الْوَجْهُ الرَّابِعُ: اعْتِضَادُ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بِإِجْمَاعِ الْحُجَّةِ مِنْ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا مَنْ شَذَّ عَنِ السَّوَادِ الْأَعْظَمِ عَلَى الْعَمَلِ بِمُقْتَضَاهُ، وَإِجْمَاعُ الْمُسْلِمِينَ إِذَا وَافَقَ خَبَرَ آحَادٍ، فَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: يَصِيرُ بِمُوَاقَفَةِ الْإِجْمَاعِ لَهُ قَطْعِيًّا كَالْمُتَوَاتِرِ.
Dördüncü Yön: Zikredilen hadisin, sevad-ı azamdan (büyük çoğunluktan) şaz kalarak ayrılanlar müstesna, Müslüman âlimlerin hüccet sayılan icmâıyla amel edilmesi yönünde teyit bulmasıdır. Müslümanların icmâı bir âhâd habere muvafık düştüğünde, bazı âlimler şöyle der: İcmâın ona muvafakat etmesiyle o hadis mütevâtir gibi kat‘î hâle gelir.
وَأَكْثَرُ الْأُصُولِيِّينَ يَقُولُونَ: لَا يَصِيرُ قَطْعِيًّا بِذَلِكَ.
Usulcülerin çoğu ise şöyle der: Bununla kat‘î hâle gelmez.
وَفَرَّقَ قَوْمٌ، فَقَالُوا: إِنْ صَرَّحُوا بِأَنَّ مُعْتَمَدَهُمْ فِي إِجْمَاعِهِمْ هُوَ ذَلِكَ الْخَبَرُ - أَفَادَ الْقَطْعَ، وَإِلَّا فَلَا، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Bir grup âlim ise bir ayrıma giderek şöyle demiştir: Eğer icmâlarında dayanaklarının o haber olduğunu açıkça belirtmişlerse kat‘iyet ifade eder; aksi takdirde etmez. «Merâkı's-Suûd»da şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَلَا يُفِيدُ الْقَطْعَ مَا يُوَافِقُ الْإِجْمَاعَ وَالْبَعْضُ بِقَطْعٍ يَنْطِقُ وَبَعْضُهُمْ يُفِيدُ حَيْثُ عُوِّلَا عَلَيْهِ. . . . . . إِلَخْ وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَلَا يَخْفَى أَنَّهُ يَعْتَضِدُ بِعَمَلِ الْمُسْلِمِينَ بِهِ.
İcmâa muvafık olan haber kat‘iyet ifade etmez, bir kısmı ise kat‘î olduğunu söyler / Bazıları da ona dayanıldığı takdirde [kat‘iyet] ifade edeceğini söyler... ilâ ahir. Her hâlükârda, [bu hadisin] Müslümanların onunla amel etmesiyle teyit edildiği gizli değildir.
الْخَامِسُ: دَلَالَةُ الْكِتَابِ، وَالْإِجْمَاعِ، عَلَى أَنَّ الزَّكَاةَ وَاجِبَةٌ فِي الذَّهَبِ.
Beşincisi: Kitap ve icmâın, zekâtın altında farz olduğuna delalet etmesidir.
أَمَّا الْكِتَابُ: فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Kitaba gelince: Yüce Allah'ın şu kavlidir:
وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ [٩ \ ٣٤، ٣٥] .
{ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara acı veren bir azabı müjdele! O gün bu [altın ve gümüşler] cehennem ateşinde kızdırılacak; bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır. [Onlara:] 'İşte kendiniz için biriktirdiğiniz budur; haydi, biriktirmiş olduğunuz şeyleri tadın!' [denilecektir].” [Tevbe: 34-35].
وَأَمَّا السُّنَّةُ: فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: «مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا، إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ، فَأُحْمِيَ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ، فَيُكْوَى بِهَا جَنْبُهُ، وَوَجْهُهُ، وَظَهْرُهُ، كُلَّمَا بَرَدَتْ أُعِيدَتْ لَهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ، فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِمَّا إِلَى النَّارِ» ، الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي وُجُوبِ الْحَقِّ فِي الذَّهَبِ، كَالْفِضَّةِ، وَقَدْ أَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ جَمِيعُ الْعُلَمَاءِ، وَإِذَنْ يَكُونُ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ بَيَانًا لِشَيْءٍ ثَابِتٍ قَطْعًا، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْبَيَانَ يَجُوزُ بِمَا هُوَ دُونَ الْمُبَيَّنِ دَلَالَةً وَسَنَدًا، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ.
Sünnete gelince: Sahih'te Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) rivayetle sabit olduğuna göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Altın veya gümüş sahibi olup da onun hakkını ödemeyen hiç kimse yoktur ki kıyamet günü olduğunda onun için ateşten levhalar yapılıp bunlar cehennem ateşinde kızdırılmasın ve bunlarla böğrü, alnı ve sırtı dağlanmasın! Bunlar her soğuduğunda, miktarı elli bin yıl olan bir günde, kullar arasında hüküm verilinceye kadar ona tekrar edilir. Sonunda o, yolunun ya cennete ya da ateşe vardığını görür...» Hadis. Bu lafız Müslim'in Sahih'indeki lafzıdır ve gümüşte olduğu gibi altında da hakkın [zekâtın] vacip olduğu hususunda açıktır. Bütün âlimler bunda icmâ etmiştir. Dolayısıyla zikredilen hadis, kat‘î olarak sabit olan bir hususun beyanı hükmündedir. Usul ilminde ise tebyin edenin (açıklayanın), delalet ve senet bakımından mübeyyenden (açıklanandan) daha aşağı seviyede olmasının caiz olduğu yerleşmiştir; nitekim bu kitabın mukaddimesinde bunu açıklamıştık.
فَتَحَصَّلَ أَنَّ نِصَابَ الذَّهَبِ عِشْرُونَ مِثْقَالَا، وَمَا زَادَ فَبِحِسَابِهِ، وَأَنَّ الْوَاجِبَ فِيهِ رُبُعُ الْعُشْرِ، كَالْفِضَّةِ، وَأَنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لَيْسَ فِيهِمَا وَقْصٌ، بَلْ كُلُّ مَا زَادَ عَلَى النِّصَابِ فَبِحِسَابِهِ، خِلَافًا لِمَنْ شَذَّ فَخَالَفَ فِي بَعْضِ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Netice olarak: Altının nisabının yirmi miskal olduğu, fazlasının ise kendi hesabına göre olduğu; onda vacip olan miktarın gümüşte olduğu gibi kırkta bir (dörtte bir öşür) olduğu; altın ve gümüşte vakas (nisablar arası zekâtsız ara miktar) bulunmayıp nisabın üzerindeki her fazlalığın kendi hesabına göre zekâta tabi olduğu ortaya çıkmıştır; bu hususların bazısına muhalefet eden şaz görüş sahipleri müstesnadır. İlim, Yüce Allah'ın katındadır.
تَنْبِيهٌ يَجِبُ اعْتِبَارُ الْوَزْنِ فِي نِصَابِ الْفِضَّةِ وَالذَّهَبِ بِالْوَزْنِ الَّذِي كَانَ مَعْرُوفًا عِنْدَ أَهْلِ مَكَّةَ، كَمَا يَجِبُ اعْتِبَارُ الْكَيْلِ فِي خَمْسَةِ الْأَوْسُقِ الَّتِي هِيَ نِصَابِ الْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ بِالْكَيْلِ الَّذِي كَانَ مَعْرُوفًا عِنْدَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ.
Bir Uyarı: Gümüş ve altın nisabında, Mekke ehlinin bildiği veznin (ağırlık ölçüsünün) itibar edilmesi gerektiği gibi; hububat ve meyvelerin nisabı olan beş veskte de Medine ehlinin bildiği keylin (hacim ölçüsünün) itibar edilmesi gerekir.
قَالَ النَّسَائِيُّ فِي «سُنَنِهِ» فِي «كِتَابِ الزَّكَاةِ» : أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الْمِكْيَالُ مِكْيَالُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَالْوَزْنُ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ» .
Nesâî «Sünen»inde «Zekât Kitabı»nda şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hanzale'den, o Tâvûs'tan, o İbn Ömer'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «Mikyâl (ölçek), Medine ehlinin mikyâlidir; vezin (tartı) ise Mekke ehlinin veznidir.»
وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» فِي «كِتَابِ الْبُيُوعِ» : حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، ثَنَا ابْنُ دُكَيْنٍ عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْوَزْنُ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ، وَالْمِكْيَالُ مِكْيَالُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ» ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَأَمَّا حَدِيثُ «الْمِيزَانُ مِيزَانُ أَهْلِ مَكَّةَ» إِلَى آخِرِهِ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عُمَرَ، ﵄.
Ebû Dâvûd «Sünen»inde «Büyû‘ Kitabı»nda şöyle demiştir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize İbn Dükeyn, Hanzale'den, o Tâvûs'tan, o İbn Ömer'den anlattı ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Vezin (tartı), Mekke ehlinin veznidir; mikyâl (ölçek) ise Medine ehlinin mikyâlidir.» Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de şöyle demiştir: «Mîzân, Mekke ehlinin mîzânıdır...» hadisine gelince, bunu Ebû Dâvûd ve Nesâî, İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) rivayetinden, Buhârî ve Müslim'in şartına uygun sahih senetlerle rivayet etmişlerdir.
وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: رُوِيَ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ﵄، اهـ.
Ebû Dâvûd şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) rivayetinden de rivayet edilmiştir. [İktibas sonu].
قَالَ الْخَطَابِيُّ: مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْوَزْنَ الَّذِي يَتَعَلَّقُ بِهِ حَقُّ الزَّكَاةِ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ، وَهِيَ دَارُ الْإِسْلَامِ، قَالَ ابْنُ حَزْمٍ: وَبَحَثْتُ عَنْهُ غَايَةَ الْبَحْثِ مِنْ كُلِّ مَنْ وَثِقْتُ بِتَمْيِيزِهِ: وَكُلٌّ اتَّفَقَ لِي عَلَى أَنَّ دِينَارَ الذَّهَبِ بِمَكَّةَ وَزْنُهُ اثْنَتَانِ وَثَمَانُونَ حَبَّةً، وَثَلَاثَةُ أَعْشَارِ حَبَّةٍ مِنْ حَبِّ الشَّعِيرِ الْمُطْلَقِ، وَالدِّرْهَمُ سَبْعَةُ أَعْشَارِ الْمِثْقَالِ، فَوَزْنُ الدِّرْهَمِ: سَبْعٌ وَخَمْسُونَ وَسِتَّةُ أَعْشَارِ حَبَّةٍ، وَعُشْرُ عُشْرِ حَبَّةٍ، فَالرَّطْلُ مِائَةٌ وَوَاحِدٌ وَثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ دِرْهَمًا بِالدِّرْهَمُ الْمَذْكُورِ. اهـ.
Hattâbî şöyle demiştir: Bu hadisin manası, zekât hakkının taalluk ettiği tartının, İslâm yurdu olan Mekke ehlinin tartısı olduğudur. İbn Hazm ise şöyle demiştir: Ayırt etme kabiliyetine güvendiğim herkesten bunu en ince ayrıntısına kadar araştırdım; hepsi de benim yanımda Mekke'deki altın dinarın ağırlığının, vasıfsız (orta boy) arpa tanesinden seksen iki ve onda üç (82,3) tane olduğu ve dirhemin ise miskâlin onda yedisi olduğu hususunda ittifak etti. Buna göre dirhemin ağırlığı: Elli yedi tane, onda altı tane ve onda birin onda biri (57,61) tanedir. Rıtıl ise zikredilen dirhem ile yüz yirmi sekiz dirhemdir. [İktibas sonu].
وَفِي الْقَامُوسِ فِي مَادَّةِ «مَ كَ كَ» ، وَالْمِثْقَالُ: دِرْهَمٌ وَثَلَاثَةُ أَسْبَاعٍ، وَالدِّرْهَمُ: سِتَّةُ دَوَانِقَ، وَالدَّانِقُ: قِيرَاطَانِ، وَالْقِيرَاطُ: طَسُّوجَانِ، وَالطَّسُّوجُ: حَبَّتَانِ، وَالْحَبَّةُ: سُدُسُ ثُمُنِ دِرْهَمٍ، وَهُوَ جُزْءٌ مِنْ ثَمَانِيَةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ الدِّرْهَمِ. اهـ.
«el-Kāmûs»ta «m-k-k» maddesinde şöyle geçmektedir: Miskâl: Bir dirhem ve yedide üçtür. Dirhem: Altı dânektir. Dânek: İki kırattır. Kırat: İki tassûctur. Tassûc: İki habbedir (tanedir). Habbe: Dirhemin sekizde birinin altıda biridir ki bu da dirhemin kırk sekizde bir parçasıdır. [İktibas sonu].
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى قَدْرِ خَمْسَةِ الْأَوْسُقِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» .
Beş veskin miktarına dair açıklamayı daha önce «el-En‘âm» Suresi'nde yapmıştık.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَلْ يُضَمُّ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ بَعْضُهُمَا إِلَى بَعْضٍ فِي الزَّكَاةِ أَوْ لَا؟ لَمْ أَرَ فِي ذَلِكَ نَصًّا صَرِيحًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِيهِ، وَقَدْ تَوَقَّفَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ ﵀ عَنْ ضَمِّ أَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ فِي رِوَايَةِ الْأَثْرَمِ، وَجَمَاعَةٍ، وَقَطَعَ فِي رِوَايَةِ حَنْبَلٍ بِأَنَّهُ لَا زَكَاةَ عَلَيْهِ حَتَّى يَبْلُغَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نِصَابًا.
İkinci Mesele: Zekâtta altın ile gümüş birbirine eklenir (zammolunur) mi, yoksa eklenmez mi? Bu hususta Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) açık ve sarih bir nass görmedim. Âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. İmam Ahmed (rahimehullâh) el-Esrem ve bir grubun rivayetine göre birini diğerine ekleme hususunda tevakkuf etmiş; Hanbel'in rivayetinde ise her biri tek başına nisaba ulaşmadıkça kişiye zekât gerekmediğini kesin olarak ifade etmiştir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لَا يُضَمُّ بَعْضُهُمَا إِلَى بَعْضٍ: الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ، وَشَرِيكٌ، قَالَ ابْنَ قُدَامَةَ: فِي " الْمُغْنِي ": وَاخْتَارَهُ أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ الْعَزِيزِ.
Altın ile gümüşün birbirine eklenmeyeceğini söyleyenler arasında: Şâfiî, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd, İbn Ebî Leylâ, el-Hasan b. Sâlih ve Şerîk yer alır. İbn Kudâme «el-Muğnî»de: «Ebû Bekir Abdülazîz de bunu tercih etmiştir» demiştir.
وَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ يُضَمُّ بَعْضُهُمَا إِلَى بَعْضٍ فِي تَكْمِيلِ النِّصَابِ: مَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ.
Nisabın tamamlanmasında altın ve gümüşün birbirine ekleneceğini söyleyenler arasında ise: Mâlik, Evzâî, el-Hasan, Katâde, Sevrî, Ebû Hanîfe ve onun ashabı yer almaktadır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنَ الْقَوْلَيْنِ أَنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لَا يُضَمُّ أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ لِمَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، كَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ " عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ " الْحَدِيثَ.
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Bu iki görüşten bana delil yönünden racih görüneni; altın ile gümüşün birbirine eklenmeyeceğidir. Çünkü bazı sahih rivayetlerde sabit olduğuna göre, nitekim Müslim'in «Sahih»inde Câbir'den rivayet ettiği üzere, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Beş ukiyeden az olan verıkta (gümüşte) zekât yoktur.» Hadis.
فَلَوْ كَانَ عِنْدَهُ أَرْبَعُ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ الَّذِي هُوَ: الْفِضَّةُ، وَمَا يُكْمِلُ النِّصَابَ مِنَ الذَّهَبِ فَإِنَّهُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُ خَمْسُ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ.
Şayet kişinin yanında verık (yani gümüş) cinsinden dört ukiye ve bunu nisaba tamamlayacak kadar da altın bulunsa, mutabakat delaletiyle onun yanında beş ukiye gümüş bulunmadığı gerçeği tahakkuk eder.
وَقَدْ صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّهُ لَا صَدَقَةَ فِي أَقَلَّ مِنْ خَمْسِ أَوَاقٍ
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sahih hadiste beş ukiyeden az olan
مِنَ الْوَرِقِ، وَظَاهِرُ نَصِّ الْحَدِيثِ عَلَى اسْمِ الْوَرِقِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ: لَا زَكَاةَ فِي أَقَلَّ مِنْ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْفِضَّةِ، وَلَوْ كَانَ عِنْدَهُ ذَهَبٌ كَثِيرٌ، وَلَا دَلِيلَ مِنَ النُّصُوصِ يَصْرِفُ عَنْ هَذَا الظَّاهِرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
verıkta (gümüşte) zekât olmadığını açıkça belirtmiştir. Hadis nassının açıkça 'verık' ismini zikretmesi; yanında çok miktarda altın bulunsa bile, beş ukiyeden az olan gümüşte zekâtın bulunmadığına delalet eder. Bu zahirî manadan çevirecek nasslardan bir delil de mevcut değildir. İlim, Yüce Allah'ın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي زَكَاةِ الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ، فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا زَكَاةَ فِيهِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي أَصَحِّ قَوْلَيْهِمَا، وَبِهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، وَعَائِشَةُ، وَأَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ ﵃، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ، وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ.
Üçüncü Mesele: Âlimler mubah ziynetin zekâtı konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir topluluk onda zekât olmadığı görüşüne varmıştır. Bunu söyleyenler arasında: Mâlik, Şâfiî ve her ikisinden gelen iki rivayetin en sahihine göre Ahmed yer alır. Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb, Câbir b. Abdillâh, Enes b. Mâlik, Âişe ve Esmâ bint Ebî Bekir (radıyallâhu anhüm) ile Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Atâ b. Ebî Rabâh, Mücâhid, Şa‘bî, Muhammed b. Alî, el-Kāsım b. Muhammed, İbn Sîrîn, Zührî, İshâk, Ebû Sevr, Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الْحُلِيَّ الْمُبَاحَ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ: أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَمَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَدَاوُدُ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، وَابْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَابْنِ سِيرِينَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، وَالزُّهْرِيِّ.
Mubah ziynette zekâtın farz olduğunu söyleyenler arasında ise: Ebû Hanîfe (rahimehullâh) yer alır. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup İbn Mes‘ûd, Abdullah b. Amr b. el-Âs, Meymûn b. Mihrân, Câbir b. Zeyd, el-Hasan b. Sâlih, Süfyân es-Sevrî ve Dâvûd da bunu söylemiştir. İbnü'l-Münzir de bu görüşü İbnü'l-Müseyyeb, İbn Cübeyr, Atâ, Mücâhid, İbn Sîrîn, Abdullah b. Şeddâd ve Zührî'den nakletmiştir.
وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى حُجَجَ الْفَرِيقَيْنِ، وَمُنَاقَشَةَ أَدِلَّتِهِمَا عَلَى الطُّرُقِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الْأُصُولِ، وَعِلْمِ الْحَدِيثِ ; لِيَتَبَيَّنَ لِلنَّاظِرِ الرَّاجِحُ مِنَ الْخِلَافِ.
İnceleyen kimseye bu ihtilafta racih olan görüş açıkça belli olsun diye, Allah Teâlâ'nın izniyle iki tarafın delillerini ve bu delillerin usul ve hadis ilmindeki bilinen usuller çerçevesinde tartışılmasını zikredeceğiz.
اعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْحُلِيَّ الْمُبَاحَ لَا زَكَاةَ فِيهِ، تَنْحَصِرُ حُجَّتُهُ فِي أَرْبَعَةِ أُمُورٍ:
Bil ki, mubah ziynette zekât olmadığını söyleyenlerin delili dört hususta toplanır:
الْأَوَّلُ: حَدِيثٌ جَاءَ بِذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Birincisi: Bu hususta Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen bir hadistir.
الثَّانِي: آثَارٌ صَحِيحَةٌ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ يَعْتَضِدُ بِهَا الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ.
İkincisi: Bazı sahabilerden gelen ve söz konusu hadisi teyit eden sahih eserlerdir (sahabe rivayetleridir).
الثَّالِثُ: الْقِيَاسُ.
Üçüncüsü: Kıyastır.
الرَّابِعُ: وَضْعُ اللُّغَةِ.
Dördüncüsü: Dilin vaz‘ıdır (lügat anlamıdır).
أَمَّا الْحَدِيثُ: فَهُوَ مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي مَعْرِفَةِ السُّنَنِ وَالْآثَارِ مِنْ طَرِيقِ عَافِيَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ» .
Hadise gelince: Beyhakî'nin «Ma‘rifetü's-Sünen ve'l-Âsâr»da Âfiye b. Eyyûb tarikiyle Leys'ten, onun Ebü'z-Zübeyr'den, onun Câbir'den, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği şu hadistir: «Ziynette zekât yoktur.»
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا أَصْلَ لَهُ، إِنَّمَا رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ مِنْ قَوْلِهِ غَيْرَ مَرْفُوعٍ، وَالَّذِي يُرْوَى عَنْ عَافِيَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا لَا أَصْلَ لَهُ، وَعَافِيَةُ بْنُ أَيُّوبَ مَجْهُولٌ: فَمَنِ احْتَجَّ بِهِ مَرْفُوعًا، كَانَ مُغَرَّرًا بِدِينِهِ، دَاخِلًا
Beyhakî şöyle demiştir: Bu hadisin aslı yoktur; o ancak Câbir'den merfû olmaksızın kendi sözü olarak rivayet edilmiştir. Âfiye b. Eyyûb'dan, Leys'ten, Ebü'z-Zübeyr'den, Câbir'den merfû olarak rivayet edilenin ise aslı yoktur ve Âfiye b. Eyyûb meçhuldür. Dolayısıyla bunu merfû olarak delil getiren kimse, dinini tehlikeye atmış ve
فِيمَا نَعِيبُ بِهِ الْمُخَالِفِينَ مِنَ الِاحْتِجَاجِ بِرِوَايَةِ الْكَذَّابِينَ، وَاللَّهُ يَعْصِمُنَا مِنْ أَمْثَالِ هَذَا.
muhalifleri yalancıların rivayetiyle delil getirmekle kınadığımız hususun içine düşmüş olur. Allah bizi bu gibilerden korusun.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مَا قَالَهُ الْحَافِظُ الْبَيْهَقِيُّ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - مِنْ أَنَّ الْحُكْمَ بِرِوَايَةِ عَافِيَةَ الْمَذْكُورِ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَرْفُوعًا مِنْ جِنْسِ الِاحْتِجَاجِ بِرِوَايَةِ الْكَذَّابِينَ فِيهِ نَظَرٌ ; لِأَنَّ عَافِيَةَ الْمَذْكُورَ لَمْ يَقُلْ فِيهِ أَحَدٌ إِنَّهُ كَذَّابٌ، وَغَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ ظَنَّ أَنَّهُ مَجْهُولٌ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَى كَوْنِهِ ثِقَةً، وَقَدِ اطَّلَعَ غَيْرُهُ عَلَى أَنَّهُ ثِقَةٌ فَوَثَّقَهُ، فَقَدْ نَقَلَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ تَوْثِيقَهُ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : عَافِيَةُ بْنُ أَيُّوبَ، قِيلَ: ضَعِيفٌ، وَقَالَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ: مَا نَعْلَمُ فِيهِ جَرْحًا، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ، مَجْهُولٌ، وَنَقَلَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ تَوْثِيقَهُ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ.
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Hâfız el-Beyhakî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- adı geçen Âfiye'nin bu hadisi merfû olarak rivayet etmesine dayanarak hüküm vermeyi yalancıların rivayetiyle delil getirme kabilinden sayması tartışmaya açıktır (eleştiriye muhtaçtır). Çünkü söz konusu Âfiye hakkında hiç kimse onun 'yalancı' olduğunu söylememiştir. Bu konudaki en ileri husus, Beyhakî'nin onun sika (güvenilir) olduğunu bilmediği için onun meçhul olduğunu zannetmesidir; hâlbuki başkası onun sika olduğuna vakıf olmuş ve onu sika kabul etmiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Ebû Zür‘a'dan onun tevsîkini (güvenilir olduğunu) nakletmiştir. İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Âfiye b. Eyyûb hakkında: 'Zayıftır' denildi; İbnü'l-Cevzî ise: 'Onda herhangi bir cerh bilmiyoruz' dedi; Beyhakî 'Meçhuldür' dedi; İbn Ebî Hâtim ise Ebû Zür‘a'dan onun tevsîkini nakletti.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ مَجْهُولٌ يُقَدَّمُ عَلَيْهِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ ثِقَةٌ ; لِأَنَّهُ اطَّلَعَ عَلَى مَا لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ مُدَّعِي أَنَّهُ مَجْهُولٌ، وَمَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ، وَالتَّجْرِيحُ لَا يُقْبَلُ مَعَ الْإِجْمَالِ، فَعَافِيَةُ هَذَا وَثَّقَهُ أَبُو زُرْعَةَ، وَالتَّعْدِيلُ وَالتَّجْرِيحُ يَكْفِي فِيهِمَا وَاحِدٌ عَلَى الصَّحِيحِ فِي الرِّوَايَةِ دُونَ الشَّهَادَةِ، قَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ: [الرَّجَزُ]
Gizli değildir ki; 'O sikatır' diyenin görüşü, 'O meçhuldür' diyenin görüşüne takdim edilir. Çünkü o, meçhul olduğunu iddia edenin muttali olamadığı bilgiye vakıf olmuştur. Ezberleyen (bilen) kimse, ezberlemeyene (bilmeyene) karşı hüccettir. Mücmel (gerekçesiz) cerh ise kabul edilmez. İşte bu Âfiye'yi Ebû Zür‘a tevsîk etmiştir. Ta‘dîl ve cerhte, şahitliğin aksine rivayette tek kişinin [beyanı] sahih olana göre yeterlidir. Irâkî Elfiyye'sinde şöyle demiştir: [Recez]
وَصَحَّحُوا اكْتِفَاءَهُمْ بِالْوَاحِدِ ... جَرْحًا وَتَعْدِيلًا خِلَافَ الشَّاهِدِ
Şahidin aksine, cerh ve ta‘dîlde / Tek [kişi] ile yetinmeyi sahih kabul ettiler.
وَالتَّعْدِيلُ يُقْبَلُ مُجْمَلًا ... بِخِلَافِ الْجَرْحِ لِلِاخْتِلَافِ فِي أَسْبَابِهِ
Ta‘dîl mücmel olarak kabul edilir / Sebeplerindeki ihtilaf sebebiyle cerhin aksine.
قَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ: [الرَّجَزُ]
Irâkî Elfiyye'sinde şöyle demiştir: [Recez]
وَصَحَّحُوا قَبُولَ تَعْدِيلٍ بِلَا ... ذِكْرٍ لِأَسْبَابٍ لَهُ أَنْ تَثْقُلَا
Ağırlaşmaması için sebepleri zikredilmeksizin / Yapılan ta‘dîlin kabulünü sahih gördüler.
وَلَمْ يَرَوْا قَبُولَ جَرْحٍ أُبْهِمَا ... لِلْخُلْفِ فِي أَسْبَابِهِ وَرُبَّمَا
Kapalı bırakılan cerhin kabulünü ise uygun görmediler / Sebeplerindeki ihtilaftan ötürü; nitekim bazen,
اسْتُفْسِرَ الْجَرْحُ فَلَمْ يَقْدَحْ كَمَا ... فَسَّرَهُ شُعْبَةُ بِالرَّكْضِ فَمَا
Cerhin sebebi sorulduğunda cerh edici olmaz; / Şu‘be'nin onu koşmakla tefsir ettiği gibi...
هَذَا الَّذِي عَلَيْهِ حُفَّاظُ الْأَثَرْ ... كَشَيْخَيِ الصَّحِيحِ مَعْ أَهْلِ النَّظَرْ
İki Sahih şeyhi (Buhârî ve Müslim) ile nazar ehli gibi / Hadis hafızlarının üzerinde bulunduğu görüş budur,
إِلَخْ. . .
ilâ ahir...
وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، فَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَ الْبَيْهَقِيِّ فِي عَافِيَةَ: إِنَّهُ مَجْهُولٌ أَوْلَى مِنْهُ بِالتَّقْدِيمِ قَوْلُ أَبِي زُرْعَةَ: إِنَّهُ ثِقَةٌ ; لِأَنَّ مَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ، وَإِذَا ثَبَتَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، فَهُوَ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.
Sahih olan da budur. Şüphe yoktur ki Âfiye hakkında Ebû Zür‘a'nın 'O sikatır' sözü, Beyhakî'nin 'O meçhuldür' sözüne takdim edilmeye daha layıktır; çünkü bilen, bilmeyene karşı hüccettir. Söz konusu hadisle istidlal sabit olduğunda ise bu, ihtilaf konusu meselede sarih bir nastır.
وَيُؤَيِّدُ مَا ذُكِرَ مِنْ تَوْثِيقِ عَافِيَةَ الْمَذْكُورِ أَنَّ ابْنَ الْجَوْزِيِّ مَعَ سَعَةِ اطِّلَاعِهِ، وَشِدَّةِ بَحْثِهِ عَنِ الرِّجَالِ، قَالَ: إِنَّهُ لَا يَعْلَمُ فِيهِ جَرْحًا.
Adı geçen Âfiye'nin güvenilirliği hakkında zikredilen hususu; İbnü'l-Cevzî'nin geniş vukûfiyetine ve ricali son derece titiz araştırmasına rağmen onun hakkında hiçbir cerh bilmediğini söylemiş olması da desteklemektedir.
وَأَمَّا الْآثَارُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ: فَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ
Buna delalet eden eserlere (sahabe rivayetlerine) gelince: Bunlardan biri İmam Mâlik'in «el-Muvatta'»da rivayet ettiği şu hadistir:
عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ: «أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ كَانَتْ تَلِي بَنَاتِ أَخِيهَا يَتَامَى فِي حِجْرِهَا لَهُنَّ الْحُلِيَّ، فَلَا تُخْرِجُ مِنْ حُلِيِّهِنَّ الزَّكَاةَ» ، وَهَذَا الْإِسْنَادُ عَنْ عَائِشَةَ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ، كَمَا تَرَى.
Abdurrahman b. el-Kāsım'dan, o babasından rivayet ettiğine göre: «Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi Âişe, kendi himayesinde yetim kalan erkek kardeşinin kız çocuklarının velayetini üstlenirdi; onların ziynetleri vardı ve o, onların bu ziynetlerinden zekât çıkarmazdı.» Gördüğün gibi Âişe'den gelen bu senet son derece sahihtir.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُحَلِّي بَنَاتِهِ وَجَوَارِيَهُ الذَّهَبَ، ثُمَّ لَا يُخْرِجُ مِنْ حُلِيِّهِنَّ الزَّكَاةَ، وَهَذَا الْإِسْنَادُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ كَمَا تَرَى.
Bunlardan bir diğeri de Mâlik'in «el-Muvatta'»da Nâfi‘den, onun da Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: O, kızlarına ve cariyelerine altın takar, sonra da onların ziynetlerinden zekât çıkarmazdı. Gördüğün gibi İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) gelen bu senet de son derece sahihtir.
وَمَا قَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ الْمَانِعَ مِنَ الزَّكَاةِ فِي الْأَوَّلِ أَنَّهُ مَالُ يَتِيمَةٍ، وَأَنَّهُ لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ عَلَى الصَّبِيِّ، كَمَا لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ، مَرْدُودٌ بِأَنَّ عَائِشَةَ تَرَى وُجُوبَ الزَّكَاةِ فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى، فَالْمَانِعُ مِنْ إِخْرَاجِهَا الزَّكَاةَ، كَوْنُهُ حُلِيًّا مُبَاحًا عَلَى التَّحْقِيقِ، لَا كَوْنُهُ مَالَ يَتِيمَةٍ، وَكَذَلِكَ دَعْوَى أَنَّ الْمَانِعَ لِابْنِ عُمَرَ مِنْ زَكَاةِ الْحُلِيِّ أَنَّهُ لِجَوَارٍ مَمْلُوكَاتٍ، وَأَنَّ الْمَمْلُوكَ لَا زَكَاةَ عَلَيْهِ، مَرْدُودٌ أَيْضًا بِأَنَّهُ كَانَ لَا يُزَكِّي حُلِيَّ بَنَاتِهِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ يُزَوِّجُ الْبِنْتَ لَهُ عَلَى أَلْفِ دِينَارٍ يُحَلِّيهَا مِنْهَا بِأَرْبَعِمِائَةٍ، وَلَا يُزَكِّي ذَلِكَ الْحُلِيَّ، وَتَرْكُهُ لِزَكَاتِهِ لِكَوْنِهِ حُلِيًّا مُبَاحًا عَلَى التَّحْقِيقِ.
Bazı ilim ehlinin, birinci rivayette zekâta engel olan şeyin onun bir yetim malı olması ve namazın vacip olmadığı gibi çocuğa zekâtın da vacip olmaması şeklinde ileri sürdüğü gerekçe merduttur (geçersizdir); çünkü Âişe yetimlerin mallarında zekâtın vacip olduğu görüşündedir. Dolayısıyla onun zekât vermemesine engel olan durum, tahkik ehlinin belirttiği üzere yetim malı olması değil, mubah bir ziynet olmasıdır. Aynı şekilde İbn Ömer'in ziynetten zekât vermesini engelleyen şeyin onların köle cariyeler olması ve köleye zekât gerekmemesi şeklindeki iddia da merduttur; çünkü o, kızlarından birini bin dinar mehirle evlendirip bunun dört yüz dinarıyla ona ziynet taktığı hâlde kızlarının da ziynetinin zekâtını vermezdi ve bu ziynetin zekâtını çıkarmazdı. Onun bu zekâtı terk etmesi, tahkik ehlinin belirttiği üzere mubah bir ziynet olmasından dolayıdır.
وَمِنَ الْآثَارِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، أَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعْتُ رَجُلًا يَسْأَلُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُلِيِّ، فَقَالَ «زَكَاتُهُ عَارِيَتُهُ» ، ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» ، وَابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» وَزَادَ الْبَيْهَقِيُّ، فَقَالَ: وَإِنْ كَانَ يَبْلُغُ أَلْفَ دِينَارٍ فَقَالَ جَابِرٌ: كَثِيرٌ.
Bu konuda gelen eserlerden (sahabe rivayetlerinden) biri de Şâfiî'nin rivayet ettiğidir: Bize Süfyân haber verdi, o Amr b. Dînâr'dan: Bir adamın Câbir b. Abdillâh'a ziyneti sorduğunu işittim; şöyle dedi: «Onun zekâtı, [başkasına] ödünç verilmesidir.» Bunu Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da, İbn Hacer de «et-Telhîs»te zikretmiştir. Beyhakî şunu da eklemiştir: [Adam] «Bin dinara ulaşsa bile mi?» dedi. Câbir: «[Bin dinar] çoktur» dedi.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الْحُلِيِّ، فَقَالَ: لَيْسَ فِيهِ زَكَاةٌ.
Bunlardan biri de Beyhakî'nin Ali b. Süleym'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik'e ziyneti sordum, şöyle dedi: «Onda zekât yoktur.»
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهَا كَانَتْ تُحَلِّي بَنَاتِهَا الذَّهَبَ وَلَا تُزَكِّيهِ نَحْوًا مِنْ خَمْسِينَ أَلْفًا.
Bunlardan biri de Beyhakî'nin Esmâ bint Ebî Bekir'den rivayet ettiğidir: O, kızlarına yaklaşık elli bin [dirhem değerinde] altın takar ve onun zekâtını vermezdi.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ:
Kıyasa gelince, bu iki yöndendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُلِيَّ لَمَّا كَانَ لِمُجَرَّدِ الِاسْتِعْمَالِ لَا لِلتِّجَارَةِ وَالتَّنْمِيَةِ، أُلْحِقَ بِغَيْرِهِ مِنَ الْأَحْجَارِ النَّفِيسَةِ كَاللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ، بِجَامِعِ أَنَّ كُلًّا مُعَدٌّ لِلِاسْتِعْمَالِ لَا لِلتَّنْمِيَةِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْإِلْحَاقِ مَالِكٌ ﵀ فِي «الْمُوَطَّأِ» بِقَوْلِهِ: فَأَمَّا التِّبْرُ وَالْحُلِيُّ الْمَكْسُورُ الَّذِي يُرِيدُ أَهْلَهُ إِصْلَاحَهُ وَلُبْسَهُ، فَإِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَتَاعِ الَّذِي يَكُونُ عِنْدَ أَهْلِهِ،
Birincisi: Ziynet, ticaret ve nemalandırma için değil, sadece kullanım için olduğundan; her ikisinin de nemalandırma için değil kullanım için hazırlanmış olması ortak paydasında inci ve mercan gibi diğer değerli taşlara kıyas edilerek onlara dahil edilmiştir. Mâlik (rahimehullâh) «el-Muvatta'»da bu ilhaka şu sözüyle işaret etmiştir: «İşlenmemiş külçeye ve sahibinin tamir edip takmak istediği kırık ziynete gelince; bu, sahibinin yanında bulunan [kullanım] eşyası konumundadır;
فَلَيْسَ عَلَى أَهْلِهِ فِيهِ زَكَاةٌ، قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ فِي اللُّؤْلُؤِ، وَلَا فِي الْمِسْكِ، وَالْعَنْبَرِ زَكَاةٌ.
dolayısıyla sahibine bunda zekât yoktur.» Mâlik şöyle demiştir: «İncide, miskte ve amberde zekât yoktur.»
الثَّانِي مِنْ وَجْهَيِ الْقِيَاسِ: هُوَ النَّوْعُ الْمَعْرُوفُ بِقِيَاسِ الْعَكْسِ، وَأَشَارَ لَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ فِي كِتَابِ الِاسْتِدْلَالِ: [الرَّجَزِ]
Kıyasın iki yönünden ikincisi: Kıyâs-ı aks (zıtlık kıyası) olarak bilinen türdür. «Merâkı’s-Suûd»da istidlâl bölümünde şu recez beytiyle buna işaret etmiştir:
مِنْهُ قِيَاسُ الْمَنْطِقِيِّ وَالْعَكْسْ ... وَمِنْهُ فَقْدُ الشَّرْطِ دُونَ لَبْسْ
Ondandır mantık kıyası ve aks kıyası ... Ondandır şüpheye yer bırakmaksızın şartın yokluğu
وَخَالَفَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قَبُولِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْقِيَاسِ، وَضَابِطُهُ: هُوَ إِثْبَاتُ عَكْسِ حُكْمِ شَيْءٍ لِشَيْءٍ آخَرَ لِتَعَاكُسِهِمَا فِي الْعِلَّةِ، وَمِثَالُهُ حَدِيثُ مُسْلِمٍ: أَيَأْتِي أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَلَهُ فِيهَا أَجْرٌ؟ ! قَالَ: «أَرَأَيْتُمْ لَوْ وَضَعَهَا فِي حَرَامٍ أَكَانَ عَلَيْهِ وِزْرٌ؟» الْحَدِيثَ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: أَثْبَتَ فِي الْجِمَاعِ الْمُبَاحِ أَجْرًا، وَهُوَ حُكْمُ عَكْسِ حُكْمِ الْجِمَاعِ الْحَرَامِ ; لِأَنَّ فِيهِ الْوِزْرَ ; لِتَعَاكُسِهِمَا فِي الْعِلَّةِ ; لِأَنَّ عِلَّةَ الْأَجْرِ فِي الْأَوَّلِ إِعْفَافُ امْرَأَتِهِ وَنَفْسِهِ، وَعِلَّةَ الْوِزْرِ فِي الثَّانِي كَوْنُهُ زِنًى.
Bazı âlimler bu kıyas türünün kabulünde ihtilaf etmiştir. Bunun kuralı: İlletteki zıtlıktan dolayı bir şeyin hükmünün zıddını başka bir şey için sabitlemektir. Bunun örneği Müslim'in şu hadisidir: «Bizden biri şehvetini tatmin eder de bundan dolayı ona sevap mı verilir?!» [Peygamber] buyurdu ki: «Gördünüz mü, onu haram yoldan tatmin etseydi ona günah olmaz mıydı?» ilh. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hadiste mubah cinsel ilişki için sevap belirlemiştir ki bu, illetteki zıtlıktan ötürü günah içeren haram ilişkinin hükmünün zıddıdır; çünkü birincisinde sevabın illeti eşini ve kendini iffetli tutması, ikincisinde günahın illeti ise onun zina olmasıdır.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْقِيَاسِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: احْتِجَاجُهُمْ عَلَى أَنَّ الْوُضُوءَ لَا يَجِبُ مِنْ كَثِيرِ الْقَيْءِ، بِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَجِبْ مِنْ قَلِيلِهِ لَمْ يَجِبْ مِنْ كَثِيرِهِ عَكْسَ الْبَوْلِ لَمَّا وَجَبَ مِنْ قَلِيلِهِ وَجَبَ مِنْ كَثِيرِهِ.
Mâlikîlere göre bu kıyas türünün örneklerinden biri: Çok kusmaktan dolayı abdestin vacip olmadığına dair; azından vacip olmayınca çoğundan da vacip olmaması gerekçesiyle delil getirmeleridir; nitekim bunun aksine idrarın azından vacip olunca çoğundan da vacip olmaktadır.
وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، قَوْلُهُمْ: لَمَّا لَمْ يَجِبِ الْقِصَاصُ مِنْ صَغِيرِ الْمُثَقَّلِ، لَمْ يَجِبْ مِنْ كَبِيرِهِ عَكْسَ الْمُحَدَّدِ لَمَّا وَجَبَ مِنْ صَغِيرِهِ وَجَبَ مِنْ كَبِيرِهِ.
Hanefîlere göre bunun örneklerinden biri de şudur: Ağır cismin küçüğünden dolayı kısas vacip olmayınca büyüğünden dolayı da vacip olmaz; bunun aksine kesici aletin küçüğünden vacip olunca büyüğünden de vacip olur.
وَوَجْهُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْقِيَاسِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، هُوَ أَنَّ الْعُرُوضَ لَا تَجِبُ فِي عَيْنِهَا الزَّكَاةُ، فَإِذَا كَانَتْ لِلتِّجَارَةِ وَالنَّمَاءِ، وَجَبَتْ فِيهَا الزَّكَاةُ عَكْسَ الْعَيْنِ، فَإِنَّ الزَّكَاةَ وَاجِبَةٌ فِي عَيْنِهَا، فَإِذَا صِيغَتْ حُلِيًّا مُبَاحًا لِلِاسْتِعْمَالِ، وَانْقَطَعَ عَنْهَا قَصْدُ التَّنْمِيَةِ بِالتِّجَارَةِ، صَارَتْ لَا زَكَاةَ فِيهَا، فَتَعَاكَسَتْ أَحْكَامُهَا لِتَعَاكُسِهِمَا فِي الْعِلَّةِ، وَمَنَعَ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْقِيَاسِ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، وَقَالَ ابْنُ مُحْرِزٍ: إِنَّهُ أَضْعَفُ مِنْ قِيَاسِ الشَّبَهِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْقِيَاسَ يَعْتَضِدُ بِهِ مَا سَبَقَ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ، وَالْآثَارِ الثَّابِتَةِ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ، لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، مِنْ أَنَّ مُوَافَقَةَ النَّصِّ لِلْقِيَاسِ مِنَ الْمُرَجِّحَاتِ، وَأَمَّا وَضْعُ اللُّغَةِ، فَإِنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: الْأَلْفَاظُ الْوَارِدَةُ فِي الصَّحِيحِ فِي زَكَاةِ الْعَيْنِ لَا تَشْمَلُ الْحُلِيَّ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ.
Ele aldığımız bu meselede bu kıyas türünün uygulanış biçimi şöyledir: Ticaret mallarının bizzat kendisinde zekât vacip değildir; ticaret ve nemalanma amacıyla bulundurulduğunda ise zekât vacip olur. Bunun aksine nakit paranın bizzat kendisinde zekât vaciptir; kullanım için mubah bir ziynet olarak işlendiğinde ve ticaret yoluyla nemalandırma kastı kesildiğinde ise onda zekât olmaz. Böylece illetteki zıtlıktan ötürü hükümleri de zıtlaşmıştır. Şâfiîlerden bazıları bu kıyas türünü kabul etmemiştir; İbn Muhriz ise bunun şebeh (benzerlik) kıyasından daha zayıf olduğunu söylemiştir. Usulde nassın kıyasa muvafık olmasının tercih sebeplerinden biri olarak yerleşmesi hasebiyle, daha önce geçen merfû hadisin ve bazı sahabilerden sabit olan rivayetlerin bu kıyasla kuvvet bulduğu açıktır. Dilin vaz'ına (sözlük anlamına) gelince; bazı âlimler, sahih hadislerde nakit zekâtı hakkında geçen lafızların Arap dilinde ziyneti kapsamadığını söylemektedir.
قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الرِّقَّةُ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْوَرِقُ الْمَنْقُوشَةُ ذَاتُ السَّكَّةِ السَّائِرَةِ بَيْنَ النَّاسِ، وَلَا تُطْلِقُهَا الْعَرَبُ عَلَى الْمَصُوغِ، وَكَذَلِكَ قِيلَ فِي الْأُوقِيَّةِ.
Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Rikkat (رِقَّة), Araplara göre insanlar arasında tedavülde olan, basılmış ve nakışlı gümüş paradır (verik). Araplar bu kelimeyi işlenmiş ziynet için kullanmazlar. Aynı şey ûkıyye için de söylenmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مَا قَالَهُ أَبُو عُبَيْدٍ هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : الْوَرِقُ الدَّرَاهِمُ الْمَضْرُوبَةُ، وَكَذَلِكَ الرِّقَّةُ، وَالْهَاءُ عِوَضٌ عَنِ الْوَاوِ، وَفِي «الْقَامُوسِ» : الْوَرِقُ - مُثَلَّثَةٌ - وَكَكَتِفٍ: الدَّرَاهِمُ الْمَضْرُوبَةُ، وَجَمْعُهُ أَوْرَاقٌ وَوِرَاقٌ كَالرِّقَّةِ.
Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- der ki: Ebû Ubeyd'in söylediği husus Arapların kelamında bilinen şeydir. Cevherî «es-Sıhâh»ında şöyle demiştir: Verik (وَرِق), basılmış dirhemlerdir; rikkat (رِقَّة) de böyledir ve buradaki [sonundaki] he harfi vav'ın yerine bedeldir. «el-Kāmûs»ta da: Verik (üç harekeli olarak veya ketif vezninde): Basılmış dirhemlerdir; çoğulu rikkat gibi evrâk ve virâktır.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَّةِ مَنْ قَالَ: لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ.
«Ziynette zekât yoktur» diyenlerin delillerinin özeti budur.
وَمَا ادَّعَاهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ الِاحْتِجَاجِ لِذَلِكَ بِعَمَلِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فِيهِ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مُخَالِفٌ فِي ذَلِكَ، وَالْحُجَّةُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ - مَالِكٌ - إِنَّمَا هِيَ فِي إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَمْرٍ لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ، لَا إِنِ اخْتَلَفُوا، أَوْ كَانَ مِنْ مَسَائِلِ الِاجْتِهَادِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
Bazı ilim ehlinin buna Medine ehlinin amelini delil getirme iddiasına gelince; Medine ehlinden bazılarının bu konuda muhalif olduğu sabittir. Bunu benimseyen Mâlik'e göre Medine ehlinin amelinin hüccet olması, ancak onların rey (içtihat) alanı olmayan bir hususta icma etmeleri hâlindedir; ihtilaf ettikleri veya ictihadî meselelerden olduğu durumlarda değil. Nitekim «Merâkı’s-Suûd»da şu recez beytiyle buna işaret edilmiştir:
وَأَوْجَبْنَ حُجَيَّةً لِلْمَدَنِي فِيمَا ... عَلَى التَّوْقِيفِ أَمْرُهُ بُنِي
Ve Medinelilerin [icmaının] hüccet oluşunu vacip kıl, hakkında ... Tevkîf üzerine işi bina edilen şeyde
وَقِيلَ: مُطْلَقًا. . إِلَخْ.
Denildi ki: Mutlak olarak... ilh.
لِأَنَّ مُرَادَهُ بِالْمَدَنِيِّ: الْإِجْمَاعُ الْمَدَنِيُّ الْوَاقِعُ مِنَ الصَّحَابَةِ أَوِ التَّابِعِينَ، لَا مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ كَهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَقَيَّدَهُ بِمَا بُنِيَ عَلَى التَّوْقِيفِ دُونَ مَسَائِلِ الِاجْتِهَادِ فِي الْقَوْلِ الصَّحِيحِ.
Çünkü onun "Medenî" (Medineli) ile kastettiği; bu mesele gibi ihtilaf ettikleri hususlar değil, sahâbe veya tâbiînden vâki olan Medine icmaıdır; ve bunu sahih görüşte ictihadî meseleler olmaksızın tevkîfe dayanan şeylerle sınırlandırmıştır.
وَأَمَّا حُجَّةُ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْحُلِيَّ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ: فَهِيَ مُنْحَصِرَةٌ فِي أَرْبَعَةِ أُمُورٍ أَيْضًا:
Ziynette zekâtın vacip olduğunu söyleyenlerin deliline gelince; bu da dört hususta toplanmaktadır:
الْأَوَّلُ: أَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَوْجَبَ الزَّكَاةَ فِي الْحُلِيِّ.
Birincisi: Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziynette zekâtı vacip kıldığına dair gelen hadislerdir.
الثَّانِي: آثَارٌ وَرَدَتْ بِذَلِكَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ.
İkincisi: Bazı sahâbîlerden bu hususta gelen eserlerdir (rivayetlerdir).
الثَّالِثُ: وَضْعُ اللُّغَةِ.
Üçüncüsü: Dilin vaz'ıdır (kelimelerin lügat anlamıdır).
الرَّابِعُ: الْقِيَاسُ.
Dördüncüsü: Kıyastır.
أَمَّا الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ بِذَلِكَ، فَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» ، حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ «الْمَعْنَى» أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْحَارِثِ حَدَّثَهُمْ: ثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: «أَنَّ امْرَأَةً أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَمَعَهَا ابْنَةٌ لَهَا، وَفِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ غَلِيظَتَانِ مِنْ ذَهَبٍ، فَقَالَ لَهَا:» أَتُعْطِينَ زَكَاةَ هَذَا؟ «قَالَتْ: لَا، قَالَ:» أَيَسُرُّكِ أَنْ يُسَوِّرَكِ اللَّهُ بِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ؟ ! «قَالَ: فَخَلَعَتْهُمَا، فَأَلْقَتْهُمَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَتْ: هُمَا لِلَّهِ ﷿ وَلِرَسُولِهِ» .
Bu hususta gelen hadislere gelince; bunlardan biri Ebû Dâvûd'un «Sünen»inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Kâmil ve Humeyd b. Mes‘ade rivayet etti -mana aynıdır- ki Hâlid b. el-Hâris onlara rivayet edip dedi: Bize Hüseyn, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti: «Bir kadın, yanında kızıyla birlikte Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi; kızının elinde altından iki kalın bilezik vardı. Ona: "Bunun zekâtını veriyor musun?" buyurdu. Kadın: "Hayır" dedi. [Allah Resûlü]: "Kıyamet günü Allah'ın sana bunların yerine ateşten iki bilezik takması seni sevindirir mi?!" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine kadın onları çıkarıp Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) attı ve: "Bunlar Azîz ve Celîl olan Allah ve Resûlü içindir" dedi.»
وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: «أَنَّ امْرَأَةً مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Nesâî de «Sünen»inde şöyle demiştir: Bize İsmâil b. Mes‘ûd haber verdi, dedi ki bize Hâlid, Hüseyn'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti: «Yemen ehlinden bir kadın, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi;
وَبِنْتٌ لَهَا، فِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ غَلِيظَتَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ:» أَتُؤَدِّينَ زَكَاةَ هَذَا؟ «قَالَتْ: لَا، قَالَ:» أَيَسُرُّكِ أَنْ يُسَوِّرَكِ اللَّهُ ﷿ بِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ؟ ! «قَالَ: فَخَلَعَتْهُمَا، فَأَلْقَتْهُمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَتْ: هُمَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ﷺ.
yanında bir kızı vardı; kızının elinde altından iki kalın bilezik bulunuyordu. [Resûlullah]: "Bunun zekâtını ödüyor musun?" buyurdu. Kadın: "Hayır" dedi. [Allah Resûlü]: "Kıyamet günü Azîz ve Celîl olan Allah'ın sana bunlarla ateşten iki bilezik takması seni sevindirir mi?!" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Kadın onları çıkarıp Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) attı ve: "Bunlar Allah ve Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) içindir" dedi.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، قَالَ: حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ: سَمِعْتُ حُسَيْنًا، قَالَ: حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ، وَمَعَهَا بِنْتٌ لَهَا، وَفِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ، نَحْوَهُ، مُرْسَلٌ. قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ: خَالِدٌ أَثْبَتُ مِنَ الْمُعْتَمِرِ. اهـ.
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ haber verdi, dedi ki bize Mu‘temir b. Süleymân rivayet etti, dedi ki Hüseyn'i şöyle derken işittim: Bana Amr b. Şuayb anlattı, dedi ki: «Bir kadın geldi, yanında kızı vardı ve kızının elinde iki bilezik bulunuyordu...» benzerini mürsel olarak rivayet etti. Ebû Abdirrahmân [en-Nesâî] şöyle dedi: «Hâlid, Mu‘temir'den daha sağlamdır (esbettir).» [Nesâî'nin sözü] bitti.
وَهَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ طَرِيقِ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَقَلُّ دَرَجَاتِهِ الْحُسْنُ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ التِّرْمِذِيِّ ﵀: لَا يَصِحُّ فِي الْبَابِ شَيْءٌ غَيْرُ صَحِيحٍ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ بِرِوَايَةِ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ لَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، بَلْ جَزَمَ بِأَنَّهُ لَمْ يُرْوَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ إِلَّا مِنْ طَرِيقِ ابْنِ لَهِيعَةَ، وَالْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، وَقَدْ تَابَعَهُمَا حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَالْجَمِيعُ ضِعَافٌ.
Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Hüseyn el-Muallim tarikiyle Amr b. Şuayb'dan rivayet ettiği bu hadisin derecesi en azından hasendir. Buradan anlarsın ki Tirmizî'nin (rahimehullâh) «Bu babda hiçbir şey sahih değildir» sözü isabetli değildir; çünkü o, Hüseyn el-Muallim'in bunu Amr b. Şuayb'dan rivayet ettiğini bilmemiş, aksine bunun Amr b. Şuayb'dan sadece İbn Lehîa ve Müsennâ b. es-Sabbâh tarikiyle rivayet edildiğini kesin olarak ifade etmiştir; bunlara Haccâc b. Ertât da mutabaat etmiştir ki hepsi de zayıftır.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، ثَنَا عَتَّابُ يَعْنِي ابْنَ بَشِيرٍ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عَجْلَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ: كُنْتُ أَلْبَسُ أَوْضَاحًا مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكَنْزٌ هُوَ؟ فَقَالَ:» مَا بَلَغَ أَنْ تُؤَدِّيَ زَكَاتَهُ، فَزَكِّي فَلَيْسَ بِكَنْزٍ «، وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الْحَاكِمُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ. اهـ.
Bunlardan biri de Ebû Dâvûd'un yine rivayet ettiği şu hadistir: Bize Muhammed b. Îsâ rivayet etti, bize Attâb -yani İbn Beşîr- Sâbit b. Aclân'dan, o Atâ'dan, o da Ümmü Seleme'den rivayet etti; o şöyle demiştir: «Altından yapılmış evzâh (halhal/takı) takardım. "Ey Allah'ın Resûlü! Bu kenz (zekâtı verilmeyip biriktirilmiş mal) midir?" dedim. Şöyle buyurdu: "Zekâtının verilmesi gereken miktara ulaşıp da zekâtı verilirse o kenz değildir."» Bunun benzerini Hâkim, Dârekutnî ve Beyhakî de tahriç etmiştir.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الرَّازِيُّ، ثَنَا عَمْرُو بْنُ الرَّبِيعِ بْنِ طَارِقٍ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ: أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ أَخْبَرَهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ أَنَّهُ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرَأَى فِي يَدِي فَتَخَاتٌ مِنْ وَرِقٍ، فَقَالَ:» مَا هَذَا يَا عَائِشَةُ؟ ! «، فَقُلْتُ: صَنَعْتُهُنَّ أَتَزَيَّنُ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ:» أَتُؤَدِّينَ زَكَاتَهُنَّ؟ «قُلْتُ: لَا، أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ، قَالَ:» هُوَ حَسْبُكِ مِنَ النَّارِ «.
Bunlardan biri de Ebû Dâvûd'un yine rivayet ettiği şu hadistir: Bize Muhammed b. İdrîs er-Râzî rivayet etti, bize Amr b. er-Rebî‘ b. Târık rivayet etti, bize Yahyâ b. Eyyûb, Ubeydullah b. Ebî Ca‘fer'den nakletti; ona Muhammed b. Amr b. Atâ haber vermiş; o da Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi Âişe'nin yanına girdik, şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanıma girdi ve elimde gümüş yüzükler (fetehât) gördü. «"Bu nedir ey Âişe?!" buyurdu. Ben de: "Senin için süsleneyim diye bunları yaptım ey Allah'ın Resûlü" dedim. "Bunların zekâtını ödüyor musun?" buyurdu. "Hayır" yahut "Allah'ın dilediği kadar [ödemiyorum]" dedim. Şöyle buyurdu: "Ateş olarak bu sana yeter!"»
حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ صَالِحٍ، ثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، ثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَعْلَى، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ نَحْوَ حَدِيثِ الْخَاتَمِ، قِيلَ لِسُفْيَانَ: كَيْفَ تُزَكِّيهِ؟ قَالَ: تَضُمُّهُ إِلَى غَيْرِهِ. اهـ.
Bize Safvân b. Sâlih rivayet etti, bize Velîd b. Müslim rivayet etti, bize Süfyân, Ömer b. Ya‘lâ'dan nakletti ve yüzük hadisinin benzeri şeklinde hadisi zikretti. Süfyân'a: «Onun zekâtını nasıl verir?» denildi. O da: «Onu diğer malına ekler» dedi.
وَحَدِيثُ عَائِشَةَ هَذَا أَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ. اهـ.
Âişe'nin bu hadisinin benzerini Hâkim, Dârekutnî ve Beyhakî de tahriç etmiştir.
وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ عَائِشَةَ، مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ عُرْوَةَ عَنْهَا، قَالَتْ: لَا بَأْسَ بِلُبْسِ الْحُلِيِّ إِذَا أُعْطِيَ زَكَاتُهُ. اهـ.
Dârekutnî, Âişe'den, Amr b. Şuayb tarikiyle Urve'den, o da Âişe'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Zekâtı verildiği takdirde ziynet takmakta bir beis yoktur.»
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ ﵀:
Beyhakî (rahimehullâh) şöyle demiştir:
وَقَدِ انْضَمَّ إِلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ، وَحَدِيثُ عَائِشَةَ، وَسَاقَهُمَا.
«Amr b. Şuayb'ın hadisine Ümmü Seleme hadisi ve Âişe hadisi de katılmıştır» ve her ikisini sevk etmiştir.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بِلَفْظِ: قَالَتْ:» دَخَلْتُ أَنَا وَخَالَتِي عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَعَلَيْنَا أَسَاوِرُ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ لَنَا: «أَتُعْطِيَانِ زَكَاتَهُ؟» ، فَقُلْنَا: لَا، قَالَ: «أَمَا تَخَافَانِ أَنْ يُسَوِّرَكُمَا اللَّهُ بِسِوَارٍ مِنْ نَارٍ؟ ! أَدِّيَا زَكَاتَهُ» . اهـ.
Bunlardan biri de İmam Ahmed'in Esmâ bint Yezîd'den şu lafızla rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «Teyzemle birlikte Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına girdik, üzerimizde altından bilezikler vardı. Bize: "Bunların zekâtını veriyor musunuz?" buyurdu. Biz de: "Hayır" dedik. Şöyle buyurdu: "Allah'ın size ateşten birer bilezik takmasından korkmuyor musunuz?! Onların zekâtını ödeyin."»
وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، وَفِي سَنَدِهِ أَبُو بَكْرٍ الْهُذَلِيُّ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، اهـ. قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» .
Dârekutnî bunun benzerini Fâtıma bint Kays hadisinden rivayet etmiştir; senedinde Ebû Bekir el-Hüzelî vardır ve o metrûktur. Bunu İbn Hacer «et-Telhîs»te söylemiştir.
وَأَمَّا الْآثَارُ: فَمِنْهَا مَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ شُعَيْبِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: كَتَبَ عُمَرُ إِلَى أَبِي مُوسَى: أَنْ مُرْ مَنْ قِبَلَكَ مِنْ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَصَّدَّقْنَ مِنْ حُلِيِّهِنَّ. اهـ.
Eserlere (sahabe rivayetlerine) gelince: Bunlardan biri İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî'nin Şuayb b. Yesâr tarikiyle rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Ömer, Ebû Mûsâ'ya şöyle yazdı: «Yanındaki Müslüman kadınlara ziynetlerinden sadaka (zekât) vermelerini emret.»
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذَا مُرْسَلٌ، شُعَيْبُ بْنُ يَسَارٍ لَمْ يُدْرِكْ عُمَرَ. اهـ.
Beyhakî şöyle demiştir: «Bu mürseldir; Şuayb b. Yesâr, Ömer'e yetişmemiştir.»
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : وَهُوَ مُرْسَلٌ، قَالَهُ الْبُخَارِيُّ، وَقَدْ أَنْكَرَ الْحَسَنُ ذَلِكَ فِيمَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: لَا نَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْخُلَفَاءِ قَالَ: «فِي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ» .
İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: «O mürseldir, bunu Buhârî söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] de İbn Ebî Şeybe'nin rivayet ettiği hususta bunu inkâr ederek şöyle demiştir: Halifelerden hiçbirinin "Ziynette zekât vardır" dediğini bilmiyoruz.»
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ امْرَأَتَهُ سَأَلَتْهُ، عَنْ حُلِيٍّ لَهَا، فَقَالَ: إِذَا بَلَغَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ فَفِيهِ الزَّكَاةُ، قَالَتْ: أَضَعُهَا فِي بَنِي أَخٍ لِي فِي حِجْرِي؟ قَالَ: نَعَمْ.
Bunlardan biri de Taberânî ve Beyhakî'nin İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiğidir: Hanımı ona kendisine ait bir ziyneti sordu; o da: «İki yüz dirheme ulaştığında onda zekât vardır» dedi. Kadın: «Onu himayemdeki erkek kardeşimin oğullarına verebilir miyim?» deyince, o: «Evet» dedi.
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَقَالَ: قَالَ الْبُخَارِيُّ: مُرْسَلٌ، وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا، وَقَالَ: هَذَا وَهْمٌ وَالصَّوَابُ مَوْقُوفٌ. قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» .
Beyhakî şöyle demiştir: «Bu, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak da rivayet edilmiştir ancak bir kıymeti yoktur.» Ve şöyle dedi: «Buhârî: "Mürseldir" dedi. Dârekutnî de bunu İbn Mes‘ûd hadisinden merfû olarak rivayet etmiş ve: "Bu bir vehimdir, doğru olan mevkuf olmasıdır" demiştir.» Bunu İbn Hacer «et-Telhîs»te söylemiştir.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: أَنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ إِلَى خَازِنِهِ سَالِمٍ، أَنْ يُخْرِجَ زَكَاةَ حُلِيِّ بَنَاتِهِ كُلَّ سَنَةٍ، وَمَا رُوِيَ مِنْ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا أَدْرِي أَيَثْبُتُ عَنْهُ أَمْ لَا؟ وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَغَيْرِهِمَا. قَالَهُ فِي «التَّلْخِيصِ» أَيْضًا.
Bunlardan biri de Beyhakî'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğidir: O, her yıl kızlarının ziynetinin zekâtını çıkarmasını hazinedarı Sâlim'e yazardı. Bu konuda İbn Abbâs'tan rivayet edilen hususa gelince; Şâfiî: «Ondan sabit midir değil midir bilmiyorum» demiştir. İbnü'l-Münzir ve Beyhakî bunu İbn Abbâs, İbn Ömer ve başkalarından nakletmişlerdir. Bunu da «et-Telhîs»te söylemiştir.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ: فَإِنَّهُمْ قَاسُوا الْحُلِيَّ عَلَى الْمَسْكُوكِ وَالْمَسْبُوكِ بِجَامِعِ أَنَّ الْجَمِيعَ نَقْدٌ.
Kıyasa gelince: Onlar hepsinin nakit olması ortak paydasında ziyneti basılmış (sikke) ve külçe hâlindeki altına/gümüşe kıyas etmişlerdir.
وَأَمَّا وَضْعُ اللُّغَةِ: فَزَعَمُوا أَنَّ لَفْظَ الرِّقَّةِ، وَلَفْظَ الْأُوقِيَّةِ الثَّابِتَ فِي الصَّحِيحِ يَشْمَلُ
Dilin vaz'ına (lügat anlamına) gelince: Sahih hadislerde sabit olan rikkat (رِقَّة) ve ûkıyye (أُوقِيَّة) lafızlarının,
الْمَصُوغَ كَمَا يَشْمَلُ الْمَسْكُوكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ التَّحْقِيقَ خِلَافُهُ.
basılmış parayı kapsadığı gibi işlenmiş ziyneti de kapsadığını iddia etmişlerdir. Tahkikin bunun aksine olduğunu daha önce açıklamıştık.
فَإِذَا عَلِمْتَ حُجَجَ الْفَرِيقَيْنِ، فَسَنَذْكُرُ لَكَ مَا يُمْكِنُ أَنْ يَرْجِعَ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا.
İki tarafın da delillerini öğrendiğine göre, şimdi sana her birinin diğerine karşı üstün gelebileceği hususları zikredeceğiz.
أَمَّا الْقَوْلُ بِوُجُوبِ زَكَاةِ الْحُلِيِّ، فَلَهُ مُرَجِّحَاتٌ:
Ziynet zekâtının vacip olduğu görüşüne gelince; bunun tercih edilmesini sağlayan bazı yönler vardır:
مِنْهَا: أَنَّ مَنْ رَوَاهُ مِنَ الصَّحَابَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَكْثَرُ، كَمَا قَدَّمْنَا رِوَايَتَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَعَائِشَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ، وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ، ﵃.
Bunlardan biri: Daha önce Abdullah b. Amr b. el-Âs, Âişe, Ümmü Seleme ve Esmâ bint Yezîd'den (radıyallâhu anhüm) naklettiğimiz rivayetlerde olduğu gibi, bunu Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet eden sahâbîlerin daha çok olmasıdır.