أَمَّا الْقَوْلُ بِعَدَمِ وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِيهِ، فَلَمْ يُرْوَ مَرْفُوعًا إِلَّا مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، كَمَا تَقَدَّمَ.
Ziynette zekâtın vacip olmadığı görüşüne gelince; bu, daha önce geçtiği üzere, Câbir hadisi dışında merfû olarak rivayet edilmemiştir.
وَكَثْرَةُ الرُّوَاةِ مِنَ الْمُرَجِّحَاتِ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الرِّبَا.
Râvilerin çokluğu, muhakkik âlimlere göre tercih sebeplerindendir; nitekim Bakara Suresi'nde faiz ayetini ele alırken bunu daha önce açıklamıştık.
وَمِنْهَا: أَنَّ أَحَادِيثَهُ كَحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُ أَقْوَى سَنَدًا مِنْ حَدِيثِ سُقُوطِ الزَّكَاةِ الَّذِي رَوَاهُ عَافِيَةُ بْنُ أَيُّوبَ.
Bunlardan biri de: Amr b. Şuayb hadisi ve onunla birlikte zikredilen diğer hadislerin senedinin, Âfiye b. Eyyûb'un rivayet ettiği zekâtın düşeceğine dair hadisten daha güçlü olmasıdır.
وَمِنْهَا: أَنَّ مَا دَلَّ عَلَى الْوُجُوبِ مُقَدَّمٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَى الْإِبَاحَةِ ; لِلِاحْتِيَاطِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الطَّلَبِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ بِاعْتِبَارِ الْمَدْلُولِ: [الرَّجَزِ]
Bunlardan biri de: Fıkıh usûlünde yerleştiği üzere, mükellefiyet borcundan kurtulmada ihtiyat gereği, vücûba delalet eden [delilin], ibâhaya delalet edene takdim edilmesidir. «Merâkı’s-Su‘ûd» müellifinin, medlûl itibarıyla tercih bahsindeki şu sözüyle işaret ettiği de budur: [Recez]
وَنَاقِلٌ وَمُثْبِتٌ وَالْآمِرُ ... بَعْدَ النَّوَاهِي ثُمَّ هَذَا الْآخِرُ
Ve nakleden, ispat eden ve emreden ... Yasaklardan sonra, sonra bu sonuncusu
عَلَى إِبَاحَةٍ. . . إِلَخْ.
ibâhaya [takdim edilir]... ilh.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: «ثُمَّ هَذَا الْآخِرُ عَلَى إِبَاحَةٍ» أَنَّ مَا دَلَّ عَلَى الْأَمْرِ مُقَدَّمٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَى الْإِبَاحَةِ كَمَا ذَكَرْنَا.
Müellifin: «Sonra bu sonuncusu ibâhaya [takdim edilir]» sözünün anlamı, zikrettiğimiz gibi emir bildirenin, ibâha bildirene takdim edilmesidir.
وَمِنْهَا: دَلَالَةُ النُّصُوصِ الصَّرِيحَةِ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي أَصْلِ الْفِضَّةِ، وَالذَّهَبِ، وَهِيَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْحُلِيَّ مِنْ نَوْعِ مَا وَجَبَتِ الزَّكَاةُ فِي عَيْنِهِ، هَذَا حَاصِلُ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُرَجَّحَ بِهِ هَذَا الْقَوْلُ.
Bunlardan biri de: Açık nassların, altın ve gümüşün aslında zekâtın vacip olduğuna delalet etmesidir. Bu da ziynetin, bizzat kendisinde zekât vacip olan türden olduğuna bir delildir. Bu görüşün kendisiyle tercih edilebileceği hususların özeti budur.
وَأَمَّا الْقَوْلُ بِعَدَمِ وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي الْحُلِيِّ الْمُبَاحِ، فَيُرَجَّحُ بِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي التَّحْرِيمِ إِنَّمَا كَانَتْ فِي الزَّمَنِ الَّذِي كَانَ فِيهِ التَّحَلِّي بِالذَّهَبِ مُحَرَّمًا عَلَى النِّسَاءِ، وَالْحُلِيُّ الْمُحَرَّمُ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ اتِّفَاقًا.
Mubah ziynette zekâtın vacip olmadığı görüşüne gelince; bu da şu gerekçeyle tercih edilir: Harama dair gelen hadisler, kadınlara altın takınmanın haram olduğu dönemde idi; haram olan ziynette ise ittifakla zekât vaciptir.
وَأَمَّا أَدِلَّةُ عَدَمِ الزَّكَاةِ فِيهِ، فَبَعْدَ أَنْ صَارَ التَّحَلِّي بِالذَّهَبِ مُبَاحًا.
Ziynette zekât olmadığına dair deliller ise altın takınmanın mubah kılınmasından sonradır.
وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ التَّحَلِّيَ بِالذَّهَبِ كَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مُحَرَّمًا عَلَى النِّسَاءِ، ثُمَّ أُبِيحَ، كَمَا يَدُلُّ لَهُ مَا سَاقَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ أَدِلَّةِ تَحْرِيمِهِ أَوَّلًا وَتَحْلِيلِهِ ثَانِيًا، وَبِهَذَا يَحْصُلُ الْجَمْعُ بَيْنَ
Tahkik şudur ki: Altın takınmak ilk başta kadınlara haramdı, sonra mubah kılındı; nitekim Beyhakî'nin önce haramlığına, sonra helalliğine dair serdettiği deliller de buna delalet etmektedir. Böylelikle...
الْأَدِلَّةِ، وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ إِنْ أَمْكَنَ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَعُلُومِ الْحَدِيثِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزِ]
...deliller arasında cem (uzlaştırma) sağlanmış olur. Mümkün olduğunda delilleri uzlaştırmak, usûl ve hadis ilimlerinde yerleştiği üzere vaciptir. «Merâkı’s-Su‘ûd» müellifinin şu sözüyle işaret ettiği de budur: [Recez]
وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ مَتَى مَا ... أَمْكَنَا إِلَّا فَلِلْأَخِيرِ نَسْخٌ بَيِّنَا
Ve uzlaştırma vaciptir ne zaman ki ... Mümkün olursa; aksi takdirde sonuncusu için açık bir nesh vardır.
وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ إِعْمَالَ الدَّلِيلَيْنِ أَوْلَى مِنْ إِلْغَاءِ أَحَدِهِمَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْجَمْعَ إِذَا أَمْكَنَ أَوْلَى مِنْ جَمِيعِ التَّرْجِيحَاتِ.
Bunun gerekçesi açıktır; çünkü iki delille birden amel etmek, birini iptal etmekten daha evladır. Bilinmektedir ki uzlaştırma mümkün olduğunda, bütün tercih yollarından daha evladır.
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْجَمْعُ يَقْدَحُ فِيهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَقَدِّمُ، فَإِنَّ فِيهِ «فَرَأَى فِي يَدِي فَتَخَاتٍ مِنْ وَرِقٍ» الْحَدِيثَ.
Eğer denilirse ki: «Âişe'nin daha önce geçen hadisi bu uzlaştırmaya halel getirir; zira orada: «Elimde gümüşten iri yüzükler gördü...» hadisi yer almaktadır.
وَالْوَرِقُ: الْفِضَّةُ، وَالْفِضَّةُ لَمْ يَسْبِقْ لَهَا تَحْرِيمٌ، فَالتَّحَلِّي بِهَا لَمْ يَمْتَنِعْ يَوْمًا مَا.
Varik (الْوَرِق), gümüştür; gümüşe yönelik ise geçmişte herhangi bir haramlık olmamıştır, dolayısıyla onunla süslenmek hiçbir zaman yasaklanmamıştır.»
فَالْجَوَابُ مَا قَالَهُ الْحَافِظُ الْبَيْهَقِيُّ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - قَالَ: مَنْ قَالَ: لَا زَكَاةَ فِي الْحُلِيِّ، زَعَمَ أَنَّ الْأَحَادِيثَ وَالْآثَارَ الْوَارِدَةَ فِي وُجُوبِ زَكَاتِهِ كَانَتْ حِينَ كَانَ التَّحَلِّي بِالذَّهَبِ حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ، فَلَمَّا أُبِيحَ لَهُنَّ سَقَطَتْ زَكَاتُهُ.
Cevap, Hâfız el-Beyhakî'nin -rahimehullâhu teâlâ- söylediği şu husustur: «"Ziynette zekât yoktur" diyen kimse, zekâtının vacip olduğuna dair gelen hadislerin ve rivayetlerin, kadınlara altın takınmanın haram olduğu dönemde bulunduğunu, kendilerine mubah kılınınca da zekâtının düştüğünü iddia etmiştir.
قَالَ: وَكَيْفَ يَصِحُّ هَذَا الْقَوْلُ مَعَ حَدِيثِ عَائِشَةَ، إِنْ كَانَ ذِكْرُ الْوَرِقِ فِيهِ مَحْفُوظًا، غَيْرَ أَنَّ رِوَايَةَ الْقَاسِمِ، وَابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ فِي تَرْكِهَا إِخْرَاجَ زَكَاةِ الْحُلِيِّ مَعَ مَا ثَبَتَ مِنْ مَذْهَبِهَا مِنْ إِخْرَاجِ زَكَاةِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى - يُوقِعُ رِيبَةً فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ الْمَرْفُوعَةِ، فَهِيَ لَا تُخَالِفُ النَّبِيَّ ﷺ فِيمَا رَوَتْهُ عَنْهُ، إِلَّا فِيمَا عَلِمَتْهُ مَنْسُوخًا. اهـ.
Şöyle demiştir: Şayet hadisteki gümüş ifadesi mahfuz ise Âişe hadisi varken bu söz nasıl sahih olabilir? Ancak el-Kâsım ve İbn Ebî Müleyke'nin Âişe'den naklettiği, onun ziynet zekâtı vermeyi terk ettiğine dair rivayet -yetimlerin mallarından zekât çıkarma yönündeki sabit mezhebiyle birlikte düşünüldüğünde- bu merfû rivayet hakkında şüphe uyandırmaktadır; zira o, kendisinden rivayet ettiği hususta Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etmez, meğerki mensuh olduğunu bilmiş olsun.»
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» الْكَلَامَ عَلَى مُخَالَفَةِ الصَّحَابِيِّ لِمَا رُوِيَ فِي آيَةِ الطَّلَاقِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا يَخْفَى أَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ تَعْلَمَ عَائِشَةُ أَنَّ عَدَمَ زَكَاةِ الْحُلِيِّ فِيهِ الْوَعِيدُ مِنَ النَّبِيِّ لَهَا بِأَنَّهُ حَسْبُهَا مِنَ النَّارِ، ثُمَّ تَتْرُكُ إِخْرَاجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ عَمَّنْ فِي حِجْرِهَا، مَعَ أَنَّهَا مَعْرُوفٌ عَنْهَا الْقَوْلُ بِوُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى.
Bakara Suresi'nde talak ayetinde sahâbînin rivayet ettiğine muhalefet etmesi meselesini daha önce açıklamıştık. Özetle şu gizli değildir ki: Âişe'nin, ziynet zekâtı vermemenin Peygamber tarafından kendisine cehennem azabı olarak yeteceği yönündeki tehdidi bilip de, bundan sonra yetimlerin mallarından zekât verilmesinin vacip olduğunu savunduğu bilindiği hâlde, himayesindekiler için bunu çıkarmayı terk etmesi uzak bir ihtimaldir.
وَمِنْ أَجْوِبَةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِزَكَاةِ الْحُلِيِّ عَارِيَتُهُ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالشَّعْبِيِّ، فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ.
Bu görüş sahiplerinin cevaplarından biri de şudur: Ziynetin zekâtından maksat, onun âriyet olarak verilmesidir. Beyhakî bunu İbn Ömer'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den ve iki rivayetten birinde Şa‘bî'den rivayet etmiştir.
هَذَا حَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Bu meseledeki sözün hülasası budur.
وَأَقْوَى الْوُجُوهِ بِحَسَبِ الْمُقَرَّرِ فِي الْأُصُولِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ: الْجَمْعُ إِذَا أَمْكَنَ، وَقَدْ أَمْكَنَ هُنَا.
Usûl ve hadis ilminde yerleşen kurala göre en güçlü yaklaşım: Mümkün olduğunda uzlaştırmaktır; nitekim burada da mümkün olmuştur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَإِخْرَاجُ زَكَاةِ الْحُلِيِّ أَحْوَطُ ; لِأَنَّ «مَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ فَقَدِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ» - «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu eseri kaleme alan -afallâhu anh- şöyle dedi: Ziynetin zekâtını vermek daha ihtiyatlıdır; zira «Şüpheli şeylerden sakınan kimse dinini ve ırzını korumuş olur» - «Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak». En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ جَمَاهِيرَ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي عُرُوضِ التِّجَارَةِ، فَتُقَوَّمُ عِنْدَ الْحَوْلِ، وَيُخْرَجُ رُبْعُ عُشْرِهَا كَزَكَاةِ الْعَيْنِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى وُجُوبِ زَكَاةِ التِّجَارَةِ، قَالَ: رُوِّينَاهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْفُقَهَاءِ السَّبْعَةِ: سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، وَخَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَطَاوُسٍ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَمَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، وَالنَّخَعِيِّ، وَمَالِكٍ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَالشَّافِعِيِّ، وَالنُّعْمَانِ، وَأَصْحَابِهِ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَبِي عُبَيْدٍ، اهـ، بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ "، وَابْنِ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي "، وَلِمَالِكٍ ﵀ تَفْصِيلٌ فِي عُرُوضِ التِّجَارَةِ ; لِأَنَّ عُرُوضَ التِّجَارَةِ عِنْدَهُ تَنْقَسِمُ إِلَى عَرْضِ تَاجِرٍ مُدِيرٍ، وَعَرْضِ تَاجِرٍ مُحْتَكِرٍ، فَالْمُدِيرُ هُوَ الَّذِي يَبِيعُ وَيَشْتَرِي دَائِمًا، وَالْمُحْتَكِرُ هُوَ الَّذِي يَشْتَرِي السِّلَعَ وَيَتَرَبَّصُ بِهَا حَتَّى يَرْتَفِعَ سِعْرُهَا فَيَبِيعَهَا، وَإِنْ لَمْ يَرْتَفِعْ سِعْرُهَا لَمْ يَبِعْهَا وَلَوْ مَكَثَتْ سِنِينَ.
Dördüncü Mesele: Bil ki sahâbe ve onlardan sonraki Müslüman âlimlerin cumhuru, ticaret mallarında zekâtın vacip olduğu görüşündedir. Yıl dolduğunda değeri takdir edilir ve tıpkı nakit para zekâtı gibi kırkta biri çıkarılır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «İlim ehlinin geneli ticaret zekâtının vacip olduğu konusunda icmâ etmiştir. Bunu Ömer b. el-Hattâb, oğlu Abdullah, İbn Abbâs ve yedi fakih olan Saîd b. el-Müseyyeb, el-Kâsım b. Muhammed, Urve b. ez-Zübeyr, Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris, Hârice b. Zeyd, Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe ve Süleyman b. Yesâr'dan, ayrıca Hasen-i Basrî, Tâvûs, Câbir b. Zeyd, Meymûn b. Mihrân, en-Nehaî, Mâlik, Sevrî, Evzâî, Şâfiî, Nu‘mân [Ebû Hanîfe] ve ashabı, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd'den rivayet ettik.» Nevevî'nin «Şerhu'l-Mühezzeb» ve İbn Kudâme'nin «el-Muğnî»deki nakli vasıtasıyla aktarılmıştır. Mâlik'in -rahimehullâh- ticaret mallarında bir ayrıntısı vardır; çünkü ticaret malları ona göre "müdir tüccarın malı" ve "muhtekir (stokçu) tüccarın malı" olmak üzere ikiye ayrılır. Müdir, sürekli alıp satan kimsedir; muhtekir ise malları satın alıp fiyatı yükselinceye kadar bekleten ve sonra satan, fiyatı yükselmedikçe de yıllarca kalsa bile satmayan kimsedir.
فَعُرُوضُ الْمُدِيرِ عِنْدَهُ وَدُيُونُهُ الَّتِي يُطَالِبُ بِهَا النَّاسَ إِنْ كَانَتْ مَرْجُوَّةً يُزَكِّيهَا عِنْدَ كُلِّ حَوْلٍ، وَالدَّيْنُ الْحَالُّ يُزَكِّيهِ بِالْعَدَدِ، وَالْمُؤَجَّلُ بِالْقِيمَةِ.
Müdir tüccarın mallarını ve insanlardan talep ettiği alacaklarını -şayet tahsili umuluyorsa- ona göre her yıl zekâtını verir. Vadesi gelmiş alacağın zekâtını sayısıyla, vadeli olanın zekâtını ise değeriyle verir.
أَمَّا عَرْضُ الْمُحْتَكِرِ فَلَا يُقَوَّمُ عِنْدَهُ وَلَا زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يُبَاعَ بِعَيْنٍ فَيُزَكِّيَ الْعَيْنَ عَلَى حَوْلِ أَصْلِ الْعَرْضِ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ ابْنُ عَاشِرٍ، فِي " الْمُرْشِدِ الْمُعِينِ " بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
Muhtekir tüccarın malına gelince, ona göre bunun kıymeti takdir edilmez ve nakit karşılığı satılıncaya kadar onda zekât yoktur; satıldığında ise malın aslının yılı üzerinden nakdin zekâtını verir. İbn Âşir «el-Mürşidü'l-Muîn»de şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَالْعَرْضُ ذُو التَّجْرِ وَدَيْنُ مَنْ أَدَارْ ... قِيمَتُهَا كَالْعَيْنِ ثُمَّ ذُو احْتِكَارْ
Ticaret malı ve müdirin alacağı ... Nakit gibidir kıymetleri; sonra muhtekir olan,
زَكَّى لِقَبْضِ ثَمَنٍ أَوْ دَيْنِ ... عَيْنًا بِشَرْطِ الْحَوَلِ لِلْأَصْلَيْنِ
Bedeli veya borcu tahsil edince zekâtını verir ... İki asıl için bir yıl geçme şartıyla nakit olarak.
زَادَ مَالِكٌ فِي مَشْهُورِ مَذْهَبِهِ شَرْطًا، وَهُوَ أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي وُجُوبِ تَقْوِيمِ عُرُوضِ الْمُدِيرِ أَنْ يَصِلَ يَدَهُ شَيْءٌ نَاضٌّ مِنْ ذَاتِ الذَّهَبِ أَوِ الْفِضَّةِ، وَلَوْ كَانَ رُبْعَ دِرْهَمٍ أَوْ أَقَلَّ، وَخَالَفَهُ ابْنُ حَبِيبٍ مِنْ أَهْلِ مَذْهَبِهِ، فَوَافَقَ الْجُمْهُورَ فِي عَدَمِ اشْتِرَاطِ ذَلِكَ.
Mâlik, mezhebinin meşhur görüşünde bir şart daha eklemiştir; o da müdir tüccarın mallarının kıymetinin takdir edilmesinin vacip olması için, çeyrek dirhem veya daha az bile olsa eline altın veya gümüşten nakit bir şeyin geçmiş olması şartıdır. Kendi mezhebinden İbn Habîb ise ona muhalefet etmiş ve bu şartı aramamada cumhura muvafakat etmiştir.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَذْهَبَ الْجُمْهُورِ هُوَ الظَّاهِرُ، وَلَمْ نَعْلَمْ بِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ خَالَفَ فِي وُجُوبِ زَكَاةِ عُرُوضِ التِّجَارَةِ، إِلَّا مَا يُرْوَى عَنْ دَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ، وَبَعْضِ أَتْبَاعِهِ.
Gizli değildir ki cumhurun mezhebi zahir olandır. Dâvûd ez-Zâhirî ve bazı takipçilerinden rivayet edilenler dışında ilim ehlinden hiç kimsenin ticaret mallarının zekâtının vacip oluşunda muhalefet ettiğini bilmiyoruz.
وَدَلِيلُ الْجُمْهُورِ آيَةٌ، وَأَحَادِيثُ، وَآثَارٌ وَرَدَتْ بِذَلِكَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ ﵃، وَلَمْ يُعْلَمْ أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ، فَهُوَ إِجْمَاعٌ سُكُوتِيٌّ.
Cumhurun delili bir ayet, hadisler ve bazı sahâbîlerden (radıyallâhu anhüm) buna dair nakledilen rivayetlerdir. Onlardan hiçbirinin buna muhalefet ettiği bilinmemektedir; dolayısıyla bu bir sükûtî icmâdır.
فَمِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ أَبُو ذَرٍّ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ
Buna delalet eden hadislerden biri de: Ebû Zerr'in (radıyallâhu anh) Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği şu hadistir:
قَالَ: " فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ " الْحَدِيثَ. أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ.
O şöyle buyurmuştur: «Devede zekâtı vardır, koyunda zekâtı vardır, kumaşta/ticaret malında (bezz) da zekâtı vardır...» Hadisi Hâkim, Dârekutnî ve Beyhakî rivayet etmiştir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": هَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، فِي " سُنَنِهِ "، وَالْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فِي " الْمُسْتَدْرَكِ "، وَالْبَيْهَقِيُّ، بِأَسَانِيدِهِمْ، ذَكَرَهُ الْحَاكِمُ بِإِسْنَادَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: هَذَانِ الْإِسْنَادَانِ صَحِيحَانِ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ، اهـ.
Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de şöyle demiştir: «Bu hadisi Dârekutnî "Sünen"inde, Hâkim Ebû Abdillâh "el-Müstedrek"te ve Beyhakî kendi senedleriyle rivayet etmişlerdir. Hâkim bunu iki senetle zikretmiş, sonra da: "Bu iki senet Buhârî ve Müslim'in şartına göre sahihtir" demiştir.»
ثُمَّ قَالَ: قَوْلُهُ: " وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ "، هُوَ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَبِالزَّايِ، هَكَذَا رَوَاهُ جَمِيعُ الرُّوَاةِ، وَصَرَّحَ بِالزَّايِ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ ": حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ "، أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ مِنْ طَرِيقَيْنِ، وَقَالَ فِي آخِرِهِ: " وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ "، قَالَهَا بِالزَّايِ، وَإِسْنَادُهُ غَيْرُ صَحِيحٍ، مَدَارُهُ عَلَى مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ الرَّبَذِيِّ، وَلَهُ عِنْدَهُ طَرِيقٌ ثَالِثٌ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَهُوَ مَعْلُولٌ ; لِأَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، رَوَاهُ عَنْ عِمْرَانَ: أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْهُ، وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فِي الْعِلَلِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَقَالَ: سَأَلْتُ الْبُخَارِيَّ عَنْهُ فَقَالَ: لَمْ يَسْمَعْهُ ابْنُ جُرَيْجٍ مِنْ عِمْرَانَ، وَلَهُ طَرِيقَةٌ رَابِعَةٌ، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، وَالْحَاكِمُ، مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ بْنِ أَبِي الْحُسَامِ، عَنْ عِمْرَانَ، وَلَفْظُهُ: " فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ، وَمَنْ رَفَعَ دَرَاهِمَ أَوْ دَنَانِيرَ لَا يُعِدُّهَا لِغَرِيمٍ، وَلَا يُنْفِقُهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَهُوَ كَنْزٌ يُكْوَى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهَذَا إِسْنَادٌ لَا بَأْسَ بِهِ، اهـ.
Sonra şöyle demiştir: Hadisteki «Kumaşta/ticaret malında (el-bezz) zekâtı vardır» ifadesi, bâ harfinin fethası ve zâ harfiyle (الْبَزِّ) okunur; bütün râviler bunu böyle rivayet etmişlerdir. Dârekutnî ve Beyhakî de bunun zâ harfiyle olduğunu açıkça belirtmişlerdir. İbn Hacer ise «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Ebû Zerr hadisi, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Devede zekâtı vardır, kumaşta da zekâtı vardır» buyurduğu rivayettir. Bunu Dârekutnî, Ebû Zerr'den iki yolla tahriç etmiş ve sonunda «ve kumaşta da zekâtı vardır» ifadesini zâ harfiyle söylemiştir. Bunun senedi sahih değildir, medarı Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî'dir. Onun yanında İbn Cüreyc'in İmrân b. Ebî Enes'ten, onun Mâlik b. Evs'ten, onun da Ebû Zerr'den rivayetiyle üçüncü bir yolu daha vardır; ancak bu da illetlidir; çünkü İbn Cüreyc bunu İmrân'dan, ona ulaştığı şeklinde rivayet etmiştir. Tirmizî bunu el-İlel'de bu vecihten rivayet etmiş ve: «Buhârî'ye bunu sordum, "İbn Cüreyc bunu İmrân'dan işitmemiştir" dedi» demiştir. Bunun dördüncü bir yolu daha vardır; Dârekutnî ve Hâkim, Saîd b. Seleme b. Ebi'l-Hüsâm vasıtasıyla İmrân'dan şu lafızla rivayet etmişlerdir: «Devede zekâtı vardır, koyunda zekâtı vardır, sığırda zekâtı vardır, kumaşta da zekâtı vardır. Kim bir alacaklı için hazırlamadığı ve Allah yolunda harcamadığı dirhemleri veya dinarları biriktirirse, o kıyamet gününde kendisiyle dağlanacağı bir kenzdir.» Bu, bir beis olmayan bir senettir.
فَتَرَى ابْنَ حَجَرٍ قَالَ: إِنَّ هَذَا الْإِسْنَادَ لَا بَأْسَ بِهِ مَعَ مَا قَدَّمْنَا عَنِ الْحَاكِمِ مِنْ صِحَّةِ الْإِسْنَادَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَتَصْحِيحِ النَّوَوِيِّ لِذَلِكَ وَالَّذِي رَأَيْتُهُ فِي سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ: أَنَّ سَعِيدَ بْنَ سَلَمَةَ بْنِ أَبِي الْحُسَامِ يَرْوِي الْحَدِيثَ عَنْ مُوسَى الْمَذْكُورِ، عَنْ عِمْرَانَ، لَا عَنْ عِمْرَانَ مُبَاشَرَةً فَانْظُرْهُ.
Görüyorsun ki İbn Hacer, Hâkim'den mezkûr iki senedin sahih olduğuna dair daha önce aktardığımız ve Nevevî'nin de bunu tashih ettiği hususla birlikte, bu senedin «bir beis içermediğini» söylemiştir. Beyhakî'nin Sünen'inde gördüğüm ise şudur: Saîd b. Seleme b. Ebi'l-Hüsâm hadisi doğrudan İmrân'dan değil, zikredilen Mûsâ vasıtasıyla İmrân'dan rivayet etmektedir; buna dikkat edilmelidir.
فَإِنْ قِيلَ: قَالَ ابْنُ دَقِيقِ الْعِيدِ: الَّذِي رَأَيْتُهُ فِي نُسْخَةٍ مِنَ " الْمُسْتَدْرَكِ " فِي هَذَا الْحَدِيثِ: " الْبُرُّ " بِضَمِّ الْمُوَحَّدَةِ وَبِالرَّاءِ الْمُهْمَلَةِ، وَرِوَايَةُ الدَّارَقُطْنِيِّ الَّتِي صَرَّحَ فِيهَا بِالزَّايِ فِي لَفْظَةِ الْبَزِّ فِي الْحَدِيثِ ضَعِيفَةٌ، وَإِذَنْ فَلَا دَلِيلَ فِي الْحَدِيثِ عَلَى تَقْرِيرِ صِحَّتِهِ عَلَى وُجُوبِ زَكَاةِ عُرُوضِ التِّجَارَةِ.
Eğer denilirse ki: İbn Dakîki'l-Îd şöyle demiştir: «"el-Müstedrek"in bir nüshasında bu hadiste gördüğüm lafız, bâ harfinin dammesi ve noktasız râ ile "el-bürr" (buğday) şeklindedir; Dârekutnî'nin hadisteki "el-bezz" lafzını zâ ile açıkça belirttiği rivayeti ise zayıftır. Dolayısıyla sahih olduğu kabul edilse bile hadiste ticaret mallarının zekâtının vacip olduğuna dair bir delil yoktur.»
فَالْجَوَابُ هُوَ مَا قَدَّمْنَا عَنِ النَّوَوِيِّ، مِنْ أَنَّ جَمِيعَ رُوَاتِهِ رَوَوْهُ بِالزَّايِ، وَصَرَّحَ بِأَنَّهُ بِالزَّايِ الْبَيْهَقِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، كَمَا تَقَدَّمَ.
Cevap, daha önce Nevevî'den aktardığımız üzere, bütün râvilerinin bunu zâ harfiyle rivayet etmiş olması ve önceden geçtiği gibi Beyhakî ile Dârekutnî'nin bunun zâ ile olduğunu açıkça belirtmiş olmalarıdır.
وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي عُرُوضِ التِّجَارَةِ مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي " سُنَنِهِ " عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ الْفَزَارِيِّ ﵁، قَالَ: " أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، كَانَ يَأْمُرُنَا أَنْ نُخْرِجَ الصَّدَقَةَ مِمَّا نُعِدُّ لِلْبَيْعِ "، وَهَذَا الْحَدِيثُ سَكَتَ عَلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ ﵀، وَمَعْلُومٌ مِنْ عَادَتِهِ أَنَّهُ لَا يَسْكُتُ إِلَّا عَنْ حَدِيثٍ صَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ عِنْدَهُ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ " فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَزَّارُ، مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِيهِ وَفِي إِسْنَادِهِ جَهَالَةٌ، اهـ.
Ticaret mallarında zekâtın vacip olduğuna delalet eden hadislerden biri de Ebû Dâvûd'un «Sünen»inde Semure b. Cündeb el-Fezârî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «Emmâ ba'd: Şüphesiz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) satmak için hazırladığımız şeylerden zekât çıkarmamızı bize emrederdi.» Ebû Dâvûd -rahimehullâh- bu hadis hakkında sükût etmiştir; onun âdetinden bilinen ise, sadece kendi nezdinde delil getirilmeye elverişli hadisler hakkında sükût ettiğidir. İbn Hacer bu hadis hakkında «et-Telhîs»te şöyle demiştir: «Bunu Ebû Dâvûd, Dârekutnî ve Bezzâr, Süleyman b. Semure'nin babasından rivayetiyle tahriç etmişlerdir ve senedinde cehâlet vardır.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ، عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ حَبِيبُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، وَهُوَ مَجْهُولٌ، وَفِيهِ جَعْفَرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، وَهُوَ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَفِيهِ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى الزُّهْرِيُّ أَبُو دَاوُدَ، وَفِيهِ لِينٌ، وَلَكِنَّهُ يَعْتَضِدُ بِمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، وَيَعْتَضِدُ أَيْضًا بِمَا ثَبَتَ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ حِمَاسٍ، أَنَّ أَبَاهُ حِمَاسًا قَالَ: مَرَرْتُ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، وَعَلَى عُنُقِي أُدُمٌ أَحْمِلُهَا، فَقَالَ: أَلَا تُؤَدِّي زَكَاتَكَ يَا حِمَاسُ؟ فَقَالَ: مَا لِي غَيْرَ هَذَا، وَأَهَبُ فِي الْقَرْظِ قَالَ: ذَلِكَ مَالٌ فَضَعْ، فَوَضَعَهَا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَحَسَبَهَا فَوُجِدَتْ قَدْ وَجَبَتْ فِيهَا الزَّكَاةُ فَأَخَذَ مِنْهَا الزَّكَاةَ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّلْخِيصِ " فِي هَذَا الْأَثَرِ: رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ حِمَاسٍ أَنَّ أَبَاهُ قَالَ: مَرَرْتُ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَذَكَرَهُ، وَرَوَاهُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ بِهِ، وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ حِمَاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، نَحْوَهُ، وَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ أَيْضًا عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ عَجْلَانَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ حِمَاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، اهـ.
Bu eseri kaleme alan -afallâhu anh- şöyle dedi: Bu hadisin Ebû Dâvûd nezdindeki senedinde Habîb b. Süleymân b. Semure b. Cündeb vardır ve o meçhuldür; senedinde Ca‘fer b. Sa‘d b. Semure b. Cündeb vardır ve o da kavi değildir; senedinde Ebû Dâvûd Süleyman b. Mûsâ ez-Zührî vardır ve onda da bir gevşeklik vardır. Fakat bu hadis, daha önce aktardığımız Ebû Zerr hadisiyle kuvvet bulur; ayrıca Ebû Amr b. Himâs'tan, babası Himâs'ın şöyle dediğine dair sabit olan rivayetle de teyit edilir: «Boynumda taşıdığım derilerle Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) yanından geçtim. O: "Ey Himâs, zekâtını vermeyecek misin?" dedi. Himâs: "Bundan ve selem ağacındaki [ham] derilerimden başka bir şeyim yok" dedi. Ömer: "Bu bir maldır, [yere] koy" dedi. O da bunları onun önüne koydu. Ömer hesapladı ve bunlarda zekâtın vacip olduğu miktarı bulup ondan zekât aldı.» İbn Hacer «et-Telhîs»te bu rivayet hakkında şöyle demiştir: «Bunu Şâfiî Süfyân'dan nakletti: Bize Yahyâ, Abdullah b. Ebî Seleme'den, o Ebû Amr b. Himâs'tan, babasının: "Ömer b. el-Hattâb'a uğradım..." dediğini rivayet etti ve hadisi zikretti. Bunu Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abdürrezzâk ve Saîd b. Mansûr da Yahyâ b. Saîd yoluyla böyle rivayet etmişlerdir. Dârekutnî de Hammâd b. Zeyd hadisinden, Yahyâ b. Saîd'den, Ebû Amr b. Himâs'tan, babasından benzer şekilde rivayet etmiştir. Şâfiî bunu ayrıca Süfyân'dan, İbn Aclân'dan, Ebü'z-Zinâd'dan, Ebû Amr b. Himâs'tan, babasından rivayet etmiştir.»
وَحِمَاسٌ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ وَآخِرُهُ سِينٌ مُهْمَلَةٌ، فَقَدْ رَأَيْتَ ثُبُوتَ أَخْذِ الزَّكَاةِ مِنْ عُرُوضِ التِّجَارَةِ عَنْ عُمَرَ، وَلَمْ يُعْلَمْ لَهُ مُخَالِفٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَهَذَا النَّوْعُ يُسَمَّى إِجْمَاعًا سُكُوتِيًّا، وَهُوَ حُجَّةٌ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: " أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرٍ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، مِنْ كِتَابِهِ أَنْبَأَ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبَدَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبُوشَنْجِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: لَيْسَ فِي الْعُرُوضِ زَكَاةٌ إِلَّا مَا كَانَ لِلتِّجَارَةِ. اهـ.
Himâs; hâ harfinin kesresi, mîm'in şeddesiz okunuşu ve sonunda noktasız sîn iledir (حِمَاس). Ömer'den ticaret mallarından zekât almanın sabit olduğunu görmüş oldun; sahâbeden ona muhalefet eden kimse de bilinmemektedir. Bu türe sükûtî icmâ denir ve âlimlerin çoğuna göre hüccettir. Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği şu haber de bunu teyit etmektedir: «Bize Ebû Nasr Ömer b. Abdilazîz b. Ömer b. Katâde kitabından haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Muhammed b. Abdillâh b. İbrâhîm b. Abdeh bildirdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm el-Bûşencî anlattı, bize Ahmed b. Hanbel anlattı, bize Hafs b. Gıyâs anlattı, bize Ubeydullah b. Ömer, Nâfi‘den, o da İbn Ömer'den nakletti; o şöyle demiştir: Ticaret için olanlar müstesna, mallarda zekât yoktur.»
قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَالَّذِي رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، أَنَّهُ قَالَ: لَا زَكَاةَ فِي الْعَرْضِ، قَالَ فِيهِ الشَّافِعِيُّ فِي كِتَابِ الْقَدِيمِ: إِسْنَادُ الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ضَعِيفٌ، فَكَانَ اتِّبَاعُ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ لِصِحَّتِهِ، وَالِاحْتِيَاطُ فِي الزَّكَاةِ أَحَبُّ إِلَيَّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ: وَقَدْ حَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَ مَا رُوِّينَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَلَمْ يَحْكِ خِلَافَهُمْ عَنْ أَحَدٍ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ - إِنْ صَحَّ - لَا زَكَاةَ فِي الْعَرْضِ إِذَا لَمْ يُرِدْ بِهِ التِّجَارَةَ " اهـ مِنْ سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّإِ "، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زُرَيْقِ بْنِ حَيَّانَ، وَكَانَ زُرَيْقٌ عَلَى جَوَازِ مِصْرَ فِي زَمَانِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، وَسُلَيْمَانَ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، فَذَكَرَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَتَبَ إِلَيْهِ أَنِ انْظُرْ مَنْ يَمُرُّ بِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَخُذْ مِمَّا ظَهَرَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ مِمَّا يُدِيرُونَ مِنَ التِّجَارَاتِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِينَارًا دِينَارًا، فَمَا نَقَصَ فَبِحِسَابِ ذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ عِشْرِينَ دِينَارًا فَإِنْ نَقَصَتْ ثُلُثَ دِينَارٍ فَدَعْهَا، وَلَا تَأْخُذْ مِنْهَا شَيْئًا.
Şöyle dedi: Bu, ilim ehlinin genelinin görüşüdür. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilen «Malda zekât yoktur» sözüne gelince; Şâfiî «el-Kadîm» adlı eserinde bu hususta şöyle demiştir: «İbn Abbâs'tan gelen hadisin senedi zayıftır; dolayısıyla sahih olmasından ötürü İbn Ömer hadisine tabi olmak ve zekâtta ihtiyatlı davranmak bana daha sevimlidir, en doğrusunu Allah bilir.» Dedi ki: «İbnü'l-Münzir, Âişe ve İbn Abbâs'tan da İbn Ömer'den rivayet ettiğimizin aynısını nakletmiş ve onlara muhalif bir görüşü kimseden nakletmemiştir. Dolayısıyla onun -şayet sahih ise- "Malda zekât yoktur" sözünün manasının, "onunla ticaret kastedilmediği zaman" şeklinde olması muhtemeldir.» Beyhakî'nin Sünen'inden aktarım bitti. Mâlik'in «el-Muvatta»da Yahyâ b. Saîd'den, onun da Züreyk b. Hayyân'dan rivayet ettiği haber de bunu desteklemektedir: Züreyk, Velîd b. Abdilmelik, Süleyman ve Ömer b. Abdilazîz döneminde Mısır geçiş noktasında görevliydi. Züreyk, Ömer b. Abdilazîz'in kendisine şöyle yazdığını zikretmiştir: «Yanından geçen Müslümanlara bak; ticaret amacıyla ellerinde döndürdükleri açık mallarından her kırk dinar için bir dinar al. Bundan eksik olursa yirmi dinara ulaşıncaya kadar bu hesaba göre al. Eğer [yirmi dinardan] bir dinarın üçte biri kadar bile eksik olursa onu bırak ve ondan hiçbir şey alma.»
وَأَمَّا الْآيَةُ: فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ [٢ \ ٢٦٧] ، عَلَى مَا فَسَّرَهَا بِهِ مُجَاهِدٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي " سُنَنِهِ " بَابُ: " زَكَاةِ التِّجَارَةِ " قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَجَلَّ ثَنَاؤُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ الْآيَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَسَنِ الْقَاضِي، وَأَبُو سَعِيدِ بْنُ أَبِي عَمْرٍو، قَالُوا: ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، ثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَفَّانَ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، ثَنَا وَرْقَاءُ، عَنْ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ، قَالَ: التِّجَارَةُ، وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ، قَالَ: النَّخْلُ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي " صَحِيحِهِ "، " بَابُ صَدَقَةِ الْكَسْبِ وَالتِّجَارَةِ " لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ، إِلَى قَوْلِهِ: أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ": هَكَذَا أَوْرَدَ هَذِهِ التَّرْجَمَةَ مُقْتَصِرًا عَلَى الْآيَةِ بِغَيْرِ حَدِيثٍ.
Ayete gelince: Mücâhid'in -rahimehullâhu teâlâ- tefsir ettiği üzere, Yüce Allah'ın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden infak edin...” [Bakara, 2/267]. Beyhakî «Sünen»inde: «Ticaret Zekâtı Babı» başlığı altında şöyle demiştir: Şanı yüce Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden infak edin...” ayeti. Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız, Ebû Bekr b. el-Hasen el-Kâdî ve Ebû Saîd b. Ebî Amr haber verip dediler ki: Bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ya‘kûb anlattı, bize el-Hasen b. Alî b. Affân anlattı, bize Yahyâ b. Âdem anlattı, bize Verkâ, Ebû Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, Yüce Allah'ın: { أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Kazandıklarınızın iyilerinden infak edin” buyruğu hakkında: «Ticaret[ten elde edilenler]dir», { وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan da” buyruğu hakkında: «Hurma ağacıdır» demiştir. Buhârî de «Sahîh»inde Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden infak edin...” buyruğundan { أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “...Allah'ın zengin ve övgüye layık olduğunu [bilin]” buyruğuna kadar olan ayet sebebiyle «Kazanç ve Ticaret Sadakası Babı» başlığını açmıştır. İbn Hacer «el-Feth»te şöyle demiştir: «Bu bab başlığını hadis zikretmeksizin sadece ayetle yetinerek böyle getirmiştir.»
وَكَأَنَّهُ أَشَارَ إِلَى مَا رَوَاهُ شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ، قَالَ: مِنَ التِّجَارَةِ الْحَلَالِ، أَخْرَجَهُ الطَّبَرِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ آدَمَ عَنْهُ، وَأَخْرَجَهُ الطَّبَرِيُّ مِنْ طَرِيقِ هُشَيْمٍ، عَنْ شُعْبَةَ، وَلَفْظُهُ: مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ قَالَ: مِنَ التِّجَارَةِ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ، قَالَ:
Sanki o, Şu‘be'nin el-Hakem'den, onun da Mücâhid'den şu ayet hakkında rivayet ettiğine işaret etmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden infak edin”; Mücâhid: «Helal ticarettendir» demiştir. Bunu Taberî ve İbn Ebî Hâtim, Âdem yoluyla ondan tahriç etmiştir. Taberî bunu Huşeym yoluyla Şu‘be'den de tahriç etmiştir; onun lafzı şöyledir: { مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Kazandıklarınızın iyilerinden” buyruğu hakkında: «Ticarettendir», { وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan da” buyruğu hakkında:
مِنَ الثِّمَارِ.
«Meyvelerdendir» demiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ مُجَاهِدٌ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ الْآيَةِ، فَتَحَصَّلَ أَنَّ جَمِيعَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ طُرُقِ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، وَحَدِيثِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ الْمَرْفُوعَيْنِ وَمَا صَحَّ مِنْ أَخْذِ عُمَرَ زَكَاةَ الْجُلُودِ مِنْ حِمَاسٍ، وَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي عُمَرَ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَظَاهِرِ عُمُومِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَمَا فَسَّرَهَا بِهِ مُجَاهِدٌ، وَإِجْمَاعِ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا مَنْ شَذَّ عَنِ السَّوَادِ الْأَعْظَمِ - يَكْفِي فِي الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي عُرُوضِ التِّجَارَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Şüphe yok ki Mücâhid'in zikrettiği husus ayetin umumuna dâhildir. Neticede zikrettiğimiz Ebû Zerr hadisinin ve Semure b. Cündeb hadisinin bütün merfû yolları, Ömer'in Himâs'tan deri zekâtı almasına dair sahih olan rivayet, İbn Ömer ve Ömer b. Abdilazîz'den nakledilenler, kerim ayetin genel ifadesinin zahiri, Mücâhid'in onu tefsir edişi ve büyük çoğunluktan ayrılan şazz görüş sahipleri müstesna ilim ehlinin genelinin icmâı, ticaret mallarında zekâtın vacip olduğuna delalet etmede yeterlidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي زَكَاةِ الدَّيْنِ، وَهَلِ الدَّيْنُ مُسْقِطٌ لِلزَّكَاةِ عَنِ الْمَدِينِ أَوْ لَا؟ !
Beşinci Mesele: Borcun zekâtı ve borcun, borçludan zekât yükümlülüğünü düşürüp düşürmeyeceği hakkındadır.
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀ أَنَّ الدَّيْنَ الَّذِي لِلْإِنْسَانِ عَلَى غَيْرِهِ يَجْرِي مَجْرَى عُرُوضِ التِّجَارَةِ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُدِيرِ وَبَيْنَ الْمُحْتَكِرِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذَا.
Âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in -rahimehullâh- mezhebi şudur: Bir kimsenin başkası üzerindeki alacağı, müdir tüccar ile muhtekir tüccar arasındaki ayrım bakımından ticaret malları hükmündedir. Bunu bundan önceki meselede açıklamıştık.
وَمَذْهَبُهُ ﵀: أَنَّ الدَّيْنَ مَانِعٌ مِنَ الزَّكَاةِ فِي الْعَيْنِ وَعُرُوضِ التِّجَارَةِ إِنْ لَمْ يَفْضُلْ عَنْ وَفَائِهِ قَدْرُ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، قَالَ فِي «مَوَطَّئِهِ» : الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَعِنْدَهُ مِنَ الْعُرُوضِ مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِمَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ، وَيَكُونُ عِنْدَهُ مِنَ النَّاضِّ سِوَى ذَلِكَ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يُزَكِّي مَا بِيَدِهِ مِنْ نَاضٍّ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنَ الْعُرُوضِ وَالنَّقْدِ إِلَّا وَفَاءَ دَيْنِهِ فَلَا زَكَاةَ عَلَيْهِ، حَتَّى يَكُونَ عِنْدَهُ مِنَ النَّاضِّ فَضْلٌ عَنْ دَيْنِهِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، فَعَلَيْهِ أَنْ يُزَكِّيَهُ.
Yine Mâlik'in -rahimehullâh- mezhebi şudur: Borç ödendikten sonra geriye zekâtın vacip olacağı nisap miktarı bir fazlalık kalmadıkça, borç; nakit parada ve ticaret mallarında zekâta engeldir. «el-Muvatta»ında şöyle demiştir: «Bizde üzerinde ittifak edilen husus şudur: Bir kimsenin üzerinde borç olup elinde bu borcunu karşılayacak kadar ticaret malı bulunursa ve bunun dışında elinde zekât gerektirecek miktarda nakit parası da olursa, elindeki zekât gereken nakdin zekâtını verir. Şayet elinde ticaret malından ve nakitten sadece borcunu ödeyecek kadar bir miktar varsa, borcundan arta kalan ve zekât gerektiren miktarda nakit bir fazlalık bulunmadıkça ona zekât düşmez; böyle bir fazlalık bulunduğunda ise onun zekâtını vermesi gerekir.»
وَأَمَّا الْمَاشِيَةُ، وَالزُّرُوعُ، وَالثِّمَارُ، فَلَا يُسْقِطُ الدَّيْنُ وُجُوبَ زَكَاتِهَا عِنْدَهُ. وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ الدَّيْنَ إِذَا كَانَ حَالًّا عَلَى مُوسِرٍ مُقِرٍّ، أَوْ مُنْكِرٍ وَعَلَيْهِ بَيِّنَةٌ، فَزَكَاتُهُ وَاجِبَةٌ إِنْ كَانَ عَيْنًا أَوْ عَرَضَ تِجَارَةٍ، وَهَذَا قَوْلُهُ الْجَدِيدُ، وَأَمَّا الْقَدِيمُ: فَهُوَ أَنَّ الزَّكَاةَ لَا تَجِبُ فِي الدَّيْنِ بِحَالٍ.
Hayvanlara, ekinlere ve meyvelere gelince; Mâlik'e göre borç, bunların zekâtının vacip oluşunu düşürmez. İmam Şâfiî'nin -rahimehullâh- mezhebine göre ise alacak, borcunu ikrar eden zengin bir kimse üzerinde vadesi gelmiş bir borç ise veya inkâr eden fakat aleyhinde delil bulunan bir borç ise, nakit yahut ticaret malı olması durumunda zekâtı vaciptir; bu onun yeni görüşüdür. Eski görüşüne gelince: Alacakta hiçbir surette zekât vacip değildir.
أَمَّا إِنْ كَانَ الْغَرِيمُ مُعْسِرًا، أَوْ جَاحِدًا وَلَا بَيِّنَةَ، أَوْ مُمَاطِلًا، أَوْ غَائِبًا، فَهُوَ عِنْدَهُ كَالْمَغْصُوبِ، وَفِي وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِيهِ خِلَافٌ، وَالصَّحِيحُ الْوُجُوبُ، وَلَكِنْ لَا تُؤْخَذُ مِنْهُ بِالْفِعْلِ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِهِ فِي الْيَدِ.
Borçlu darda olan (mu'sir) biri ise veya inkâr edip aleyhinde delil yoksa yahut borcunu savsaklayan (mümâtıl) ya da nerede olduğu bilinmeyen (gâib) biri ise, Şâfiî'ye göre bu gasbedilmiş mal gibidir. Onda zekâtın vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır; sahih olan vacip olmasıdır, ancak fiilen eline geçmedikçe ondan [zekât] alınmaz.
وَإِنْ كَانَ الدَّيْنُ مُؤَجَّلًا فَفِيهِ وَجْهَانِ:
Borç vadeli ise bu hususta iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا لِأَبِي إِسْحَاقَ: أَنَّهُ كَالدَّيْنِ الْحَالِّ عَلَى فَقِيرٍ أَوْ عَلَى جَاحِدٍ. فَيَكُونُ عَلَى الْخِلَافِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
Bunlardan biri Ebû İshak'a aittir: Bu, fakir veya inkârcı bir kimse üzerindeki vadesi gelmiş borç gibidir. Dolayısıyla az önce zikrettiğimiz ihtilaf üzere olur.
وَالثَّانِي: لِأَبِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي هُرَيْرَةَ: لَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، فَإِذَا قَبَضَهُ اسْتَقْبَلَ بِهِ الْحَوْلَ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، قَالَهُ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ.
İkincisi ise Ebû Ali b. Ebî Hureyre'ye aittir: Onda zekât vacip değildir; onu kabzettiğinde (eline geçirdiğinde) onun için yeni bir yıl başlatır. el-Mühezzeb sahibi, birinci görüşün daha sahih olduğunu söylemiştir.
أَمَّا إِذَا كَانَ الدَّيْنُ مَاشِيَةً، كَأَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ، أَوْ غَيْرَ لَازِمٍ كَدَيْنِ الْكِتَابَةِ، فَلَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ اتِّفَاقًا عِنْدَهُمْ، وَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ مُسْتَغْرِقٌ، أَوْ لَمْ يَبْقَ بَعْدَهُ كَمَالُ النِّصَابِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي «الْقَدِيمِ» : يُسْقِطُ الدَّيْنُ الْمُسْتَغْرِقُ، أَوِ الَّذِي يَنْقُصُ بِهِ الْمَالُ عَنِ النِّصَابِ وُجُوبَ الزَّكَاةِ ; لِأَنَّ الْمِلْكَ فِيهِ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ ; لِأَنَّهُ رُبَّمَا أَخَذَهُ الْحَاكِمُ لِحَقِّ الْغُرَمَاءِ، وَقَالَ فِي «الْجَدِيدِ» : تَجِبُ الزَّكَاةُ وَلَا يُسْقِطُهَا الدَّيْنُ لِاخْتِلَافِ جِهَتِهِمَا ; لِأَنَّ الزَّكَاةَ تَتَعَلَّقُ بِعَيْنِ الْمَالِ وَالدَّيْنُ يَتَعَلَّقُ بِالذِّمَّةِ، وَإِنْ حُجِرَ عَلَيْهِ فَفِيهِ خِلَافٌ كَثِيرٌ.
Borç; kırk koyun gibi hayvan cinsinden olursa veya kitâbet borcu gibi bağlayıcı olmayan bir borç olursa, onlara göre ittifakla bunda zekât vacip değildir. Kişinin üzerinde malı tamamen tüketen (müsteğrak) veya geriye tam nisap bırakmayan bir borç bulunursa, Şâfiî «eski görüşünde» şöyle demiştir: Malı tamamen tüketen veya malı nisap miktarının altına düşüren borç, zekâtın vacip oluşunu düşürür; çünkü bundaki mülkiyet istikrarlı değildir, zira hâkim bunu alacaklıların hakkı için alabilir. «Yeni görüşünde» ise şöyle demiştir: Zekât vaciptir ve yönleri farklı olduğu için borç onu düşürmez; zira zekât malın bizzat kendisine, borç ise zimmete taalluk eder. Şayet kişi hacir altına alınmışsa bu hususta çokça ihtilaf vardır.
أَصَحُّهُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: أَنَّهُ يَجْرِي عَلَى حُكْمِ زَكَاةِ الْمَغْصُوبِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا حُكْمَهُ، وَلِلشَّافِعِيَّةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنَّ الدَّيْنَ يَمْنَعُ الزَّكَاةَ فِي الْأَمْوَالِ الْبَاطِنَةِ وَهِيَ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، وَعُرُوضِ التِّجَارَةِ، وَلَا يَمْنَعُهَا فِي الظَّاهِرَةِ وَهِيَ الزُّرُوعُ، وَالثِّمَارُ، وَالْمَوَاشِي، وَالْمَعَادِنُ.
Şâfiîlere göre bunun en sahih olanı, gasbedilmiş malın zekâtı hükmünde geçerli olmasıdır; bunun hükmünü daha önce belirtmiştik. Şâfiîlerin üçüncü bir görüşü daha vardır ki o da şudur: Borç; altın, gümüş ve ticaret malları gibi bâtınî mallarda zekâta engeldir; ziraat ürünleri, meyveler, hayvanlar ve madenler gibi zâhirî mallarda ise zekâta engel değildir.
وَالْفَرْقُ أَنَّ الْأَمْوَالَ الظَّاهِرَةَ نَامِيَةٌ بِنَفْسِهَا بِخِلَافِ الْبَاطِنَةِ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَدَيْنُ الْآدَمِيِّ، وَدَيْنُ اللَّهِ عِنْدَهُمْ سَوَاءٌ فِي مَنْعِ وُجُوبِ الزَّكَاةِ، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀: أَنَّ مَنْ كَانَ لَهُ دَيْنٌ عَلَى مَلِيءٍ مُقِرٍّ بِهِ غَيْرِ مُمَاطِلٍ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِخْرَاجُ زَكَاتِهِ حَتَّى يَقْبِضَهُ، فَإِنْ قَبَضَهُ أَدَّى زَكَاتَهُ فِيمَا مَضَى مِنَ السِّنِينَ.
Aradaki fark, zâhirî malların bâtınî malların aksine bizzat kendiliğinden nemalanan mallar olmasıdır. Daha önce geçtiği üzere Mâlik'in mezhebi de budur. Onlara göre kul borcu ile Allah'ın borcu, zekâtın vacip olmasına engel teşkil etme hususunda eşittir. İmam Ahmed'in -rahimehullâh- mezhebi ise şudur: Bir kimsenin borcunu ödeme gücü olan, borcunu ikrar eden ve borcunu savsaklamayan biri üzerinde alacağı varsa, onu kabzetmedikçe zekâtını çıkarması gerekmez; kabzettiğinde ise geçmiş yılların zekâtını öder.
وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ، وَقَالَ: عُثْمَانُ، وَابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، ﵃، وَطَاوُسٌ، وَالنَّخَعِيُّ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَالْحَسَنُ، وَمَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ: عَلَيْهِ إِخْرَاجُ زَكَاتِهِ فِي الْحَالِ ; لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى قَبْضِهِ.
Benzer bir görüş Ali'den -radıyallâhu anh- de rivayet edilmiştir; Sevrî, Ebû Sevr, Ebû Hanîfe ve onun ashabı da bu görüşü benimsemiştir. Osman, İbn Ömer, Câbir -radıyallâhu anhum-, Tâvûs, en-Nehaî, Câbir b. Zeyd, el-Hasan, Meymûn b. Mihrân, ez-Zührî, Katâde, Hammâd b. Ebî Süleymân, İshak ve Ebû Ubeyd ise şöyle demişlerdir: Onu hemen çıkarması gerekir; çünkü onu kabzetmeye gücü yetmektedir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ قَوْلُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، فَإِنْ كَانَ الدَّيْنُ عَلَى مُعْسِرٍ، أَوْ جَاحِدٍ، أَوْ مُمَاطِلٍ، فَرِوَايَتَانِ:
Bunun Mâlik ve Şâfiî'nin de görüşü olduğunu daha önce belirtmiştik. Şayet borç darda olan, inkâr eden veya borcunu savsaklayan bir kimse üzerinde ise iki rivayet vardır:
إِحْدَاهُمَا: لَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَهْلِ الْعِرَاقِ ; لِأَنَّهُ غَيْرُ مَقْدُورٍ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِهِ.
Birincisi: Onda zekât vacip değildir; bu, Katâde, İshak, Ebû Sevr ve Irak ehlinin görüşüdür; çünkü ondan faydalanmaya güç yetirilememektedir.
وَالثَّانِيَةُ: يُزَكِّيهِ إِذَا قَبَضَهُ لِمَا مَضَى، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ، وَأَبِي عُبَيْدٍ، وَعَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالْحَسَنِ، وَاللَّيْثِ، وَالْأَوْزَاعِيِّ: يُزَكِّيهِ إِذَا قَبَضَهُ لِعَامٍ وَاحِدٍ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ.
İkincisi: Kabzettiğinde geçmiş yıllar için onun zekâtını verir; bu, Sevrî ve Ebû Ubeyd'in görüşüdür. Ömer b. Abdilazîz, el-Hasan, Leys ve Evzâî'den nakledildiğine göre ise kabzettiğinde onun bir yıllık zekâtını verir; bu da Mâlik'in görüşüdür.
وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ ﵀: أَنَّ الدَّيْنَ يَمْنَعُ الزَّكَاةَ فِي الْأَمْوَالِ الْبَاطِنَةِ، الَّتِي هِيَ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، وَعُرُوضُ التِّجَارَةِ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَمَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، وَالْحَسَنِ، وَالنَّخَعِيِّ، وَاللَّيْثِ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا نَحْوَهُ عَنْ مَالِكٍ ﵀.
Ahmed'in -rahimehullâh- mezhebine göre: Borç; altın, gümüş ve ticaret malları olan bâtınî mallarda zekâta engeldir ve ondan nakledilen bu görüşte ihtilaf yoktur. Bu, Atâ, Süleymân b. Yesâr, Meymûn b. Mihrân, el-Hasan, en-Nehaî, Leys, Sevrî, Evzâî, İshak, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşüdür. Bunun benzerini daha önce Mâlik'ten -rahimehullâh- nakletmiştik.
وَقَالَ رَبِيعَةُ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ: لَا يَمْنَعُ الدَّيْنُ الزَّكَاةَ فِي الْأَمْوَالِ الْبَاطِنَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ عَنِ الشَّافِعِيِّ، فِي جَدِيدِ قَوْلَيْهِ.
Rebîa ve Hammâd b. Ebî Süleymân ise: «Borç, bâtınî mallarda zekâta engel olmaz» demişlerdir. Bunu Şâfiî'nin iki görüşünden yeni olanında daha önce nakletmiştik.
وَأَمَّا الْأَمْوَالُ الظَّاهِرَةُ، وَهِيَ السَّائِمَةُ، وَالثِّمَارُ، وَالْحُبُوبُ، فَقَدِ اخْتَلَفَتْ فِيهَا الرِّوَايَةُ، عَنْ أَحْمَدَ ﵀، فَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّ الدَّيْنَ يَمْنَعُ الزَّكَاةَ فِيهَا أَيْضًا كَالْأَمْوَالِ الْبَاطِنَةِ، وَعَنْهُ فِي رِوَايَةِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ: يَبْتَدِئُ بِالدَّيْنِ فَيَقْضِيهِ، ثُمَّ يَنْظُرُ مَا بَقِيَ عِنْدَهُ بَعْدَ إِخْرَاجِ النَّفَقَةِ، فَيُزَكِّي مَا بَقِيَ.
Zâhirî mallara -ki bunlar otlayan hayvanlar, meyveler ve hububattır- gelince; Ahmed'den -rahimehullâh- bu hususta farklı rivayetler gelmiştir. Ondan nakledilen bir rivayete göre borç, bâtınî mallarda olduğu gibi bunlarda da zekâta engeldir. İshak b. İbrâhîm'in ondan yaptığı rivayette ise: [Kişi] önce borçtan başlayıp onu öder, sonra nafaka masraflarını çıkardıktan sonra elinde ne kaldığına bakar ve kalan kısmın zekâtını verir.
وَلَا يَكُونُ عَلَى أَحَدٍ دَيْنُهُ أَكْثَرُ مِنْ مَالِهِ صَدَقَةٌ فِي إِبِلٍ، أَوْ بَقَرٍ، أَوْ غَنَمٍ، أَوْ زَرْعٍ، وَلَا زَكَاةٌ، وَبِهَذَا قَالَ عَطَاءٌ، وَالْحَسَنُ، وَسُلَيْمَانُ، وَمَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَإِسْحَاقُ.
Borcu malından çok olan hiçbir kimseye deve, sığır, koyun veya ekinde sadaka ve zekât yükümlülüğü yoktur. Atâ, el-Hasan, Süleymân, Meymûn b. Mihrân, en-Nehaî, Sevrî, Leys ve İshak da böyle demiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ الدَّيْنَ لَا يَمْنَعُ الزَّكَاةَ فِي الْأَمْوَالِ الظَّاهِرَةِ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي «الْجَدِيدِ» وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ.
Borcun zâhirî mallarda zekâta engel olmadığı da rivayet edilmiştir; Evzâî de bu görüştedir. Bunu Şâfiî'nin «yeni görüşünden» daha önce nakletmiştik; Mâlik'in görüşü de budur.
إِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي زَكَاةِ الدَّيْنِ، وَهَلْ هُوَ مَانِعٌ مِنَ الزَّكَاةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ اخْتِلَافَهُمْ فِي الدَّيْنِ، هَلْ يُزَكَّى قَبْلَ الْقَبْضِ، وَهَلْ إِذَا لَمْ يُزَكِّهِ قَبْلَ الْقَبْضِ يَكْفِي زَكَاةُ سَنَةٍ وَاحِدَةٍ؟ ! أَوْ لَا بُدَّ مِنْ زَكَاتِهِ لِمَا مَضَى مِنَ السِّنِينَ؟ !
Âlimlerin alacağın zekâtı ve borcun zekâta engel olup olmadığı konusundaki görüşlerini öğrendiğine göre bil ki, onların alacağın kabzından önce zekâtının verilip verilmeyeceği, kabzından önce zekâtı verilmediği takdirde tek bir yılın zekâtının yeterli olup olmayacağı yahut geçmiş yılların da zekâtının mutlaka verilmesi gerekip gerekmediği hususundaki ihtilafları;
الظَّاهِرُ فِيهِ أَنَّهُ مِنْ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، هَلِ الْقُدْرَةُ عَلَى التَّحْصِيلِ كَالْحُصُولِ بِالْفِعْلِ، أَوْ لَا؟ ! وَلَا نَعْلَمُ فِي زَكَاةِ الدَّيْنِ نَصًّا مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا إِجْمَاعٍ، وَلَا كَوْنَ الدَّيْنِ مَانِعًا مِنْ وُجُوبِ الزَّكَاةِ عَلَى الْمَدِينِ إِنْ كَانَ يَسْتَغْرِقُ، أَوْ يُنْقِصُ النِّصَابَ، إِلَّا آثَارًا وَرَدَتْ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ.
Zahir olan şu ki, bu durum illetin gerçekleşip gerçekleşmediğini tespitteki (tahkîku'l-menât) ihtilaftandır: Elde etmeye güç yetirmek fiilen elde etmek gibi midir, değil midir? Biz alacağın zekâtı hususunda Kitap'tan, Sünnet'ten veya icmâdan bir nass bilmediğimiz gibi, borcun [malı] tüketmesi veya nisabı eksiltmesi durumunda borçluya zekâtın vacip olmasına engel teşkil ettiğine dair de bazı selef âlimlerinden nakledilen rivayetler dışında bir nass bilmiyoruz.
مِنْهَا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّإِ» عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: هَذَا شَهْرُ زَكَاتِكُمْ، فَمَنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَلْيُؤَدِّ دَيْنَهُ، حَتَّى تَحْصُلَ أَمْوَالُكُمْ فَتُؤَدُّونَ مِنْهُ الزَّكَاةَ.
Bunlardan biri Mâlik'in «el-Muvatta»da İbn Şihâb'dan, onun Sâib b. Yezîd'den, onun da Osmân b. Affân'dan rivayet ettiği şu haberdir: O şöyle derdi: «Bu sizin zekât ayınızdır; kimin üzerinde borç varsa borcunu ödesin ki geriye kalan mallarınız netleşsin de ondan zekâtı ödeyesiniz.»
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّإِ» أَيْضًا عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي ثَمِيمَةَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ
Bunlardan biri de Mâlik'in yine «el-Muvatta»da Eyyûb b. Ebî Temîme es-Sahtiyânî'den, onun da
عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ: أَنَّهُ كَتَبَ فِي مَالٍ قَبَضَهُ بَعْضُ الْوُلَاةِ ظُلْمًا، يَأْمُرُ بِرَدِّهِ إِلَى أَهْلِهِ، وَيُؤْخَذُ زَكَاتُهُ لِمَا مَضَى مِنَ السِّنِينَ، ثُمَّ عَقَّبَ بَعْدَ ذَلِكَ بِكِتَابٍ أَلَّا يُؤْخَذَ مِنْهُ إِلَّا زَكَاةٌ وَاحِدَةٌ، فَإِنَّهُ كَانَ ضِمَارًا. اهـ. وَهُوَ بِكَسْرِ الضَّادِ، أَيْ: غَائِبًا عَنْ رَبِّهِ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَخْذِهِ وَلَا يَعْرِفُ مَوْضِعَهُ.
Ömer b. Abdilazîz'den rivayet ettiğidir: O, yöneticilerden birinin haksız yere el koyduğu bir mal hakkında, onun sahibine iade edilmesini ve geçmiş yıllara ait zekâtının alınmasını emreden bir yazı yazmış; ardından bunun peşinden, ondan yalnızca bir yıllık zekât alınmasını, çünkü onun "dımâr" olduğunu bildiren bir yazı göndermiştir. [İntihâ]. Dımâr (ضِمَار) -dâd harfinin kesresiyle- sahibinden kaybolmuş, onu almaya gücü yetmeyen ve yerini bilmediği mal demektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي زَكَاةِ الْمَعَادِنِ وَالرِّكَازِ.
Altıncı Mesele: Madenlerin ve rikâzın (gömülü definelerin) zekâtı hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى وُجُوبِ إِخْرَاجِ حَقٍّ شَرْعِيٍّ مِنَ الْمَعَادِنِ فِي الْجُمْلَةِ، لَكِنْ وَقَعَ بَيْنَهُمْ الِاخْتِلَافُ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ لِذَلِكَ، فَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَجِبُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَعَادِنِ الزَّكَاةُ، إِلَّا الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ خَاصَّةً، فَإِذَا أَخْرَجَ مِنَ الْمَعْدِنِ عِشْرِينَ مِثْقَالًا مِنَ الذَّهَبِ، أَوْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ مِنَ الْفِضَّةِ، وَجَبَ عَلَيْهِ إِخْرَاجُ رُبْعِ الْعُشْرِ مِنْ ذَلِكَ مِنْ حِينِ إِخْرَاجِهِ، وَلَا يَسْتَقْبِلُ بِهِ حَوْلًا.
Bil ki âlimler genel olarak madenlerden şer'î bir hakkın çıkarılmasının vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; ancak bunun bazı şekillerinde aralarında ihtilaf vuku bulmuştur. Bir topluluk şöyle demiştir: Altın ve gümüş müstesna madenlerin hiçbirinde zekât vacip değildir. Dolayısıyla madenden yirmi miskal altın veya iki yüz dirhem gümüş çıkarıldığında, çıkarıldığı andan itibaren bunun kırkta birini çıkarması vacip olur ve bunun üzerinden bir yıl geçmesi beklenmez.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ كَمَذْهَبِهِمَا. إِلَّا أَنَّهُ يُوجِبُ الزَّكَاةَ فِي جَمِيعِ الْمَعَادِنِ مِنْ ذَهَبٍ، وَفِضَّةٍ، وَزِئْبَقٍ، وَرَصَاصٍ، وَصُفْرٍ، وَحَدِيدٍ، وَيَاقُوتٍ، وَزَبَرْجَدٍ، وَلُؤْلُؤٍ، وَعَقِيقٍ، وَسَبَجٍ، وَكُحْلٍ، وَزُجَاجٍ، وَزِرْنِيخٍ، وَمَغْرَةٍ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ الْمَعَادِنُ الْجَارِيَةُ، كَالْقَارِ، وَالنِّفْطِ، وَنَحْوِهِمَا، وَيُقَوَّمُ بِمِائَتَيْ دِرْهَمٍ، أَوْ عِشْرِينَ مِثْقَالًا، مَا عَدَا الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ، فَجَمِيعُ الْمَعَادِنِ عِنْدَهُ تُزَكَّى، وَاللَّازِمُ فِيهَا رُبْعُ الْعُشْرِ.
Bunu söyleyenler arasında Mâlik ve Şâfiî vardır. İmam Ahmed'in mezhebi de onların mezhebi gibidir; şu kadar var ki o, altın, gümüş, cıva, kurşun, bakır, demir, yakut, zebercet, inci, akik, oltu taşı, sürme, cam, zırnık, aşı boyası ve benzeri bütün madenlerde zekâtı vacip görür. Aynı şekilde zift, petrol ve benzeri akıcı madenlerde de [vacip görür]. Altın ve gümüş dışındakiler iki yüz dirhem veya yirmi miskal ile kıymetlendirilir; dolayısıyla ona göre bütün madenlerin zekâtı verilir ve bunlarda gereken miktar kırkta birdir.
وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، إِلَى أَنَّ الْمَعْدِنَ مِنْ جُمْلَةِ الرِّكَازِ، فَفِيهِ عِنْدَهُ الْخُمُسُ، وَهُوَ عِنْدَهُ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، وَمَا يَنْطَبِعُ كَالْحَدِيدِ وَالصُّفْرِ وَالرَّصَاصِ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَتَيْنِ، وَلَا يُشْتَرَطُ عِنْدَهُ النِّصَابُ فِي الْمَعْدِنِ وَالرِّكَازِ.
Ebû Hanîfe -rahimehullâh- ise madenin de rikâz cümlesinden olduğu görüşüne varmıştır; bu sebeple ona göre onda beşte bir (humus) vardır. İki rivayetten daha meşhur olanına göre bu, ona göre altın, gümüş ve demir, bakır ve kurşun gibi eritilip şekil verilebilen maddelerdir. Ona göre madende ve rikâzda nisap şart koşulmaz.
وَمِمَّنْ قَالَ بِلُزُومِ الْعُشْرِ فِي الْمَعْدِنِ: عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِوُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي جَمِيعِ الْمَعَادِنِ، عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ.
Madende onda birin (öşür) gerektiğini söyleyenler arasında Ömer b. Abdilazîz de vardır. Bütün madenlerde zekâtın vacip olduğunu söyleyenlerin delili, Yüce Allah'ın { وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “...ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan...” kavlinin umumiliğidir.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِوُجُوبِهَا فِي مَعْدِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فَقَطْ: أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ وُجُوبِ الزَّكَاةِ، فَلَمْ تَجِبْ فِي غَيْرِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ لِلنَّصِّ عَلَيْهِمَا دُونَ غَيْرِهِمَا، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِحَدِيثِ: «لَا زَكَاةَ فِي حَجَرٍ» ، وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ، قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ، مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ أَبِي عُمَرَ الْكَلَاعِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، مِنْ طَرِيقِهِ، وَتَابَعَهُ عُثْمَانُ الْوَقَّاصِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَرْزَمِيُّ، كِلَاهُمَا عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، وَهُمَا مَتْرُوكَانِ. اهـ. وَعُمَرُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْكَلَاعِيُّ ضَعِيفٌ، مِنْ
Zekâtın sadece altın ve gümüş madeninde vacip olduğunu söyleyenlerin delili şudur: Asıl olan zekâtın vacip olmamasıdır; diğerleri hakkında değil de sadece altın ve gümüş hakkında nass bulunduğu için bunların dışındakilerde vacip olmamıştır. Onlar ayrıca: «Taşta zekât yoktur» hadisini de delil getirmişlerdir ki bu zayıf bir hadistir. İbn Hacer «et-Telhîs»te bu hadis hakkında şöyle demiştir: Bunu İbn Adiy, Ömer b. Ebî Ömer el-Kelâî'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadis olarak tahric etmiştir; Beyhakî de onun tarikinden rivayet etmiştir. Osmân el-Vakkâsî ve Muhammed b. Ubeydillâh el-Arzemî de ona mütâbaat etmiş olup her ikisi de bunu Amr b. Şuayb'dan rivayet etmiştir ve bu ikisi metrûktur. [İntihâ]. Ömer b. Ebî Ömer el-Kelâî de zayıf olup,
شُيُوخِ بَقِيَّةَ الْمَجْهُولِينَ، قَالَهُ فِي «التَّقْرِيبِ» وَاحْتَجَّ لِوُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي الْمَعْدِنِ بِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّإِ» عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، قَطَعَ لِبِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ الْمُزَنِيِّ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ، وَهِيَ مِنْ نَاحِيَةِ الْفُرْعِ. فَتِلْكَ الْمَعَادِنُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا إِلَى الْيَوْمِ إِلَّا الزَّكَاةُ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ مَوْصُولًا، لَيْسَتْ فِيهِ زِيَادَةُ: وَهِيَ مِنْ نَاحِيَةِ الْفُرْعِ، إِلَخْ.
Bakiyye'nin meçhul hocalarındandır; bunu [İbn Hacer] «et-Takrîb»de söylemiştir. Madende zekâtın vacip olduğuna, Mâlik'in «el-Muvatta»da Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan, onun da birden fazla kimseden rivayet ettiği şu hadis delil getirilmiştir: «Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- Bilâl b. el-Hâris el-Müzenî'ye Furu' tarafındaki el-Kabeliyye madenlerini iktâ etti. İşte o madenlerden bugüne kadar yalnızca zekât alınmaktadır.» İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: «Bunu Ebû Dâvûd, Taberânî, Hâkim ve Beyhakî mevsûl olarak rivayet etmişlerdir; onda 'Ve o Furu' tarafındadır...' ziyadesi yoktur.»
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: بَعْدَ أَنْ رَوَى حَدِيثَ مَالِكٍ: لَيْسَ هَذَا مَا يُثْبِتُهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ وَلَمْ يُثْبِتُوهُ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ رِوَايَةٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا إِقْطَاعُهُ، وَأَمَّا الزَّكَاةُ دُونَ الْخُمُسِ فَلَيْسَتْ مَرْوِيَّةً عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Şâfiî, Mâlik'in hadisini rivayet ettikten sonra şöyle demiştir: «Bu, hadis ehlinin sabit gördüğü bir şey değildir; onu sabit görmemişlerdir. Bunda Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- onun iktâ etmesi dışında bir rivayet yoktur. Beşte bir değil de zekât [alınması] ise Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- rivayet edilmiş değildir.»
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَهُوَ كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي رِوَايَةِ مَالِكٍ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الدَّرَاوَرْدِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ، مَوْصُولًا، ثُمَّ أَخْرَجَهُ عَنِ الْحَاكِمِ، وَالْحَاكِمُ أَخْرَجَهُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» وَكَذَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مِنْ رِوَايَةِ الدَّرَاوَرْدِيِّ، قَالَ: وَرَوَاهُ أَبُو سَبْرَةَ الْمَدِينِيُّ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قُلْتُ: أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، مِنَ الْوَجْهَيْنِ. اهـ.
Beyhakî şöyle demiştir: «Mâlik'in rivayeti hususunda durum Şâfiî'nin dediği gibidir. Ancak Derâverdî'den, Rebîa yoluyla mevsûl olarak da rivayet edilmiştir.» Sonra bunu Hâkim'den tahric etmiştir; Hâkim de bunu «el-Müstedrek»te tahric etmiştir. İbn Abdilberr de Derâverdî'nin rivayetinden böyle zikretmiş ve şöyle demiştir: «Bunu Ebû Sebre el-Medînî de Mutarrif'ten, o Mâlik'ten, o Muhammed b. Amr b. Alkame'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir.» [Müellif] derim ki: Ebû Dâvûd bunu her iki vecihten de tahric etmiştir. [İntihâ].
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الزِّيَادَةِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ الَّتِي ذَكَرَهَا مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّإِ» ، فَتِلْكَ الْمَعَادِنُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا إِلَّا الزَّكَاةُ إِلَى الْيَوْمِ - مِنْ نَوْعِ الِاسْتِدْلَالِ بِالِاسْتِصْحَابِ الْمَقْلُوبِ، وَهُوَ حُجَّةٌ عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَالشَّافِعِيَّةِ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Mâlik'in «el-Muvatta»da zikrettiği merfû hadisteki «İşte o madenlerden bugüne kadar yalnızca zekât alınmaktadır» şeklindeki bu ziyade ile delil getirmek, maklûb istıshâb ile delil getirme türündendir; bu da Mâlikî ve Şâfiîlerden bir grup âlime göre hüccettir.
وَالِاسْتِصْحَابُ الْمَقْلُوبُ: هُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِثُبُوتِ الْأَمْرِ فِي الزَّمَنِ الْحَاضِرِ عَلَى ثُبُوتِهِ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، لِعَدَمِ مَا يَصْلُحُ لِلتَّغْيِيرِ مِنَ الْأَوَّلِ إِلَى الثَّانِي.
Maklûb istıshâb; birinciden ikinciye değişmeyi gerektirecek bir sebep bulunmadığı için, bir durumun şimdiki zamanda sabit oluşuyla geçmiş zamanda da sabit olduğuna delil getirmektir.
قَالَ صَاحِبُ «جَمْعِ الْجَوَامِعِ» : أَمَّا ثُبُوتُهُ فِي الْأَوَّلِ لِثُبُوتِهِ فِي الثَّانِي فَمَقْلُوبٌ، وَقَدْ يُقَالُ فِيهِ: لَوْ لَمْ يَكُنِ الثَّابِتُ الْيَوْمَ ثَابِتًا أَمْسِ لَكَانَ غَيْرَ ثَابِتٍ، فَيَقْتَضِي اسْتِصْحَابَ أَمْسِ أَنَّهُ الْآنَ غَيْرُ ثَابِتٍ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ ثَابِتٌ.
«Cem'u'l-Cevâmi'» sahibi şöyle demiştir: «Bir şeyin ikincide sabit olmasından dolayı birincide sabit kılınması ise maklûbtur. Bu hususta şöyle denilebilir: Şayet bugün sabit olan şey dün sabit olmasaydı sabit olmamış olurdu; bu da dünün istıshâbının onun şu anda da sabit olmamasını gerektirirdi, hâlbuki durum böyle değildir. Dolayısıyla bu, onun [dün de] sabit olduğuna delalet etmiştir.»
وَقَالَ: فِي «نَشْرِ الْبُنُودِ» : وَقَدْ يُقَالُ فِي الِاسْتِصْحَابِ الْمَقْلُوبِ لِيَظْهَرَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ: لَوْ لَمْ يَكُنِ الثَّابِتُ الْيَوْمَ ثَابِتًا أَمْسِ لَكَانَ غَيْرَ ثَابِتٍ أَمْسِ ; إِذْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الثُّبُوتِ وَعَدَمِهِ، فَيَقْتَضِي اسْتِصْحَابَ أَمْسِ الْخَالِي عَنِ الثُّبُوتِ فِيهِ، أَنَّهُ الْآنَ غَيْرُ ثَابِتٍ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَفْرُوضُ الثُّبُوتِ الْآنَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ ثَابِتٌ أَمْسِ أَيْضًا، وَمَثَّلَ لَهُ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ بِالْوَقْفِ، إِذَا جُهِلَ مَصْرِفُهُ وَوُجِدَ عَلَى حَالَةٍ فَإِنَّهُ يَجْرِي عَلَيْهَا ; لِأَنَّ وُجُودَهُ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ
«Neşrü'l-Bünûd»da şöyle denilmiştir: «İstidlalinin açıkça anlaşılması için maklûb istıshâb hakkında şöyle denebilir: Şayet bugün sabit olan durum dün sabit olmasaydı dün sabit olmamış olurdu; zira varlık ile yokluk arasında üçüncü bir durum yoktur. Bu takdirde dünün sübuttan yoksun halinin istıshâbı, onun şu anda da sabit olmamasını gerektirirdi; hâlbuki durum böyle değildir, çünkü onun şu anda sabit olduğu varsayılmaktadır. Dolayısıyla bu durum, onun dün de sabit olduğuna delalet etmiştir.» Mâlikîlerden bazıları buna sarf yeri bilinmeyen ve belli bir halde bulunan vakfı örnek vermişlerdir; zira bu vakıf o hal üzere devam ettirilir. Çünkü onun o hal üzere bulunması,
دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ فِي عَقْدِ الْوَقْفِ، وَمَثَّلَ لَهُ «الْمُحَلَّى» ، بِأَنْ يُقَالَ فِي الْمِكْيَالِ الْمَوْجُودِ: كَانَ عَلَى عَهْدِهِ ﷺ، بِاسْتِصْحَابِ الْحَالِ فِي الْمَاضِي، وَوَجْهُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا ; أَنَّ لَفْظَ: فَتِلْكَ الْمَعَادِنُ لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا إِلَّا الزَّكَاةُ إِلَى الْيَوْمِ يَدُلُّ بِالِاسْتِصْحَابِ الْمَقْلُوبِ أَنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ لِعَدَمِ مَا يَصْلُحُ لِلتَّغْيِيرِ كَمَا ذَكَرْنَا.
vakıf akdi anında da öyle olduğunun delilidir. «el-Muhallâ» ise buna mevcut ölçek hakkında, geçmişteki hâlin istıshâbıyla: «Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- devrinde de böyleydi» denilmesini örnek vermiştir. Ele aldığımız meseledeki vechi ise şudur: «İşte o madenlerden bugüne kadar yalnızca zekât alınmaktadır» lafzı, zikrettiğimiz üzere değiştirmeye elverişli bir sebep bulunmaması dolayısıyla, maklûb istıshâb gereğince Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- zamanında da böyle olduğuna delalet etmektedir.
وَقَدْ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» إِلَى مَسْأَلَةِ الِاسْتِصْحَابِ الْمَذْكُورِ فِي «كِتَابِ الِاسْتِدْلَالِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
«Merâkı's-Suûd»da «İstidlâl Kitabı»nda zikredilen istıshâb meselesine şu recez beytiyle işaret etmiştir:
وَرَجَّحَنَّ كَوْنَ الِاسْتِصْحَابِ لِلْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ ... مِنْ ذَا الْبَابِ بَعْدَ قُصَارَى الْبَحْثِ
[Recez] Aslî yokluğun istıshâbını bu bâbdan saymayı tercih et; Nass arama konusundaki son gayretten sonra,
عَنْ نَصٍّ فَلَمْ يُلْفَ وَهَذَا الْبَحْثُ وَفْقًا مُنْحَتِمْ. . . .
[Bir nass aranıp da] bulunamadığında... Ve bu araştırma ittifakla zorunludur...
إِلَى أَنْ قَالَ، وَهُوَ مَحَلُّ الشَّاهِدِ: [الرَّجَزِ]
Ta ki delil olan şu sözüne kadar: [Recez]
وَمَا بِمَاضٍ مُثْبِتٍ لِلْحَالِ ... فَهُوَ مَقْلُوبٌ وَعَكْسُ الْخَالِي
Geçmişte olanı şimdiki hâl ile sabit kılan şey ise, Maklûbdur ve önceki durumun tersidir.
كَجَرْيِ مَا جُهِلَ فِيهِ الْمَصْرِفُ ... عَلَى الَّذِي الْآنَ لِذَاكَ يُعْرَفُ
Sarf yeri bilinmeyen şeyin, Şu an onun için bilinen durum üzere devam etmesi gibi.
وَأَمَّا الرِّكَازُ: فَفِيهِ الْخُمُسُ بِلَا نِزَاعٍ ; لِقَوْلِهِ ﷺ «وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ» أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالرِّكَازِ.
Rikâza gelince; Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- «Rikâzda beşte bir vardır» kavlinden dolayı onda ihtilafsız beşte bir (humus) gerekir. Bunu Şeyhân, Sünen sahipleri ve İmam Ahmed, Ebû Hureyre'nin -radıyallâhu anh- hadisinden tahric etmişlerdir. Ancak âlimler rikâz ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَ جُمْهُورٌ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، إِلَى أَنَّ الرِّكَازَ هُوَ دَفْنُ الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَنَّهُ لَا يَصْدُقُ عَلَى الْمَعَادِنِ اسْمُ الرِّكَازِ.
Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in de aralarında bulunduğu cumhur; rikâzın Câhiliye defineleri olduğu ve rikâz isminin madenler için geçerli olmayacağı görüşüne varmışlardır.
وَاحْتَجُّوا بِمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا بَعْضًا مِنْهُ آنِفًا ; فَإِنَّ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ، وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ» ، فَفَرَّقَ بَيْنَ الْمَعْدِنِ وَالرِّكَازِ بِالْعَطْفِ الْمُقْتَضِي لِلْمُغَايَرَةِ.
Onlar, Ebû Hureyre'nin az önce bir kısmını zikrettiğimiz müttefekun aleyh olan hadisindeki şu lafızları delil getirmişlerdir; zira orada Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Madende [meydana gelen kaza] hederdir; rikâzda ise beşte bir vardır.» Böylece farklılığı gerektiren atıf ile maden ile rikâzın arasını ayırmıştır.
وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَغَيْرُهُمَا إِلَى أَنَّ الْمَعْدِنَ رِكَازٌ، وَاحْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ، قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الرِّكَازُ؟ قَالَ: الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ الْمَخْلُوقَانِ فِي الْأَرْضِ يَوْمَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ» ، وَرَدَّهُ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ الْحَدِيثَ ضَعِيفٌ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : رَوَاهُ: الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي يُوسُفَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا، وَتَابَعَهُ حِبَّانُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ،
Ebû Hanîfe, Sevrî ve başkaları ise madenin rikâz olduğu görüşüne varmışlar ve Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- rivayet ettiği şu hadisi delil göstermişlerdir: Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- «Rikâzda beşte bir vardır» buyurmuş; «Ey Allah'ın Resûlü, rikâz nedir?» diye sorulunca, «Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün yerde yarattığı altın ve gümüştür» buyurmuştur. Ancak cumhur hadisin zayıf olduğunu belirterek bunu reddetmiştir. İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: «Bunu Beyhakî, Ebû Yûsuf'un Abdullah b. Saîd b. Ebî Saîd'den, onun babasından, onun dedesinden, onun da Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet ettiği hadis olarak tahric etmiştir. Hıbbân b. Alî de Abdullah b. Saîd'den rivayetle ona mütâbaat etmiştir;
وَعَبْدُ اللَّهِ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ، وَحِبَّانُ ضَعِيفٌ.
Abdullah metrûku'l-hadîstir, Hıbbân ise zayıftır.»
وَأَصْلُ الْحَدِيثِ ثَابِتٌ فِي «الصِّحَاحِ» ، وَغَيْرِهَا بِدُونِ الزِّيَادَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي «الْجَدِيدِ» : يُشْتَرَطُ فِي وُجُوبِ الْخُمُسِ فِي الرِّكَازِ أَنْ يَكُونَ ذَهَبًا، أَوْ فِضَّةً دُونَ غَيْرِهِمَا، وَخَالَفَهُ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِذَا كَانَ فِي تَحْصِيلِ الْمَعْدِنِ مَشَقَّةٌ فَفِيهِ رُبُعُ الْعُشْرِ، وَإِنْ كَانَ لَا مَشَقَّةَ فِيهِ فَالْوَاجِبُ فِيهِ الْخُمُسُ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hadisin aslı, zikredilen ziyade olmaksızın «es-Sıhâh»ta ve diğer kaynaklarda sabittir. Şâfiî «yeni görüşünde» şöyle demiştir: Rikâzda beşte birin vacip olması için onun diğer madenler değil, sadece altın veya gümüş olması şarttır; ilim ehlinin cumhuru ise ona muhalefet etmiştir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: Madeni elde etmede meşakkat varsa onda kırkta bir vardır; şayet meşakkat yoksa onda vacip olan beşte birdir. Bu görüşün de fıkhî bir vechi vardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: { انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın...” ayet-i kerimesi.
لَا يَخْفَى مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنَ التَّشْدِيدِ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ رَفْعَ هَذَا التَّشْدِيدِ بِقَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ الْآيَةَ [٩ \ ٩١] ، فَهِيَ نَاسِخَةٌ لَهَا.
Bu kerim ayette, her halükârda cihada çıkma konusunda ne derece bir şiddet bulunduğu gizli değildir. Fakat Allah Teâlâ: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ } “Zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara bir günah yoktur...” [et-Tevbe 9/91] ayetiyle bu şiddetin kaldırıldığını beyan etmiştir; dolayısıyla bu ayet, onu neshetmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي الرِّقَابِ.
Yüce Allah'ın: { وَفِي الرِّقَابِ } “Köleler[in azat edilmesinde]...” kavli.