِهِمْ مَعَ كَثْرَةِ غَزَوَاتِهِمْ لَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ فِيمَا عَلِمْنَاهُ أَنَّهُ أَسْهَمَ لِبَعِيرٍ، وَلَوْ أَسْهَمَ لِبَعِيرٍ لَمْ يَخْفَ ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ لَا يَتَمَكَّنَ صَاحِبُهُ مِنَ الْكَرِّ وَالْفَرِّ، فَلَمْ يُسْهَمْ لَهُ كَالْبَغْلِ وَالْحِمَارِ، اهـ.
İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın izniyle sahih olan da budur; çünkü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayvanlardan at dışında hiçbir şeye pay ayırdığı nakledilmemiştir. Halbuki Bedir günü onunla birlikte yetmiş deve vardı ve onun gazvelerinden hiçbiri deveden hali değildi; bineklerinin çoğunluğunu da onlar oluşturuyordu. Buna rağmen onlar için pay ayırdığı nakledilmemiştir, şayet pay ayırsaydı mutlaka nakledilirdi. Aynı şekilde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonraki halifeleri ve diğerleri de gazvelerinin çokluğuna rağmen bildiğimiz kadarıyla hiçbirinden bir deveye pay ayırdığı nakledilmemiştir; deveye pay ayırsalardı bu gizli kalmazdı. Bir de sahibi onunla ileri atılıp geri çekilme (kerr ü ferr) taktiğini yapamaz, bu sebeple katır ve merkep gibi ona da pay verilmemiştir.
وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: مَنْ غَزَا عَلَى بَعِيرٍ، وَهُوَ لَا يَقْدِرُ عَلَى غَيْرِهِ قُسِمَ لَهُ وَلِبَعِيرِهِ سَهْمَانِ، وَظَاهِرُهُ أَنَّهُ لَا يُسْهَمُ لِلْبَعِيرِ مَعَ إِمْكَانِ الْغَزْوِ عَلَى فَرَسٍ، وَعَنْ أَحْمَدَ: أَنَّهُ يُسْهَمُ
İmam Ahmed ise şöyle demiştir: 'Başka bir bineğe gücü yetmeyip bir deve üzerinde savaşan kimseye, kendisi ve devesi için iki hisse taksim edilir.' Bu sözün zahiri, at üzerinde savaşa gitme imkânı varken deveye pay verilmeyeceğidir. Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ise
لِلْبَعِيرِ سَهْمٌ، وَلَمْ يَشْتَرِطْ عَجْزَ صَاحِبِهِ عَنْ غَيْرِهِ، وَحُكِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ الْحَسَنِ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
deveye bir hisse verileceği ve sahibinin başkasına güç yetirememesi şartının aranmayacağı zikredilmiştir. Hasan'dan da buna benzer bir görüş nakledilmiştir; bunu İbn Kudâme «el-Muğnî»de zikretmiştir.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ [٥٩ \ ٦] ، قَالُوا: فَذَكَرَ الرِّكَابَ وَهِيَ الْإِبِلُ مَعَ الْخَيْلِ، وَبِأَنَّهُ حَيَوَانٌ تَجُوزُ الْمُسَابَقَةُ عَلَيْهِ بِعِوَضٍ فَيُسْهَمُ لَهُ كَالْفَرَسِ ; لِأَنَّ تَجْوِيزَ الْمُسَابَقَةِ بِعِوَضٍ إِنَّمَا هُوَ فِي ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ، هِيَ: النَّصْلُ، وَالْخُفُّ، وَالْحَافِرُ، دُونَ غَيْرِهَا ; لِأَنَّهَا آلَاتُ الْجِهَادِ، فَأُبِيحَ أَخْذُ الرَّهْنِ فِي الْمُسَابَقَةِ بِهَا، تَحْرِيضًا عَلَى رِيَاضَتِهَا، وَتَعَلُّمِ الْإِتْقَانِ فِيهَا.
Bu görüşün sahipleri, Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirdiler: { فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ } “Siz onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz.” [Haşr Suresi, 59/6]. Dediler ki: 'Burada atlarla birlikte rikâbı, yani develeri zikretmiştir.' Bir de onun, karşılığında ödül verilerek yarış yapılması caiz olan bir hayvan olması sebebiyle at gibi ona da pay verilir; çünkü ödüllü yarış ancak üç şeyde caizdir ki bunlar: Ok ucu (atış), deve tırnağı (deve) ve at tırnağı (at) olup bunların dışındakilerde caiz değildir. Zira bunlar cihad aletleridir; dolayısıyla bunların idmanına ve bu hususta maharet kazanmaya teşvik etmek amacıyla bu yarışlarda ödül almak helal kılınmıştır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي - وَاللَّهُ أَعْلَمُ - أَنَّهُ لَا يُسْهَمُ لِلْإِبِلِ لِمَا قَدَّمْنَا آنِفًا، وَأَمَّا غَيْرُ الْخَيْلِ وَالْإِبِلِ، مِنَ الْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ وَالْفِيَلَةِ وَنَحْوِهَا، فَلَا يُسْهَمُ لِشَيْءٍ مِنْهُ، وَإِنْ عَظُمَ غِنَاؤُهَا وَقَامَتْ مَقَامَ الْخَيْلِ.
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin- der ki: Bana zahir olan -en doğrusunu Allah bilir- az önce takdim ettiğimiz gerekçeler sebebiyle develere pay verilmeyeceğidir. Atlar ve develer dışındaki katırlar, merkepler, filler ve benzerlerine gelince; faydaları ne kadar büyük olursa olsun ve atların yerini tutsalar dahi bunlardan hiçbirine pay verilmez.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ: وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ ﷺ لَمْ يَقْسُمْ لِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَلِأَنَّهَا مِمَّا لَا تَجُوزُ الْمُسَابَقَةُ عَلَيْهِ بِعِوَضٍ فَلَمْ يُسْهَمْ لَهَا كَالْبَقَرِ.
İbn Kudâme şöyle demiştir: 'Bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan hiçbirine pay taksim etmemiştir ve ayrıca bunlar karşılığında ödüllü yarış yapılması caiz olmayan hayvanlardandır, dolayısıyla sığırlar gibi bunlara da pay ayrılmaz.'
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَرْقِ رَحْلِ الْغَالِّ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْغَالِّ مَنْ يَكْتُمُ شَيْئًا مِنَ الْغَنِيمَةِ، فَلَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ الْإِمَامُ، وَلَا يَضَعُهُ مَعَ الْغَنِيمَةِ.
Yedinci Mesele: Âlimler, ganimetten hırsızlık yapanın (gāl olanın) eşyasının yakılması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Gāl ile kastedilen; ganimetten bir şeyi gizleyen, onu imama bildirmeyen ve ganimetin arasına koymayan kimsedir.
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يُحْرَقُ رَحْلُهُ كُلُّهُ إِلَّا الْمُصْحَفَ وَمَا فِيهِ رُوحٌ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَفُقَهَاءُ الشَّامِ، مِنْهُمْ مَكْحُولٍ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالْوَلِيدُ بْنُ هِشَامٍ، وَيَزِيدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، وَأَتَى سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بِغَالٍّ فَجَمَعَ مَالَهُ وَأَحْرَقَهُ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ حَاضِرٌ ذَلِكَ فَلَمْ يَعِبْهُ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: 'Mushaf ve canlı olanlar hariç, onun bütün eşyası yakılır.' Bu, İmam Ahmed'in mezhebidir; el-Hasan ile aralarında Mekhûl, el-Evzâî, el-Velîd b. Hişâm ve Yezîd b. Yezîd b. Câbir'in de bulunduğu Şam fukahası da bunu söylemiştir. Nitekim Saîd b. Abdilmelik'e ganimetten çalan biri getirildi de onun malını toplayıp yaktı; Ömer b. Abdilazîz de buna şahit olduğu halde bunu ayıplamadı.
وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ: السُّنَّةُ فِي الَّذِي يَغُلُّ أَنْ يُحْرَقَ رَحْلُهُ، رَوَاهُمَا سَعِيدٌ فِي سُنَّتِهِ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
Yezîd b. Yezîd b. Câbir şöyle demiştir: 'Ganimetten çalan kimse hakkındaki sünnet, onun eşyasının yakılmasıdır.' Bu iki rivayeti Saîd kendi süneninde rivayet etmiştir; bunu İbn Kudâme «el-Muğnî»de zikretmiştir.
وَمِنْ حُجَجِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ: مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زَائِدَةَ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَصَالِحٌ هَذَا أَبُو وَاقِدٍ قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ مَسْلَمَةَ أَرْضَ الرُّومِ، فَأَتَى بِرَجُلٍ قَدْ غَلَّ، فَسَأَلَ سَالِمًا عَنْهُ فَقَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِذَا وَجَدْتُمُ الرَّجُلَ قَدْ غَلَّ فَاحْرِقُوا مَتَاعَهُ وَاضْرِبُوهُ» ، قَالَ: فَوَجَدْنَا فِي مَتَاعِهِ مُصْحَفًا فَسَأَلَ سَالِمًا عَنْهُ، فَقَالَ: بِعْهُ وَتَصَدَّقْ بِثَمَنِهِ. اهـ بِلَفْظِهِ مِنْ أَبِي دَاوُدَ.
Bu görüş sahiplerinin delillerinden biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde Sâlih b. Muhammed b. Zâide'den rivayet ettiği şu hadistir: Ebû Dâvûd dedi ki; bu Sâlih, Ebû Vâkıd'dır. O şöyle dedi: 'Mesleme ile birlikte Rum diyarına girdim; ganimetten çalmış bir adam getirildi. [Mesleme] onun hakkında Sâlim'e sordu, Sâlim de şöyle dedi: Babamın, Ömer b. el-Hattâb'dan, onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet ettiğini işittim: «Ganimetten çalmış bir adam bulduğunuz zaman onun eşyasını yakınız ve kendisini dövünüz.»' Dedi ki: 'Bunun üzerine onun eşyası arasında bir Mushaf bulduk. [Mesleme] onun hakkında Sâlim'e sordu, Sâlim de: «Onu sat ve parasını sadaka olarak ver» dedi.' Ebû Dâvûd'dan kendi lafzıyla böyledir.
وَذَكَرَ ابْنُ قُدَامَةَ أَنَّهُ رَوَاهُ أَيْضًا الْأَثْرَمُ، وَسَعِيدٌ، وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا: حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ
İbn Kudâme, bunu el-Esrem ve Saîd'in de rivayet ettiğini zikretmiştir. Ebû Dâvûd da şöyle demiştir: Bize Ebû Sâlih rivayet etti