قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَاللَّيْثُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالرِّقَابِ: الْمُكَاتَبُونَ.
Şâfiî ve Leys: «Rikâb (köleler) ile kastedilen, mükâteblerdir (hürriyet sözleşmesi yapmış kölelerdir).» demişlerdir.
وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالزُّهْرِيِّ، وَابْنِ زَيْدٍ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْمُكَاتَبِينَ: وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ [٢٤ \ ٣٣] ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرِّقَابُ أَعَمُّ مِنَ الْمُكَاتَبِينَ، فَلَا بَأْسَ أَنْ تُعْتَقَ الرَّقَبَةُ مِنَ الزَّكَاةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ.
Benzer bir görüş Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, Hasan-ı Basrî, Mukâtil b. Hayyân, Ömer b. Abdilazîz, Saîd b. Cübeyr, Nehaî, Zührî ve İbn Zeyd'den de rivayet edilmiştir. Bu görüşe, Yüce Allah'ın mükâtebler hakkındaki: { وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ } “Allah'ın size verdiği malından onlara verin” [en-Nûr 24/33] kavli delalet etmektedir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «Rikâb, mükâteblerden daha geneldir; dolayısıyla zekâttan köle azat edilmesinde bir sakınca yoktur.» Bu, Mâlik, Ahmed ve İshâk'ın da mezhebidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ.
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın Resûlü'nü incitenler için elem verici bir azap vardır” kavli.
صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ مَنْ يُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَهُ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, Resûlullah'ı -sallallâhu aleyhi ve sellem- inciten kimse için elem verici bir azap olduğunu açıkça belirtmiştir.
وَذَكَرَ فِي «الْأَحْزَابِ» أَنَّهُ مَلْعُونٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَنَّ لَهُ الْعَذَابَ الْمُهِينَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا [٣٣ \ ٥٧] .
Ahzâb Suresi'nde de onun dünyada ve ahirette lanetlendiğini ve onun için alçaltıcı bir azap bulunduğunu şu kavlinde zikretmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere Allah, dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” [el-Ahzâb 33/57].
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: مَا تَحْذَرُونَ.
Yüce Allah'ın: { يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ } “Münafıklar aleyhlerine bir surenin indirilmesinden çekinirler...” kavlinden { مَا تَحْذَرُونَ } “...çekindiğiniz şeyi” kavline kadar olan kısım.
صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ يَحْذَرُونَ أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ سُورَةً تَفْضَحُهُمْ، وَتُبَيِّنُ مَا تَنْطَوِي عَلَيْهِ ضَمَائِرُهُمْ مِنَ الْخُبْثِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ مُخْرِجٌ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَهُ، وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ فَاعِلٌ ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ
Bu kerim ayette, münafıkların kendilerini rezil edecek ve içlerinde sakladıkları kötülükleri açığa çıkaracak bir surenin indirilmesinden çekindiklerini açıkça belirtmiş, sonra da çekindikleri şeyi açığa çıkaracağını beyan etmiştir. Bunu yapacağını başka bir yerde de şöyle zikretmiştir: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ }
[٤٧ \ ٢٩] إِلَى قَوْلِهِ: وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ [٤٧ \ ٣٠] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ شِدَّةَ خَوْفِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ [٦٣ \ ٤] .
[Muhammed 47/29] ayetinden { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “...onları konuşma tarzlarından mutlaka tanırsın” [Muhammed 47/30] ayetine kadar. Bir başka yerde de onların korkularının şiddetini beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ } “Her gürültüyü kendi aleyhlerine sanırlar” [el-Münâfikûn 63/4].
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ.
Yüce Allah'ın: { لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “...elde edemediler. İntikam almaya kalkışmaları da sırf Allah ve Resûlü'nün kendilerini zengin kılmasındandır” kavli.
صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ مَا وَجَدُوا شَيْئًا يَنْقِمُونَهُ، أَيْ: يَعِيبُونَهُ وَيَنْتَقِدُونَهُ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ فَأَغْنَاهُمْ بِمَا فَتَحَ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ مِنَ الْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ.
Bu kerim ayette açıkça belirtilmiştir ki: Münafıklar öç alacak, yani ayıplayıp eleştirecek bir şey bulamadılar; ancak Allah'ın onlara lütfedip Peygamberine -sallallâhu aleyhi ve sellem- fethettiği hayır ve bereketle onları zenginleştirmesi hariç.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُوجَدُ شَيْءٌ يَحْتَمِلُ أَنْ يُعَابَ أَوْ يُنْقَمَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ [٨٥ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا [٧ \ ١٢٦] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ [٢٢ \ ٤٠] .
Bunun anlamı şudur: Hiçbir şekilde kınanacak veya intikam alınacak bir durum yoktur. Bu ayet şu ayetler gibidir: { وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ } “Onlardan ancak Azîz ve Hamîd olan Allah'a iman ettikleri için intikam aldılar” [el-Burûc 85/8], { وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا } “Sen sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde iman ettik diye bizden intikam alıyorsun” [el-A‘râf 7/126] ve { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar” [el-Hac 22/40].
وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ: قَوْلُ نَابِغَةِ ذِبْيَانَ: [الطَّوِيلِ]
Arapların sözlerinde bunun benzeri, Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beytidir: [Tavîl]
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
Onlarda hiçbir ayıp yoktur; ancak kılıçlarında, birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler bulunması müstesna.
وَقَوْلِ الْآخَرِ: [الْمُنْسَرِحِ]
Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]: [Münserih]
مَا نَقَمُوا مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَّا ... أَنَّهُمْ يَضْرِبُونَ إِنْ غَضِبُوا
Emevîoğullarını kınayacakları tek şey, öfkelendiklerinde vurmalarıdır.
وَقَوْلِ الْآخَرِ: [الْوَافِرِ]
Bir diğerinin şu sözü de [buna örnektir]: [Vâfir]
فَمَا يَكُ فِيَّ مِنْ عَيْبٍ فَإِنِّي ... جَبَانُ الْكَلْبِ مَهْزُولُ الْفَصِيلِ
Şayet bende bir ayıp varsa; o da köpeğimin korkak, sütten kesilmiş yavru devemin zayıf olmasıdır [misafir çokluğundan havlamaz ve kesilmekten besili kalmaz].
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ } “De ki: Cehennem ateşi daha sıcaktır; keşke anlasalardı!” kavli.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ شِدَّةَ حَرِّ نَارِ جَهَنَّمَ أَعَاذَنَا اللَّهُ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْهَا، وَبَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ [٦٦ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: كَلَّا إِنَّهَا لَظَى نَزَّاعَةً لِلشَّوَى [٧ \ ١٥، ١٦] ، وَقَوْلِهِ: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا [٤ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ [٢٢ \ ١٩ - ٢١] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ [٤٧ \ ١٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, cehennem ateşinin sıcaklığının şiddetini zikretmiştir -Allah bizi ve Müslümanları ondan korusun-. Bunu başka yerlerde de şöyle beyan etmiştir: { نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş...” [et-Tahrîm 66/6], { كَلَّا إِنَّهَا لَظَى نَزَّاعَةً لِلشَّوَى } “Hayır! Şüphesiz o, derileri soyup kavuran alevli bir ateştir” [el-Meâric 70/15-16], { كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا } “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz” [en-Nisâ 4/56], { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } “Başlarının üstünden kaynar su dökülecektir. Bununla karınlarındakiler ve derileri eritilir. Onlar için demirden kamçılar da vardır” [el-Hac 22/19-21], { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ } “Eğer yardım isterlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir...” [el-Kehf 18/29] ve { وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ } “Onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder” [Muhammed 47/15] ve benzeri ayetler.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَزْنِ جَهَنَّمَ بِالْمِيزَانِ الصَّرْفِيِّ، فَذَهَبَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ إِلَى أَنَّ
Âlimler sarf vezni bakımından Cehennem kelimesinin vezninde ihtilaf etmişlerdir. Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir:
وَزْنَهُ «فَعَنَّلُ» فَالنُّونُ الْمُضَعَّفَةُ زَائِدَةٌ، وَأَصْلُ الْمَادَّةِ: الْجِيمُ وَالْهَاءُ وَالْمِيمُ، مِنْ: تَجَهَّمَ: إِذَا عَبَسَ وَجْهُهُ ; لِأَنَّهَا تَلْقَاهُمْ بِوَجْهٍ مُتَجَهِّمٍ عَابِسٍ، وَتَتَجَهَّمُ وُجُوهُهُمْ وَتَعْبَسُ فِيهَا لِمَا يُلَاقُونَ مِنْ أَلَمِ الْعَذَابِ.
Onun vezni «fa‘annal» (فَعَنَّلُ) şeklindedir; şeddeli nûn harfi zâiddir. Kök harfleri cim, he ve mimdir. Bu da yüzünü astığı zaman söylenen Tecehheme (تَجَهَّمَ) kelimesinden gelir. Çünkü o, onları asık ve çatık bir çehreyle karşılar; onlar da çektikleri azap acısından ötürü orada yüzlerini asıp buruştururlar.
وَمِنْهُ قَوْلُ مُسْلِمِ بْنِ الْوَلِيدِ الْأَنْصَارِيِّ: [الطَّوِيلِ]
Müslim b. el-Velîd el-Ensârî'nin şu beyti de bu kabildendir: [Tavîl]
شَكَوْتُ إِلَيْهَا حُبَّهَا فَتَبَسَّمَتْ ... وَلَمْ أَرَ شَمْسًا قَبْلَهَا تَتَبَسَّمُ
Ona olan sevgimi şikâyet ettim, o gülümsedi; ben ondan önce tebessüm eden bir güneş görmedim.
فَقُلْتُ لَهَا جُودِي فَأَبْدَتْ تَجَهُّمًا ... لِتَقْتُلَنِي يَا حُسْنَهَا إِذْ تَجَهَّمُ
Ona «Cömert davran» dedim; beni öldürmek için yüzünü astı; ah ne güzeldir yüzünü astığı an!
وَتَقُولُ الْعَرَبُ: جَهَمَهُ: إِذَا اسْتَقْبَلَهُ بِوَجْهٍ كَرِيهٍ مُجْتَمِعٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ الْفَضْفَاضِ الْجُهَنِيِّ: [الطَّوِيلِ]
Araplar birini sevimsiz ve asık bir yüzle karşıladığında «Cehemehu» (جَهَمَهُ) derler. Amr b. el-Fadfâd el-Cühenî'nin şu beyti de bu kabildendir: [Tavîl]
وَلَا تَجَهَّمِينَا أُمَّ عَمْرٍو فَإِنَّمَا ... بِنَا دَاءُ ظَبِيٍ لَمْ تَخُنْهُ عَوَامِلُهُ
Bize yüzünü asma ey Ümmü Amr! Zira bizdeki dert, ayakları kendisine hıyanet etmemiş diri bir ceylanın derdidir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: جَهَنَّمُ فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ، وَالْأَصْلُ «كَهِنَامُ» وَهُوَ بِلِسَانِهِمُ «النَّارُ» ، فَعَرَّبَتْهُ الْعَرَبُ وَأَبْدَلُوا الْكَافَ جِيمًا.
Bazı âlimler ise: «Cehennem Farsça'dan Arapçalaşmış bir kelimedir; aslı 'Kehinâm' olup onların dilinde 'ateş' demektir. Araplar bunu Arapçalaştırmış ve kef harfini cime dönüştürmüşlerdir.» demişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا، إِلَى قَوْلِهِ: الْخَالِفِينَ، عَاقَبَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي الْخُرُوجِ مَعَ نَبِيِّهِ، وَلَا الْقِتَالِ مَعَهُ ﷺ ; لِأَنَّ شُؤْمَ الْمُخَالَفَةِ يُؤَدِّي إِلَى فَوَاتِ الْخَيْرِ الْكَثِيرِ.
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de onlar sefere çıkmak için senden izin isterlerse de ki: Benimle asla çıkmayacaksınız...” kavlinden { الْخَالِفِينَ } “...geride kalanlarla” kavline kadar olan kısım. Allah Teâlâ bu kerim ayette, Tebük Gazvesi'nden geri kalanları, Peygamberi ile sefere çıkmalarına ve onunla -sallallâhu aleyhi ve sellem- birlikte savaşmalarına izin verilmemesiyle cezalandırmıştır; çünkü itaatsizliğin uğursuzluğu pek çok hayrın kaçırılmasına yol açar.
وَقَدْ جَاءَ مِثْلُ هَذَا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ [٤٨ \ ١٥] إِلَى قَوْلِهِ: كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ، وَقَوْلِهِ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ الْآيَةَ [٦ \ ١١٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَالْخَالِفُ هُوَ الَّذِي يَتَخَلَّفُ عَنِ الرِّجَالِ فِي الْغَزْوِ فَيَبْقَى مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّنْفَرَى: [الطَّوِيلِ]
Bunun benzeri başka ayetlerde de gelmiştir: { سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ } “Ganimetleri almak için gittiğinizde geride kalanlar: 'Bırakın biz de sizinle gelelim' diyeceklerdir...” [el-Fetih 48/15] ayetinden { كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } “...Daha önce Allah da böyle buyurmuştur” kavline kadar ve { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defa inanmadıkları gibi onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz...” [el-En‘âm 6/110] ve benzeri ayetler. Hâlif (الْخَالِفُ) ise, savaşa gitmeyip geride kalan, böylece kadın ve çocuklarla birlikte oturan kimsedir. Şenferâ'nın şu beyti de bu kabildendir: [Tavîl]
وَلَا خَالِفٍ دَارِيَّةٍ مُتَرَبِّبٍ يَرُوحُ وَيَغْدُو دَاهِنًا يَتَكَحَّلُ
Ne evde oturup beslenen, sabah akşam süslenip gözlerine sürme çeken bir geri kalandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ } “Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihada çıkın diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve 'Bizi bırak, oturanlarla beraber olalım' dediler” kavli.
ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ إِذَا أَنْزَلَ سُورَةً فِيهَا الْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ، وَالْجِهَادِ مَعَ نَبِيِّهِ ﷺ اسْتَأْذَنَ الْأَغْنِيَاءُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْجِهَادِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، وَطَلَبُوا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَتْرُكَهُمْ مَعَ الْقَاعِدِينَ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْغَزْوِ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: İçinde iman etme ve Peygamberi -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile birlikte cihat etme emri bulunan bir sure indirildiğinde, münafıkların zengin olanları güçleri yettiği halde cihattan geri kalmak için izin istemiş ve Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendilerini savaşa katılmayıp oturanlarla birlikte bırakmasını talep etmişlerdir.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّهُ مِنْ صِفَاتِ الشَّاكِّينَ
Başka bir yerde ise bunun müminlerin sıfatlarından olmadığını, aksine şüphe edenlerin sıfatlarından olduğunu beyan etmiştir;
الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ [٩ \ ٤٤، ٤٥] ، وَبَيَّنَ أَنَّ السَّبِيلَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ، وَأَنَّهُمْ مَطْبُوعٌ عَلَى قُلُوبِهِمْ، بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ الْآيَةَ [٩ \ ٩٣] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ شِدَّةَ جَزَعِهِمْ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ، كَقَوْلِهِ: فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ الْآيَةَ [٤٧ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ [٣٣ \ ١٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ
Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimselerin [özelliğidir]. Bu husus şu kavlinde belirtilmiştir: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Allah'a ve ahiret gününe inananlar, mallarıyla ve canlarıyla cihat etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilir. Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister” [et-Tevbe 9/44-45]. Bundan dolayı aleyhlerinde bir sorumluluk ve kınama yolunun bulunduğunu ve kalplerinin mühürlendiğini şu kavliyle beyan etmiştir: { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ } “Sorumluluk yolu, ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da kalplerini mühürledi...” [et-Tevbe 9/93]. Diğer yerlerde de cihada çıkma konusundaki şiddetli korkularını şöyle açıklamıştır: { فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “Fakat hükmü açık bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün...” [Muhammed 47/20] ve { فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ } “Korku geldiği zaman, üzerine ölüm baygınlığı çökmüş kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince ise sivri dilleriyle sizi incitirler” [el-Ahzâb 33/19] ve benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ.
Yüce Allah'ın: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “[İslam'a girmede] ilk öne geçen Muhacirler ve Ensar ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavli.
صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ الَّذِينَ اتَّبَعُوا السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ بِإِحْسَانٍ، أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ مَعَهُمْ فِي رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْوَعْدِ بِالْخُلُودِ فِي الْجَنَّاتِ، وَالْفَوْزِ الْعَظِيمِ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، أَنَّ الَّذِينَ اتَّبَعُوا السَّابِقِينَ بِإِحْسَانٍ يُشَارِكُونَهُمْ فِي الْخَيْرِ كَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ الْآيَةَ [٦٢ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الْآيَةَ [٥٩ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ [٨ \ ٧٥] .
Allah Teâlâ bu kerim ayette, Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenlere güzellikle uyanların da Allah Teâlâ'nın rızasına, cennetlerde ebedî kalma vaadine ve büyük kurtuluşa onlarla birlikte dahil olduklarını açıkça belirtmiştir. Başka yerlerde de ilk öne geçenlere güzellikle uyanların bu hayra ortak olduklarını şöyle beyan etmiştir: { وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ } “Onlardan henüz kendilerine katılmamış olan diğerlerine de...” [el-Cuma 62/3], { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا } “Onlardan sonra gelenler: 'Rabbimiz! Bizi ve kardeşlerimizi bağışla' derler...” [el-Haşr 59/10] ve { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ } “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihat edenler de sizdendir” [el-Enfâl 8/75].
وَلَا يَخْفَى أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ قَدْ رَضِيَ عَنِ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ، وَهُوَ دَلِيلٌ قُرْآنِيٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَنْ يَسُبُّهُمْ وَيُبْغِضُهُمْ، أَنَّهُ ضَالٌّ مُخَالِفٌ لِلَّهِ جَلَّ وَعَلَا ; حَيْثُ أَبْغَضَ مَنْ ﵁، وَلَا شَكَّ أَنَّ بُغْضَ مَنْ ﵁ مُضَادَّةٌ لَهُ جَلَّ وَعَلَا، وَتَمَرُّدٌ وَطُغْيَانٌ.
Gizli değildir ki Yüce Allah bu kerim ayette; Muhacir ve Ensar'ın ilk öne geçenlerinden ve onlara güzellikle uyanlardan razı olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu ise, onlara söven ve onlara buğzeden kimsenin sapkın ve Yüce Allah'a muhalif olduğuna dair apaçık bir Kur'an delilidir; zira o, Allah'ın -radıyallâhu anhüm- razı olduğu kimselere buğzetmiştir. Kuşkusuz Allah'ın razı olduğu kimseye buğzetmek, Yüce Allah'a karşı gelmek, başkaldırı ve taşkınlıktır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz...” ayeti.
صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مِنَ الْأَعْرَابِ، وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَذَكَرَ تَعَالَى نَظِيرَ ذَلِكَ عَنْ نُوحٍ فِي قَوْلِهِ عَنْهُ: قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ الْآيَةَ [٢٦ \ ١١٢] .
Bu kerim ayette, bedevilerden ve Medine halkından Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- bilmediği birtakım münafıklar olduğu açıkça belirtilmiştir. Allah Teâlâ bunun bir benzerini Nûh'tan naklen şu kavlinde zikretmiştir: { قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onların ne yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir ki? dedi” [eş-Şuarâ 26/112].
وَذَكَرَ نَظِيرَهُ عَنْ شُعَيْبٍ عَلَيْهِمْ كُلِّهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ فِي قَوْلِهِ: بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ اهـ.
Bunun benzerini Şuayb'dan -hepsine Allah'ın salât ve selâmı olsun- naklen de şu kavlinde zikretmiştir: { بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Eğer mümin iseniz Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.”
وَقَدْ أَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ عَلَى بَعْضِ الْمُنَافِقِينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَاتِ الْمَاضِيَةِ، وَقَدْ أَخْبَرَ صَاحِبَهُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ ﵄، بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Geçen ayetlerde belirtildiği üzere Allah Teâlâ münafıkların bir kısmını Peygamberine bildirmiştir. O da bilindiği gibi bunun bir kısmını arkadaşı Huzeyfe b. el-Yemân'a -radıyallâhu anhümâ- haber vermiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ } “İbrahim'in babası için af dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi” kavli.
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذِهِ الْمَوْعِدَةَ الَّتِي وَعَدَهَا إِيَّاهُ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهَا فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» بِقَوْلِهِ: قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا.
Ona verdiği bu sözü burada açıklamamış, fakat Meryem Suresi'nde şu kavliyle açıklamıştır: { قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا } “[İbrahim] dedi ki: Selâm olsun sana! Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim. Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ.
Yüce Allah'ın: { لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; size pek düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir” kavli.
هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْثَ هَذَا الرَّسُولِ الَّذِي هُوَ مِنْ أَنْفُسِنَا الَّذِي هُوَ مُتَّصِفٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْمُشْعِرَةِ بِغَايَةِ الْكَمَالِ، وَغَايَةِ شَفَقَتِهِ عَلَيْنَا - هُوَ أَعْظَمُ مِنَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَجْزَلُ نِعَمِهِ عَلَيْنَا، وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٦٤] ، وَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ [١٤ \ ٢٨] وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ١٠٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu kerim ayet; kemalin ve bize olan şefkatinin zirvesini bildiren bu niteliklere sahip, bizden olan bu elçinin gönderilmesinin, Allah Teâlâ'nın en büyük lütuflarından ve bize olan en bol nimetlerinden olduğuna delalet eder. Bunu başka yerlerde de şöyle beyan etmiştir: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur...” [Âl-i İmrân 3/164], { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ } “Allah'ın nimetini inkâra çeviren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm 14/28] ve { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [el-Enbiyâ 21/107] ve benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ.
Yüce Allah'ın: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Ben yalnız O'na tevekkül ettim. O, büyük arşın Rabbidir” kavli.
أَمَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ نَبِيَّهُ ﷺ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ جَلَّ وَعَلَا.
Allah Teâlâ bu kerim ayette Peygamberine -sallallâhu aleyhi ve sellem- Kendisine tevekkül etmesini emretmiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مُمْتَثِلٌ ذَلِكَ، فَهُوَ سَيِّدُ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، هُوَ شَأْنُ إِخْوَانِهِ مِنَ الْمُرْسَلِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامُهُ.
Kuşkusuz o buna uymuştur; zira o, tevekkül edenlerin efendisidir -ona Allah'ın salât ve selâmı olsun-. Allah Teâlâ'ya tevekkül etmek, onun elçi kardeşlerinin de -hepsine Allah'ın salât ve selâmı olsun- şiarıdır.
كَمَا بَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ عَنْ هُودٍ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٥٤ - ٥٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نُوحٍ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ جُمْلَةِ الرُّسُلِ: وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا
Nitekim Yüce Allah bunu başka ayetlerde de beyan etmiştir. Hûd'dan -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- naklen şöyle buyurmuştur: { قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Dedi ki: Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp da ortak koştuğunuz şeylerden uzağım! Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! Şüphesiz ben, hem benim Rabbim hem de sizin Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim...” [Hûd 11/54-56]. Yüce Allah Nûh'tan naklen de şöyle buyurmuştur: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ } “Onlara Nûh'un kıssasını oku. Hani o kavmine demişti ki: 'Ey kavmim! Benim [aranızda] durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geldiyse, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz ve ortaklarınız toplanıp ne yapacağınızı kararlaştırın, sonra yapacağınız iş içinizde dert olarak kalmasın; sonra da bana mühlet vermeden hükmünüzü uygulayın!'”. Yüce Allah peygamberler topluluğundan naklen de şöyle buyurmuştur: { وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا } “Allah bize yollarımızı göstermişken O'na ne diye tevekkül etmeyelim?...”
سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا:
{ سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا } “...yollarımızı. Bize verdiğiniz eziyetlere de elbette sabredeceğiz...”:
وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ عَلَى عِظَمِ تَوَكُّلِ نَبِيِّنَا ﷺ عَلَى اللَّهِ قَوْلُهُ يَوْمَ حُنَيْنٍ، وَهُوَ عَلَى بَغْلَةٍ فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ الْعَظِيمِ:
Peygamberimizin -sallallâhu aleyhi ve sellem- Allah'a tevekkülünün büyüklüğüne dair en açık delillerden biri, o dehşetli anda bir katır üzerindeyken Huneyn günü söylediği şu sözüdür:
أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبْ ... أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمَطَّلِبْ
{ أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبْ ... أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمَطَّلِبْ } “Ben peygamberim, yalan yok! Ben Abdülmuttalib'in oğluyum!”